# جعع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B9%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جعع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جعع

جع فلان: أكل الطين، عن أبي عمرو.
 وقال ابن الأعرابي: جع فلان فلانا، إذا رماه بالجعو، أي بالطين. وقال ابن دريد: الجع أميت.
 وقال إسحاق بن الفرج: سمعت أبا الربيع البكري يقول: الجعجع مثال لعلع: ما تطامن من الأرض، كالجفجف، وذلك أن الماء يتجفجف فيه فيقوم، أي يدوم. قال: وأردته على أن يقول يتجعجع فلم يقلها في الماء. وفي الصحاح عن ابن الأعرابي: الموضع الضيق الخشن الجعجاع.
 قلت: ومنه قول تأبط شرا:
  وبما أبركها في منـاخ                      جعجع ينقب فيه الأظل وقال أبو عمرو: الجعجاع: الأرض عامة، نقله الجوهري، وأنشد:
  وباتوا بجعجاع جديب المعرج وهكذا في العباب أيضا ذا العجز الأخير.
 قلت: البيت للشماخ، وصواب إنشاده: أنخن بجعجاع. وصدره:
  وشعت نشاوى من كرى عند ضمر قال الجوهري: ويقال: هي الأرض الغليظة. قال أبو قيس بن الأسلت:
  من يذق الحرب يجد طعمها                      مرا، وتتركه بجعـجـاع قلت: ويروى: وتبركه، يقويه قول تأبط شرا الذي أنشدناه قريبا، ويروى أيضا: وتحبسه. وقد روي أيضا عن أبي عمرو أن الجعجاع هي الأرض الصلبة. وقال ابن بري: قال الأصمعي: الجعجاع: الأرض التي لا أحد بها، كذا فسره في بيت ابن مقبل:
  إذا الجونة الكدراء نالت مبيتنا                      أناخت بجعجاع جناحا وكلكلا وقال نهيكة الفزاري:
  صبرا بغيض بن ريث، إنها رحم                      جبتم بها، فأناختكم بجعـجـاع وقال الليث: الجعجاع من الأرض: معركة الحرب، ونص الليث: معركة الأبطال. يقال للقتيل إذا قتل في المعركة: ترك بجعجاع، وبه فسر ابن أبي الحديد في شرح نهج البلاغة قول أبي قيس بن الأسلت الذي ذكر. وفي اللسان: الجعجاع: مناخ سوء من حدب أو غيره لا يقر فيه صاحبه. وفي الصحاح: الجعجاع: الفحل الشديد الرغاء. قلت: ومنه قول حميد بن ثور:
  يطفن بجعجاع كأن جرانـه                      نجيب على من النهر أجوف والجعجعة: صوت الرحى نقله الجوهري، قال: ومنه المثل الذي يأتي ذكره بعد.
 والجعجعة: نحر الجزور، عن ابن عباد، وكأنه أخذه من جعجع به: إذا أناخ به وألزمه الجعجاع، ولا إخاله من قول الشاعر، وأنشده ابن الأعرابي:
  نحل الـديار وراء الـديا                      ر ثم نجعجع فيها الجزر غير أنه فسره فقال: أي نحبسها على مكروهها.
 والجعجعة: أصوات الجمال إذا اجتمعت، نقله الجوهري.
 وقال الليث: الجعجعة: تحريك الإبل للإناخة أو الحبس، أو للنهوض، ونقله الجوهري أيضا، ولكنه اقتصر على الإناخة والنهوض. وأنشد الليث للأعلب:
  عود إذا جعجع بعد الهب
  جرجر في حنجرة كالحب
  وهامة كالمرجل المنكب قال الصاغاني: ليس الرجز للأغلب، كما قال الليث، وإنما هو لدكين، والرواية:
  وهو إذا جرجر بعد الهب فإذا لا حجة له في الرجز مع ارتكاب تغيير الرواية.

