# جعع (ج-ع-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B9%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ع - ع
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والجيم
)ع ج، ج ع مستعملان( عج: العَجُّ: رفع الصوت، يقال: عَجَّ يَعِجُّ عجاًّ وعَجِيجا. وفي الحديث: "أفضل الحَجِّ العَجُّ والثَّجُّ" فالعَجُّ رفع الصوت بالتلبية، والثَّجُّ صبُّ الدِّماء، يعني الذبائح، قال ورقة بن نَوْفَل:
وَلوجا في الذي كَرِهَت قُريشٌ		وإنْ عَجَّتْ بمكَّتِها عَجـيجـا
وقال العجاج:
حتّى يَعِجُّ ثَخَناً مَنْ عَجْعَجا
والعجاج: الغُبار، والتَّعجيجُ إثارةُ الريح الغبار، وفاعِلُه العَجَّاجُ والمِعْجَاجُ، تقول: عَجَّجَتْهُ الريحُ تَعْجِيجا، وعَجَّجْتُ البيت دخانا حتّى تَعَجَّجَ، أي امتلأ بالدخان. والبعير يَعِجُّ في هديره عَجيجا وعَجّا، قال:
أنعَتُ قَرْما بالهدير عاججا
وعَجْعَجْتُ بالناقة: عَطَفْتُها أي شيء.
جع: جَعْجَعْتُ الإبلَ: حَرَّكْتُها للإناخة، قال الأغلب:
عَوْدٌ إذا جَعْجَعَ بعدَ الهـبِّ		جَرْجَرَ في حَنْجَرَةٍ كالجُبِّ
وجَعْجَعْتُ بالرَّجُل: حبستُه في مجلسِ سُوءٍ. والجعجاع من الأرض: معركةُ الأبطال.
قال أبو ذُؤيب:
فأَبَدَّهُنَّ حُتُوفُهُنَّ فهـارِبٌ		بِدِمِاِئِه أو بَاركٌ مُتَجَعْجعُ.

##### Türkçe

باب العين والجيم
) **ع ج**، **ج ع** kullanımdadır( **عج**: **العَجُّ**: sesi yükseltmektir; denir ki: **عَجَّ يَعِجُّ عجاًّ وعَجِيجا**. Ve hadiste: "Haccın en faziletlisi **العَجُّ** ve **الثَّجُّ**tur" (vardır); öyleyse **العَجُّ** telbiye ile sesi yükseltmektir; **الثَّجُّ** ise kanları akıtmaktır, yani kurbanlıklar. **ورقة بن نَوْفَل** dedi ki:
وَلوجا في الذي كَرِهَت قُريشٌ		وإنْ عَجَّتْ بمكَّتِها عَجـيجـا

Ve **العجاج** dedi ki:
حتّى يَعِجُّ ثَخَناً مَنْ عَجْعَجا

Ve **العجاج**: tozdur; **التَّعجيجُ** rüzgârın tozu kaldırmasıdır; onun yapanı **العَجَّاجُ** ve **المِعْجَاجُ**dır. Dersin ki: **عَجَّجَتْهُ الريحُ تَعْجِيجا**; ve: **عَجَّجْتُ البيت دخانا حتّى تَعَجَّجَ**; yani dumanla doldu. Ve deve, böğürmesinde **عَجيجا** ve **عَجّا** olarak **يَعِجُّ** eder. Dedi ki:
أنعَتُ قَرْما بالهدير عاججا

Ve **عَجْعَجْتُ بالناقة**: onu büktüm; yani bir şey.

**جع**: **جَعْجَعْتُ الإبلَ**: çöktürmek için onları hareket ettirdim. **الأغلب** dedi ki:
عَوْدٌ إذا جَعْجَعَ بعدَ الهـبِّ		جَرْجَرَ في حَنْجَرَةٍ كالجُبِّ

Ve **جَعْجَعْتُ بالرَّجُل**: onu kötü bir mecliste hapsettim. Ve yerden **الجعجاع**: yiğitlerin çarpışma yeridir.

