# جعم — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%85/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D8%B9%D9%85/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%85.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: جعم

باب العين و الجيم والميم معهما
)ع ج م، ع م ج، ج ع م، ج م ع، م ع ج، م ج ع مستعملات( عجم: العَجَمُ: ضِدُّ العَرَب. ورجلٌ أعجميّ: ليس بعربيّ وقوم عجم وعرب والأعجم: الذي لا يُفْصِحُ. وامرأة عجماء بيّنة العجمة. والعجماء: كلّ دابّة أو بهيمة. وفي الحديث: "جُرْحُ العجماء جُبار" يقول: إذا أفلتت الدّابّة فقتلت إنسانا فليس على صاحبها دِيَةً وجُبار، أي: باطل، هدر دُمُه.
والعجماء كل صلاة لا يُقْرأُ فيها. والأعجم: كلّ كلام ليس بلغة عربيّة إذا لم ترد بها النسبة.
قال أبو النجم:
صوتا مخوفا عندها مليحا
أعجمَ في آذانها فصيحا
يصف حمار الوحش. وتقول: اسعجمت الدار عن جواب السائل.
والمعجم حروف الهجاء المقطعة، لأنها أعجمية. وتعجيم الكتاب: تنقيطه كي تستبين عجمته ويصحّ.
وعُجْمَةُ الرّملِ أكثره واضخمه وأكثره تراكما في وسط الرَّمل. قال ذو الرّمة:
من عُجْمَةِ الرّمل		أنقاء لها حِبَـبُ
وعَجَمُ التَّمر نواهُ والإنسان يعجُم التمرة إذا لاكها بنواتها في فمه. وعجيم النَّوى: الذي قد قشر لحاؤه من التّمر. وعجَمتُ العود: عضضتُ عليه بأسناني أيّها أصلب.
قال عبد الله بن سبرة الجرشيّ:
وكم عاجم عودى أضرّ بنابـه		مذاقي ففي نابَيْه فرض فلول
وقال الحجاج بن يوسف: إنّ أمير المؤمنين نكب كنانته فعجم عيدانها فوجدني أصلبها.
قوله: عجم، أي: عضّ عليها بأسنانه لينظر أيّها أصلب، وهذا مَثَلٌ، أي: جرَّب الرجال فاختارني منهم.
والثور يعجُم قرنَه يدلكه بشجرة لينظِّفه.
وما عَجَمْتْكَ عيني مذا كذا، أي: ما أَخَذَتْك.
وتقول للرجل العزيز النفس: أنه لصُلْبُ المَعْجَمِ. أي: إذا عجمته الأمور وجدته متينا. وقال سعد بن مسمع:
ذا سُبْحَةٍ لو كان حُلْوَ المَعْجَمٍ
أي: ذا جمال. وهذا من سُبُحات الوجه، وهو محاسنه، ولأنك إذا رأيته قلت: سبحان الله وقوله: لو كان حلو المعجم، أي: لو كان محمود الخُبْر كان قد تمّ أمره ولكنّه جَمال دون خُبْر. قال أبو ليلى: المَعْجَمُ: ههنا المذاق. عَجَمْتُهُ: ذُقْنُهُ. قال الأخطل:
يا صاح هل تبلغَنْها ذات معجمة		بدايتيها ومَجْرَى نِسْعِها بَـقَـعُ
عمج:
التَّعْمُّجُ: الاعوجاج في السير والمشي لليدين والأعضاء لاعوجاج الطريق كتَعَمَّجَ السيل إذا انقلب بعضه على بعض. قال:
تَدافُعَ السَّيْلِ إذا تعَمَّجَا
جعم: امرأة جَعْمَاءُ: أُنْكِرَ عقلها هرما، ولا يقال رجل أجْعَم. وناقة جعماء: مُسِنَّة. ورجلٌ جَعٌِ وامرأة جَعِمَةٌ، وبها جَعَمٌ، أي: غِلَظُ كلامٍ في سَعَةِ حَلْق.
وجَعِمَ الرّجُلُ جَعَماً، أي: قَرِمَ إلى اللَّحْمِ، وهو في ذاك أكول. قال: العجّاج:
إذ جَعِمَ الذُّهلانِ كلَّ مَجْعَمِ
أي: جَعِموا إلى الشَّرِّ، كما يُقْرَمُ إلى اللّحم.
