# جعفل (ج-ع-ف-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%81%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B9%D9%81%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ع - ف - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: جُعْفِلَ

## Sözlükler (3)

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%81%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: جُعْفِلَ

(باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أوله جيم)
وذلك على أضرب:
فمنه ما نُحِت من كلمتين صحيحتي المعنى، مطّردتَيِ القياس. ومنه ما أصله كلمةٌ واحدة وقد أُلحِق بالرُّباعي والخماسي بزيادةٍ تدخله. ومنه ما يوضع كذا وَضْعا. وسنفسر ذلك إن شاء الله تعالى.
فمن المنحوت قولهم للباقي من أصل السَّعَفة إذا قُطِعت (جُذمُور). قال:
باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أولـه جيم
بَنَانَتَيْنِ وجُذْمُوراً أُقِيمُ بها *** صَدْرَ القناةِ إذا ما آنَسُوا فَزَعا([1])وذلك من كلمتين: إحداهما الجِذْم وهو الأصل، والأخرى الجِذْر وهو الأصل. وقد مرّ تفسيرهما. وهذه الكلمة من أدَلّ الدليل على صحّة مذهبنا في هذا الباب. وبالله التوفيق.
ومن ذلك قولهم للرجل إذا سَتَر بيديه طعامَه كي لا يُتَناوَل (جَرْدَبَ) من كلمتين: من جَدَب لأنه يمنع طعامه، فهو كالجَدْب المانع خَيْرَه، ومن الجيم والراء والباء، كأنه جعل يديه جراباً يَعِي الشيءَ ويَحويه. قال:
إذا ما كُنْتَ في قومٍ شَهَاوَى *** فلا تَجْعَلْ شِمالَكَ جَُرْدُبَانا([2])ومن ذلك [قولهم] للرَّملة المشرفة على ما حولها (جُمْهُور). وهذا من كلمتين من جَمَرَ؛ وقد قلنا إنّ ذلك يدلُّ على الاجتماع، ووصفنا الجَمَرات من العرب بما مضى ذِكره. والكلمة الأخرى جَهَر؛ وقد قلنا إنّ ذلك من العلوّ. فالجمهور شيءٌ متجمِّعٌ عالٍ.
ومن ذلك قولهم لقرية النّمل (جُرثُومة). فهذا من كلمتين: من جَرَم وجَثَم، كأنه اقتَطَعَ من الأرض قطعةً فجثم فيها. والكلمتان قد مضتا بتفسيرهما.
ومن ذلك قولهم للرجل إذا صُرع (جُعْفِلَ). وذلك من كلمتين: من جُعِف *إذا صُرع، وقد مرّ تفسيره. وفي الحديث: "حتى يَكون انجعافُها مرة". ومن كلمة أخرى وهي جَفَل، وذلك إذا تجمَّع فذَهَب. فهذا كأنه جُمِع وذُهِب به. ومن ذلك قولهم للحَجَر وللإبل الكثيرة (جَلْمَدٌ). قال الشاعر في الحجارة:
جَلامِيدُ أملاءُ الأكُفِّ كأنها  *** رُؤوسُ رِجالٍ حُلِّقت في المواسِمِ([3])وقال آخر في الإبل الجَلْمَد:
أو مائةٍ تُجْعَلُ أولادُها *** لَغْواً وعُرْضَ المائَةِ الجَلْمَدِ([4])وهذا من كلمتين: من الجَلَد، وهي الأرض الصُّلبة، ومن [الجَُمَُد]، وهي الأرض اليابسة، وقد مرَّ تفسيرهما.
ومن ذلك قولهم للجمل العظيم (جُرَاهِمٌ جُرْهُم). وهذا من كلمتين من الجِرْم وهو الجَسَد، ومن الجَره وهو الارتفاع في تجمُّع. يقال سمِعْتُ جَرَاهِيَة القوم، وهو عالي كلامِهم دون السِّرّ.