**أبو ذُؤيب** dedi ki:
فأَبَدَّهُنَّ حُتُوفُهُنَّ فهـارِبٌ		بِدِمِاِئِه أو بَاركٌ مُتَجَعْجعُ.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجَعْجاعُ: الأَرض، وقيل: هو ما غَلُظَ منه. وقال أَبو عمرو: الجَعْجاع الأَرض الصُّلْبة. وقال ابن بري: قال الأَصمعي الجَعْجاع الأَرض التي لا أَحد بها؛ كذا فسره في بيت ابن مقبل:
إِذا الجَوْنةُ الكدْراء نالَتِ مَبِيتَنا،
أَناخَتْ بجَعْجاعٍ جَناحاً وكَلْكَلا
وقال نُهَيْكةُ الفزاري:
صَبْراً بَغِيضَ بن رَيْثٍ، إِنها رَحِمٌ
حُبْتُمْ فأَناخَتْكم بجَعْجاعِ
وكلُّ أَرض جَعْجاعٌ ؛ قال الشماخ:
وشُعْثٍ نَشاوى من كَرًى ، عند ضُمَّرٍ،
أَنَخْنَ بجَعْجاعٍ جَدِيبِ المُعَرَّجِ
وهذا البيت لم يُستَشْهد إلاَّ بعَجُزه لا غير، وأَوردوه: وباتوا بجَعْجاع؛ قال ابن بري: وصوابه أَنخْن بجعجاع كما أَوردناه. والجَعْجَعُ: ما تَطامَنَ من الأَرض. وجَعْجَعَ بالبعير: نَحَرَه في ذلك الموضع. قال إِسحق بن الفَرَج: سمعت أَبا الربيع البكْرِيّ يقول: الجَعْجَعُ والجَفْجَفُ من الأَرض المُتطامِنُ، وذلك أَن الماء يَتَجَفْجَف فيه فيقوم أَي يَدُوم، قال: وأَرَدْتُه على يَتَجَعْجع فلم يقلها في الماء. ومكانٌ جَعْجَعٌ وجَعْجاعٌ: ضَيّق خَشِن غَلِيظ؛ ومنه قول تأَبّط شرًّا: وبما أَبْرَكَها في مُناخٍ
جَعْجَعٍ ، يَنْقَبُ فيه الأَظَلُّ
أَبركها: جَثَّمها وأَجْثاها؛ وهذا يقوِّي رواية من روى قول أَبي قيْس بن الأَسْلَتِ:
مَن يَذُقِ الحَرْب، يَذُقْ طَعْمَها
مُرًّا، وتُبْرِكْه بجَعْجاعِ
والأَعرف: وتَتْرُكْه، واستشهد الجوهري بهذا البيت في الأَرض الغليظة. وجَعْجَعَ القومُ أَي أَناخوا، ومنهم من قَيَّد فقال: أَناخوا بالجَعْجاع؛ قال الراجز:
إِذا عَلَوْنَ أَرْبَعاً بأَرْبَعِ،
بجَعْجَعٍ مَوْصِيَّةٍ بجَعْجَعِ،
أَنَنَّ أَنَّاتِ النُّفوسِ الوُجَّعِ
أَربعاً: يعني الأَوْظِفةَ، بأَربع: يعني الذِّراعَين والساقين؛ ومثله قول كعب بن زهير:
ثَنَتْ أَرْبَعاً منها على ثِنْي أَرْبَعٍ،
فهُنَّ بمَثْنِيّاتِهنَّ ثَمان
وجَعَّ فلان فلاناً إِذا رَماه بالجَعْوِ، وهو الطِّينُ، وجَعَّ إِذا أَكل الطين، وفَحْل جَعْجاع: كثيرُ الرُّغاء؛ قال حُمَيْد بن ثَور: يُطِفْنَ بجَعْجاعٍ ، كأَن جِرانَه
