# جعع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B9%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جعع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جعع

الجَعْجاعُ: الأَرض، وقيل: هو ما غَلُظَ منه. وقال أَبو عمرو: الجَعْجاع الأَرض الصُّلْبة. وقال ابن بري: قال الأَصمعي الجَعْجاع الأَرض التي لا أَحد بها؛ كذا فسره في بيت ابن مقبل:
إِذا الجَوْنةُ الكدْراء نالَتِ مَبِيتَنا،
أَناخَتْ بجَعْجاعٍ جَناحاً وكَلْكَلا
وقال نُهَيْكةُ الفزاري:
صَبْراً بَغِيضَ بن رَيْثٍ، إِنها رَحِمٌ
حُبْتُمْ فأَناخَتْكم بجَعْجاعِ
وكلُّ أَرض جَعْجاعٌ ؛ قال الشماخ:
وشُعْثٍ نَشاوى من كَرًى ، عند ضُمَّرٍ،
أَنَخْنَ بجَعْجاعٍ جَدِيبِ المُعَرَّجِ
وهذا البيت لم يُستَشْهد إلاَّ بعَجُزه لا غير، وأَوردوه: وباتوا بجَعْجاع؛ قال ابن بري: وصوابه أَنخْن بجعجاع كما أَوردناه. والجَعْجَعُ: ما تَطامَنَ من الأَرض. وجَعْجَعَ بالبعير: نَحَرَه في ذلك الموضع. قال إِسحق بن الفَرَج: سمعت أَبا الربيع البكْرِيّ يقول: الجَعْجَعُ والجَفْجَفُ من الأَرض المُتطامِنُ، وذلك أَن الماء يَتَجَفْجَف فيه فيقوم أَي يَدُوم، قال: وأَرَدْتُه على يَتَجَعْجع فلم يقلها في الماء. ومكانٌ جَعْجَعٌ وجَعْجاعٌ: ضَيّق خَشِن غَلِيظ؛ ومنه قول تأَبّط شرًّا: وبما أَبْرَكَها في مُناخٍ
جَعْجَعٍ ، يَنْقَبُ فيه الأَظَلُّ
أَبركها: جَثَّمها وأَجْثاها؛ وهذا يقوِّي رواية من روى قول أَبي قيْس بن الأَسْلَتِ:
مَن يَذُقِ الحَرْب، يَذُقْ طَعْمَها
مُرًّا، وتُبْرِكْه بجَعْجاعِ
والأَعرف: وتَتْرُكْه، واستشهد الجوهري بهذا البيت في الأَرض الغليظة. وجَعْجَعَ القومُ أَي أَناخوا، ومنهم من قَيَّد فقال: أَناخوا بالجَعْجاع؛ قال الراجز:
إِذا عَلَوْنَ أَرْبَعاً بأَرْبَعِ،
بجَعْجَعٍ مَوْصِيَّةٍ بجَعْجَعِ،
أَنَنَّ أَنَّاتِ النُّفوسِ الوُجَّعِ
أَربعاً: يعني الأَوْظِفةَ، بأَربع: يعني الذِّراعَين والساقين؛ ومثله قول كعب بن زهير:
ثَنَتْ أَرْبَعاً منها على ثِنْي أَرْبَعٍ،
فهُنَّ بمَثْنِيّاتِهنَّ ثَمان
وجَعَّ فلان فلاناً إِذا رَماه بالجَعْوِ، وهو الطِّينُ، وجَعَّ إِذا أَكل الطين، وفَحْل جَعْجاع: كثيرُ الرُّغاء؛ قال حُمَيْد بن ثَور: يُطِفْنَ بجَعْجاعٍ ، كأَن جِرانَه
نَجِيبٌ على جالٍ من النهْر أَجْوَف
والجَعْجاع من الأَرض: مَعْرَكةُ الأَبطال. والجَعْجعةُ: أَصوات الجمال إِذا اجتمعت. وجَعْجَعَ الإِبلَ وجَعْجَعَ بها: حرَّكها للإِناخة أَو النُّهوض؛ قال الشاعر:
عَوْد إِذا جُعْجِعَ بعدَ الهَبِّ
وقال أَوْسُ بن حَجَر:
كأَنَّ جُلودَ النُّمْرِ جِيبَتْ عليهِمُ،
إِذا جَعْجَعوا بين الإِناخةِ والحَبْسِ
قال ابن بري: معنى جَعْجَعُوا في هذا البيت نزلوا في موضع لا يُرْعَى فيه ، وجعله شاهداً على الموضع الضيِّق الخَشن. وجَعْجَعَ بهم أَي أناخ بهم وأَلزمهم الجَعْجاعَ. وفي حديث علي، رضي الله عنه: فأَخذنا عليهم (*
قوله «فأَخذنا عليهم إلخ» هو هكذا في الأصل والنهاية.) أَن يُجَعْجِعا عند القرآن ولا يُجاوزاه أَي يُقيما عنده. وجَعْجَعَ البعيرُ أَي بَرَك واسْتناخَ؛ وأَنشد:
حتى أَنَخْنا عِزَّه فَجَعْجعا
وجَعْجَع بالماشية وجَفْجَفَها إِذا حَبَسها؛ وأَنشد ابن الأَعرابي: نَحُلُّ الدِّيارَ وَراء الدِّيا