ومن ذلك قولهم للأرض الغليظة (جَمْعَرَة). فهذا من الجمْع ومن الجمْر. وقد مضى ذكره.
ومن ذلك قولهم للطويل (جَسْرَبٌ). فهذا من الجَسْر وقد ذكرناه، ومن سَرَب إذا امتدَّ.
ومن ذلك قولهم للضخم الهامة المستدير الوجه (جَهْضَمٌ). فهذا من الجَهْم ومن الهَضَم. والهَضَم: انضمامٌ في الشيء. ويكون أيضاً من أهضام الوادي، وهي أعاليه. وهذا أقْيَسُ من الذي ذكرناه في الهَضَم الذي معناه الانضمام.
ومن ذلك قولهم للذاهب على وَجْهِه (مُجْرَهِدٌ). فهذا من كلمتين: من جَرَد أي انجرَدَ فمَرَّ، ومن جَهَد نَفْسَه في مُرُوره.
ومن ذلك قولهم للرّجُل الجافي المُتَنَفِّج([5]) بما ليس عنده (جِعْظَارٌ([6])). وهذا من كلمتين من الجَظِّ والجَعْظ، كلاهما الجافي، وقد فُسِّرَ فيما مضى([7]).
ومنه (الجِـنْعَاظ) وهو من الذي ذكرناه آنفاً والنون زائدة. قال الخليل: يقال إنه سيئ الخُلق، الذي يتسخَّط عند الطَّعام. وأنشد:
* جِنْعَاظَةٌ بأهلِهِ قد بَرَّحَا([8]) *
ومن ذلك قولهم للوحشيِّ إذا تَقَبَّض في وجاره (تَجَرْجَمَ)، والجيم الأولى زائدةٌ، وإنما هو من قولنا للحجارة المجتمعة رُجْمَةٌ. وأوضحُ من هذا قولهم للقَبْر الرَّجَم، فكأنَّ الوحشيَّ لمّا صار في وِجاره صار في قبرٍ.
ومنها قولهم للأرض ذات الحجارة (جَمْعَرة). وهذا من الجمرات، وقد قلنا إنّ أصلها تجمُّع الحجارة، ومن المَعِر وهو الأرض لا نبات به([9]).
ومنها قولهم للنهر (جَعْفر). ووجهه ظاهر أنه من كلمتين: من جَعَف إذا صَرَع؛ لأنه يصرع ما يلقاه من نباتٍ وما أشبهه، ومن الجَفْر والجُفْرَة والجِفار والأجْفَر وهي كالجُفَر.
ومن ذلك قولهم في صفة الأسد (جِرْفاسٌ) فهو من جَرَف ومن جرَس، كأنّه إذا أكل شيئاً وجَرَسه جَرَفَه.وأما قولهم للداهية (ذات الجنادِع) فمعلوم في الأصل الذي أصَّلناه أنّ النون زائدة، وأنه من الجَدْع، وقد مضى. وقد يقال إنّ جَنادع كلِّ شيءٍ أوائلُه، وجاءت جنادع الشرِّ.ومن ذلك قولهم للصُّلب الشديد (جَلْعَدٌ) فالعين زائدة، وهو من الجَلَد. وممكنٌ أنْ يكون منحوتاً من الجَلَعِ أيضاً، وهو البُروز؛ لأنه إذا كان مَكاناً صُلْباً فهو بارزٌ؛ لقلّةِ النبات به.ومن ذلك قولهم للحادِرِ([10]) السمين (جَحْدَلٌ) فممكن أن يقال إن الدال زائدةٌ، وهو من السِّقاء الجَحْل، وهو العظيم، ومن قولهم مَجدُول الخَلْق، وقد مضى. ومن ذلك قولهم ( تَجَرْمَزَ اللَّيلُ) ذهَبَ. فالزاء زائدة، وهو من تجرّم. والميم زائدةٌ في وجهٍ آخر، وهو من الجَرْز وهو القَطْع، كأنه شيءٌ قُطِعَ قَطْعاً؛ ومن رَمَزَ إذا تحرّكَ واضطرب. يقال للماء المجتمع المضطرب رَامُوزٌ. ويقال الرّاموز اسمٌ من أسماء البحر.
ومن ذلك (تَجَحْفَلَ القوم): اجتمعوا، وقولهم للجيش العظيم (جَحفَلٌ)، و(جَحْفَلة الفَرَس). وقياس هؤلاء الكلماتِ واحدٌ، وهو من كلمتين: من الحَفْل وهو الجَمْع، ومن الجَفْل، وهو تَجَمُّع([11]) الشيء في ذهابٍ. ويكون لـه وجه آخر: أن يكون من الجَفْل ومن الجَحْف، فإنهم يَجْحَفُون الشيءَ جحفاً. *وهذا عندي أصوبُ القولين.