نَجِيبٌ على جالٍ من النهْر أَجْوَف
والجَعْجاع من الأَرض: مَعْرَكةُ الأَبطال. والجَعْجعةُ: أَصوات الجمال إِذا اجتمعت. وجَعْجَعَ الإِبلَ وجَعْجَعَ بها: حرَّكها للإِناخة أَو النُّهوض؛ قال الشاعر:
عَوْد إِذا جُعْجِعَ بعدَ الهَبِّ
وقال أَوْسُ بن حَجَر:
كأَنَّ جُلودَ النُّمْرِ جِيبَتْ عليهِمُ،
إِذا جَعْجَعوا بين الإِناخةِ والحَبْسِ
قال ابن بري: معنى جَعْجَعُوا في هذا البيت نزلوا في موضع لا يُرْعَى فيه ، وجعله شاهداً على الموضع الضيِّق الخَشن. وجَعْجَعَ بهم أَي أناخ بهم وأَلزمهم الجَعْجاعَ. وفي حديث علي، رضي الله عنه: فأَخذنا عليهم (*
قوله «فأَخذنا عليهم إلخ» هو هكذا في الأصل والنهاية.) أَن يُجَعْجِعا عند القرآن ولا يُجاوزاه أَي يُقيما عنده. وجَعْجَعَ البعيرُ أَي بَرَك واسْتناخَ؛ وأَنشد:
حتى أَنَخْنا عِزَّه فَجَعْجعا
وجَعْجَع بالماشية وجَفْجَفَها إِذا حَبَسها؛ وأَنشد ابن الأَعرابي: نَحُلُّ الدِّيارَ وَراء الدِّيا
ر، ثم نُجَعْجع فيها الجُزُرْ
نُجَعْجِعُها: نَحْبِسُها على مكروهها. والجَعْجاعُ: المَحْبِسُ. والجَعْجَعَةُ: الحَبْسُ. والجَعْجاعُ: مُناخُ السَّوْء من حَدَب أَو غيره. والجَعْجعةُ: القُعود على غير طُمأْنينةٍ. والجَعْجعةُ: التضْيِيق على الغَرِيم في المُطالَبة. والجَعْجَعةُ: التَّشْريدُ بالقوم، وجَعْجَعَ به: أَزْعجَه. وكتب عبيد الله بن زياد إلى عَمرو بن سعد: أَن جَعْجِعْ بالحسين بن علي بن أَبي طالب أَي أَزْعِجْه وأَخْرِجه، وقال الأَصمعي: يعني احْبِسْه، وقال ابن الأَعرابي: يعني ضَيِّقْ عليه، فهو على هذا من الأَضداد؛ قال الأَصمعي: الجَعْجَعةُ الحَبْس، قال: وإنما أَراد بقوله جَعْجِعْ بالحسين أَي احْبِسْه؛ ومنه قول أَوْس بن حَجَر:
إِذا جَعْجَعُوا بين الإِناخةِ والحَبْسِ
والجَعْجَعُ والجَعْجَعة: صوت الرَّحَى ونحوها. وفي المثل: أَسْمَعُ جَعْجَعةً ولا أَرى طحْناً؛ يضرب للرجل الذي يُكثر الكلام ولا يَعْمَلُ وللذي يَعِدُ ولا يفعل. وتَجَعْجَعَ البعيرُ وغيره أَي ضرب بنفسه الأَرض باركاً من وجَعٍ أَصابَه أَو ضَربٍ أَثْخَنه؛ قال أَبو ذؤيب: فأَبَدّهُنّ حُتوفَهنّ فَهارِبٌ
بذَمائِه ، أَو بارِكٌ مَتَجَعْجِعُ