جمع: الجمعُ مصدر جمعت الشيء. والجَمْعُ أيضا: اسم لجماعة الناس، والجموع: اسم لجماعة الناس. والمجمع حيث يُجْمَعُ الناس، وهو أيضا اسم للناس والجَمَاعَةُ: عدد كل شيء وكثرته.
والجِماعُ: ما جمعَ عَدداً، فهو جِماعُهُ، كما تقول لجماع الخباء: أخبية قال الحسن: اتقوا هذه الأهواء التي جِماعَها الضلالة ومعادها إلى النار. وكذلك الجميع إلاَّ أنَّه اسمٌ لازم. يقال: رجل جميع، أي: مجتمِعٌ في خَلْقه. وأما المجتمعُ فالذي استوتْ لِحْيَتُهُ، وبلغ غاية شبابه، ولا يقال للنساء.
والمسجدُ الجامعُ نعت به، لأنه يجمع أهله، ومسجد الجامِعِ خطأ بغير الألف والاّم، لأنّ الاسم لا يضاف إلى النعت. لا يقال: هذا زيد الفقيه.
وتقول: جَمَّعَ الناسُ، أي: شهدوا الجُمُعة، وقضوا الصلاة.
وجُمَّاعُ كل شيء: مجتمع خلقه، فمن ذلك: جُمّاع جسد الإنسان رأسُه، وجُمَاعُ الثمرة ونحوها إذا اجتمعت براعيمها في موضع واحد. قال ذو الرّمة:
ورأسٌ كجُمَّاع الثريا ومِشْفَرٌ		كَسِبْتِ اليماني قدُّه لم يُحَرّدِ
وتقول: ضربته بجُمْع كفّي، ومنهم من يكسر الجيم. وأعطيته من الدراهم جُمْع الكفّ كما تقول: ملء الكف. وماتت المرأة بجُمْع، أي: مع ما في بطنها وكذلك يقال إذا ماتت عذراء وترك فلان امرأته بجُمْع وسار، أي: تركها وقد أثقلت. واستجمع للمرء أموره إذا استَجمع وهُيءّ له ما يُسَرُّ به من أمره. قال:
إذا استَجمعت للمرء فيها أموره		كبا كبوة للوجه لا يستقيلـهـا
واستجمع السيل: أي: اجتمع، واستجمع الفرس جَرْيا. قال:
ومُسْتَجْمِع جَرْيا وليس بـبـارحٍ		تُباريِه في ضاحي المِتانِ سواعدُه
وسُمِّيَ جَمْعٌ جمعاً، لأنّ الناس يجتمعون إليها من المزدلفة بين الصلاتين، المغرب والعشاء الاخرة.
والمجامَعَةُ والجماعُ: كناية عن الفعل، والله يكني عن الأفعال، قال الله عزّ وجلّ: "أو لامستم النساء" كنىّ عن النكاح.
معج: المَعْجُ: التقليب في الجري. مَعَجَ الحمار يَمْعَجُ مَعْجاً، أي: جَرَى في كُلِّ وجهٍ جرياً سريعا. قال العجاج:
حُنِّيَ منه غيرَ ما أَنْ يَفْحَجا
غَمْرَ الأَجَاريَّ مِسَحّاً مِمْعَجا
وحمارٌ معاجٌ: يسبق في عَدْوِه يميناً وشمالاً. والريح تمعَجُ في النبات، أي: تفليه وتقلبه.
قال ذو الرّمة:
أو نَفْحَةٌ من أعالي حَنْوَةٍ مَعَـجَـتْ		فيها الصَّبا مَوْهِنا والرَّوضُ مَرْهُومُ
والفصيل يَمْعَجُ ضرعَ أمّه إذا لَهَزَهُ، وقلّب فاه في نواحيه ليستمكن. وتقول: جاءنا الوادي يَمْعَج بسيوله، أي: يُسْرع. قال:
ضافت تمعّج أعناق السيول به
مجع: مَجَعَ الرّجل مَجْعا، وتمجَّعُ تَمَجُّعا إذا أكل التّمر باللّبن. والمُجاعة: فُضالةُ ما يُمْجَع. والاسم: المَجيع. قال:
إنّ في دارنا ثلاثَ حُبالـى		فوددنا لو قد وضعْنَ جميعا
جارتي ثم هرّتي ثم شاتـي		فإذا ما وضعْنَ كُنَّ ربيعـا
جارتي للخبيص والهرّ للفـأ		رِ وشاتي إذا اشتهيت مجيعا
ورجلٌ مجّاععةٌ، أي: كثير التّمجَع، مثل: علاّمة ونسَّاببة. قال الخليل: يدخلون هذه الهاءات في نعوت الرجال للتّوكيد.