--------------ــ
([1]) البيت لعبد الله بن سبرة يرثي يده، وكانت قد قطعت في غزوات الروم. وقبل البيت كما في اللسان (جذمر) وأمالي القالي (1: 47):
فإن يكن أطربون الروم قطعها *** فإن فيها بحمد الله منتفعا
          وفي الأصل: "أقيم به" وإنما الضمير للبنانتين والجذمور.
([2]) البيت في اللسان (جردب) وأمالي القالي (2: 54) والجمهرة (3: 298) بدون نسبة. وفي الجمهرة
(3: 414): "يمينك"، تحريف. "وجردبان" يقال بضم الجيم والدال وفتحهما. والحق أن الكلمة من الفارسي المعرب، وهي في الفارسية "كردهبان" أي حافظ الرغيف. و" كرده" هو الرغيف. انظر اللسان والمعرب 110 ومعجم استينجاس 1081.
([3]) البيت من أبيات لنافع بن خليفة الغنوي، في أمالي القالي (3: 116) .
([4]) البيت للمثقب العبدي، من أول قصيدة له في ديوانه مخطوطة دار الكتب رقم 565. وسيأتي في (لغو) وهو في اللسان (عرض). وقد أنشده في (جلمد) محرفاً غير منسوب.
([5]) "المتنفج" المفتخر بأكثر مما عنده كما في القاموس. وفي الأصل: "المنتفج" تحريف.
([6]) في الأصل: "جعظار"، صوابه من المجمل واللسان، وفي اللسان: عند الكلام على الجعظار: "وهو أيضاً الذي ينتفج بما ليس عنده مع قصر ". وفي أصل اللسان: "يتنفخ" والوجه ما أثبت.
([7]) في هذا التخريج تقصير، وذاك أنه لم يأت بكلمة فيها الراء. ولعله جعل الراء زائدة، كما سيأتي في تخريج بعض الكلمات.
([8]) بعده كما في اللسان (جنعظ):
إن لم يجد يوماً طعاماً مصلحا *** قبح وجهاً لم يزل مقبحا
([9]) ذهب بلفظ "الأرض" هنا إلى الموضع والمكان، كما ذهب الآخر في قوله:
فلا مزنة ودقت ودقها *** ولا أرض أبقل إبقالها
 ([10]) الحادر، بالحاء المهملة: الممتلئ لحماً وشحماً مع ترارة. وفي الأصل: "قولهم مجدول للجادر"، وفيه إقحام وتحريف.
([11]) في الأصل: "وهو إذا تجمع".

-

##### Türkçe

(Üç harften fazla olup başı **جيم** olan Arapların sözünden gelenler babı)
Bu, türler üzeredir:
Bundan, iki kelimeden, manası sahih olan, kıyasa uygun iki kelimeden yontulmuş olan vardır. Bundan, aslı tek bir kelime olup, ona giren bir ziyade ile dörtlü ve beşliye ilhak edilmiş olan vardır. Bundan, böyle vaz‘ ile vaz‘ olunan vardır. Bunu, yüce Allah dilerse açıklayacağız.

