# جفأ (ج-ف-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%81%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ف - أ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 11 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: جفء

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والفاء و و ا ي ء معهما
ج ف أ، ج أ ف، ف ج أ، ج ي ف، ف ي ج، ج و ف، ج ف و، ف ج و، و ج ف، ف و ج مستعملات
جفأ:
جَفَأَ الزَّبد يجفأ جفأً، والاسم: الجُفاءُ. وأجفأتِ القِدر زبدها، وجفأت به، أي: رمت به وطرحته. وجفأتُ الرَّجل، أي: احتملته وضربت به الأرض.
والجُفاءُ: الزَّبدُ فوق الماء، قال الله عز وجل: "لا أما الزَّبدُ فيذهب جُفاء".
جأف:
الجأفُ: ضربٌ من الفزعِ والخَوفِ. قال العجّاج:
كأنّ تحتي ناشطاً مُجأَّفا
والجأفُ: مثل الجوف، ورجلٌ مُجأفٌ: لا قلب له.
فجأ:
فجأهُ الأمدُ يفجؤهُ فجأةً.... وفاجأهُ يُفاجِئهُ مفاجأةً.. وفجئهُ لغةُ. وكل ما هجم عليك من أمرٍ لم تحتسبهُ فقد فجأك.
جيف:
جافتِ الجيفةُ، واجتافت، أي: أنتنت وأروحت. وجمع الجيفة، وهي الجثَّةُ الميَّتة والمنتنة: جِيفٌ وأجياف. وفي الحديث.
فيج:
الفَيجُ: اشتق من الفارسية، وهو رسول السلطان على رجلهِ. والفائجُ من الأرض ما اتسع منها بين جبلين، وجمعهُ: فوائج.
جوف:
والجَوف معروف، وجمعه: أجواف. وأهلُ الحجاز يُسمُّون فساطيط عمالهم: الأجواف.
والجائفة: الطَّعنةُ تدخل الجَوفَ. والجَوفُ: خلاءُ الجوف، كالقصبةِ الجوفاءِ. والجُوفانُ: جماعة الأجوف.
واجتاف الثَّورُ الكِناسِ، إذا دخل جوفه.
والجُواف: ضربٌ من السَّمك، الواحدة: جُوافة.
جفو:
جفا الشيءُ يجفُو جَفاءً، ممدود، كالسَّرج يجفو عن الظَّهر، إذا لم يلزمِ الظَّهر، والجنب يجفو عن الفراش، وتجافى مثله، قال:
إن جنبي عن الفراش لنابـي		كتجافي الأسرِّ فوق الظرابِ
وقال العجّاج:
وشجرَ الهُداب عنه فجفا
بسلهبين فوق أنفٍ أذلفا
والجفاءُ: يقصر ويمدُّ: نقيض الصِّلة. والجَفوةُ: ألزم في ترك الصِّلة من الجَفاء، لأن الجَفا قد يكون في فعلاته. إذا لم يكن له ملقٌ.
فجو:
فَجا قوسهُ يفجوها. وقوس فجواءُ: بان وترها عن كَبدها.
والفَجا في الفخذين خاصّة كالفحجِ، قال:
حنكةٌ فيها قِبالٌ وفجا
الحنكة: اللّثيمة، والفَجا: تباعدٌ في رُكبتيها.
والفجوةُ: متَّسعٌ في الأرض وغيرها.
وجف:
الوَجف: سُرعةُ السَّير.. وَجَفَت تجفُ وجيفاً. وأوجَفَها راكِبُها. ويقال: راكبُ البعير يوضعُ، وراكبُ الفرس يُوجِفُ.
فوج:
الفَوجُ: القطيع من الناس، والجميعُ: الأفواجُ.

##### Türkçe

باب **الجيم** ve **الفاء** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**ج ف أ**، **ج أ ف**، **ف ج أ**، **ج ي ف**، **ف ي ج**، **ج و ف**، **ج ف و**، **ف ج و**، **و ج ف**، **ف و ج** kullanımdadırlar

**جفأ**:
**جَفَأَ** **الزَّبد** **يجفأ** **جفأً**; isim: **الجُفاءُ**. **القِدر** onun **زبد**’ini **أجفأتِ**; ve onunla **جفأت**; yani: onunla attın ve onu bıraktın. **الرَّجل**’i **جفأتُ**; yani: onu yüklendim ve onunla yere vurdum.
**الجُفاءُ**: suyun üstündeki **الزَّبد**’dir. Aziz ve celil Allah dedi: “... أما **الزَّبدُ** فَيذهب **جُفاء**”.

**جأف**:
**الجأفُ**: korku ve dehşetten bir türdür. **العجّاج** dedi:
كأنّ تحتي ناشطاً مُجأَّفا
**الجأفُ**: **الجوف** gibidir; ve **مُجأفٌ** bir adam: onun kalbi yoktur.

**فجأ**:
**الأمدُ** onu **فجأهُ**; onu **يفجؤهُ** **فجأةً**.... ve onu **فاجأهُ**; onu **يُفاجِئهُ** **مفاجأةً**.. ve **فجئهُ** bir lehçedir. Üzerine, hesap etmediğin bir işten her ne hücum ederse, muhakkak o sana **فجأك** etmiştir.

**جيف**:
**الجيفةُ** **جافتِ** ve **اجتافت**; yani: kokuştu ve koku saldı. **الجيفة**’nin çoğulu—ki o ölü ve kokmuş cesettir—: **جِيفٌ** ve **أجياف**. Hadiste.

**فيج**:
**الفَيجُ**: Farsçadan türetilmiştir; ve o, sultanın yaya olan elçisidir. Ve yerden **الفائجُ**: iki dağ arasındaki ondan genişleyen şeydir; çoğulu: **فوائج**.

**جوف**:
**الجَوف** bilinir; çoğulu: **أجواف**. Ve Hicaz ehli, işçilerinin çadırlarını: **الأجواف** diye adlandırırlar.
**الجائفة**: **الجَوف**’a giren darbedir. **الجَوفُ**: iç boşluğunun boşluğudur; **القصبةِ الجوفاءِ** gibi. **الجُوفانُ**: **الأجوف**’un topluluğudur.
**الثَّورُ** **الكِناسِ**’i **اجتاف** ettiğinde, onun boşluğuna girdiği zaman.
**الجُواف**: balıktan bir türdür; teki: **جُوافة**.

**جفو**:
**الشيءُ** **جفا**; **يجفُو** **جَفاءً**; uzatılmıştır; **السَّرج** gibi, eğer sırta yapışmazsa sırttan **يجفو** eder; ve yan, döşekten **يجفو** eder; ve **تجافى** onun gibidir. Dedi:
إن جنبي عن الفراش لنابـي		كتجافي الأسرِّ فوق الظرابِ
Ve **العجّاج** dedi:
وشجرَ الهُداب عنه فجفا
بسلهبين فوق أنفٍ أذلفا
**الجفاءُ**: kısaltılır ve uzatılır: **الصِّلة**’nin zıddıdır. **الجَفوةُ**: **الجَفاء**’dan, **الصِّلة**’yi terk etmede daha bağlayıcıdır; çünkü **الجَفا** fiillerinde olabilir; eğer onun için bir **ملقٌ** yoksa.

**فجو**:
Yayını **فَجا** etti; onu **يفجوها**. Ve **فجواءُ** bir yay: kirişi, göbeğinden ayrıldı.
**الفَجا** özellikle uyluklarda, **الفحجِ** gibi(dir). Dedi:
حنكةٌ فيها قِبالٌ وفجا
**الحنكة**: **اللّثيمة**’dir; ve **الفَجا**: onun iki dizinde uzaklaşmadır.
**الفجوةُ**: yerde ve başkasında bir genişliktir.

**وجف**:
**الوَجف**: yürüyüşün süratidir.. **وَجَفَت**; **تجفُ** **وجيفاً**. Ve binicisi onu **أوجَفَ** etti. Ve denir: devenin binicisi **يوضعُ** edilir; ve atın binicisi **يُوجِفُ** eder.

**فوج**:
**الفَوجُ**: insanlardan sürüdür; ve hepsi: **الأفواجُ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجُفاءُ: ما نفاه السيلُ. قال الله تعالى: "فأما الزَّبدُ فيذهبُ جُفاءَ" أي باطلاً.
وجَفَأَ الوادي جَفْأً، إذا رمى بالقَذى والزَّبَد، وكذلك القِدْر إذا رَمَتْ بزبدها عند الغَلَيان. وأجفأَتْ لغة فيه.
وجَفَأْتُ القِدْر أيضاً: إذا كفأتَها أو أمَلْتَها فصببت ما فيها.
وجَفَاْتُ الرَّجُلَ أيضاً: صَرَعْتُهُ.
واجتفأت الشيءَ: اقتلعته ورميت به.

##### Türkçe

**الجُفاءُ**: selin dışarı attığı şey. Allah Teâlâ dedi ki: “فأما **الزَّبدُ** فيذهبُ **جُفاءَ**” yani bâtıl olarak.

**وجَفَأَ** vadi **جَفْأً**: eğer **القَذى** ve **الزَّبَد** ile attıysa; aynı şekilde **القِدْر** de kaynama sırasında köpüğünü attığında. Ve onda bir dil olarak **أجفأَتْ**.