### Türkçe

باب العين و الجيم والميم معهما
)ع ج م، ع م ج، ج ع م، ج م ع، م ع ج، م ج ع مستعملات( **عجم**: **العَجَمُ**: **العَرَب**’ın zıddı. Ve **أعجميّ** bir adam: Arap olmayan. Ve **عجم** ve **عرب** bir kavim. Ve **الأعجم**: fasih konuşmayan kimsedir. Ve **عجماء** bir kadın: **العجمة**’si (Arapça dışılık/konuşma kapalılığı) apaçık olan. Ve **العجماء**: her binek hayvanı yahut dört ayaklı hayvan. Ve hadiste: “**جُرْحُ العجماء جُبار**” der ki: binek hayvanı başıboş kalıp bir insanı öldürürse sahibine diyet yoktur; ve **جُبار**, yani: bâtıl; kanı hederdir.
Ve **العجماء**: içinde kıraat yapılmayan her namaz. Ve **الأعجم**: nisbet (Arapça nisbet ekiyle ilişkilendirme) murad edilmediği zaman, Arap diliyle olmayan her söz.

Ebû’n-Necm dedi:

Onun yanında korkutucu bir ses, hoş
Onların kulaklarında fasih iken **أعجمَ**

Yaban eşeğini vasfeder. Ve dersin: **اسعجمت** ev, soranın cevabından (yani cevap vermekten) aciz kaldı.
Ve **المعجم**: kesik kesik (mukatta‘) hece harfleridir; çünkü onlar **أعجمية**’dir. Ve **تعجيم** kitabın: noktalanmasıdır; ta ki **عجمته**si (kapalılığı/ayırt edilemezliği) açıklığa kavuşsun ve sahih olsun.
Ve **عُجْمَةُ الرّملِ**: kumun çoğu ve en iri olanı ve kumun ortasında en çok yığılmış olanıdır. Zû’r-Rumme dedi:

**عُجْمَةِ الرّمل**’den, tepeler; onların taneleri vardır

Ve **عَجَمُ التَّمر**: onun çekirdeğidir. Ve insan, çekirdeğiyle birlikte ağzında çiğnediği zaman hurmayı **يعجُم** eder. Ve **عجيم النَّوى**: hurmadan kabuğu soyulmuş olan (çekirdek). Ve **عجَمتُ العود**: ona dişlerimle ısırdım; yani hangisi daha sert.
Abdullah b. Sibre el-Cüreşî dedi:

Nice **عاجم** (ısıran/deneyen) benim çubuğumu azı dişiyle incitti;
Tadımda; iki azı dişinde bir kırıklık (aşınma) farz oldu