Yontulmuşlardan, **السَّعَفة**’nin aslı kesildiği vakit ondan kalan şeye onların sözü: (**جُذمُور**). Dedi ki:
(Üç harften fazla olup başı **جيم** olan Arapların sözünden gelenler babı)
İki **بَنَانَة** ve bir **جُذْمُور** ile orada ikamet ederim *** onlar bir korku sezince mızrağın göğsünü (önünü) (dik) tutarım([1])
Bu, iki kelimedendir: birisi **الجِذْم** ve o asıldır; diğeri **الجِذْر** ve o asıldır. İkisinin tefsiri geçmiştir. Bu kelime, bu bapta mezhebimizin sıhhatine en delâletli delillerdendir. Ve tevfik Allah iledir.

Bundan, adam için, yemeğini elleriyle örttüğü vakit, yenilmesin diye, onların sözü: (**جَرْدَبَ**) iki kelimedendir: **جَدَب**’den; çünkü yemeğini men eder; o, hayrını men eden **الجَدْب** gibidir; ve **الجيم** ve **الراء** ve **الباء**’dan; sanki ellerini, şeyi içine alan ve onu kuşatan bir **جراب** kılmıştır. Dedi ki:
Eğer bir kavimde **شَهَاوَى** içinde olursan *** solunu **جَُرْدُبَانا** kılma([2])

Bundan, etrafındakilere nazır (yüksekçe) olan kum tepeciğine onların sözü: (**جُمْهُور**). Bu, iki kelimedendir: **جَمَرَ**’den; ve biz, bunun toplanmaya delâlet ettiğini söyledik; ve Araplardan **الجَمَرات**’ı, geçmişte zikri geçenle vasfettik. Diğer kelime **جَهَر**’dir; ve biz, bunun yükseklikten olduğunu söyledik. Öyleyse **الجمهور**, toplanmış, yüksek bir şeydir.

Bundan, karıncaların köyüne onların sözü: (**جُرثُومة**). Bu, iki kelimedendir: **جَرَم** ve **جَثَم**’den; sanki yerden bir parça kopardı da onda çöktü. İki kelime, tefsirleriyle geçmiştir.

Bundan, adam için, yere vurulup devrildiği vakit onların sözü: (**جُعْفِلَ**). Bu, iki kelimedendir: **جُعِف**’ten; “yere vurulup devrildi” demektir; tefsiri geçmiştir. Hadiste: “ta ki onun **انجعافُها**’sı bir kere olsun.” Ve başka bir kelimeden; o da **جَفَل**’dir; bu, toplandığı vakit gidip gitmesidir. Bu, sanki toplanmış ve onunla götürülmüş gibidir. Bundan, taşa ve çok deveye onların sözü: (**جَلْمَدٌ**). Şair taşlar hakkında dedi ki:
**جَلامِيدُ** avuçları dolduran (taşlar), sanki onlar *** mevsimlerde tıraş edilmiş adam başlarıdır([3])
Bir başkası, **الجَلْمَد** develer hakkında dedi ki:
Ya da yüz (deve) ki yavruları *** boş söz kılınır; ve yüzün orta malı **الجَلْمَد**’dir([4])
Bu, iki kelimedendir: **الجَلَد**’den; o, sert yerdir; ve **[الجَُمَُد]**’den; o, kuru yerdir; ikisinin tefsiri geçmiştir.

Bundan, büyük deveye onların sözü: (**جُرَاهِمٌ جُرْهُم**). Bu, iki kelimedendir: **الجِرْم**’den; o, bedendir; ve **الجَره**’den; o, toplanma içinde yükselmedir. Denir: “Kavmin **جَرَاهِيَة**’sini işittim”; o, onların sözünün yükseği olup sırdan aşağıdır.

Bundan, kalın toprağa onların sözü: (**جَمْعَرَة**). Bu, **الجمْع**’dan ve **الجمْر**’dendir. Zikri geçmiştir.