**وجَفَأْتُ القِدْر** da: eğer onu devirdiysen veya eğdiysen de içindekini döktüysen.

**وجَفَاْتُ الرَّجُلَ** da: onu yere serdim.

**واجتفأت** şeyi: onu söküp çıkardım ve onunla attım.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ف ( و ا ي ء )
جفا ، جفأ ، جاف ، فجأ ، وجف ، فوج ، فاج .
جفا : عمرو ، عن أبيه : الْجُفايةُ السَّفِينَةُ الْفَارِغَة ، فإذا كانت مَشْحونَةً فهي غامِدُ وآمِد ، ويقال أيضاً : غامِدَةٌ وآمِدَةٌ ، والْخِنُّ : الْفَارِغَةُ أيْضاً .
وقال الليث : يقال : جَفَا الشيْءُ يَجْفو جَفَاءً ، ممدودٌ كالسَّرج ، يَجْفو عن الظّهر إذا لم يَلْزَم ، وكالْجَنْبِ يَجفو عن الْفِراشِ ، وتَجافَى مثله .
وقال الشاعر :
إنَّ جَنْبِي عن الفِراشِ لَنَابٍ
كتَجافِي الأسَرِّ فوق الظِّرابِ
والحُجةُ في أنَّ جفا يكونُ لازِماً مثل تَجافَى قولُ العجاج يَصفُ ثَوراً وَحْشِياً :
وَشَجَرَ الهُدَّابَ عنه فَجَفَا
يقول : رفع هُدّاب الأرض بقَرْنه حتى تجَافَى عنه ، ويقال : جَافَيْتُ جَنبي عن الفراش فتجافِي ، وأجْفَيْتُ الْقَتَبَ عن ظَهْرِ البعير فَجفا .
أبو عُبَيد ، عن أبي زيد : أجْفَيْتُ الماشيةَ فهي مُجْفَاةٌ ، إذا اتْعبْتَها ولم تَدَعْها تَأْكُل ، وذلك إذا ساقها سَوْقاً شديداً .
وقال الليث : الْجَفَاءُ يُقْصَرُ ويمَدّ : نَقِيضُ
الصِّلَة . قلت : الْجَفاءُ مَمدود عند النحويين ، وما عَلِمْتُ أحداً أجاز فيه الْقَصْرَ .
وقال الليث : والجَفْوَة ألْزمُ في تَرْك الصلّة من الجفاء ، لأنّ الجفاء قد يكون في فَعَلاته إذا لم يكن له مَلَقٌ ولا لَبَق .
حدثنا محمد بن إسحاق ، قال : حدثنا عليّ بن حرب ، قال : حدثنا المحاربيّ عبد الرحمن بن محمد ، قال : حدثنا محمد بن عمر ، عن أبي سلمة ، عن أبي هريرة . قال : قال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( الحياء من الإيمان ، والإيمان في الجنة ، والبذَاء من الجفاء ، والجفاءُ في النار ) .
قلت : يقال جَفَوْتُه أجْفُوه جَفْوَةً ، أي مَرَّة واحدة ، وجَفَاءً كثيراً ، مصدر عام ، والجفاءُ يكون في الخِلْقَة والخُلُق ، يقال : رجل جافِي الخِلْقَة ، وجافِي الخُلُقِ ، إذا كان كَزّاً غليظَ العِشْرة ، ويكون الْجفاء في سُوء الْعِشْرَة ، والْخُرْق في الْمعاملة ، والتَّحامل عند الْغَضَب ، والثَّوْرَة على الجليس .
ابن السِّكّيت ، يقال : جَفَوْتُه فهو مَجْفُوٌّ ، وجاء في الشِّعْر مَجْفِيّ ، وأنشد :
مَا أنَا بالجَافِي ولا الْمجْفِيُّ
بُنِيَ على جُفِي فهو : مَجْفِيّ . والأصل مَجْفوّ .
جفأ : قال الله تعالى : ( فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَآءً ) ( الرعد : 17 ) .
قال الفراء : أصله الْهَمْز ، يقال : جَفَأَ الْوادِي غُثَاءَه جَفْأً ، وقيل الجُفَاء كما يقال الغُثاء ، وكلُّ مصدر اجتَمع بعضُه إلى بعض ، مثل الْقُماش ، والدُّقَاق ، والحُطام ، مصدرٌ يكونُ في مَذهبِ اسم على هذا المعنى ، كما كانَ العَطاءُ اسماً للإعطاء ، فكذلك القُماش ، لَوْ أرَدْت مصدراً ، قلت : قَمشْتُه قَمْشاً .
الحرّاني ، عن ابن السّكّيت ، قال : الجُفَاء ما جَفَأَةُ الوادِي إذا رَمَى به ، ويقال : جَفَأَتِ القِدْر بزَبَدِها .
وأخبرني أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : يقال جَفَأْتُ الغُثاءَ عن الوَادي ، وجَفَأْتُ القِدْرَ ، أي مَسَحْت زَبَدَها الذي فوقَها من غَلْيها ، فإذا أمَرْتَ قلت : اجفَأْهَا ، ويقال : أجفَأَت الْقِدْرُ ، إذا عَلا زَبَدُهَا . وقال غيره : تصغير الجُفَاء جُفَيْءٌ ، وتصغير الغُثاء غُثَيُّ بلا هَمْز .
وقال الزّجاج : مَوضعُ قوله : ( فَيذْهَبُ جُفَاءً نَصْبٌ على الحال . قال : وقال أبو زيد : يقال جَفَأْتُ الرَّجلَ ، إذَا صَرَعْتَه ، قال : وأجفَأَت الْقدْرُ بزَبَدِها ، إذا ألْقَت زَبَدَها ، من هذا اشْتقاقه .
وروى ابن جبلة عن شِمر عن ابن الأعرابيّ : تجَفَّأت الأرضُ : إذا رُعِيَتْ .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي : جفأتُ النَّبْتَ واجتفأته ، إذا قلعته .
وأخبرني عن الطوسي عن أحمد بن الحارث عن ابن الأعرابيّ قال : تَجفَّأت الأرضُ إذا أكل نبتَها الجدْبُ .
قال : وقال في قوله : وتجتفِئوا بَقْلاً . قال : تصيبوا بقلا ، وأنشد :
فلما رأت أنَّ البلادَ ثجفَّأتْ
أي أُكل نبتها .
وقال أبو عَوْن الحِرمازِيّ : أجفَأَتُ الْبابَ وجَفَأْتَه ، إذا فتَحْتَه ، ويقال : جَفَأتُ القِدْرَ جَفْأً ، وكَفَأْتَها كَفْأً ، إذا قَلَبْتَها ، فصَبَبْتَ ما فيها ، حكاه النضر . وأنشد :
جَفْؤكَ ذَا قِدْرِكَ للضِّيفانِ
جَفْؤٌ على الرُّغفَانِ في الجفانِ
خَيرٌ من العَكِيسِ بالألبان
وفي الحديث : أنَّ النبيّ حَرَّمَ يَوْم خَيْبر الحُمُرَ الأهلِيَّة فَجفَئوا القدورَ ) ويُروى : ( فأَجفئوا ) أي قَلَبُوها وفرَّغُوها .
جوف جيف : أبو عبيد عن الأُمويّ : رجل مَجْؤُوف مثل مَجعُوف : جائع ، وقد جُئِفَ .
قال أبو عبيد ، وقال الكسائي : جُيفَ فلانٌ وجُيثَ ، إذا ذُعر فهو مجؤوف ومجئوث .
وفي حديث المبعَثِ : ( فجَثيت فَرَقاً حين رأيت جبريل .
وقال الليث : الجاف ضرب من الخوف والفزع .
وقال العجاج :
كأن تحتي ناشِطاً مُجافاً
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : انجأفت النخلة وانجأَثَتْ ، إذا تقَعَّرت وسقطت .
قال الليث : الجَوْفُ معروف ، وجمعه أَجْوَاف ، والجَائِفَة الطَّعْنَةُ تدخل الْجَوْف ، والجَوْفُ خَلاَءُ الجَوْفِ ، كالْقَصَبَةِ الجوفاء ، والْجُوفَانُ جَمْعُ الأجْوَف .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ الجَوْفُ المُطْمَئِنُّ من الأرض .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الْجَوف الوادِي ، يقال : جَوْفٌ لاَخٌّ ، إذا كان عَميقاً ، وجَوْفٌ جِلْوَاخٌ : واسعٌ ، وجوف زَقَبٌ : ضَيِّق ، وباليمين وادٍ يقال له : الْجَوْف ، ومنه قول الراجز :
الْجَوْفُ خيرٌ لك من أَغْوَاطِ
ومِنْ أَلاءَاتِ وَمِنْ أُرْاطِي
وقال امرؤ القيس :
وَوادٍ كَجَوْفِ الْعَيْر قَفْرٍ قَطَعْتُهُ
أرادَ بِجَوْفِ العَيْرِ وادِياً بعَيْنِه أُضِيف إلى العَيْر ، وعُرِفَ به .
أبو عبيد : رَجُلٌ مُجَوَّفٌ ، جَبَانٌ لا قَلْبَ له ، ومنه قولُ حَسّان :
أَلاَ أَبْلِغْ أبا سُفيَانَ عَنِّي
فَأَنْتَ مُجَوَّفٌ نَخِبٌ هَوَاءُ
أي خالي الجوفِ من القَلْبِ .
ويقال : جَافت الجيفة ، واجْتَافَت ، إذا انْتَنَتْ وأَرْوَحَتْ ، وجَيَّفَت الجِيفَةُ ، إذا أَصَلَّتْ ، وجمع الجِيفة ، وهي الْجُثَّةُ المَيْتَةُ والمُنْتِنَه : جِيَف .
ويقال : اجْتَافَ الثّوْرُ الكِنَاسَ ، إذا دَخل جَوْفَه ، والْجُوَافُ : ضَرْبٌ من السّمك الواحدةُ جُوَافَة . ويقال : أَجَفْتُ البابَ فهو مُجَافٌ ، إذا رَدَدْتَه .
وفي الحديث : ( أَجِيفوا الأبوابَ ، واكْفِتُوا إليكم صِبْيانِكم ) .
ويقال : طَعَنْتُه فجُفْتُه أجُوفُه . وجافَه الدّواءُ فهو مَجُوفٌ ، إذا دخَل جَوفَه ، وَوِعاءٌ مُسْتَجَافٌ : واسعُ الجَوف ، قال الشاعر :
فهيَ شَوْهاءُ كالْجُوالِقِ فُوها
مُسْتَجَافٌ يَضِلُّ فيه الشَّكِيمُ
واسْتَجَفْتُ المكانَ : وجدتُه أجوَف .
عمرو ، عن أبيه : إذا ارتفَع بَلَقُ الفَرِس إلى حِقْوَيْهِ فهو مُجَوَّفٌ بَلَقاً ، وأنشدَ :
ومُجَوَّفٍ بَلَقاً مَلكْتُ عنانه
يَعْدو على خَمْسٍ قَوائمُه زَكا
أراد أنّه يعدو على خَمسٍ من الوَحْش ، فيَصِيدُها ، وقوائمه زَكاً ، أي ليْست خَمساً . ولكنها أزوَاج ، ملكْتُ عِنانه : أي اشتريتُه ولم أستعِرْه :
وقال أبو عبيدة : فَرَسٌ أجوَف ، وهو الأبيض الْبَطْن إلى منتهَى الجَنبَيْن ، ولوْنُ سائِره ما كان ، وهو المُجوَّف بالبَلَقِ ، ومجوَّفٌ بَلَقاً ، وتَلْعَةٌ جائفةٌ قعيرة ، وتِلاَعٌ جَوائف ، وجوائفُ النّفس : ما تَقَعّرَ من الجوف ، ومقارّ الرُّوح .
وقال الفرزدق :
ألمْ يَكْفِينِي مَرْوَانُ لما أتَيْتُه
زِياداً ورَدّ النفْسَ بين الجَوائِفِ
وفي الحديث : ( لا يَدخُلُ الجَنَّةَ ديْبوبٌ ولا جَيَّاف ) . والجَيَّاف : النَّبَّاش ، سُمِّيَ جَيَّافاً لأنه يَكْشِفُ الثيابَ عن جِيَفِ الموتى . قال وجائز أن يكون سمي به لنتنِ فعله أي لقبح فِعله .
ابن شميل : الجُوفانُ ذَكَرُ الحِمار . وكانت بنو فزارة تُعَيِّر بأَكل الجُوفان . وقال سالم بن دارة يهجو بني فزارة :
أطعمتُمُ الضيفَ جُوفاناً مُخاتَلةً
فلا سقاكم إلاهي الخالقُ الباري
أوله :
لا تَأْمَنَنَّ فَزارِيّاً خَلَوْتَ به
على قلوصِكَ واكتُبها بأَسْيار
لا تأمنَنْه ولا تأمَن بَوائقَه
بعد الذي امتلّ إير العَيْر في النار
وقال أبو عُبيد في قوله : لا تَنسَوا الجَوفَ وما وَعَى ، فيه قولان ، يقال : أَرادَ بالجَوفِ الْبَطْنَ والفَرْج ، كما قال : إنَّ أَخْوَفَ ما أخافُ عليكم الأجْوفان ،
وقيل : أراد بالجوف القَلْب ، وما وَعَى ، أي حَفِظَ من مَعْرِفةِ الله .
فجأ : قال الليث : فَجَأَه الأمْرُ يَفْجَؤُه ، وفاجَأَه يُفاجِئُه ، وفَجِئَه يفجؤُه فجأَة ، وكلُّ ما هَجَمَ عليك من أمْرٍ لَمْ تَحتَسِبْه فقد فَجِئَكَ .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَفْجَأَ ، إذا صادَفَ صديقه على فَضيحة ، وأفْجَى : إذا وَسَّعَ على عياله في النَّفَقة ، قال : والأفْجَى المُتَبَاعِدِ الْفَخذَينِ الشَّديدُ الْفَجَجَ ، وهو الأفْجَجُ .
الأصمعيّ : فَجَا قَوْسَه يفجُوها ، وقَوْسٌ فَجْوَاءُ ، إذا بانَ وَتَرُها عن كَبِدِها ، ومن ثَمَّ قيل : وَسَطُ الدّار فَجْوَة ، ويقال : بفلان فَجاً شديد ، إذا كان في رِجْليه انتِفاخ ، وقد فَجِيَ يَفجَا فجاً .
ابن الأنباريّ : فَجِئَت الناقة ، إذا عظم بطنها . والمصدر الفَجَأ مهموز مقصور .
وقال شمر : فجأ بَابه يفجؤه ، إذا فتحه بلغةِ طَيء ، قالهُ أبو عمرو الشيبانيّ ، وأنشدَ للطرماح :
كجُبَّةِ الساج فَجا بابَها
صُبْحٌ جَلا خُفْرَةَ أهدامها
قال : قوله فجا بابها ، يعني الصبح ، وأما أجاف الباب ، فمعناه ردَّه ، وهما ضِدّان ، وانفجى القوم عن فلان : انفرجوا عنه وانكشفوا . وقال :
لما انْفجى الخَيلان عن مُصعَبٍ
أدى إليه قرضَ صاعٍ بصاع
فوج : وقول الله تعالى : النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِى دِينِ اللَّهِ } ( النصر : 2 ) . قال أبو إسحاق : أي جماعاتٍ كثيرة بعد أنْ كانوا يدخلون في الدِّين واحداً واحداً ، واثنين اثنين ، صارت القبيلة بأَسرها تدخل في الإسلام .
وقال الليث : الفوْج قطيعٌ من الناس ، وجمعه أَفواج ، قال : والفائجُ من قولك مَرَّ بنا فائجُ وَليمةِ فلان ، أي فَوْجٌ ممن كان في طَعامه ، قال : والْفائج من الفَيْج ، كأنه مشتقٌّ من الفارسية وهو رسول السلطان على رِجْله ، والفُيُوج : جماعة .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الفَيْج الجماعة من الناس .
قلت : وأصله فَيِّج من فاجَ يَفُوج ، كما يُقال : هَيِّن ، من هَانَ يَهُون ، ثم يُخَفَّف فيقال : هَيْنٌ . ويُجمع الفَوْج أَفاوِيج .
وقول عَدي :
أمْ كَيف جُزْتَ فُيُوجاً حولهم حَرَسٌ
وَمُتْرَصاً بَابُه بالسَّكِّ صَرَّار
قيل : الفُيُوج الذين يدخلون السجن ويخرجون يَحرسون .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الفوائج مُتَّسَعُ ما بين كلِّ مُرْتفعين من غِلَظٍ أو رمل ، واحدتها فائجة .
وقال أبو عمرو : الفائج البِساطُ الواسع
من الأرض .
وقال حُميد الأرقط :
إلَيْكَ رَبَّ الناسِ ذا المعارجِ
يَخْرُجْنَ من نَخْلة ذي مَضَارجِ
في فائجٍ أفْيَجَ بعد فائجِ
وقال آخر :
باتَتْ تَدَاعَى قَرَباً أَفائجا
تَدْعو بذَاك الدّحَجانَ الدّارِجا
أفائج وأفاوج يجمع أفْواج ، أي باتَتْ تَقْرُب الماء فَوْجاً بعد فوج ، قد رَكِبَتْ رؤوسها لقرب الماء ، وقال العجاج يصف القمة :
ويأمر البعّال أن يموجا
وجبل الأمرار أن يفيجا
يفيج : يجري .
في النّفْر حين رِيعَ واستُفيجا
أي استُجِفَّ ففاج يفيج .
أبو عُبيد ، عن الفرّاء : أفاجَ الرجلُ في الأرض ، إذا ذَهبَ فيها .
وأنشد :
لا تَسْبِق الشَّيْخَ إذا أفَاجَا
وقال ابن شميل : الْفَائِجة ، كَهَيئَةِ الوادي بين الجبلين ، أو بين الأبْرَقَين ، كَهَيئة الخَليف إلاّ أنها أوسع ، وجمعها فوائِج .
وجف : قال الله جلّ وعزّ : ( الرَّادِفَةُ قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ أَبْصَارُهَا خَاشِعَةٌ ) ( النازعات : 8 ، 9 ) .
قال الزّجاج : واجِفَة ، شديدة الاضْطراب . وقال قَتادة : وَجَفتْ ممّا عَايَنتْ .
وقال ابن الكلبيّ : واجِفَةٌ ، خائِفَة ، وقول الله جلّ وعزّ : ( مِنْهُمْ فَمَآ أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ ) ( الحشر : 6 ) ، يعني ما أفَاءَ اللَّهُ على رسوله من أمْوال بني النَّضِير ، مما لم يُوجف المسلمون عليه خَيْلاً ولا ركاباً ، والرِّكاب : الإبل ، والوَجيف : دُونَ التَّقريب من السَّير .
يقال : وَجَفَ الفَرَسُ وأوْجَفْتُه أنا .
وقال اللّيث : الْوَجْفُ : سُرَعة السَّير .
يقال : وَجَفَ البعيرُ يَجِفُ وجِيفاً ، وأوْجَفَهُ رَاكِبُه .
قال : ويقال : رَاكِبُ البَعيرِ يُوضِع ، وراكبُ الفرس يُوجِف .
قلت : الوَجِيفُ يصلُحُ للبعير والفرس .
ويقال : اسْتوجَفَ الحُبُّ فُؤادَه : إذا ذَهَب به ، وأنشد :
ولكِنَّ هذَا الْقَلبَ قَلْبٌ مُضَلَّلٌ
هَفَا هَفْوَةً فاسْتَوجَفَتْهُ المقادِرُ