##### Türkçe

**الجَعْجاعُ**: yer; ve denildi ki: onun kalın olan kısmıdır. Ebû Amr dedi:
**الجَعْجاع** sert yer. İbn Berrî dedi: Asmaî dedi ki **الجَعْجاع** sınırı olmayan yer; İbn Mukbil’in beytinde onu böyle tefsir etti:
Eğer kara **الجَوْنةُ** gecelememize ulaştıysa,
Bir kanat ve bir göğüsle **جَعْجاعٍ** üzerine çöktü
Nüheyke el-Fezârî dedi:
Sabır, Buğayd b. Reys; şüphesiz o bir rahimdir
Siz bağışlandınız da sizi **جَعْجاعِ**’da çöktürdü
Ve her yer **جَعْجاعٌ**’dır; Şemmâh dedi:
Ve dağınık saçlı, uykudan sersem, zayıfların yanında,
Eğri büğrünün kıraç **جَعْجاعٍ**’ında çöktüler
Bu beyit, yalnızca acüzüyle başka değil, istişhâd edilmiştir; onu şöyle rivayet ettiler: “Ve geceyi **بجَعْجاع**’da geçirdiler”; İbn Berrî dedi: doğrusu, bizim naklettiğimiz gibi, **أَنخْنَ بجعجاع**’dır.
**الجَعْجَعُ**: yerin alçalan kısmı. **جَعْجَعَ بالبعير**: onu o yerde boğazladı. İshak b. el-Ferec dedi: Ebû’r-Rebî‘ el-Bekrî’nin şöyle dediğini işittim:
**الجَعْجَعُ** ve **الجَفْجَفُ** yerin alçak olanındandır; bu, suyun onda **يَتَجَفْجَف** etmesi sebebiyledir; yani durur, yani devam eder, dedi; ve onu **يَتَجَعْجع** üzerine götürdüm de onu suda söylemedi.
**مكانٌ جَعْجَعٌ** ve **جَعْجاعٌ**: dar, kaba, kalın; bundan, Teebbata Şerran’ın sözü:
Ve onu bir konak yerinde çöktürmemdendir:
Kaba bir **جَعْجَعٍ**; onda gölgeler oyulur
**أَبركها**: onu çöktürdü ve onu diz çöktürttü; bu, Ebû Kays b. el-Eslet’in sözünü rivayet edenin rivayetini güçlendirir:
Kim savaşı tadarsa, tadını tadar
Acı olarak; ve onu **بجَعْجاعِ** ile çöktürür
Ve daha bilinen: “ve onu bırakırsın”; Cevherî bu beyitle kalın yer hakkında istişhâd etti.
**جَعْجَعَ القومُ** yani çöktüler; onlardan kimi kayıtladı da dedi ki: **أَناخوا بالجَعْجاع**; râciz dedi:
Eğer dörtle dördün üzerine çıktılarsa,
**بجَعْجَعٍ** vasiyet edilmiş bir **بجَعْجَعِ** ile,
Acı çeken nefislerin inlemeleriyle inlediler
**أَربعاً**: yani **الأَوْظِفةَ**; **بأَربع**: yani iki kol ve iki bacak; bunun benzeri, Ka‘b b. Züheyr’in sözü:
Ondan bir dördü, bir dördün ikincisi üzerine büktü,
İşte onlar, ikilileriyle sekizdir
**جَعَّ** falan, falanı **الجَعْوِ** ile attığında; o, çamurdur; ve **جَعَّ** çamur yediğinde. **فَحْل جَعْجاع**: çok böğüren; Humeyd b. Sevr dedi:
**جَعْجاعٍ**’ın çevresinde dolaşırlar; sanki boynu,
İçi boş bir nehir kıyısı üzerinde bir **نَجِيبٌ**’dir
Yerden **الجَعْجاع**: yiğitlerin çarpışma yeri. **الجَعْجعةُ**: develerin, toplandıklarında, sesleri. **جَعْجَعَ الإِبلَ** ve **جَعْجَعَ بها**: onları çöktürmek yahut kalkmak için hareket ettirdi; şair dedi:
Bir geri dönüş; eğer **جُعْجِعَ** edilirse, esmeden sonra
Evs b. Hacer dedi:
Sanki kaplan derileri onların üzerine yamanmış,
**جَعْجَعوا** ettiklerinde, çöktürme ile alıkoyma arasında
İbn Berrî dedi: bu beyitte **جَعْجَعُوا**’nun manası, içinde otlatılmayan bir yere indiler; ve onu dar kaba yer için şahit kıldı. **جَعْجَعَ بهم** yani onları çöktürdü ve onları **الجَعْجاعَ**’a bağladı. Ali’nin, رضى الله عنه, hadisinde: üzerlerine aldık
(*
“فأَخذنا عليهم إلخ” sözü, asıl ve Nihâye’de böyledir.) **أَن يُجَعْجِعا** Kur’an yanında ve onu aşmamaları; yani onun yanında ikamet etmeleri. **جَعْجَعَ البعيرُ** yani çöktü ve konakladı; ve inşâd etti:
Nihayet onun izzetini çöktürdük de o **فَجَعْجعا**
**جَعْجَعَ بالماشية** ve **جَفْجَفَها**: onları hapsettiğinde; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
Diyarları, diyarların arkasına çözeriz,
Sonra orada **الجُزُرْ**’ü **نُجَعْجع** ederiz
**نُجَعْجِعُها**: onları, hoşlanmadıkları şeye karşı hapsederiz. **الجَعْجاعُ**: hapis yeri.
**الجَعْجَعَةُ**: hapsetme. **الجَعْجاعُ**: bir tümsekten yahut başkasından kötülük konak yeri. **الجَعْجعةُ**: sükûnet olmaksızın oturuş. **الجَعْجعةُ**: alacaklıya talepte sıkıştırma. **الجَعْجَعةُ**: kavmi sürgün etme; ve **جَعْجَعَ به**: onu ürküttü. Ubeydullah b. Ziyâd, Amr b. Sa‘d’a yazdı: Hüseyin b. Ali b. Ebî Tâlib’i **جَعْجِعْ** et; yani onu ürküt ve onu çıkar; Asmaî dedi: yani onu hapset; İbnü’l-A‘râbî dedi: yani ona daralt; bu hâlde o, zıt anlamlılardandır; Asmaî dedi: **الجَعْجَعةُ** hapsetmedir; dedi: onun “Hüseyin’i **جَعْجِعْ** et” sözüyle muradı, yani onu hapset; bundan, Evs b. Hacer’in sözü:
**إِذا جَعْجَعُوا بين الإِناخةِ والحَبْسِ**
**الجَعْجَعُ** ve **الجَعْجَعة**: değirmenin ve benzerinin sesi. Meselde: “Bir **جَعْجَعةً** işitiyorum da öğütme görmüyorum”; çok konuşup iş yapmayan ve vaat edip yapmayan adam için darb-ı meseldir. **تَجَعْجَعَ** deve ve başkası, yani kendini yere vurdu; bir ağrı isabet ettiğinden yahut onu ağırlaştıran bir darbeden dolayı, çökmüş olarak; Ebû Züeyb dedi:
Ölümlerini onlara tattırdı; işte kaçan,
Kanlarıyla; yahut çökmüş, **مَتَجَعْجِعُ** olan.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