  ويقال: جعجع بهم: أي أناخ بهم، وألزمهم الجعجاع. وجعجع القوم: أناخوا، ومنهم من قيد فقال: بالجعجاع. والجعجعة: بروك البعير، يقال: جعجع البعير: برك واستناخ قال رؤبة:
  نملأ من عرض البلاد الأوسعا
  حتى أنخنا عزه فجعجعا
  بوسط الأرض وما تكعكعا والجعجعة: تبريكه، يقال جعجعه وجعجع به، إذا بركه وأناخه.
 والجعجعة: الحبس، يقال: جعجع بالماشية وجفجفها، إذا حبسها. وبه فسر الأصمعي قول عبيد الله بن زياد - لعنه الله - فيما كتبه إلى عمر بن سعد عليه من الله ما يستحق، ورضي الله عن أبيه، أن جعجع بحسين رضي الله عنه، كما في الصحاح. وفي العباب: أي أنزله بجعجاع، وهو المكان الخشن الغليظ، قال: وهذا تمثيل لإلجائه إلى خطب شاق وإرهاقه، وقيل: المراد إزعاجه، لأن الجعجاع مناخ سوء لا يقر فيه صاحبه.
 ومنه، الجعجعة: القعود على غير طمأنينة.
 وفي المثل: أسمع جعجعة ولا أرى طحنا، نقله الجوهري ولم يفسره، وقال الصاغاني: يضرب للجبان يوعد ولايوقع، وللبخيل يعد ولا ينجز زاد في اللسان: وللذي يكثر الكلام ولا يعمل وفي الصحاح والعباب: تجعجع البعير وغيره، أي ضرب بنفسه الأرض باركا من وجع أصابه، أو ضرب أثخنه. قال أبو ذؤيب:
  فأبدهن حتوفهن: فهارب                      بذمائه، أو بارك متجعجع وفي شرح الديوان: المتجعجع: اللاحق بالأرض قد صرع. ويروى: فطالع بذمائه أو ساقط.
 ومما يستدرك عليه: جعجع القوم: نزلوا في موضع لا يرعى فيه، وبه فسر ابن بري قول أوس بن حجر:
  كأن جلود النمر جيبت عليهمإذا جعجعوا بين الإناخة والحبس ويقال: جعجع عنده، إذا أقام عنده ولم يجاوزه.
 والجعجاع: المحبس. والجعجعة: التشريد بالقوم، والتضييق على الغريم في المطالبة، وبه فسر ابن الأعرابي قول عبيد الله بن زياد المتقدم ذكره، لعنه الله. وقيل: هو الإزعاج والإخراج، فهو مع قول الأصمعي المتقدم من الأضداد. وقال ابن عباد: جعجعت الثريد: سغسغته، هكذا نقله الصاغاني.

### Türkçe

**جع** falan: çamur yedi; Ebû Amr’dan.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **جع** falan falanı, ona **الجعو** ile, yani çamur ile attığı zaman (denir). İbn Düreyd dedi: **الجع** öldürülmüştür (kullanımdan düşmüştür).
İshâk b. el-Ferec dedi: Ebû’r-Rebî‘ el-Bekrî’nin şöyle dediğini işittim: **الجعجع** **لعلع** vezninde (bir kelimedir): yerden alçalmış olan şeydir; **الجفجف** gibi; bu, suyun onun içinde **يتجفجف** olması sebebiyledir; böylece (su) ayakta durur, yani devam eder. Dedi ki: Onu, “**يتجعجع**” desin diye istedim, fakat onu suda söylemedi. **الصحاح**’ta İbnü’l-A‘râbî’den: dar, sert (pürüzlü) yer: **الجعجاع**.
Dedim: Ondandır, Tee’bbeṭa Şerran’ın sözü:
  Ve onu bir konak yerine çöktürmemle,
  **جعجع** bir konak yerinde; onda gölgeler kazıp çıkarır.
Ebû Amr dedi: **الجعجاع**: yer, genel olarak; el-Cevherî onu nakletti; ve şu beyti inşad etti:
  Ve kıt, eğri (yerde) **جعجاع**’da gecelediler.