##### Türkçe

ج ف ( و ا ي ء )
**جفا** , **جفأ** , **جاف** , **فجأ** , **وجف** , **فوج** , **فاج** .
**جفا** : Amr, babasından: **الْجُفايةُ** boş gemidir; eğer yüklü olursa o **غامِدُ** ve **آمِد**’dir; ayrıca: **غامِدَةٌ** ve **آمِدَةٌ** da denir; **الْخِنُّ**: o da boş olandır.
Leys dedi: denir ki: **جَفَا** şey **يَجْفو** **جَفَاءً**; uzatılmıştır, eyer gibi; sırtın üzerinden, yapışmadığı zaman **يَجْفو**; ve yanın döşekten **يَجْفو**’su gibi; **تَجافَى** da onun gibidir.
Şair dedi:
Gerçekten benim yanım döşekten elbette uzaklaşandır
yüksek yerlerin üstünde sedirlerin uzaklaşması gibi
**جفا**’nın, **تَجافَى** gibi lâzım (geçişsiz) olduğuna dair hüccet, el-Accec’in, vahşî bir boğayı vasfederken söylediği sözüdür:
Ve ondan **الهُدَّابَ**’ı (yerin püskülünü) kaldırdı da, böylece **فَجَفَا**
Der ki: boynuzuyla yerin **هُدّاب**’ını kaldırdı, ta ki ondan **تجَافَى** etti; ve denir ki: döşekten yanımı **جَافَيْتُ** de o **تجافِي** etti; ve devenin sırtından **الْقَتَبَ**’ı **أجْفَيْتُ** de o **فَجفا** etti.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **أجْفَيْتُ** davarı; o da **مُجْفَاةٌ**’dır; onu yorduğun ve ona yemesine izin vermediğin zaman; bu, onu şiddetli bir sevk ile sürdüğün zamandır.
Leys dedi: **الْجَفَاءُ** kısaltılır ve uzatılır: **الصِّلَة**’nin zıddıdır. Dedim: **الْجَفاءُ** nahivcilere göre uzatılmıştır; onda kısaltmayı caiz gören hiç kimseyi bilmedim.
Leys dedi: ve **الجَفْوَة** sıla’yı terk etmede **الجفاء**’dan daha lâzımdır; çünkü **الجفاء** onun fiillerinde olabilir; eğer onda ne **مَلَقٌ** ne de **لَبَق** yoksa.
Bize Muhammed b. İshak haber verdi, dedi: bize Ali b. Harb haber verdi, dedi: bize el-Muhâribî Abdurrahman b. Muhammed haber verdi, dedi: bize Muhammed b. Ömer haber verdi, Ebû Seleme’den, Ebû Hureyre’den. Dedi: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi ki: ( **الحياء** imandandır; iman cennettedir; **البذَاء** **الجفاء**’dandır; **الجفاءُ** ateştedir ).
Dedim: denir ki: onu **جَفَوْتُه**; onu **أجْفُوه**; **جَفْوَةً**: yani bir defa; ve **جَفَاءً** çokça; genel bir masdar; ve **الجفاءُ** yaratılışta ve huyda olur; denir ki: **جافِي الخِلْقَة** adam, ve **جافِي الخُلُقِ**; eğer sert, kalın ülfetli ise; ve **الْجفاء** kötü ülfette, ve **الْخُرْق** muamelede, ve öfke anında yüklenmede, ve oturana karşı taşkınlıkta olur.
İbn es-Sikkît: denir ki: onu **جَفَوْتُه**; o da **مَجْفُوٌّ**’dur; şiirde **مَجْفِيّ** gelmiştir; ve okudu:
Ben ne **الجَافِي**’yim ne de **الْمَجْفِيُّ**
**جُفِي** üzerine bina edildi; o da: **مَجْفِيّ**’dir. Asıl olan **مَجْفوّ**’dur.
**جفأ** : Allah Teâlâ dedi ki: ( **فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَآءً** ) ( er-Ra‘d: 17 ).
Ferrâ dedi: aslı hemzedir; denir ki: vadi, köpüğünü **جَفَأَ**; **جَفْأً**; ve **الجُفَاء** denildi; tıpkı **الغُثاء** denildiği gibi; ve her masdar ki onun bir kısmı bir kısmına toplanır; **الْقُماش** ve **الدُّقَاق** ve **الحُطام** gibi; bu mânâda isim mezhebinde olan bir masdardır; tıpkı **العَطاءُ**’nun **الإعطاء** için isim olması gibi; işte **القُماش** da böyledir; eğer masdar istersen, dersin ki: onu **قَمشْتُه**; **قَمْشاً**.
el-Harrânî, İbn es-Sikkît’ten: dedi: **الجُفَاء** vadinin **جَفَأَةُ**’sidir; onu attığı zaman; ve denir ki: kazan, köpüğüyle **جَفَأَتِ**.
Ebû’l-Abbâs bana haber verdi, İbn el-A‘râbî’den: dedi: denir ki: vadiden **الغُثاءَ**’ı **جَفَأْتُ**; ve kazanı **جَفَأْتُ**; yani kaynamasından dolayı üstündeki köpüğünü sildim; emrettiğin zaman dersin ki: **اجفَأْهَا**; ve denir ki: kazan **أجفَأَت**; köpüğü yükseldiği zaman. Başkası dedi: **الجُفَاء**’nun küçültmesi **جُفَيْءٌ**’dür; **الغُثاء**’nın küçültmesi **غُثَيُّ**’dir; hemzesiz.
Zeccâc dedi: onun sözü olan ( **فَيذْهَبُ جُفَاءً** )’ın yeri, hâl üzere nasbdır. Dedi: Ebû Zeyd dedi: denir ki: adamı **جَفَأْتُ**; onu yere serdiğin zaman. Dedi: kazan köpüğüyle **أجفَأَت**; köpüğünü attığı zaman; işte bununla onun اشتقاقı (türeyişi)dir.
İbn Ceble, Şimr’den, İbn el-A‘râbî’den rivayet etti: yer **تجَفَّأت**: otlatıldığı zaman.
Münzirî bana haber verdi, Sa‘leb’den, İbn el-A‘râbî’den: bitkiyi **جفأتُ** ve onu **اجتفأته**; onu söktüğün zaman.
Tûsî’den, Ahmed b. el-Hâris’ten, İbn el-A‘râbî’den bana haber verdi; dedi: yer **تَجفَّأت**; kıtlık onun bitkisini yediği zaman.
Dedi: ve onun sözü hakkında: **وتجتفِئوا بَقْلاً**. Dedi: sebze elde edesiniz. Ve okudu:
Ülkenin **ثجفَّأتْ** olduğunu görünce
Yani bitkisi yenildi.
Ebû Avn el-Hirmâzî dedi: kapıyı **أجفَأَتُ** ve onu **جَفَأْتَه**; onu açtığın zaman; ve denir ki: kazanı **جَفَأتُ**; **جَفْأً**; ve onu **كَفَأْتَها**; **كَفْأً**; onu devirdiğin zaman; içindekini döktün; Nadr bunu nakletti. Ve okudu:
Senin şu kazanını misafirler için **جَفْؤ** etmen
tabaklarda ekmekler üzerine bir **جَفْؤ**
sütlerle olan **العَكِيس**’ten hayırlıdır
Hadiste: Peygamber’in Hayber günü ehli eşekleri haram kıldığı, “kazanları **فَجفَئوا** ettiler” (diye) vardır; “**فأَجفئوا**” diye de rivayet edilir; yani onları devirdiler ve boşalttılar.
**جوف جيف** : Ebû Ubeyd, el-Ümevî’den: **مَجْؤُوف** adam, **مَجعُوف** gibi: aç; ve **جُئِفَ** olmuştur.
Ebû Ubeyd dedi, ve Kisâî dedi: falan **جُيفَ** ve **جُيثَ**; ürktüğü zaman; o da **مجؤوف** ve **مجئوث**’tur.
Meb‘as hadîsinde: (Cebrâil’i görünce korkudan **فجَثيت**.)
Leys dedi: **الجاف** korku ve dehşetin bir türüdür.
el-Accec dedi:
Sanki altımda **مُجافاً** bir sıçrayıcı var
Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den: hurma ağacı **انجأفت** ve **انجأَثَتْ**; içi oyulup düştüğü zaman.
Leys dedi: **الجَوْفُ** bilinir; çoğulu **أَجْوَاف**’tır; **الجَائِفَة** içe giren yaradır; **الجَوْفُ** iç boşluğudur; içi boş kamış gibi; **الْجُوفَانُ** **الأجْوَف**’un çoğuludur.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الجَوْفُ** yerin çukur olanıdır.
Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den: **الْجَوف** vadidir; denir ki: **جَوْفٌ لاَخٌّ**; derin olduğu zaman; ve **جَوْفٌ جِلْوَاخٌ**: geniş; **جوف زَقَبٌ**: dar; ve Yemen’de **الْجَوْف** denilen bir vadi vardır; ondan râcizin sözü:
**الْجَوْفُ** senin için **أَغْوَاطِ**’tan daha hayırlıdır
ve **أَلاءَاتِ**’tan ve **أُرْاطِ**’tan
İmru’ul-Kays dedi:
Eşek karnı gibi bir vadiyi, ıssız, geçtim
**جَوْفِ الْعَيْرِ** ile, eşeğe izafe edilmiş, onunla bilinen, bizzat bir vadiyi kastetti.
Ebû Ubeyd: **مُجَوَّفٌ** adam: korkak; kalbi yoktur; ondan Hassân’ın sözü:
Dikkat, Ebû Süfyân’a benden bildir
çünkü sen **مُجَوَّفٌ**; çürük; boşluksun
Yani kalpten içi boş.
Ve denir ki: leş **جَافت** ve **اجْتَافَت**; koktuğu ve koku saldığı zaman; ve leş **جَيَّفَت**; ekşidiği zaman; **الجِيفة**’nin çoğulu—o, ölü ve kokmuş cesettir—: **جِيَف**.
Ve denir ki: boğa sığınağı **اجْتَافَ** etti; onun içine girdiği zaman; ve **الْجُوَافُ**: balığın bir türü; bir tanesi **جُوَافَة**. Ve denir ki: kapıyı **أَجَفْتُ**; o da **مُجَافٌ**’dır; onu geri çevirdiğin zaman.
Hadiste: (Kapıları **أَجِيفوا** edin; ve çocuklarınızı kendinize toplayın.)
Ve denir ki: onu mızrakladım da onu **جُفْتُه**; onu **أجُوفُه**. Ve ilâç onu **جافَه**; o da **مَجُوفٌ**’dur; onun içine girdiği zaman; ve **وِعاءٌ مُسْتَجَافٌ**: içi geniş kap; şair dedi:
O, ağzı çuval gibi, çirkin bir dişidir
**مُسْتَجَافٌ**; içinde gem bile kaybolur
Ve mekânı **اسْتَجَفْتُ**: onu daha içi boş buldum.
Amr, babasından: atın alacası iki böğrüne kadar yükselirse, o **مُجَوَّفٌ بَلَقاً**’dır; ve okudu:
Ve alacası oyuklu birini, dizginini sahip oldum
beş üzerinde koşar; ayakları **زَكا**
Onun, vahşîden beş üzerine koştuğunu, böylece onu avladığını kastetti; ve ayakları **زَكاً**: yani beş değildir; bilakis çiftlerdir. “Dizginine sahip oldum”: yani onu satın aldım, onu ödünç almadım.
Ebû Ubeyde dedi: **أجوَف** at: karnı yanların sonuna kadar beyaz olan; geri kalanının rengi ne olursa olsun; o, **المُجوَّف بالبَلَقِ**’tır; ve **مجوَّفٌ بَلَقاً**; ve **تَلْعَةٌ جائفةٌ**: derin çukur; ve **تِلاَعٌ جَوائف**; ve **جوائفُ النّفس**: içten oyulan şeyler; ve ruhun karar yerleri.
Ferazdak dedi:
Mervân bana geldiğimde bana yetmedi mi
Ziyâd ve nefsi **الجَوائِفِ** arasında geri çevirmek
Hadiste: (Cennete **ديْبوبٌ** ve **جَيَّاف** girmez.) **الجَيَّاف**: mezar soyguncusu; ölülerin **جِيَف**’lerinden elbiseleri açığa çıkardığı için **جَيَّاف** diye adlandırıldı. Dedi: ve onunla adlandırılmış olması caizdir; fiilinin kokusundan, yani fiilinin çirkinliğinden dolayı.
İbn Şümeyl: **الجُوفانُ** eşeğin erkeğidir. Benû Fezâre, **الجُوفان** yemeleriyle ayıplanırdı. Sâlim b. Dâre, Benû Fezâre’yi hicvederek dedi:
Misafire hileyle **جُوفاناً** yedirdiniz
Allah’ım, yaratıcı, bâri, sizi ancak o sulamasın
Onun başı:
Bir Fezârî’den, onunla baş başa kaldığında, sakın emin olma
deven üzerinde; ve onu iplerle yaz
Ondan emin olma, onun felâketlerinden de emin olma
eşeğin **إير**’i ateşte dolduktan sonra
Ebû Ubeyd, onun sözü hakkında: “**لا تَنسَوا الجَوفَ وما وَعَى**”; onda iki söz vardır: denir ki: **الجَوف** ile karın ve ferci kastetti; tıpkı dediği gibi: “Sizin üzerinize en çok korktuğum şey **الأجْوفان**’dır”; ve denildi ki: **الجوف** ile kalbi kastetti; ve “**وما وَعَى**”: yani Allah’ı bilmekten sakladığı (muhafaza ettiği) şeyi.
**فجأ** : Leys dedi: iş onu **فَجَأَه**; onu **يَفْجَؤُه**; ve onu **فاجَأَه**; onu **يُفاجِئُه**; ve onu **فَجِئَه**; onu **يفجؤُه**; **فجأَة**; ve sana, hesap etmediğin bir işten her ne baskın gelirse, muhakkak seni **فَجِئَكَ** etmiştir.
Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den: **أَفْجَأَ**; dostunu bir rezillik üzerinde bulduğu zaman; ve **أفْجَى**: ailesine nafakada geniş tuttuğu zaman. Dedi: ve **الأفْجَى** uylukları uzak olan, **الْفَجَجَ**’i şiddetli olandır; o da **الأفْجَجُ**’dur.
Asma‘î: yayını **فَجَا** etti; onu **يفجُوها**; ve **قَوْسٌ فَجْوَاءُ**; kirişi göbeğinden ayrıldığı zaman; bundan dolayı evin ortasına **فَجْوَة** denildi; ve denir ki: falanda şiddetli **فَجاً** vardır; bacaklarında şişlik olduğu zaman; ve **فَجِيَ**; **يَفجَا**; **فجاً**.
İbn el-Enbârî: deve **فَجِئَت**; karnı büyüdüğü zaman. Masdar **الفَجَأ** hemzelidir, kısadır.
Şimr dedi: kapısını **فجأ** eder; onu **يفجؤه**; Tayy lehçesinde; bunu Ebû Amr eş-Şeybânî söyledi; ve Tırmâh’tan okudu:
Sâc cübbesi gibi, kapısını **فَجا** etti
sabah; elbiselerinin örtüsünü açtı
Dedi: “**فجا بابها**” sözü, sabahı kasteder; ama “**أجاف الباب**”ın mânâsı onu geri çevirmektir; ikisi zıttır. Ve kavim falandan **انفجى** etti: ondan ayrıldılar ve açıldılar. Ve dedi:
Atlılar Mus‘ab’dan **انْفجى** edince
ona bir sâ‘ borcu, bir sâ‘ ile ödedi
**فوج** : ve Allah’ın sözü: **النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِى دِينِ اللَّهِ** } (en-Nasr: 2). Ebû İshak dedi: yani çok topluluklar hâlinde; daha önce dine birer birer, ikişer ikişer girerlerken; kabile bütünüyle İslâm’a girmeye başladı.
Leys dedi: **الفوْج** insanlardan bir sürüdür; çoğulu **أَفواج**. Dedi: ve **الفائجُ**, “falanın ziyafetinin **فائجُ**’i bize uğradı” sözündendir; yani onun yemeğinde olanlardan bir **فَوْج**. Dedi: ve **الْفائج** **الفَيْج**’dendir; sanki Farsçadan türemiştir; o, sultanın yaya elçisidir; ve **الفُيُوج**: topluluk.
Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den: dedi: **الفَيْج** insanlardan topluluktur.
Dedim: aslı **فَيِّج**’dir; **فاجَ يَفُوج**’dan; tıpkı “**هَيِّن**”, “**هَانَ يَهُون**”dan denildiği gibi; sonra hafifletilir de **هَيْنٌ** denir. Ve **الفَوْج** **أَفاوِيج** olarak cem‘ edilir.
Adî’nin sözü:
Yoksa nasıl geçtin; çevrelerinde muhafız olan **فُيُوجاً**
ve kapısı kilitle sıkıca kapatılmış bir yer
Denildi: **الفُيُوج** zindana girip çıkan, bekçilik edenlerdir.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الفوائج** sertlikten veya kumdan her iki yükselti arasındaki genişliktir; bir tanesi **فائجة**’dir.
Ebû Amr dedi: **الفائج** yerden geniş yaygıdır.
Humeyd el-Arkat dedi:
Ey merdivenlerin sahibi, insanların Rabbi, sana
çıkarlar; geçitleri olan bir hurmadan
bir **فائجٍ** içinde; bir **أفْيَجَ**; sonra bir **فائجِ**
Bir başkası dedi:
Geceyi, suya **أَفائجا** yakınlaşarak geçirdi
o yürüyen ev sahibi **الدّحَجان**’ı çağırarak
**أفائج** ve **أفاوج**, **أفْواج**’un cem‘idir; yani geceyi suya, bir **فَوْج** ardından bir **فوج** yaklaşarak geçirdi; suyun yakınlığından dolayı başlarına binmişti. Ve el-Accec, tepeyi vasfederek dedi:
Ve sulayıcıya emreder ki dalgalansın
ve emrâr dağına ki **يفيجا**
**يفيج**: akar.
**في النّفْر حين رِيعَ واستُفيجا**
Yani **استُجِفَّ** edildi de **ففاج يفيج**.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: adam yerde **أفاجَ** etti; onda gittiği zaman.
Ve okudu:
İhtiyar, **أفَاجَا** ettiği zaman onu geçme
İbn Şümeyl dedi: **الْفَائِجة** iki dağ arasında, yahut iki **الأبْرَقَين** arasında vadi gibi bir şekildir; **الخَليف** gibi, ancak daha geniştir; çoğulu **فوائِج**’dir.
**وجف** : Allah, celîl ve azîz, dedi: ( **الرَّادِفَةُ قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ أَبْصَارُهَا خَاشِعَةٌ** ) (en-Nâzi‘ât: 8, 9).
Zeccâc dedi: **واجِفَة**: şiddetli çalkantılı. Katâde dedi: gördüğünden dolayı **وَجَفتْ**.
İbn el-Kelbî dedi: **واجِفَةٌ**: korkmuş. Ve Allah, celîl ve azîz, dedi: ( **مِنْهُمْ فَمَآ أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ** ) (el-Haşr: 6); yani Allah’ın, Benû’n-Nadîr mallarından Resûlü’ne fey olarak verdiği şey; Müslümanların onun üzerine ne at ne de binek koşturmadıkları şey; ve **الرِّكاب**: develerdir; ve **الوَجيف** yürüyüşte **التَّقريب**’den aşağıdır.
Denir ki: at **وَجَفَ**; ve ben onu **أوْجَفْتُه**.
Leys dedi: **الْوَجْفُ**: yürüyüşün süratidir.
Denir ki: deve **وَجَفَ**; **يَجِفُ**; **وجِيفاً**; ve binicisi onu **أوْجَفَهُ**.
Dedi: ve denir ki: devenin binicisi **يُوضِع** eder; atın binicisi **يُوجِف** eder.
Dedim: **الوَجِيفُ** deve ve at için elverişlidir.
Ve denir ki: sevgi onun yüreğini **اسْتوجَفَ** etti; onu götürdüğü zaman. Ve okudu:
Fakat bu kalp, şaşırtılmış bir kalptir
bir kayışla kaydı da kaderler onu **اسْتَوجَفَتْ** etti