جع فلان: أكل الطين، عن أبي عمرو.
 وقال ابن الأعرابي: جع فلان فلانا، إذا رماه بالجعو، أي بالطين. وقال ابن دريد: الجع أميت.
 وقال إسحاق بن الفرج: سمعت أبا الربيع البكري يقول: الجعجع مثال لعلع: ما تطامن من الأرض، كالجفجف، وذلك أن الماء يتجفجف فيه فيقوم، أي يدوم. قال: وأردته على أن يقول يتجعجع فلم يقلها في الماء. وفي الصحاح عن ابن الأعرابي: الموضع الضيق الخشن الجعجاع.
 قلت: ومنه قول تأبط شرا:
  وبما أبركها في منـاخ                      جعجع ينقب فيه الأظل وقال أبو عمرو: الجعجاع: الأرض عامة، نقله الجوهري، وأنشد:
  وباتوا بجعجاع جديب المعرج وهكذا في العباب أيضا ذا العجز الأخير.
 قلت: البيت للشماخ، وصواب إنشاده: أنخن بجعجاع. وصدره:
  وشعت نشاوى من كرى عند ضمر قال الجوهري: ويقال: هي الأرض الغليظة. قال أبو قيس بن الأسلت:
  من يذق الحرب يجد طعمها                      مرا، وتتركه بجعـجـاع قلت: ويروى: وتبركه، يقويه قول تأبط شرا الذي أنشدناه قريبا، ويروى أيضا: وتحبسه. وقد روي أيضا عن أبي عمرو أن الجعجاع هي الأرض الصلبة. وقال ابن بري: قال الأصمعي: الجعجاع: الأرض التي لا أحد بها، كذا فسره في بيت ابن مقبل:
  إذا الجونة الكدراء نالت مبيتنا                      أناخت بجعجاع جناحا وكلكلا وقال نهيكة الفزاري:
  صبرا بغيض بن ريث، إنها رحم                      جبتم بها، فأناختكم بجعـجـاع وقال الليث: الجعجاع من الأرض: معركة الحرب، ونص الليث: معركة الأبطال. يقال للقتيل إذا قتل في المعركة: ترك بجعجاع، وبه فسر ابن أبي الحديد في شرح نهج البلاغة قول أبي قيس بن الأسلت الذي ذكر. وفي اللسان: الجعجاع: مناخ سوء من حدب أو غيره لا يقر فيه صاحبه. وفي الصحاح: الجعجاع: الفحل الشديد الرغاء. قلت: ومنه قول حميد بن ثور:
  يطفن بجعجاع كأن جرانـه                      نجيب على من النهر أجوف والجعجعة: صوت الرحى نقله الجوهري، قال: ومنه المثل الذي يأتي ذكره بعد.
 والجعجعة: نحر الجزور، عن ابن عباد، وكأنه أخذه من جعجع به: إذا أناخ به وألزمه الجعجاع، ولا إخاله من قول الشاعر، وأنشده ابن الأعرابي:
  نحل الـديار وراء الـديا                      ر ثم نجعجع فيها الجزر غير أنه فسره فقال: أي نحبسها على مكروهها.
 والجعجعة: أصوات الجمال إذا اجتمعت، نقله الجوهري.
 وقال الليث: الجعجعة: تحريك الإبل للإناخة أو الحبس، أو للنهوض، ونقله الجوهري أيضا، ولكنه اقتصر على الإناخة والنهوض. وأنشد الليث للأعلب:
  عود إذا جعجع بعد الهب
  جرجر في حنجرة كالحب
  وهامة كالمرجل المنكب قال الصاغاني: ليس الرجز للأغلب، كما قال الليث، وإنما هو لدكين، والرواية:
  وهو إذا جرجر بعد الهب فإذا لا حجة له في الرجز مع ارتكاب تغيير الرواية.