Ve **العباب**’da da son ‘acüz böyle (gelmiştir).
Dedim: Beyit eş-Şemmâḫ’ındır; inşadının doğrusu: **أنخن بجعجاع**. Ve صدر’ı:
  Ve zayıflar yanında uykudan sarhoşluklar yayıldı.
el-Cevherî dedi: Ve denir ki: o, kalın (sert) yerdir. Ebû Kays b. el-Eslet dedi:
  Kim savaşı tadarsa tadını bulur;
  acı; ve onu **بجعجاع**’da bırakır.
Dedim: “**وتبركه**” diye rivayet edilir; onu, az önce inşad ettiğimiz Tee’bbeṭa Şerran’ın sözü kuvvetlendirir; ayrıca “**وتحبسه**” diye de rivayet edilir. Ebû Amr’dan da rivayet edilmiştir ki **الجعجاع** sert yerdir. İbn Berrî dedi: el-Asma‘î dedi: **الجعجاع**: yanında hiç kimse olmayan yer; onu, İbn Mukbil’in beytinde böyle tefsir etti:
  Eğer bulanık kara **الجونة** gecelememize erişirse,
  bir kanat ve bir göğüs ile **بجعجاع**’da çöker.
Nehîke el-Fezârî dedi:
  Sabır, Buġayż b. Reys; o bir رحم’dır;
  onunla geldiniz; böylece sizi **بجعجاع**’da çöktürdü.
el-Leys dedi: yerden **الجعجاع**: savaşın çarpışma yeri. el-Leys’in نص’ı: yiğitlerin çarpışma yeri. Öldürülen kimseye, çarpışmada öldürüldüğü zaman: **ترك بجعجاع** denir. Bununla, İbn Ebî’l-Ḥadîd, **نهج البلاغة** şerhinde, zikredilen Ebû Kays b. el-Eslet’in sözünü tefsir etti. **اللسان**’da: **الجعجاع**: bir tümsekten veya başkasından, sahibi içinde karar kılmayan kötü bir konak yeridir. **الصحاح**’ta: **الجعجاع**: böğürmesi şiddetli erkek deve.
Dedim: Ondandır, Ḥumeyd b. Sevr’in sözü:
  **بجعجاع** etrafında dönerler; sanki gırtlağı,
  içi oyuk bir nehirden bir **نجيب** gibidir.
Ve **الجعجعة**: değirmenin sesi; el-Cevherî onu nakletti; dedi ki: Ondandır, sonra zikri gelecek olan mesel.
Ve **الجعجعة**: deve kesmenin boğazlanması; İbn ‘Abbâd’dan; sanki onu **جعجع به**’den almıştır: onunla çöktürdüğü ve onu **الجعجاع**’a yapıştırdığı (zaman); ve onu şairin sözünden sanmıyorum; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
  Yurtları, yurtların arkasında zayıflatırız,
  sonra orada develeri **نجعجع** ederiz.
Ancak onu tefsir etti ve dedi ki: yani onları hoşlanmadıkları şey üzerinde hapsederiz.
Ve **الجعجعة**: develerin, toplandıkları zaman sesleri; el-Cevherî onu nakletti.
el-Leys dedi: **الجعجعة**: develeri çöktürmek veya hapsetmek için, yahut kalkmak için hareket ettirmektir; el-Cevherî de onu nakletti; fakat o, çöktürme ve kalkma ile yetindi. el-Leys, el-A‘leb için inşad etti:
  Bir aygır; **جعجع** edince, ürkmeden sonra,
  bir boğazda **جرجر** eder; sevgi gibi,
  ve omzu eğik bir kazan gibi bir baş.
es-Sağânî dedi: Recez, el-Aġleb’in değildir, el-Leys’in dediği gibi; bilakis o, Dükeyn’indir; ve rivayet:
  Ve o, ürkmeden sonra **جرجر** edince.