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%A3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿فأما الزبد فيذهب جفاء﴾ [الرعد/17]، وهو ما يرمي به الوادي أو القدر من الغثاء إلى جوانبه. يقال: أجفأت القدر زبدها. ألقته، إجفاء، وأجفأت الأرض: صارت كالجفاء في ذهاب خيرها، وقيل: أصل ذلك الواو لا الهمز (ولهذا ذكر ابن فارس هذه المادة في باب (جفو)، انظر: المجمل 1/192)، ويقال: جفت القدر وأجفت، ومنه: الجفاء، وقد جفوته أجفوه جفوة وجفاء، ومن أصله أخذ: جفا السرج عن ظهر الدابة: رفعه عنه.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿فأما **الزبد** فيذهب **جفاء**﴾ [الرعد/17]; bu, vadinin yahut tencerenin **الغثاء**dan (çerçöp/köpük kırıntısı) yanlarına attığı şeydir. Denir ki: **أجفأت** **القدر** **زبدها**: onu attı; **إجفاء**. Ve **أجفأت** **الأرض**: hayrının gitmesinde **الجفاء** gibi oldu; ve denildi ki: bunun aslı hemze değil **الواو**dur (bu sebeple İbn Fâris bu maddeyi (جفو) babında zikretti; bak: **المجمل** 1/192). Ve denir ki: **جفت** **القدر** ve **أجفت**; ve ondan: **الجفاء**. Ve ben onu **جفوته**; onu **أجفوه**; **جفوة** ve **جفاء** (ile). Ve aslından alındı: **جفا** **السرج** عن ظهر **الدابة**: onu ondan kaldırdı.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ف أ
ذهب الزبد جفاء أي مدفوعاً مرمياً به قد جفأه الوادي إلى جنباته‏.‏
ويقال‏:‏ جفـأت القـدر بزبدها‏.‏
ومر جفاء من العسكر إلى البيات أي جماعة معتزلة من معظمه‏.‏
وتقول سامه جفاء ونبذه جفاء إذا عزله عن صحبته‏.‏

##### Türkçe

ج ف أ
Köpük gitti **جفاء**; yani itilmiş, atılmış olarak; vadi onu kendi yanlarına doğru itip atmıştır.
Ve denilir: Tencereyi köpüğüyle **جفـأت**.
Ve ordudan gecelemeye doğru **جفاء** geçti; yani onun çoğundan ayrılmış bir topluluk.
Ve “Onu **جفاء** olarak otlattı” ve “Onu **جفاء** olarak attı” dersin; onu arkadaşlığından ayırdığı zaman.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

جَفَأَ الرَّجلَ جَفْأً: صَرَعه، وفي التهذيب: اقتَلَعه وذَهَب به الأَرضَ. وأَجْفَأَ به: طَرَحه.
وجَفَأَ به الأَرضَ: ضَرَبها به. وجَفَأَ البُرْمةَ في القَصْعةِ جَفْأً: أَكْفأَها، أَو أَمالها فَصَبَّ ما فيها، ولا تقل أَجْفَأْتُها. وفي الحديث: فاجْفَؤُوا القُدورَ بما فيها، والمعروف بغير أَلف؛ وقال الجوهري: هي لغة مجهولة؛ وقال الراجز: جَفْؤُكَ ذا قِدْرِكَ للضِّيفانِ،
جَفْأً على الرُّغْفانِ في الجِفانِ
خَيْرٌ مِن العَكِيسِ بالأَلْبانِ
وفي حديث خيبر: أَنه حَرَّمَ الحُمُرَ الأَهْلية، فجَفَؤُوا القُدورَ أَي فَرَّغُوها وقَلَبُوها؛ وروي: فأَجْفَؤُوا، وهي لغة فيه قليلة مثل كَفَؤُوا وأَكْفَؤُوا.
وجَفَأَ الوادِي غُثاءَهُ يَجْفَأُ جَفْأً: رَمَى بالزَّبَدِ والقَذَى، وكذلك جَفَأَتِ الِقدْرُ: رَمَت بزَبَدِها عند الغَلَيانِ، وأَجْفَأَتْ به وأَجْفَأَتْه. واسم الزَّبَدِ: الجُفاء. وفي حديث جرير: خَلَقَ اللّهُ الأَرضَ السُّفْلى من الزَّبَدِ الجُفاء أَي مِن زَبَدٍ اجتمع للماء. يقال: جَفَأَ الوادي جَفْأً: إِذا رَمَى بالزَّبَد والقَذَى. وفي التنزيل: فأَمّا الزَّبَدُ فيَذْهَبُ جُفَاءً، أَي باطلاً. قال الفرَّاء: أَصله الهمزة، أَو الجُفاء ما نَفاه السيل. والجُفاء: الباطلُ أَيضاً. وجفأَ الواديَ: مَسَحَ غُثاءَه. وقيل: الجُفاء كما يقال الغُثاء. وكلُّ مصدرٍ اجتمع بعضُه إِلى بعض مثلُ القُماشِ والدُّقاقِ والحُطامِ مصدرٌ يكون في مذهبِ اسمٍ على المعنى كما كان العَطاء اسماً للاعطاء، كذلك القُماش لو أَردتَ مصدر قَمَشْته قَمْشاً. الزجاج: موضع قوله جُفاء نَصْب على الحال. وفي حديث البَراء رضي اللّه عنه يوم حُنَيْن: انْطَلَق جُفاءٌ مِن الناس  \<ص:50>  إِلى هذا الحيِّ مِن هوازِنَ، أَراد: سَرَعانَ الناسِ وأَوائلهم، شبَّهَهم بجُفاء السَّيْل. قال ابن الأَثير: هكذا جاء في كتاب الهروي، والذي قرأْناه في البخاري ومسلم: انْطَلَق أَخِفَّاءُ من الناسِ، جمع خَفِيفٍ. وفي كتاب الترمذي: سَرَعانُ الناس. ابن السكيت: الجُفاءُ: ما جَفَأَه الوادي: إِذا رَمَى به، وجَفَأْتُ الغُثاء عن الوادي وجَفَأْتُ القِدْرَ أَي مَسَحْتُ زَبَدها الذي فَوْقَها من غَلْيِها، فإِذا أَمَرْت قلت: اجْفَأْها. ويقال: أَجْفَأَتِ القِدْرُ إِذا عَلا زَبَدُها. وتصغير الجُفاء: جُفَيءٌ، وتصغير الغُثاء: غُثَيٌّ بلا همز. وجَفَأَ البابَ جَفْأً وأَجْفَأَه: أَغْلَقَه. وفي التهذيب: فَتَحه. وجَفأَ البقلَ والشجرَ يَجْفَؤُه جَفْأً واجْتَفَأَهُ: قَلَعَه من أَصْله. قال أَبو عبيد: سُئل بعضُ الأَعراب عن قوله صلى اللّه عليه وسلم: مَتى تحِلُّ لنَا الـمَيْتَة؟ فقال: ما لم تَجْتَفِئوا. يقال اجْتَفأَ الشيء: اقْتَلَعه ثمَّ رَمَى به. وفي النهاية: ما لم تَجْتَفِئوا بَقْلاً وتَرْمُوا به، مِنْ جَفَأَتِ القِدْرُ إِذا رمت بما يجتمع على رأْسِها من الزَّبد والوَسَخِ. وقيل: جَفَأَ النبتَ واجْتَفأَه: جَزَّه، عن ابن الاعرابي.