Bundan, uzuna onların sözü: (**جَسْرَبٌ**). Bu, **الجَسْر**’dendir; onu zikrettik; ve **سَرَب**’den; uzadığı vakit.

Bundan, iri başlı, yuvarlak yüzlü olana onların sözü: (**جَهْضَمٌ**). Bu, **الجَهْم**’dendir ve **الهَضَم**’dendir. **الهَضَم**: şeyde bir büzülme/kenetlenmedir. Ayrıca vadinin **أهضام**’ından da olur; o, onun yükseklikleridir. Bu, **الهَضَم**’da zikrettiğimiz, manası büzülme olan şeyden daha kıyasîdir.

Bundan, yüzü üzere (rastgele) gidene onların sözü: (**مُجْرَهِدٌ**). Bu, iki kelimedendir: **جَرَد**’den; yani soyunup sıyrıldı da geçti; ve **جَهَد**’den; geçişinde nefsini yordu.

Bundan, elinde olmayanla övünen kaba, **المُتَنَفِّج**([5]) adama onların sözü: (**جِعْظَارٌ**([6])). Bu, iki kelimedendir: **الجَظِّ** ve **الجَعْظ**’dan; ikisi de kaba (olan)dır; geçmişte tefsir edilmiştir([7]).

Bundan (**الجِـنْعَاظ**) vardır; o, az önce zikrettiğimizdendir ve **النون** ziyadedir. **الخليل** dedi: Denir ki o, kötü huyludur; yemek yanında hoşnutsuzluk eden kimsedir. Ve inşad etti:
* **جِنْعَاظَةٌ** ailesiyle, gerçekten şiddetle eziyet etti([8]) *

Bundan, vahşî hayvan için, ininde büzülüp toplandığı vakit onların sözü: (**تَجَرْجَمَ**); birinci **الجيم** ziyadedir; ancak o, bizim, toplanmış taşlara **رُجْمَةٌ** dememizdendir. Bundan daha açık olan, kabre **الرَّجَم** demeleridir; sanki vahşî, inine girince bir kabre girmiş oldu.

Bundan, taşlı toprağa onların sözü: (**جَمْعَرة**). Bu, **الجمرات**’dendir; ve biz, aslının taşların toplanması olduğunu söyledik; ve **المَعِر**’dendir; o, bitkisi olmayan yerdir([9]).

Bundan, nehre onların sözü: (**جَعْفر**). Onun vechi açıktır ki iki kelimedendir: **جَعَف**’tan; “yere vurup devirir” demektir; çünkü karşılaştığı bitkiden ve benzerinden ne bulursa onu devirir; ve **الجَفْر** ve **الجُفْرَة** ve **الجِفار** ve **الأجْفَر**’den; bunlar **الجُفَر** gibidir.

Bundan, aslanın sıfatında onların sözü: (**جِرْفاسٌ**); o, **جَرَف**’ten ve **جرَس**’tendir; sanki bir şeyi yediği ve onu **جَرَسه** (dişleyip öğüttüğü) vakit onu **جَرَفَه** (süpürüp götürdü) gibidir. Ama onların, musibete (**ذات الجنادِع**) demeleri; bizim asıl kıldığımız asılda malumdur ki **النون** ziyadedir ve o, **الجَدْع**’dandır; geçmişti. Ve denilebilir ki her şeyin **جَنادع**’ı evvelleridir; ve şerrin **جنادع**’ı geldi. Bundan, katı, şiddetli olana onların sözü: (**جَلْعَدٌ**); **العين** ziyadedir; o, **الجَلَد**’dendir. Ve mümkün olur ki **الجَلَعِ**’dan da yontulmuş olsun; o, çıkıntı/belirme demektir; çünkü sert bir yer olursa, bitkisi az olduğundan o, belirgindir. Bundan, **الحادِرِ**([10]) semiz olana onların sözü: (**جَحْدَلٌ**); mümkün olur ki **الدال** ziyadedir; ve o, büyük olan **السِّقاء الجَحْل**’dendir; ve onların “**مَجدُول الخَلْق**” sözündendir; geçmişti. Bundan, onların sözü: (**تَجَرْمَزَ اللَّيلُ**) “gitti” demektir. Öyleyse **الزاء** ziyadedir; ve o, **تجرّم**’dendir. Ve başka bir vecihte **الميم** ziyadedir; ve o, **الجَرْز**’dendir; o, kesmedir; sanki kesilerek kesilmiş bir şey gibidir; ve **رَمَزَ**’dan; hareket edip çalkalandığı vakit. Toplanmış, çalkantılı suya **رَامُوزٌ** denir. Ve **الرّاموز** denir; denizin isimlerinden bir isimdir.