Öyleyse onun, rivayeti değiştirmeyi irtikâp etmekle birlikte, recezde bir حجّة’si yoktur.

Ve denir: **جعجع بهم**: yani onlarla çöktü; ve onları **الجعجاع**’a yapıştırdı. Ve **جعجع القوم**: çöktüler; onlardan kimisi kayıtladı ve dedi ki: **بالجعجاع** ile. Ve **الجعجعة**: devenin çökmesi; denir ki: **جعجع البعير**: çöktü ve konakladı. Ru’be dedi:
  Ülkenin en geniş eninden doldururuz,
  ta ki onun izzetini çöktürdük de o **فجعجعا** etti,
  yerin ortasında; ve **وما تكعكعا** etmedi.
Ve **الجعجعة**: onu çöktürmesi; denir: **جعجعه** ve **جعجع به**; onu çöktürdüğü ve konaklattığı zaman.
Ve **الجعجعة**: hapsetme; denir: **جعجع بالماشية** ve **جفجفها**; onu hapsettiği zaman. Bununla, el-Asma‘î, ‘Ubeydullâh b. Ziyâd’ın –Allah ona lanet etsin– ‘Umer b. Sa‘d’a yazdığı şeydeki sözünü tefsir etti; Allah’tan onun üzerine hak ettiğini (versin); ve Allah babasından razı olsun: Hüseyin ile –Allah ondan razı olsun– **جعجع** etti; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **العباب**’da: yani onu **بجعجاع**’da indirdi; o, sert kalın yerdir. Dedi ki: Bu, onu çetin bir işe zorlamanın ve onu yormanın bir temsîlidir. Ve denildi ki: murad, onu rahatsız edip yerinden oynatmaktır; çünkü **الجعجاع** kötü bir konak yeridir; sahibi onda karar kılmaz.
Ve ondan, **الجعجعة**: sükûnet olmaksızın oturmak.
Meselde: **أسمع جعجعة ولا أرى طحنا**; el-Cevherî onu nakletti ve tefsir etmedi. es-Sağânî dedi: korkağa vurulur; vaat eder de gerçekleştirmez; ve cimriye; söz verir de yerine getirmez. **اللسان**’da ziyade etti: ve çok konuşup iş yapmayana. **الصحاح** ve **العباب**’da: **تجعجع** deve ve başkası; yani kendisine isabet eden bir ağrıdan dolayı çökmüş haldeyken nefsiyle yere vurdu; yahut onu yere çalan bir darbe vurdu. Ebû Züeyb dedi:
  Böylece onların helâklerini belirgin kıldı: kaçan,
  kanı ile; yahut çökmüş **متجعجع**.
Dîvân şerhinde: **المتجعجع**: yere yapışan; devrilmiş. Ve rivayet edilir: “kanına bakan” yahut “düşmüş”.
Ve ona istidrâk olunanlardandır: **جعجع القوم**: otlak olmayan bir yerde indiler; bununla, İbn Berrî, Evs b. Ḥacer’in sözünü tefsir etti:
  Sanki kaplan derileri onların üzerine yarılmıştır;
  **جعجعوا** ettikleri zaman, çöktürme ile hapsetme arasında.
Ve denir: **جعجع عنده**; onun yanında ikamet ettiği ve onu geçip gitmediği zaman.
Ve **الجعجاع**: hapis yeri. Ve **الجعجعة**: kavmi sürgün etmek; ve alacaklıya talepte daraltmak; bununla, İbnü’l-A‘râbî, az önce zikri geçen ‘Ubeydullâh b. Ziyâd’ın sözünü tefsir etti; Allah ona lanet etsin. Ve denildi ki: o, rahatsız edip çıkarma (dır); böylece o, el-Asma‘î’nin az önceki sözüyle birlikte zıt anlamlılardandır. İbn ‘Abbâd dedi: **جعجعت الثريد**: onu **سغسغته** ettim; es-Sağânî onu böyle nakletti.