##### Türkçe

**جَفَأَ** adamı **جَفْأً**: onu yere serdi; **التهذيب**’de: onu söküp çıkardı ve onunla yere gitti. Ve onunla **أَجْفَأَ**: onu attı.

Ve onunla yeri **جَفَأَ**: onu onunla vurdu. Ve **القَصْعةِ** içinde **البُرْمةَ**’yi **جَفْأً** **جَفَأَ**: onu devirdi, yahut onu eğdi de içindekini döktü; “onu **أَجْفَأْتُ**” deme. Ve hadiste: “içindekilerle birlikte kazanları **اجْفَؤُوا**”; bilinen, ألف’sız olandır; **الجوهري** dedi: o, bilinmeyen bir dildir; ve **الراجز** dedi:

**جَفْؤُكَ** şu kazanını misafirler için,
**جَفْأً** ekmeklerin üzerine leğenlerde,
sütlerle olan ters çevirmeden daha hayırlıdır.

Ve Hayber hadîsinde: onun evcil eşekleri haram kıldığı, bunun üzerine kazanları **جَفَؤُوا**; yani onları boşalttılar ve ters çevirdiler; ve “**فأَجْفَؤُوا**” diye rivayet edildi; o, onda az bir dildir; **كَفَؤُوا** ve **أَكْفَؤُوا** gibi.

Ve vadi köpüğünü **جَفَأَ**; **يَجْفَأُ** **جَفْأً**: köpüğü ve çerçöpü attı; ve aynı şekilde tencere **جَفَأَتِ**: kaynama sırasında köpüğünü attı; ve onunla **أَجْفَأَتْ** ve onu **أَجْفَأَتْ**. Köpüğün adı: **الجُفاء**. Cerîr hadîsinde: “Allah alt yeri **الزَّبَدِ الجُفاء**’dan yarattı”; yani su için toplanmış bir köpükten. Denir: vadi **جَفَأَ** **جَفْأً**: köpüğü ve çerçöpü attığı zaman. Ve تنزيل’de: “Köpüğe gelince, **جُفَاءً** gider”; yani bâtıl olarak. **الفرَّاء** dedi: aslı hemzedir; yahut **الجُفاء** selin uzaklaştırdığı şeydir. Ve **الجُفاء**: bâtıl da demektir. Ve vadiyi **جفأَ**: onun çerçöpünü sildi. Ve denildi: **الجُفاء** tıpkı **الغُثاء** denildiği gibidir. Ve her kaynak ki bir kısmı bir kısmına toplanır; **القُماشِ** ve **الدُّقاقِ** ve **الحُطامِ** gibi; anlam bakımından isim mezhebinde olan bir masdardır; tıpkı **العَطاء**’nın “verme” için bir isim olması gibi; aynı şekilde **القُماش** da, eğer “onu topladım”ın masdarını istersen: “onu **قَمَشْته** **قَمْشاً**”. **الزجاج**: “**جُفاء**” sözünün yerinde, nasb hâl üzerinedir. Ve **البَراء** رضي اللّه عنه’un Huneyn günü hadîsinde: “insanlardan bir **جُفاءٌ** şu Havâzin kabilesine doğru gitti”; muradı: insanların acelecileri ve ilk gelenleri; onları selin **جُفاء**’sına benzetti. **ابن الأَثير** dedi: böylece **الهروي**’nin kitabında geldi; bizim Buhârî ve Müslim’de okuduğumuz ise: “insanlardan **أَخِفَّاءُ** gitti”; **خَفِيفٍ**’in cem‘idir. Tirmizî’nin kitabında: “insanların **سَرَعانُ**’ı”.

**ابن السكيت**: **الجُفاءُ**: vadinin onu **جَفَأَه**’si; yani onu attığı şeydir; ve ben vadiden **الغُثاء**’yı **جَفَأْتُ**; ve ben tencereyi **جَفَأْتُ**; yani kaynamasından dolayı üstünde olan köpüğünü sildim; emrettiğin zaman “onu **اجْفَأْها**” dersin. Ve denir: tencere **أَجْفَأَتِ**: köpüğü yükseldiği zaman. **الجُفاء**’nın küçültmesi: **جُفَيءٌ**; **الغُثاء**’nın küçültmesi: hemzesiz **غُثَيٌّ**.

Ve kapıyı **جَفَأَ** **جَفْأً** ve onu **أَجْفَأَه**: onu kapattı. **التهذيب**’de: onu açtı.

Ve yeşilliği ve ağacı **جَفأَ**; onu **يَجْفَؤُه** **جَفْأً**; ve onu **اجْتَفَأَهُ**: onu kökünden söküp çıkardı. **أَبو عبيد** dedi: bazı bedevîlere, onun صلى اللّه عليه وسلم sözünden soruldu: “Leş ne zaman bize helâl olur?”; dedi ki: “**تَجْتَفِئوا** etmediğiniz sürece.” Denir: bir şeyi **اجْتَفأَ**: onu söküp çıkardı, sonra onunla attı. **النهاية**’de: “yeşillik **تَجْتَفِئوا** etmediğiniz ve onunla atmadığınız sürece”; tencerenin **جَفَأَتِ** olmasındandır; yani başında köpük ve pislikten toplananı attığı zaman. Ve denildi: bitkiyi **جَفَأَ** ve onu **اجْتَفأَه**: onu biçti; **ابن الاعرابي**’den.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ف أ * * الجُفَاءُ * ما نفاه السيل وقوله تعالى ﴿فيذهب جفاء﴾ بالضم والمد أي باطلا و * جَفَأَ * القدر كفاها وأمالها فصب ما فيها ولا تقل أجفاها وأما الذي في الحديث ﴿فأجفئوا قدورهم بما فيها﴾ فلغة مجهولة

##### Türkçe

* ج ف أ * * **الجُفَاءُ** * selin uzaklaştırıp attığı şeydir; ve O’nun sözü (yüce): ﴿فيذهب **جفاء**﴾ (ضم ve med ile), yani bâtıl olarak. Ve * **جَفَأَ** * kazanı: onu ters çevirdi ve eğdi de içindekini döktü; ve “أجفاها” deme. Amma hadiste olan ﴿فأجفئوا قدورهم بما فيها﴾ ise, bilinmeyen bir dildir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

جفأه كمنعه رماه وصرعه على الأرض، وكذلك جفأ به الأرض وجفأ البرمة في القصعة جفأ: كفأها وأمالها فصب ما فيها. قال الراجز:
  جفؤك ذا قدرك للضيفان
  جفأ على الرغفان في الجفان
  خير من العكيس بالألبان وفي حديث خيبر أنه حرم الحمر الأهلية فجفئوا القدور، أي فرغوها وقلبوها. قال شيخنا: وهو ثلاثي في الفصيح من الكلام، وأهمل الرباعي، قال الجوهري: ولا تقل أجفأتها، وقد ورد في بعض الروايات فأجفئوها. قال ابن سيده: المعروف بغير ألف، وقال الجوهري: هي لغة مجهولة. وقال ابن الأثير: قليلة، وأوردها الزمخشري من غير تعقب فقال في الفائق: ميلها. قلت ويروى فأمر بالقدور فكفئت ويروى فأكفئت وجفأ الوادي والقدر إذا رميا بالجفاء أي الزبد عند الغليان كأجفأ وهي لغة ضعيفة كما في العباب، وقد تقدم ويقال: جفأ القدر إذا مسح زبدها الذي عليها، فإذا أمرت قلت اجفأها، وجفأ الوادي: مسح غثاءه وعبارة العباب: وجفأت الغثاء عن الوادي، أي كشفته وجفأ الباب جفأ: أغلقه، كأجفأه لغة عن الزجاج وقال الحرمازي: جفأ الباب إذا فتحه، فهو ضد. وجفأ البقل والشجر يجفؤه جفأ: قلعه من أصله ورمى به كاجتفأه وفي النهاية في الحديث  ما لم تجتفئوا بقلا  قيل: جفأ النبت واجتفأه: جزه عن ابن الأعرابي. والجفاء كغراب: ما نفاه الوادي إذا رمى به، قاله ابن السكيت. وذهب الزبد جفاء أي مدفوعا عن مائه، وفي التنزيل العزيز  فأما الزبد فيذهب جفاء  قال الفراء: أصله الهمز، وهو الباطل تشبيها له بزبد القدر الذي لا ينتفع به، وبه فسر ابن الأثير الحديث  انطلق جفاء من الناس  أراد سرعانهم، قال: وهكذا جاء في كتاب الهروي، قال: والذي قرأناه في البخاري ومسلم  انطلق أخفاء من الناس  جمع خفيف، وفي كتاب الترمذي  سرعان الناس  والجفاء: السفينة الخالية، وبه صدر في العباب وأجفأ الرجل ماشيته: أتعبها بالسير ولم يعلفها فهزلت لذلك وأجفأ به: طرحه ورماه على الأرض وأجفأت البلاد إذا ذهب خيرها، كتجفأت قال:
  ولما رأت أن البلاد تجفأت                      تشكت إلينا عيشها أم حنبل والعام بالنصب على الظرفية أي في هذا العام جفأة إبلنا بالضم وفي بعض النسخ بالفتح ضبطا وهو أن ينتج أكثرها.

##### Türkçe

**جفأه** **كمنعه**: Onu attı ve onu yere serdi; yine bunun gibi: **جفأ به الأرض**. Ve **جفأ البرمة في القصعة جفأ**: Onu devirdi ve onu eğdi de içindekini döktü. **قال الراجز**:
  **جفؤك ذا قدرك للضيفان**
  **جفأ على الرغفان في الجفان**
  **خير من العكيس بالألبان**
Ve Hayber hadîsinde: Evcil eşekleri haram kıldı da **فجفئوا القدور**; yani onları boşalttılar ve onları ters çevirdiler. Şeyhimiz dedi: O, sözün fasihinde üç harflidir; dörtlü olanı ihmal edilmiştir. Cevherî dedi: **ولا تقل أجفأتها**; hâlbuki bazı rivayetlerde **فأجفئوها** gelmiştir. İbn Sîde dedi: Bilinen, elifsiz olandır. Cevherî dedi: O, meçhul bir dildir. İbnü’l-Esîr dedi: Azdır; Zemahşerî onu bir itiraz olmaksızın zikretti de **الفائق**’te şöyle dedi: Onu eğmesi. Ben dedim: **فأمر بالقدور فكفئت** diye rivayet olunur; **فأكفئت** diye de rivayet olunur. Ve **جفأ الوادي والقدر**: Kaynama esnasında köpük, yani **الجفاء** ile atıldıkları zaman; **كأجفأ**; ve o, **العباب**’da olduğu üzere zayıf bir dildir; ve daha önce geçti. Ve denilir: **جفأ القدر**: Üzerindeki köpüğünü sildiği zaman; emrettiğin zaman **اجفأها** dersin. Ve **جفأ الوادي**: Onun çerçöpünü sildi; **العباب**’ın ibaresi: **وجفأت الغثاء عن الوادي**; yani onu açığa çıkardın. Ve **جفأ الباب جفأ**: Onu kapattı; **كأجفأه**; Zecâc’dan bir dil olarak. Hurmâzî dedi: **جفأ الباب**: Onu açtı; o hâlde o, zıddıdır. Ve **جفأ البقل والشجر يجفؤه جفأ**: Onu kökünden söktü ve onunla attı; **كاجتفأه**. Ve **النهاية**’de hadîste: **ما لم تجتفئوا بقلا**; denildi ki: **جفأ النبت واجتفأه**: Onu biçti; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **الجفاء كغراب**: Vâdinin attığı zaman dışarı attığı şey; bunu İbnü’s-Sikkît söyledi. Ve köpük gitti: **جفاء**; yani suyundan itilmiş olarak. Ve Aziz tenzilde: **فأما الزبد فيذهب جفاء**. Ferrâ dedi: Aslı hemzedir; ve o bâtıldır; ondan faydalanılmayan tencere köpüğüne benzetme olarak. Ve bununla İbnü’l-Esîr hadîsi tefsir etti: **انطلق جفاء من الناس**; onların çabuk olanlarını kastetti. Dedi: Ve Heravî’nin kitabında da böyle geldi. Dedi: Bizim Buhârî ve Müslim’de okuduğumuz: **انطلق أخفاء من الناس**; **خفيف**’in cem‘idir. Tirmizî’nin kitabında: **سرعان الناس**. Ve **الجفاء**: Boş gemi. Ve bununla **العباب**’da başlatıldı. Ve **أجفأ الرجل ماشيته**: Onu yürütmekle yordu ve ona yem vermedi de bundan dolayı zayıfladı. Ve **أجفأ به**: Onu yere attı ve onu yere fırlattı. Ve **أجفأت البلاد**: Hayrı gittiği zaman; **كتجفأت**. Dedi:
  **ولما رأت أن البلاد تجفأت                      تشكت إلينا عيشها أم حنبل**
Ve **العام** nasb ile zarfiyyet üzerinedir; yani bu yılda. **جفأة إبلنا** damme iledir; bazı nüshalarda ضبط olarak fetha iledir; ve o, çoğunun doğurmasıdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَفَأَ
جَفَأَ ذ , (S, K,) aor. جَفَاَ , (K,) inf. n. جَفْءٌ, (S,) It (a valley [flowing with water]) cast forth froth, or foam, (S, K,) and particles of rubbish or refuse; (S;) as also ↓ اجفأ; (K;) but this latter is said in the O to be of weak authority. (TA.) And جَفَأَتِ القِدْرُ, and ↓ اجفأت, The cooking-pot cast forth its froth, or foam, (S, K,) in boiling: (S:) or جفأت بِزَبَدِهَا it cast forth its froth, or foam: (Ham p. 132:) originally جَفَت and اجفت, without ء. (Er-Rلghib, TA in art. جفو.) -A2- جَفَأَ الوَادِى, (K,) or جَفَأَ الغُثَآءَ عَنِ الوَادِى, (IAar, O,) He (a man, IAar, O) swept off the scum and rubbish of the valley [after it had flowed, or while it was flowing, with water]. (IAar, O, K.) And جَفَأَ القِدْرَ He cleared off the froth, or foam, of the cooking-pot. (K, TA.) ― -b2- Also جَفَأَ القِدْرَ, (S, Z in the Fلïk, TA,) inf. n. as above; (S, TA;) and ↓ أَجْفَأَهَاس; (Z ubi suprà, TA;) but the former is that which is commonly known; (ISd, TA;) the latter is rare; (IAth, TA:) or the latter should not be said, though it occurs in a trad., (S, TA, *) accord. to one relation; (TA;) He turned the cooking-pot upsidedown, or inclined it, (S, Z ubi suprà, TA,) and poured out what was in it: (S:) or he emptied the cooking-pot, and turned it upside-down: (TA:) and جَفَأَ البُرْمَةَ فِى القَصْعَةِ He turned the cookingpot upside-down upon the bowl. (K.) ― -b3- جَفَأَهُ, (S, K,) [like حَفَأَهُ,] and جَفَأَ بِهِ الأَرْضَ, (TA,) He threw him down, or prostrated him, on the ground: (S, K, TA;) namely, a man: (S:) and بِهِ ↓ اجفأ [signifies the same; or] he threw him, or it, (K, TA,) on the ground. (TA.) ― -b4- See also 8.