Ve Haccâc b. Yûsuf dedi: Müminlerin emîri sadağını eğdi de onun çubuklarını **عجم** etti; sonra beni onların en serti buldu.
Sözü: **عجم**, yani: hangisi daha sert diye bakmak için ona dişleriyle ısırdı; bu bir meseldir; yani: adamları denedi de beni onların arasından seçti.
Ve öküz boynuzunu **يعجُم** eder: onu temizlemek için bir ağaca sürter.
Ve “Gözüm seni şundan şundan **عَجَمْتْكَ** etmedi” (denir); yani: seni almadı.
Ve nefsi aziz (izzetli) adama dersin: o, **صُلْبُ المَعْجَمِ**’dir; yani işler onu **عجمته** (denediği/ısırıp yokladığı gibi yokladığı) zaman onu sağlam bulursun. Sa‘d b. Musmi‘ dedi:

Bir **سُبْحَةٍ** sahibi; eğer **حُلْوَ المَعْجَمٍ** olsaydı

Yani: bir güzellik sahibi. Bu, yüzün **سُبُحات**’ındandır; o da onun güzellikleridir. Ve çünkü onu gördüğün zaman “Sübhânallâh” dersin. Ve sözü: “eğer **حلو المعجم** olsaydı”, yani: eğer övülmüş tecrübe sahibi olsaydı işi tamam olurdu; fakat o, tecrübesiz bir güzelliktir. Ebû Leylâ dedi: **المَعْجَمُ**: burada tattır. **عَجَمْتُهُ**: onu tattım. Ahtal dedi:

Ey arkadaş, ona ulaşır mısın; **ذات معجمة** (tadı olan)
İki başlangıcı ve kayışının akış yeri beneklidir

**عمج**:
**التَّعْمُّجُ**: gidişte ve yürüyüşte eller ve uzuvlar için eğriliktir; yolun eğriliğinden dolayı; selin, bir kısmı bir kısmı üzerine döndüğü zaman **تَعَمَّجَ** etmesi gibi. Dedi:

Selin itişip kakışması; **تعَمَّجَا** ettiği zaman

**جعم**: **جَعْمَاءُ** bir kadın: yaşlılıktan aklı yadırganmış (bozulmuş) olan; ve **أجْعَم** bir erkek denmez. Ve **جعماء** bir dişi deve: yaşlı. Ve **جَعٌِ** bir erkek ve **جَعِمَةٌ** bir kadın; ve onda **جَعَمٌ** vardır; yani: boğaz genişliğinde söz kalınlığı.
Ve erkek **جَعِمَ** olur, **جَعَماً**: yani ete iştahlandı; ve o hâlde oburdur. Dedi: el-‘Accâc:

**جَعِمَ** oldu Zühelân, her **مَجْعَمِ**’e

Yani: şerre iştahlandılar; ete iştahlanıldığı gibi.

**جمع**: **الجمعُ** “bir şeyi topladım”ın masdarıdır. Ve **الجَمْعُ** ayrıca: insanların topluluğunun adıdır. Ve **الجموع**: insanların topluluğunun adıdır. Ve **المجمع**: insanların toplandığı yer; o aynı zamanda insanların adıdır. Ve **الجَمَاعَةُ**: her şeyin sayısı ve çokluğudur.
Ve **الجِماعُ**: bir sayıyı toplayan şeydir; o, onun **جِماعُهُ**dur; çadırın **جماع**ı için “çadırlar” demen gibi. Hasan dedi: Bu hevalardan sakının; onların **جِماعَها**sı sapıklıktır ve dönüşleri ateşedir. Ve **الجميع** de böyledir; ancak o, lâzım bir isimdir. Denir: **رجل جميع**; yani yaratılışında toplanmış (derli toplu). **المجتمعُ** ise sakalı eşit olan ve gençliğinin nihayetine ulaşan kimsedir; kadınlar için denmez.
Ve **المسجدُ الجامعُ** onunla vasfedilmiştir; çünkü ehlini toplar. Ve “**مسجد الجامِعِ**” elif ve lâm olmaksızın hatadır; çünkü isim sıfata izafe edilmez. “Bu, Zeyd el-fakih’tir” denmez.
Ve dersin: insanlar **جَمَّعَ** etti; yani **الجُمُعة**’ya şahit oldular ve namazı eda ettiler.
Ve her şeyin **جُمَّاعُ**ı: yaratılışının toplandığı yerdir. Bundan: insan bedeninin **جُمّاع**ı başıdır. Ve meyvenin ve benzerinin **جُمَاعُ**ı: tomurcukları bir yerde toplandığı zaman. Zû’r-Rumme dedi:

Bir baş; Süreyyâ’nın **جُمَّاع**ı gibi; ve bir dudak
Yemenî kılıç gibi; boyu köreltilmemiş

Ve dersin: onu elimin **جُمْع**ı ile vurdum; onlardan kimi **الجيم**’i kesreler. Ve ona dirhemlerden avuç **جُمْع**ı verdim; “avuç dolusu” dediğin gibi. Ve kadın **بجُمْع** öldü; yani karnındakilerle birlikte. Aynı şekilde, bakire öldüğü zaman da söylenir. Ve falan, karısını **بجُمْع** bıraktı ve gitti; yani onu ağırlaşmış (hamile) olarak bıraktı. Ve kişinin işleri onun için **استجمع** oldu: yani toplandı ve ona işinden sevineceği şey hazırlandı. Dedi:

Kişi için onda işleri **استَجمعت** olduğu zaman
Yüzüstü bir düşüşle düştü; onu geri çeviremez

Ve sel **استجمع** etti: yani toplandı. Ve at koşuşu **استجمع** etti. Dedi:

Koşuşu **مُسْتَجْمِع**; fakat uzaklaşan değil;
Onunla, sırtın açık kısmında kolları yarışır

Ve **جَمْع**a “**جمعاً**” adı verildi; çünkü insanlar iki namaz arasında, akşam ve yatsı, Müzdelife’den ona toplanırlar.
Ve **المجامَعَةُ** ve **الجماعُ**: fiile kinayedir; Allah fiillerden kinaye eder. Aziz ve celil Allah dedi: “**أو لامستم النساء**”; nikâhtan kinaye etti.

**معج**: **المَعْجُ**: koşuda çevirmek/çevrilmektir. Eşek **مَعَجَ** eder, **يَمْعَجُ** **مَعْجاً**: yani her yöne hızlı bir koşuşla koştu. el-‘Accâc dedi:

Ondan, bacaklarını açmaktan başka bir şeyle eğildi
Suların derinini; çok akıcı, **مِمْعَجا**

Ve **معاجٌ** bir eşek: koşusunda sağa sola geçip öne çıkar. Ve rüzgâr bitkide **تمعَجُ** eder; yani onu ayıklar ve çevirir.
Zû’r-Rumme dedi:

Yahut yüksek bir **حَنْوَةٍ**dan bir esinti; **مَعَـجَـتْ**
Orada sabâ, suyumuzu; ve çayır sulanmış

Ve sütten kesilmemiş yavru, annesinin memesini **يَمْعَجُ** eder: onu dürttüğü ve ağzını çevresinde çevirdiği zaman; ta ki iyice tutunsun. Ve dersin: vadi bize selleriyle **يَمْعَج** ederek geldi; yani hızlanır. Dedi:

Onunla sellerin boyunları misafir oldu; **تمعّج** ederek

**مجع**: Adam **مَجَعَ** eder, **مَجْعا**; ve **تمجَّعُ** eder, **تَمَجُّعا**: hurmayı sütle yediği zaman. Ve **المُجاعة**: **يُمْجَع** olunanın artığıdır. Ve isim: **المَجيع**. Dedi:

Bizim evimizde üç hamile var;
Keşke hepsi birlikte doğursaydı diye diledik
Komşum, sonra kedim, sonra koyunum;
Doğurdukları zaman bahar olurlardı
Komşum **الخبيص** için; kedi fare için;
Koyunum ise, **مجيعا** istediğim zaman

Ve **مجّاععةٌ** bir adam: yani **التّمجَع**ı çok olan; “**علاّمة**” ve “**نسَّاببة**” gibi. Halîl dedi: Bu **هاءات**’ı erkeklerin sıfatlarına pekiştirme için sokarlar.