  ويقال: جعجع بهم: أي أناخ بهم، وألزمهم الجعجاع. وجعجع القوم: أناخوا، ومنهم من قيد فقال: بالجعجاع. والجعجعة: بروك البعير، يقال: جعجع البعير: برك واستناخ قال رؤبة:
  نملأ من عرض البلاد الأوسعا
  حتى أنخنا عزه فجعجعا
  بوسط الأرض وما تكعكعا والجعجعة: تبريكه، يقال جعجعه وجعجع به، إذا بركه وأناخه.
 والجعجعة: الحبس، يقال: جعجع بالماشية وجفجفها، إذا حبسها. وبه فسر الأصمعي قول عبيد الله بن زياد - لعنه الله - فيما كتبه إلى عمر بن سعد عليه من الله ما يستحق، ورضي الله عن أبيه، أن جعجع بحسين رضي الله عنه، كما في الصحاح. وفي العباب: أي أنزله بجعجاع، وهو المكان الخشن الغليظ، قال: وهذا تمثيل لإلجائه إلى خطب شاق وإرهاقه، وقيل: المراد إزعاجه، لأن الجعجاع مناخ سوء لا يقر فيه صاحبه.
 ومنه، الجعجعة: القعود على غير طمأنينة.
 وفي المثل: أسمع جعجعة ولا أرى طحنا، نقله الجوهري ولم يفسره، وقال الصاغاني: يضرب للجبان يوعد ولايوقع، وللبخيل يعد ولا ينجز زاد في اللسان: وللذي يكثر الكلام ولا يعمل وفي الصحاح والعباب: تجعجع البعير وغيره، أي ضرب بنفسه الأرض باركا من وجع أصابه، أو ضرب أثخنه. قال أبو ذؤيب:
  فأبدهن حتوفهن: فهارب                      بذمائه، أو بارك متجعجع وفي شرح الديوان: المتجعجع: اللاحق بالأرض قد صرع. ويروى: فطالع بذمائه أو ساقط.
 ومما يستدرك عليه: جعجع القوم: نزلوا في موضع لا يرعى فيه، وبه فسر ابن بري قول أوس بن حجر:
  كأن جلود النمر جيبت عليهمإذا جعجعوا بين الإناخة والحبس ويقال: جعجع عنده، إذا أقام عنده ولم يجاوزه.
 والجعجاع: المحبس. والجعجعة: التشريد بالقوم، والتضييق على الغريم في المطالبة، وبه فسر ابن الأعرابي قول عبيد الله بن زياد المتقدم ذكره، لعنه الله. وقيل: هو الإزعاج والإخراج، فهو مع قول الأصمعي المتقدم من الأضداد. وقال ابن عباد: جعجعت الثريد: سغسغته، هكذا نقله الصاغاني.