4 أَجْفَاَ see 1, in four places.

اجتفأ
8 اجتفأ ذ He pulled, or plucked, up, or out, or he uprooted, (S, K,) and threw down, or away, a thing, (S,) or plants, or herbs, such as are termed بَقْل, (K,) and trees; (TA;) [but see احتفى;] as also ↓ جَفَأَ, (K,) aor. and inf. n. as above: (TA:) [or] both signify he cut a plant, or herb. (IAar, Nh.)

جُفَآءٌ
جُفَآءٌ جفآء What is cast forth [of froth, or foam, and particles of rubbish or refuse, (see 1,)] by a torrent: (ISk, S:) the froth, or foam, cast forth by a valley [flowing with water]; and by a cooking-pot, (K, TA,) in boiling. (TA.) ― -b2- Hence, as being likened to the froth, or foam, of the cooking-pot, of which no use is made, (Fr, TA,) i. q. بَاطِلٌ [meaning A thing that is worthless, useless, or unprofitable]. (Fr, K, TA.) It is said in the Kur [xiii. 18], فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَآءً, meaning بَاطِلًا [i. e. Now as to the froth, or scum, it passeth away as a thing that is worthless, or useless, or unprofitable], (Fr, S, Jel, TA,) and thrown away. (Jel.) You say also, ذَهَبَ الزَّبَدُ جُفَآءً, meaning [The froth, or scum, passed away] driven from its water. (TA.) ― -b3- جُفَآءٌ مِنَ النَّاسِ, occurring in a trad., is explained by IAth as meaning The first, or foremost, of the men or people (سَرَعَانُهُمْ): but Bkh and Muslim read (instead of جفاء) أَخِفَّآءُ, pl. of خَفِيفٌ. (TA.) -A2- Also, [like جُفَايَةٌ,] An empty ship. (O, K.)

##### Türkçe

جَفَأَ
**جَفَأَ** ذ , (S, K,) muzâri‘ı **جَفَاَ** , (K,) mastarı **جَفْءٌ**, (S,) O (su ile akan bir vadi) köpük yahut kaymak ve çöp yahut süprüntü parçalarını dışarı attı; (S;) bunun gibi ↓ **اجفأ**; (K;) fakat bu ikincisinin O’da zayıf otorite olduğu söylenmiştir. (TA.) Ve **جَفَأَتِ القِدْرُ**, ve ↓ **اجفأت**, Pişirme kabı kaynatmada köpüğünü yahut kaymağını dışarı attı: (S:) yahut **جفأت بِزَبَدِهَا** o, köpüğünü yahut kaymağını dışarı attı: (Ham p. 132:) aslında **جَفَت** ve **اجفت**, ء olmaksızın. (Er-Rلghib, TA in art. جفو.) -A2- **جَفَأَ الوَادِى**, (K,) yahut **جَفَأَ الغُثَآءَ عَنِ الوَادِى**, (IAar, O,) O (bir adam, IAar, O) su ile aktıktan sonra yahut akarken vadinin yüzey köpüğünü ve süprüntüsünü süpürüp attı. (IAar, O, K.) Ve **جَفَأَ القِدْرَ** O, pişirme kabının köpüğünü yahut kaymağını temizledi. (K, TA.) ― -b2- Yine **جَفَأَ القِدْرَ**, (S, Z in the Fلïk, TA,) mastarı yukarıdaki gibidir; (S, TA;) ve ↓ **أَجْفَأَهَاس**; (Z ubi suprà, TA;) fakat birincisi yaygın olarak bilinen odur; (ISd, TA;) ikincisi nadirdir; (IAth, TA:) yahut ikincisi söylenmemelidir, her ne kadar bir rivayette vârid olsa da, (S, TA, *) bir rivayete göre; (TA;) O, pişirme kabını ters çevirdi yahut eğdi, (S, Z ubi suprà, TA,) ve içindekini döktü: (S:) yahut o, pişirme kabını boşalttı ve onu ters çevirdi: (TA:) ve **جَفَأَ البُرْمَةَ فِى القَصْعَةِ** O, pişirme kabını çanağın üzerine ters çevirdi. (K.) ― -b3- **جَفَأَهُ**, (S, K,) [**حَفَأَهُ** gibi,] ve **جَفَأَ بِهِ الأَرْضَ**, (TA,) O, onu yere attı yahut yere serdi: (S, K, TA;) yani, bir adamı: (S:) ve بِهِ ↓ **اجفأ** [aynısını ifade eder; yahut] o, onu yahut onu, (K, TA,) yere attı. (TA.) ― -b4- 8’e de bak.

4 **أَجْفَاَ** 1’e bak, dört yerde.

اجتفأ
8 **اجتفأ** ذ O, bir şeyi çekip çıkardı yahut söküp çıkardı yahut kökünden söktü, (S, K,) ve onu aşağı attı yahut uzağa attı, (S,) yahut **بَقْل** diye adlandırılan türden bitkileri yahut otları, (K,) ve ağaçları; (TA;) [fakat **احتفى**’ye bak;] bunun gibi ↓ **جَفَأَ**, (K,) muzâri‘ı ve mastarı yukarıdaki gibidir: (TA:) [yahut] ikisi de bir bitkiyi yahut otu kesti demektir. (IAar, Nh.)

جُفَآءٌ
**جُفَآءٌ** **جفآء** Selin dışarı attığı şey: (ISk, S:) (1’e bak) köpük yahut kaymak ve çöp yahut süprüntü parçaları; su ile akan bir vadinin dışarı attığı köpük yahut kaymak; ve kaynatmada bir pişirme kabının dışarı attığı. (K, TA,) (TA.) ― -b2- Buradan, pişirme kabının köpüğüne yahut kaymağına benzetilerek, ondan hiçbir fayda elde edilmediği için, (Fr, TA,) **بَاطِلٌ** ile eş anlamlıdır [değeri olmayan, faydasız yahut kârsız bir şey anlamında]. (Fr, K, TA.) Kur’ân’da [xiii. 18] **فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَآءً**, **بَاطِلًا** anlamındadır [yani: köpük yahut yüzey köpüğü, değersiz, faydasız yahut kârsız bir şey olarak gider], (Fr, S, Jel, TA,) ve atılır. (Jel.) Sen ayrıca dersin ki, **ذَهَبَ الزَّبَدُ جُفَآءً**, anlamı: [Köpük yahut yüzey köpüğü geçti gitti] suyundan sürülüp uzaklaştırılmış olarak. (TA.) ― -b3- Bir rivayette geçen **جُفَآءٌ مِنَ النَّاسِ**, IAth tarafından “insanların ilkinleri yahut önde gelenleri (سَرَعَانُهُمْ)” anlamında açıklanmıştır: fakat Bkh ve Muslim (جفاء yerine) **أَخِفَّآءُ**, **خَفِيفٌ**’in çoğulu, okurlar. (TA.) -A2- Ayrıca, [**جُفَايَةٌ** gibi,] Boş bir gemi. (O, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: جفء

جَفَأَ
جَفَأَ A ( n. ac. جَفْء 1 ),
a.  Threw down; turned upside down.

b.  Threw up scum ( cooking-pot ).

c.  Skimmed off.

أَجْفَأَ
أَجْفَأَ IV ,
a.  see I (b) .

اِجْتَفَأَ
اِجْتَفَأَ VIII ,
a.  Pulled up; uprooted.

جُفَاْء
جُفَاْء 24 ,
a.  Scum, filth; rubbish.

##### Türkçe

**جَفَأَ**
**جَفَأَ** A (isim-fiil: **جَفْء** 1),
a. Aşağı attı; ters çevirdi.

b. (Pişirme kabı) köpük çıkardı.

c. Üstteki köpüğü aldı.

**أَجْفَأَ**
**أَجْفَأَ** IV,
a. I (b)’ye bak.

**اِجْتَفَأَ**
**اِجْتَفَأَ** VIII,
a. Yukarı çekti; kökünden söktü.

**جُفَاْء**
**جُفَاْء** 24,
a. Köpük, pislik; süprüntü.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%A3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: جفء