Bundan, (**تَجَحْفَلَ القوم**) “toplandılar” (demeleridir); ve büyük orduya (**جَحفَلٌ**) (demeleri); ve (**جَحْفَلة الفَرَس**) (demeleri). Bu kelimelerin kıyası birdir; ve o, iki kelimedendir: **الحَفْل**’den; o, toplamadır; ve **الجَفْل**’den; o, gidiş içinde şeyin toplanmasıdır([11]). Ve onun başka bir vechi olur: **الجَفْل**’den ve **الجَحْف**’tan olması; çünkü onlar, şeyi **جحفاً** **يَجْحَفُون**. *Bu, bana göre iki sözün daha isabetlisidir.

-

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%81%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

جَعْفَله: صَرَعَه؛ وقال طفيل:
وَراكِضَةٍ، ما تَسْتَجِنُّ بجُنَّةٍ،
بَعِيرَ حِلالٍ غادَرَتْه مُجَعْفَلِ
وقال: المُجَعْفَل المقلوب. قال ابن بري: ومُجَعْفَل نعتٌ لِحلال وهو مَرْكَب من مَراكب النساء، وبَعِيرَ مفعول براكِضَةٍ. ابن الأَعرابي: الجَعْفَلِيل القَتِيل المنتفخ. وطَعَنَه فَجَعْفَله إِذا قلبه عن السِّرْج فصَرَعه.

##### Türkçe

**جَعْفَله**: Onu yere serdi; ve Tufeyl dedi ki:

“Ve bir koşan (dişi), bir kalkanla gizlenmeyen,
helâl bir deve; onu **مُجَعْفَلِ** olarak bıraktı.”

Ve dedi: **المُجَعْفَل** ters çevrilmiş olandır. İbn Berrî dedi: Ve **مُجَعْفَل** **حِلال** için bir sıfattır; o,
kadınların bineklerinden bir binektir; ve **بَعِيرَ** ise **براكِضَةٍ**’nin mef‘ûlüdür. İbnü’l-A‘râbî:
**الجَعْفَلِيل** şişmiş öldürülmüş (kimsedir). Ve ona mızrakla vurdu da onu **فَجَعْفَله**; eğer onu eyerden ters çevirirse,
böylece onu yere serer.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%81%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الجعفليل، كزنجبيل أهمله الجوهري، وقال ابن الأعرابي: هو القتيل المنتفخ، قال غيره: طعنه فجعفله: إذا قلبه عن السرج فصرعه قال طفيل الغنوي:
  وراكضة ما تستجن بجـنة                      بعير حلال غادرته مجعفل

##### Türkçe

**الجعفليل**; **كزنجبيل**: el-Cevherî onu ihmal etti. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: o, şişmiş öldürülmüş kimsedir. Başkası dedi ki: “Onu mızrakladı da **فجعفله**”: yani onu eyerden ters çevirdi de onu yere serdi. Tufeyl el-Ganevî dedi ki:
  Ve koşan (bir dişi deve); bir **جنة** ile siperlenmez                      helâl bir deve; onu **مجعفل** olarak bıraktı, hain.