ر، ثم نُجَعْجع فيها الجُزُرْ
نُجَعْجِعُها: نَحْبِسُها على مكروهها. والجَعْجاعُ: المَحْبِسُ. والجَعْجَعَةُ: الحَبْسُ. والجَعْجاعُ: مُناخُ السَّوْء من حَدَب أَو غيره. والجَعْجعةُ: القُعود على غير طُمأْنينةٍ. والجَعْجعةُ: التضْيِيق على الغَرِيم في المُطالَبة. والجَعْجَعةُ: التَّشْريدُ بالقوم، وجَعْجَعَ به: أَزْعجَه. وكتب عبيد الله بن زياد إلى عَمرو بن سعد: أَن جَعْجِعْ بالحسين بن علي بن أَبي طالب أَي أَزْعِجْه وأَخْرِجه، وقال الأَصمعي: يعني احْبِسْه، وقال ابن الأَعرابي: يعني ضَيِّقْ عليه، فهو على هذا من الأَضداد؛ قال الأَصمعي: الجَعْجَعةُ الحَبْس، قال: وإنما أَراد بقوله جَعْجِعْ بالحسين أَي احْبِسْه؛ ومنه قول أَوْس بن حَجَر:
إِذا جَعْجَعُوا بين الإِناخةِ والحَبْسِ
والجَعْجَعُ والجَعْجَعة: صوت الرَّحَى ونحوها. وفي المثل: أَسْمَعُ جَعْجَعةً ولا أَرى طحْناً؛ يضرب للرجل الذي يُكثر الكلام ولا يَعْمَلُ وللذي يَعِدُ ولا يفعل. وتَجَعْجَعَ البعيرُ وغيره أَي ضرب بنفسه الأَرض باركاً من وجَعٍ أَصابَه أَو ضَربٍ أَثْخَنه؛ قال أَبو ذؤيب: فأَبَدّهُنّ حُتوفَهنّ فَهارِبٌ
بذَمائِه ، أَو بارِكٌ مَتَجَعْجِعُ

### Türkçe

**الجَعْجاعُ**: yer; ve denildi ki: onun kalın olan kısmıdır. Ebû Amr dedi:
**الجَعْجاع** sert yer. İbn Berrî dedi: Asmaî dedi ki **الجَعْجاع** sınırı olmayan yer; İbn Mukbil’in beytinde onu böyle tefsir etti:
Eğer kara **الجَوْنةُ** gecelememize ulaştıysa,
Bir kanat ve bir göğüsle **جَعْجاعٍ** üzerine çöktü
Nüheyke el-Fezârî dedi:
Sabır, Buğayd b. Reys; şüphesiz o bir rahimdir
Siz bağışlandınız da sizi **جَعْجاعِ**’da çöktürdü
Ve her yer **جَعْجاعٌ**’dır; Şemmâh dedi:
Ve dağınık saçlı, uykudan sersem, zayıfların yanında,
Eğri büğrünün kıraç **جَعْجاعٍ**’ında çöktüler
Bu beyit, yalnızca acüzüyle başka değil, istişhâd edilmiştir; onu şöyle rivayet ettiler: “Ve geceyi **بجَعْجاع**’da geçirdiler”; İbn Berrî dedi: doğrusu, bizim naklettiğimiz gibi, **أَنخْنَ بجعجاع**’dır.
**الجَعْجَعُ**: yerin alçalan kısmı. **جَعْجَعَ بالبعير**: onu o yerde boğazladı. İshak b. el-Ferec dedi: Ebû’r-Rebî‘ el-Bekrî’nin şöyle dediğini işittim:
**الجَعْجَعُ** ve **الجَفْجَفُ** yerin alçak olanındandır; bu, suyun onda **يَتَجَفْجَف** etmesi sebebiyledir; yani durur, yani devam eder, dedi; ve onu **يَتَجَعْجع** üzerine götürdüm de onu suda söylemedi.
**مكانٌ جَعْجَعٌ** ve **جَعْجاعٌ**: dar, kaba, kalın; bundan, Teebbata Şerran’ın sözü:
Ve onu bir konak yerinde çöktürmemdendir:
Kaba bir **جَعْجَعٍ**; onda gölgeler oyulur
**أَبركها**: onu çöktürdü ve onu diz çöktürttü; bu, Ebû Kays b. el-Eslet’in sözünü rivayet edenin rivayetini güçlendirir:
Kim savaşı tadarsa, tadını tadar
Acı olarak; ve onu **بجَعْجاعِ** ile çöktürür
Ve daha bilinen: “ve onu bırakırsın”; Cevherî bu beyitle kalın yer hakkında istişhâd etti.