جفء
جَفَأَ - يَجْفَأُ - جُفَاء
جَفَأَ - يَجْفَأُ + كائن + شيئاً + (عن كائن أو مكان): يرميه وينثره ويطرحه بعيداً لعدم نفعه
جُفَاء: على وزن " فـُعال" اسم فعل مبالغة من " جَفَأَ - يَجْفَأُ ":وهو بمعنى مفعول منه: الزبالة او النفايات: الشيء الذي لا خير ولا نفع فيه، والذي يرمى بعيداً للتخلص منه
جُفَاءً: حال من: جُفَاء": بشكل نفايات لا نفع منها
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ" دفع الشيء وقذفه وطرحه والرمي به بعيداً "، وهي:
قَذَفَ - يَقْذِفُ، رَمَى - يَرْمِيْ، نَبَذَ - يَنْبِذُ، طَرَحَ - يَطْرَحُ، لَقَى - يَلْقِي، جَفَأَ - يَجْفَأُ
يفرق لفظاً:
جَفَأَ - يَجْفَأُ + كائن + شيئاً: يرميه وينثره ويطرحه بعيداً لعدم نفعه
جَفَا - يَجْفُوْ + الكائن أو الشيء + عن مكان أو شيء أو أمر: ينفر ويبتعد عن الإلف واللصيق والود
جفاء
 	﴿أنزل من السماء ماء فسالت أودية بقدرها فاحتمل السيل زبدا رابيا ومما يوقدون عليه في النار ابتغاء حلية أو متاع زبد مثله كذلك يضرب الله الحق والباطل فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً وأما ما ينفع الناس فيمكث في الأرض كذلك يضرب الله الأمثال(17)﴾ الرعد
مختار الصحاح
● [جفأ] ج ف أ: الجُفَاءُ ما نفاه السيل وقوله تعالى ﴿فيذهب جفاء﴾ بالضم والمد أي باطلا و جَفَأَ القدر كفاها وأمالها فصب ما فيها ولا تقل أجفاها وأما الذي في الحديث ﴿فأجفئوا قدورهم بما فيها﴾ فلغة مجهولة
معجم الفرائد القرآنية:
ج  ف  أ
"جُفَاءً " في قوله تعالى :" فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً وَأَمـَّا مـَا يَنْفَعُ النـَّاسَ فَيَمْكُـثُ فِي الأَرْضِ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الأَمْثَالَ"  (17) الرعد   .
الجُفاء: الغُثاء الذي يرميه السيل على ضفتي الوادي،ولا ينتفع به .
الراغب
جفأ
قال تعالى: }فأما الزبد فيذهب جفاء{ [الرعد/17]، وهو ما يرمي به الوادي أو القدر من الغثاء إلى جوانبه. يقال: أجفأت القدر زبدها. ألقته، إجفاء، وأجفأت الأرض: صارت كالجفاء في ذهاب خيرها، وقيل: أصل ذلك الواو لا الهمز (ولهذا ذكر ابن فارس هذه المادة في باب (جفو)، انظر: المجمل 1/192)، ويقال: جفت القدر وأجفت، ومنه: الجفاء، وقد جفوته أجفوه جفوة وجفاء، ومن أصله أخذ: جفا السرج عن ظهر الدابة: رفعه عنه.
ملخص اللسان
1.     جَفَأَ الرَّجلَ جَفْأً: صَرَعه، اقتَلَعه وذَهَب به  الأَرضَ.
2.     وأَجْفَأَ به: طَرَحه.
3.     وجَفَأَ به الأَرضَ: ضَرَبها به.
4.     وجَفَأَ البُرْمةَ في القَصْعةِ  جَفْأً: أَكْفأَها، أَو أَمالها فَصَبَّ ما فيها، ولا تقل أَجْفَأْتُها.
5.     وجَفَأَ الوادِي غُثاءَهُ يَجْفَأُ جَفْأً: رَمَى بالزَّبَدِ والقَذَى، وكذلك جَفَأَتِ الِقدْرُ: رَمَت بزَبَدِها عند الغَلَيانِ،
6.     واسم الزَّبَدِ: الجُفاء. الجُفاء ما نَفاه السيل.
7.     والجُفاء: الباطلُ أَيضاً.
8.     وجفأَ الواديَ: مَسَحَ غُثاءَه.
9.     وجَفَأَ البابَ جَفْأً وأَجْفَأَه: أَغْلَقَه. وفي التهذيب: فَتَحه.
10.                        وجَفأَ البقلَ والشجرَ يَجْفَؤُه جَفْأً واجْتَفَأَهُ: قَلَعَه من أَصْله.
لسان العرب
● - جفأ: جَفَأَ الرَّجلَ جَفْأً: صَرَعه، وفي التهذيب: اقتَلَعه وذَهَب به  الأَرضَ. وأَجْفَأَ به: طَرَحه.  وجَفَأَ به الأَرضَ: ضَرَبها به. وجَفَأَ البُرْمةَ في القَصْعةِ  جَفْأً: أَكْفأَها، أَو أَمالها فَصَبَّ ما فيها، ولا تقل أَجْفَأْتُها. وفي  الحديث: فاجْفَؤُوا القُدورَ بما فيها، والمعروف بغير أَلف؛ وقال الجوهري: هي لغة مجهولة؛ وقال الراجز:  جَفْؤُكَ ذا قِدْرِكَ للضِّيفانِ،  جَفْأً على الرُّغْفانِ في الجِفانِ  خَيْرٌ مِن العَكِيسِ بالأَلْبانِ  وفي حديث خيبر: أَنه حَرَّمَ الحُمُرَ الأَهْلية، فجَفَؤُوا القُدورَ  أَي فَرَّغُوها وقَلَبُوها؛ وروي: فأَجْفَؤُوا، وهي لغة فيه قليلة مثل  كَفَؤُوا وأَكْفَؤُوا.  وجَفَأَ الوادِي غُثاءَهُ يَجْفَأُ جَفْأً: رَمَى بالزَّبَدِ والقَذَى، وكذلك جَفَأَتِ الِقدْرُ: رَمَت بزَبَدِها عند الغَلَيانِ، وأَجْفَأَتْ به وأَجْفَأَتْه. واسم الزَّبَدِ: الجُفاء. وفي حديث جرير: خَلَقَ اللّهُ الأَرضَ السُّفْلى من الزَّبَدِ الجُفاء أَي مِن زَبَدٍ اجتمع للماء. يقال: جَفَأَ الوادي جَفْأً: إِذا رَمَى بالزَّبَد والقَذَى. وفي التنزيل: فأَمّا الزَّبَدُ فيَذْهَبُ جُفَاءً، أَي باطلاً. قال الفرَّاء: أَصله الهمزة، أَو الجُفاء ما نَفاه السيل. والجُفاء: الباطلُ أَيضاً. وجفأَ الواديَ: مَسَحَ غُثاءَه. وقيل: الجُفاء كما يقال الغُثاء. وكلُّ مصدرٍ اجتمع بعضُه إِلى بعض مثلُ القُماشِ والدُّقاقِ والحُطامِ مصدرٌ يكون في مذهبِ اسمٍ على المعنى كما كان العَطاء اسماً للاعطاء، كذلك القُماش لو أَردتَ مصدر  قَمَشْته قَمْشاً. الزجاج: موضع قوله جُفاء نَصْب على الحال. وفي حديث البَراء رضي اللّه عنه يوم حُنَيْن: انْطَلَق جُفاءٌ مِن الناس  \<ص:50>  إِلى هذا الحيِّ مِن هوازِنَ، أَراد: سَرَعانَ الناسِ وأَوائلهم، شبَّهَهم بجُفاء السَّيْل. قال ابن الأَثير: هكذا جاء في كتاب الهروي، والذي قرأْناه في البخاري ومسلم: انْطَلَق أَخِفَّاءُ من الناسِ، جمع خَفِيفٍ. وفي كتاب الترمذي: سَرَعانُ الناس. ابن السكيت: الجُفاءُ: ما جَفَأَه الوادي: إِذا رَمَى به، وجَفَأْتُ الغُثاء عن الوادي وجَفَأْتُ القِدْرَ أَي مَسَحْتُ زَبَدها الذي فَوْقَها من غَلْيِها، فإِذا أَمَرْت قلت: اجْفَأْها. ويقال: أَجْفَأَتِ القِدْرُ إِذا عَلا زَبَدُها. وتصغير الجُفاء: جُفَيءٌ، وتصغير الغُثاء: غُثَيٌّ بلا همز.  وجَفَأَ البابَ جَفْأً وأَجْفَأَه: أَغْلَقَه. وفي التهذيب: فَتَحه.  وجَفأَ البقلَ والشجرَ يَجْفَؤُه جَفْأً واجْتَفَأَهُ: قَلَعَه من أَصْله. قال أَبو عبيد: سُئل بعضُ الأَعراب عن قوله صلى اللّه عليه وسلم: مَتى  تحِلُّ لنَا الـمَيْتَة؟ فقال: ما لم تَجْتَفِئوا. يقال اجْتَفأَ الشيء:  اقْتَلَعه ثمَّ رَمَى به. وفي النهاية: ما لم تَجْتَفِئوا بَقْلاً وتَرْمُوا به، مِنْ جَفَأَتِ القِدْرُ إِذا رمت بما يجتمع على رأْسِها من الزَّبد والوَسَخِ. وقيل: جَفَأَ النبتَ واجْتَفأَه: جَزَّه، عن ابن الاعرابي.
مقاييس اللغة:
(جفو) الجيم والفاء والحرف المعتل يدلُّ على أصلٍ واحد: نبوّ الشيء عن الشيء. من ذلك جفَوْتُ الرّجُلَ أجْفُوه، وهو ظاهر الجِفْوة أي الجَفَاء. وجَفَا السَّرْجُ عن ظهر الفَرَس وأجفيته أنا. وكذلك كلُّ شيءٍ إذا لم يَلْزَم [شيئاً] يقال جَفَا عنه يَجفُو. قال أبو النَّجم يصف راعِياً:
صُلْبُ العصا جافٍ عن التغَزُّلِ *** كالصَّقرِ يَجْفُو عن طِرَادِ الدُّخَّلِ
يقول: لا يُحسِن مُغازَلة النساء، يجفُو عنهن كما يَجْفُو الصّقْر عن طراد الدُّخَّل، وهو ابن تَمْرة. والجَفاء: خلاف البِرّ([8]). والجُفَاء: ما نفاه السَّيل، ومنه اشتقاق الجَفَاء.
وقد اطّرد هذا الباب حتى في المهموز، فإنه يقال جَفأتُ الرجلَ إذا صرَعْتَه فضربتَ به الأرض. واجتفَأْتُ البقْلَةَ إذا أنت اقتلعتها من الأرض. وأجْفَأَتِ القِدْرُ بزَبَدها إذا ألْقَتْه، إجْفاءً. ومنه قوله صلى الله عليه وآله وسلم: "ما لم تصطبِحُوا أو تغتبِقُوا أو تجْتَفِئوا بها بَقْلاً"، في رواية من يرويها بالجيم.
ومن هذا الباب تجَفَّأَت البلادُ، إذا ذَهب خَيْرُها. وأنشد:
*ولما رأت أنَّ البلادَ تجفَّأَتْ *** تشكّتْ إلينا عَيْشَها أمُّ حَنْبَلِ([9])
أي أُكِل بَقْلُها.
القاموس المحيط:
جَفَأَهُ، كَمَنَعَهُ صَرَعَهُ، والبُرْمَةَ في القَصْعَةِ كَفَأَها، والوَادي، والقِدْرُ رَمَيَا بالجُفَاءِ، أي الزَّبَد، كأَجْفَأَ، والقِدْرُ مَسَحَ زَبَدَها، والوَادِيَ مَسَحَ غُثَاءَهُ، والبابَ أغْلَقَهُ، كأَجْفَأَهُ، وفَتَحَهُ، ضِدُّ، والبَقْلَ قَلَعَهُ من أصْلِهِ كاجْتَفَأَهُ. والجُفَاءُ، كَغُرَابٍ الباطِلُ، والسَّفِينَةُ الخالِيَةُ. وأجْفَأَ ماشِيَتَهُ أتعَبَها بالسَّيْرِ ولم يَعْلِفْها، وبه طَرَحَهُ، والبلادُ ذَهَبَ خَيْرُها، كَتَجَفَّأَتْ. والعامَ جُفْأَةُ إبلنا وهو أن يُنْتَجَ أكثرُها.
تاج العروس:
ج ف أ
جَفَأَه كمنعه رماه وصرعه على الأَرض وكذلك جَفَأَ به الأرضَ وجَفَأَ البُرْمَةَ في القصْعَةِ جَفْأً : كَفَأَها وأَمالها فصبَّ ما فيها . قال الراجز :
" جَفْؤُكَ ذا قِدْرِكَ للضِّيفَانِ
" جَفْأً على الرُّغْفانِ في الجِفَانِ
" خَيْرٌ من العَكِيسِ بالأَلْبانِ وفي حديث خَيْبَرَ أنَّه حرَّمَ الحُمُرَ الأَهليَّةَ فجفَئُوا القُدورَ أَي فرَّغوها وقَلَبوها . قال شيخنا : وهو ثُلاثيٌّ في الفصيح من الكلام وأُهمِل الرباعيُّ قال الجوهريّ : ولا تقلْ أَجفأْتُها وقد ورد في بعض الروايات فأَجْفَئُوها . قال ابن سِيده : المعروفُ بغير أَلِف وقال الجوهريّ : هي لغةٌ مجهولةٌ . وقال ابن الأَثير : قَليلة وأَوردها الزمخشري من غير تَعَقُّبٍ فقال في الفائق : مَيَّلَها . قلت ويروى فأَمَر بالقُدورِ فَكُفِئَتْ ويروى فأُكْفِئَتْ وجَفَأَ الوادي والقِدْرُ إذا رَمَيا بالجُفاءِ أَي الزَّبَدِ عند الغَلَيانِ كأَجْفَأَ وهي لغةٌ ضعيفةٌ كما في العُباب وقد تقدَّم ويقال : جَفَأَ القِدْرُ إذا مَسَحَ زَبَدَها الذي عليها فإذا أَمرْت قلت اجْفَأْها وجَفَأَ الوادي : مسحَ غُثاءهُ وعِبارة العُباب : وجَفَأْتُ الغُثاءَ عن الوادي أَي كشفْتُهُ وجَفَأَ البابَ جَفْأً : أَغلَقَهُ كأَجْفَأَهُ لغة عن الزّجّاج وقال الحِرْمازي : جَفَأَ البابَ إذا فتَحَهُ فهو ضِدٌّ . وجَفَأَ البَقْلَ والشجَرَ يَجفؤُهُ جَفْأً : قلعه من أَصله ورَمى به كاجْتَفَأَهُ وفي النهاية في الحديث " ما لمْ تَجْتَفِئُوا بَقْلاً " قيل : جَفَأَ النَّبْتُ واجْتَفَأَهُ : جَزَّهُ عن ابن الأَعرابيّ . والجُفاءُ كغُرابٍ : ما نفاهُ الوادي إذا رمى به قاله ابنُ السِّكّيت . وذهبَ الزَبَدُ جُفاءً أَي مدفوعاً عن مائِهِ وفي التنزيل العزيز " فأَمَّا الزَّبَدُ فيذهَبُ جُفَاءً " قال الفرَّاءُ : أَصله الهمز وهو الباطِلُ تشبيهاً له بزَبَدِ القِدْر الذي لا يُنتفعُ به وبه فسَّر ابن الأَثير الحديثَ " انْطَلَق جُفاءٌ من النَّاسِ " أَراد سَرَعَانَهم قال : وهكذا جاءَ في كتاب الهَرَوِي قال : والذي قرأْناه في البُخاري ومُسلم " انطلق أَخِفَّاءٌ من النَّاسِ " جمع خَفيفٍ وفي كتاب الترمذي " سَرَعانُ النَّاسِ " والجُفاءُ : السَّفينَةُ الخاليَةُ وبه صدَّر في العباب وأَجْفَأَ الرجلُ ماشِيَتَهُ : أَتعَبَها بالسَّيْرِ ولم يعْلِفْها فهُزِلَتْ لذلك وأَجْفَأَ به : طَرَحَهُ ورَماه على الأَرضِ وأَجْفَأَت البِلادُ إذا ذَهَبَ خيرُها كَتَجَفَّأَتْ قال :
ولمَّا رأَتْ أَنَّ البِلادَ تَجَفَّأَتْ ... تَشَكَّتْ إلينا عَيْشَها أُمُّ حَنْبَلِ والعامَ بالنصب على الظرفيَّة أَي في هذا العام جُفْأَةُ إِبلنا بالضَّمِّ وفي بعض النُّسخ بالفتح ضبطاً وهو أن يُنْتَجَ أَكْثَرُها

##### Türkçe

**جفء**
**جَفَأَ - يَجْفَأُ - جُفَاء**
**جَفَأَ - يَجْفَأُ** + bir varlık + bir şeyi + (bir varlıktan veya bir yerden): faydası olmadığı için onu atar, saçar ve uzağa fırlatır.
**جُفَاء**: “**فـُعال**” vezninde, **جَفَأَ - يَجْفَأُ**’dan mübalağa isim-fiilidir: ve ondan “mef‘ûl” manasındadır: çöp yahut atıklar: içinde hayır ve fayda olmayan, ondan kurtulmak için uzağa atılan şey.
**جُفَاءً**: **جُفَاء**’dan hâl: faydası olmayan atıklar biçiminde.
Ve lafız, “bir şeyi itmek, fırlatmak, atmak ve onunla uzağa atmak” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**قَذَفَ - يَقْذِفُ**، **رَمَى - يَرْمِيْ**، **نَبَذَ - يَنْبِذُ**، **طَرَحَ - يَطْرَحُ**، **لَقَى - يَلْقِي**، **جَفَأَ - يَجْفَأُ**
Lafız bakımından ayırt edilir:
**جَفَأَ - يَجْفَأُ** + bir varlık + bir şeyi: faydası olmadığı için onu atar, saçar ve uzağa fırlatır.
**جَفَا - يَجْفُوْ** + varlık veya şey + bir yerden veya bir şeyden veya bir işten: ülfetten, yapışık olandan ve dostluktan ürker ve uzaklaşır.