##### Türkçe

**جع** falan: çamur yedi; Ebû Amr’dan.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **جع** falan falanı, ona **الجعو** ile, yani çamur ile attığı zaman (denir). İbn Düreyd dedi: **الجع** öldürülmüştür (kullanımdan düşmüştür).
İshâk b. el-Ferec dedi: Ebû’r-Rebî‘ el-Bekrî’nin şöyle dediğini işittim: **الجعجع** **لعلع** vezninde (bir kelimedir): yerden alçalmış olan şeydir; **الجفجف** gibi; bu, suyun onun içinde **يتجفجف** olması sebebiyledir; böylece (su) ayakta durur, yani devam eder. Dedi ki: Onu, “**يتجعجع**” desin diye istedim, fakat onu suda söylemedi. **الصحاح**’ta İbnü’l-A‘râbî’den: dar, sert (pürüzlü) yer: **الجعجاع**.
Dedim: Ondandır, Tee’bbeṭa Şerran’ın sözü:
  Ve onu bir konak yerine çöktürmemle,
  **جعجع** bir konak yerinde; onda gölgeler kazıp çıkarır.
Ebû Amr dedi: **الجعجاع**: yer, genel olarak; el-Cevherî onu nakletti; ve şu beyti inşad etti:
  Ve kıt, eğri (yerde) **جعجاع**’da gecelediler.
Ve **العباب**’da da son ‘acüz böyle (gelmiştir).
Dedim: Beyit eş-Şemmâḫ’ındır; inşadının doğrusu: **أنخن بجعجاع**. Ve صدر’ı:
  Ve zayıflar yanında uykudan sarhoşluklar yayıldı.
el-Cevherî dedi: Ve denir ki: o, kalın (sert) yerdir. Ebû Kays b. el-Eslet dedi:
  Kim savaşı tadarsa tadını bulur;
  acı; ve onu **بجعجاع**’da bırakır.
Dedim: “**وتبركه**” diye rivayet edilir; onu, az önce inşad ettiğimiz Tee’bbeṭa Şerran’ın sözü kuvvetlendirir; ayrıca “**وتحبسه**” diye de rivayet edilir. Ebû Amr’dan da rivayet edilmiştir ki **الجعجاع** sert yerdir. İbn Berrî dedi: el-Asma‘î dedi: **الجعجاع**: yanında hiç kimse olmayan yer; onu, İbn Mukbil’in beytinde böyle tefsir etti:
  Eğer bulanık kara **الجونة** gecelememize erişirse,
  bir kanat ve bir göğüs ile **بجعجاع**’da çöker.
Nehîke el-Fezârî dedi:
  Sabır, Buġayż b. Reys; o bir رحم’dır;
  onunla geldiniz; böylece sizi **بجعجاع**’da çöktürdü.
el-Leys dedi: yerden **الجعجاع**: savaşın çarpışma yeri. el-Leys’in نص’ı: yiğitlerin çarpışma yeri. Öldürülen kimseye, çarpışmada öldürüldüğü zaman: **ترك بجعجاع** denir. Bununla, İbn Ebî’l-Ḥadîd, **نهج البلاغة** şerhinde, zikredilen Ebû Kays b. el-Eslet’in sözünü tefsir etti. **اللسان**’da: **الجعجاع**: bir tümsekten veya başkasından, sahibi içinde karar kılmayan kötü bir konak yeridir. **الصحاح**’ta: **الجعجاع**: böğürmesi şiddetli erkek deve.
Dedim: Ondandır, Ḥumeyd b. Sevr’in sözü:
  **بجعجاع** etrafında dönerler; sanki gırtlağı,
  içi oyuk bir nehirden bir **نجيب** gibidir.
Ve **الجعجعة**: değirmenin sesi; el-Cevherî onu nakletti; dedi ki: Ondandır, sonra zikri gelecek olan mesel.
Ve **الجعجعة**: deve kesmenin boğazlanması; İbn ‘Abbâd’dan; sanki onu **جعجع به**’den almıştır: onunla çöktürdüğü ve onu **الجعجاع**’a yapıştırdığı (zaman); ve onu şairin sözünden sanmıyorum; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
  Yurtları, yurtların arkasında zayıflatırız,
  sonra orada develeri **نجعجع** ederiz.
Ancak onu tefsir etti ve dedi ki: yani onları hoşlanmadıkları şey üzerinde hapsederiz.
Ve **الجعجعة**: develerin, toplandıkları zaman sesleri; el-Cevherî onu nakletti.
el-Leys dedi: **الجعجعة**: develeri çöktürmek veya hapsetmek için, yahut kalkmak için hareket ettirmektir; el-Cevherî de onu nakletti; fakat o, çöktürme ve kalkma ile yetindi. el-Leys, el-A‘leb için inşad etti:
  Bir aygır; **جعجع** edince, ürkmeden sonra,
  bir boğazda **جرجر** eder; sevgi gibi,
  ve omzu eğik bir kazan gibi bir baş.
es-Sağânî dedi: Recez, el-Aġleb’in değildir, el-Leys’in dediği gibi; bilakis o, Dükeyn’indir; ve rivayet:
  Ve o, ürkmeden sonra **جرجر** edince.
Öyleyse onun, rivayeti değiştirmeyi irtikâp etmekle birlikte, recezde bir حجّة’si yoktur.