**جَعْجَعَ القومُ** yani çöktüler; onlardan kimi kayıtladı da dedi ki: **أَناخوا بالجَعْجاع**; râciz dedi:
Eğer dörtle dördün üzerine çıktılarsa,
**بجَعْجَعٍ** vasiyet edilmiş bir **بجَعْجَعِ** ile,
Acı çeken nefislerin inlemeleriyle inlediler
**أَربعاً**: yani **الأَوْظِفةَ**; **بأَربع**: yani iki kol ve iki bacak; bunun benzeri, Ka‘b b. Züheyr’in sözü:
Ondan bir dördü, bir dördün ikincisi üzerine büktü,
İşte onlar, ikilileriyle sekizdir
**جَعَّ** falan, falanı **الجَعْوِ** ile attığında; o, çamurdur; ve **جَعَّ** çamur yediğinde. **فَحْل جَعْجاع**: çok böğüren; Humeyd b. Sevr dedi:
**جَعْجاعٍ**’ın çevresinde dolaşırlar; sanki boynu,
İçi boş bir nehir kıyısı üzerinde bir **نَجِيبٌ**’dir
Yerden **الجَعْجاع**: yiğitlerin çarpışma yeri. **الجَعْجعةُ**: develerin, toplandıklarında, sesleri. **جَعْجَعَ الإِبلَ** ve **جَعْجَعَ بها**: onları çöktürmek yahut kalkmak için hareket ettirdi; şair dedi:
Bir geri dönüş; eğer **جُعْجِعَ** edilirse, esmeden sonra
Evs b. Hacer dedi:
Sanki kaplan derileri onların üzerine yamanmış,
**جَعْجَعوا** ettiklerinde, çöktürme ile alıkoyma arasında
İbn Berrî dedi: bu beyitte **جَعْجَعُوا**’nun manası, içinde otlatılmayan bir yere indiler; ve onu dar kaba yer için şahit kıldı. **جَعْجَعَ بهم** yani onları çöktürdü ve onları **الجَعْجاعَ**’a bağladı. Ali’nin, رضى الله عنه, hadisinde: üzerlerine aldık
(*
“فأَخذنا عليهم إلخ” sözü, asıl ve Nihâye’de böyledir.) **أَن يُجَعْجِعا** Kur’an yanında ve onu aşmamaları; yani onun yanında ikamet etmeleri. **جَعْجَعَ البعيرُ** yani çöktü ve konakladı; ve inşâd etti:
Nihayet onun izzetini çöktürdük de o **فَجَعْجعا**
**جَعْجَعَ بالماشية** ve **جَفْجَفَها**: onları hapsettiğinde; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
Diyarları, diyarların arkasına çözeriz,
Sonra orada **الجُزُرْ**’ü **نُجَعْجع** ederiz
**نُجَعْجِعُها**: onları, hoşlanmadıkları şeye karşı hapsederiz. **الجَعْجاعُ**: hapis yeri.
**الجَعْجَعَةُ**: hapsetme. **الجَعْجاعُ**: bir tümsekten yahut başkasından kötülük konak yeri. **الجَعْجعةُ**: sükûnet olmaksızın oturuş. **الجَعْجعةُ**: alacaklıya talepte sıkıştırma. **الجَعْجَعةُ**: kavmi sürgün etme; ve **جَعْجَعَ به**: onu ürküttü. Ubeydullah b. Ziyâd, Amr b. Sa‘d’a yazdı: Hüseyin b. Ali b. Ebî Tâlib’i **جَعْجِعْ** et; yani onu ürküt ve onu çıkar; Asmaî dedi: yani onu hapset; İbnü’l-A‘râbî dedi: yani ona daralt; bu hâlde o, zıt anlamlılardandır; Asmaî dedi: **الجَعْجَعةُ** hapsetmedir; dedi: onun “Hüseyin’i **جَعْجِعْ** et” sözüyle muradı, yani onu hapset; bundan, Evs b. Hacer’in sözü:
**إِذا جَعْجَعُوا بين الإِناخةِ والحَبْسِ**
**الجَعْجَعُ** ve **الجَعْجَعة**: değirmenin ve benzerinin sesi. Meselde: “Bir **جَعْجَعةً** işitiyorum da öğütme görmüyorum”; çok konuşup iş yapmayan ve vaat edip yapmayan adam için darb-ı meseldir. **تَجَعْجَعَ** deve ve başkası, yani kendini yere vurdu; bir ağrı isabet ettiğinden yahut onu ağırlaştıran bir darbeden dolayı, çökmüş olarak; Ebû Züeyb dedi:
Ölümlerini onlara tattırdı; işte kaçan,
Kanlarıyla; yahut çökmüş, **مَتَجَعْجِعُ** olan.