Ve denir: **جعجع بهم**: yani onlarla çöktü; ve onları **الجعجاع**’a yapıştırdı. Ve **جعجع القوم**: çöktüler; onlardan kimisi kayıtladı ve dedi ki: **بالجعجاع** ile. Ve **الجعجعة**: devenin çökmesi; denir ki: **جعجع البعير**: çöktü ve konakladı. Ru’be dedi:
  Ülkenin en geniş eninden doldururuz,
  ta ki onun izzetini çöktürdük de o **فجعجعا** etti,
  yerin ortasında; ve **وما تكعكعا** etmedi.
Ve **الجعجعة**: onu çöktürmesi; denir: **جعجعه** ve **جعجع به**; onu çöktürdüğü ve konaklattığı zaman.
Ve **الجعجعة**: hapsetme; denir: **جعجع بالماشية** ve **جفجفها**; onu hapsettiği zaman. Bununla, el-Asma‘î, ‘Ubeydullâh b. Ziyâd’ın –Allah ona lanet etsin– ‘Umer b. Sa‘d’a yazdığı şeydeki sözünü tefsir etti; Allah’tan onun üzerine hak ettiğini (versin); ve Allah babasından razı olsun: Hüseyin ile –Allah ondan razı olsun– **جعجع** etti; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **العباب**’da: yani onu **بجعجاع**’da indirdi; o, sert kalın yerdir. Dedi ki: Bu, onu çetin bir işe zorlamanın ve onu yormanın bir temsîlidir. Ve denildi ki: murad, onu rahatsız edip yerinden oynatmaktır; çünkü **الجعجاع** kötü bir konak yeridir; sahibi onda karar kılmaz.
Ve ondan, **الجعجعة**: sükûnet olmaksızın oturmak.
Meselde: **أسمع جعجعة ولا أرى طحنا**; el-Cevherî onu nakletti ve tefsir etmedi. es-Sağânî dedi: korkağa vurulur; vaat eder de gerçekleştirmez; ve cimriye; söz verir de yerine getirmez. **اللسان**’da ziyade etti: ve çok konuşup iş yapmayana. **الصحاح** ve **العباب**’da: **تجعجع** deve ve başkası; yani kendisine isabet eden bir ağrıdan dolayı çökmüş haldeyken nefsiyle yere vurdu; yahut onu yere çalan bir darbe vurdu. Ebû Züeyb dedi:
  Böylece onların helâklerini belirgin kıldı: kaçan,
  kanı ile; yahut çökmüş **متجعجع**.
Dîvân şerhinde: **المتجعجع**: yere yapışan; devrilmiş. Ve rivayet edilir: “kanına bakan” yahut “düşmüş”.
Ve ona istidrâk olunanlardandır: **جعجع القوم**: otlak olmayan bir yerde indiler; bununla, İbn Berrî, Evs b. Ḥacer’in sözünü tefsir etti:
  Sanki kaplan derileri onların üzerine yarılmıştır;
  **جعجعوا** ettikleri zaman, çöktürme ile hapsetme arasında.
Ve denir: **جعجع عنده**; onun yanında ikamet ettiği ve onu geçip gitmediği zaman.
Ve **الجعجاع**: hapis yeri. Ve **الجعجعة**: kavmi sürgün etmek; ve alacaklıya talepte daraltmak; bununla, İbnü’l-A‘râbî, az önce zikri geçen ‘Ubeydullâh b. Ziyâd’ın sözünü tefsir etti; Allah ona lanet etsin. Ve denildi ki: o, rahatsız edip çıkarma (dır); böylece o, el-Asma‘î’nin az önceki sözüyle birlikte zıt anlamlılardandır. İbn ‘Abbâd dedi: **جعجعت الثريد**: onu **سغسغته** ettim; es-Sağânî onu böyle nakletti.