**جفاء**
﴿Gökten su indirdi de vadiler kendi ölçülerince aktı; sel kabaran bir köpük yüklendi. Ateşte süs eşyası veya bir meta arayarak üzerine yaktıkları şeylerden de onun benzeri bir köpük (çıkar). Allah hak ile bâtılı işte böyle misallendirir. Köpüğe gelince, o **جُفَاءً** olarak gider; insanlara fayda veren ise yerde kalır. Allah misalleri işte böyle verir (17)﴾ **الرعد**

**مختار الصحاح**
● [**جفأ**] **ج ف أ**: **الجُفَاءُ** selin sürükleyip attığı şeydir; ve Yüce Allah’ın sözü ﴿**فيذهب جفاء**﴾ (zamme ve med ile) yani bâtıl olarak. Ve **جَفَأَ** tencereyi: onu ters çevirdi ve eğdi de içindekini döktü; “**أجفاها**” deme. Hadiste olan ﴿**فأجفئوا قدورهم بما فيها**﴾ ise bilinmeyen bir dildir.

**معجم الفرائد القرآنية:**
**ج  ف  أ**
“**جُفَاءً**” Yüce Allah’ın sözü: “**فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً وَأَمـَّا مـَا يَنْفَعُ النـَّاسَ فَيَمْكُـثُ فِي الأَرْضِ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الأَمْثَالَ**” (17) **الرعد**.
**الجُفاء**: selin vadi kıyılarına attığı **الغُثاء**; ondan faydalanılmaz.

**الراغب**
**جفأ**
Yüce Allah dedi ki: ﴿**فأما الزبد فيذهب جفاء**﴾ [**الرعد/17**]; o, vadinin yahut tencerenin **الغثاء**dan yanlarına attığı şeydir. Denir: **أجفأت القدر زبدها**: onu attı; **إجفاء**. Ve **أجفأت الأرض**: hayrının gitmesinde **الجفاء** gibi oldu. Ve denildi: bunun aslı hemze değil **الواو**dur (bu sebeple İbn Fâris bu maddeyi (**جفو**) babında zikretti; bkz. **المجمل 1/192**). Ve denir: **جفت القدر** ve **أجفت**. Ve ondan: **الجفاء**; ve onu **جفوته أجفوه جفوة وجفاء**. Ve aslından alındı: **جفا السرج عن ظهر الدابة**: onu ondan kaldırdı.

**ملخص اللسان**
1. **جَفَأَ** adamı **جَفْأً**: onu yere serdi; söküp çıkardı ve onunla yere gitti.
2. Ve **أَجْفَأَ** onunla: onu attı.
3. Ve **جَفَأَ** onunla yeri: onunla yere vurdu.
4. Ve **جَفَأَ** çömleği leğenin içinde **جَفْأً**: onu ters çevirdi; yahut eğdi de içindekini döktü; “**أَجْفَأْتُها**” deme.
5. Ve **جَفَأَ** vadi **غُثاء**ını **يَجْفَأُ جَفْأً**: köpük ve çöpü attı; aynı şekilde **جَفَأَتِ الِقدْرُ**: kaynama sırasında köpüğünü attı.
6. Köpüğün adı: **الجُفاء**. **الجُفاء** selin sürükleyip attığı şeydir.
7. Ve **الجُفاء**: bâtıl da (demektir).
8. Ve **جفأَ** vadiyi: **غُثاء**ını sildi.
9. Ve **جَفَأَ** kapıyı **جَفْأً** ve **أَجْفَأَه**: onu kapattı. **التهذيب**’de: onu açtı.
10. Ve **جَفأَ** otu ve ağacı **يَجْفَؤُه جَفْأً** ve **اجْتَفَأَهُ**: onu kökünden söktü.

**لسان العرب**
● - **جفأ**: **جَفَأَ** adamı **جَفْأً**: onu yere serdi; **التهذيب**’de: onu söküp çıkardı ve onunla yere gitti. Ve **أَجْفَأَ** onunla: onu attı. Ve **جَفَأَ** onunla yeri: onunla yere vurdu. Ve **جَفَأَ** çömleği leğenin içinde **جَفْأً**: onu ters çevirdi; yahut eğdi de içindekini döktü; “**أَجْفَأْتُها**” deme. Hadiste: **فاجْفَؤُوا القُدورَ بما فيها**; bilinen, elifsiz olandır. Cevherî dedi ki: o, bilinmeyen bir dildir. Ve recez söyleyen dedi ki:
**جَفْؤُكَ ذا قِدْرِكَ للضِّيفانِ،**
**جَفْأً على الرُّغْفانِ في الجِفانِ**
**خَيْرٌ مِن العَكِيسِ بالأَلْبانِ**
Ve Hayber hadîsinde: evcil eşekleri haram kıldı; bunun üzerine **جَفَؤُوا القُدورَ** yani onları boşalttılar ve ters çevirdiler; ve rivayet edildi: **فأَجْفَؤُوا**; o, onda az kullanılan bir dildir; **كَفَؤُوا** ve **أَكْفَؤُوا** gibi. Ve **جَفَأَ** vadi **غُثاء**ını **يَجْفَأُ جَفْأً**: köpük ve çöpü attı; aynı şekilde **جَفَأَتِ الِقدْرُ**: kaynama sırasında köpüğünü attı; ve **أَجْفَأَتْ** onunla ve **أَجْفَأَتْه**. Köpüğün adı: **الجُفاء**. Cerîr hadîsinde: Allah alt yeri **الزَّبَدِ الجُفاء**dan yarattı; yani su için toplanmış bir köpükten. Denir: **جَفَأَ** vadiyi **جَفْأً**: köpük ve çöp attığı zaman. Tenzîlde: **فأَمّا الزَّبَدُ فيَذْهَبُ جُفَاءً**; yani bâtıl olarak. Ferrâ dedi ki: aslı hemzedir; yahut **الجُفاء** selin sürükleyip attığı şeydir. Ve **الجُفاء**: bâtıl da (demektir). Ve **جفأَ** vadiyi: **غُثاء**ını sildi. Ve denildi: **الجُفاء** tıpkı **الغُثاء** denildiği gibi. Ve her kaynak ki bir kısmı bir kısmına toplanır; **القُماش** ve **الدُّقاق** ve **الحُطام** gibi; bir isim mecrasında, mana bakımından isim hükmünde olur; tıpkı **العَطاء**’nın “verme” için isim olması gibi; aynı şekilde **القُماش** da, eğer **قَمَشْته قَمْشاً** kaynağını kastetseydin. Zeccâc: **جُفاء** lafzının yeri, hâl olarak nasbdır. Ve Berâ (Allah ondan razı olsun) Huneyn günü hadîsinde: **انْطَلَق جُفاءٌ مِن الناس** \<ص:50> bu Havâzin kabilesinden olan bu topluluğa; istedi: insanların acelecikleri ve öncüleri; onları selin **جُفاء**ına benzetti. İbnü’l-Esîr dedi ki: Hârivî’nin kitabında böyle geldi; bizim Buhârî ve Müslim’de okuduğumuz ise: **انْطَلَق أَخِفَّاءُ من الناسِ**; **خَفِيف**in çoğulu. Tirmizî’nin kitabında: **سَرَعانُ الناس**. İbnü’s-Sikkît: **الجُفاء**: vadinin **جَفَأَه** ettiği şeydir; yani onu attığı zaman. Ve **جَفَأْتُ الغُثاء عن الوادي** ve **جَفَأْتُ القِدْرَ**: yani kaynamasından dolayı üstündeki köpüğünü sildim; emrettiğin zaman “**اجْفَأْها**” dersin. Ve denir: **أَجْفَأَتِ القِدْرُ**: köpüğü yükseldiği zaman. **الجُفاء**’nın küçültmesi: **جُفَيءٌ**; **الغُثاء**’nın küçültmesi: hemzesiz **غُثَيٌّ**. Ve **جَفَأَ** kapıyı **جَفْأً** ve **أَجْفَأَه**: onu kapattı. **التهذيب**’de: onu açtı. Ve **جَفأَ** otu ve ağacı **يَجْفَؤُه جَفْأً** ve **اجْتَفَأَهُ**: onu kökünden söktü. Ebû Ubeyd dedi ki: bazı bedevîlere, Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) sözü hakkında soruldu: **مَتى تحِلُّ لنَا الـمَيْتَة؟**; dedi ki: **ما لم تَجْتَفِئوا**. Denir: **اجْتَفأَ الشيء**: onu söküp çıkardı, sonra onunla attı. **النهاية**’de: “**ما لم تَجْتَفِئوا بَقْلاً وتَرْمُوا به**”; **جَفَأَتِ القِدْرُ**dan: başında köpük ve pislikten toplananı attığı zaman. Ve denildi: **جَفَأَ النبتَ** ve **اجْتَفأَه**: onu biçti; İbnü’l-A‘râbî’den.

**مقاييس اللغة:**
(**جفو**) **الجيم** ve **الفاء** ve illetli harf, tek bir asla delâlet eder: bir şeyin bir şeyden uzak durması. Bundan: **جفَوْتُ الرّجُلَ أجْفُوه**; o, **الجِفْوة** yani **الجَفَاء**ın açık olanıdır. Ve **جَفَا السَّرْجُ عن ظهر الفَرَس** ve ben onu **أجفيته**. Aynı şekilde her şey, bir şeye yapışıp tutunmadığı zaman, “ondan uzak durdu” denir: **جَفَا عنه يَجفُو**. Ebû’n-Necm, bir çobanı vasfederek dedi:
**صُلْبُ العصا جافٍ عن التغَزُّلِ *** كالصَّقرِ يَجْفُو عن طِرَادِ الدُّخَّلِ**
Der ki: kadınlarla flört etmeyi iyi bilmez; onlardan uzak durur; tıpkı şahinin **الدُّخَّل**’i kovalamaktan uzak durması gibi; o, Temre’nin oğludur. Ve **الجَفاء**: **البِرّ**in zıddıdır. Ve **الجُفَاء**: selin sürükleyip attığı şeydir; ve ondan **الجَفَاء**ın اشتقاقı.
Ve bu bab, hemzeli olanda bile düzenli olarak sürmüştür; çünkü denir: **جَفأتُ الرجلَ**: onu yere serdim de onunla yere vurdum. Ve **اجتفَأْتُ البقْلَةَ**: onu yerden söküp çıkardığın zaman. Ve **أجْفَأَتِ القِدْرُ بزَبَدها**: onu attığı zaman; **إجْفاءً**. Ve ondan, Peygamber’in (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) sözü: “**ما لم تصطبِحُوا أو تغتبِقُوا أو تجْتَفِئوا بها بَقْلاً**”; onu **بالجيم** ile rivayet edenin rivayetinde.
Ve bu babdandır: **تجَفَّأَت البلادُ**: hayrı gittiği zaman. Ve şu beyit okundu:
**ولما رأت أنَّ البلادَ تجفَّأَتْ *** تشكّتْ إلينا عَيْشَها أمُّ حَنْبَلِ**
Yani otu yenildi.

**القاموس المحيط:**
**جَفَأَهُ** (tıpkı **مَنَعَهُ** gibi): onu yere serdi. Ve çömleği leğenin içinde: onu ters çevirdi. Ve vadi ve tencere: **الجُفَاءِ** ile attılar; yani köpük; **أَجْفَأَ** gibi. Ve tencere: köpüğünü sildi. Ve vadiyi: **غُثاء**ını sildi. Ve kapıyı: onu kapattı; **أَجْفَأَهُ** gibi. Ve onu açtı: zıddı. Ve otu: onu kökünden söktü; **اجْتَفَأَهُ** gibi. Ve **الجُفَاءُ** (tıpkı **غُرَابٍ** gibi): bâtıl; ve boş gemi. Ve **أجْفَأَ** hayvanlarını: yürüyüşle yordu ve onları yemlemedi. Ve onunla: onu attı. Ve beldeler: hayrı gitti; **تَجَفَّأَتْ** gibi. Ve yıl: **جُفْأَةُ** develerimizdir; o da çoğunun yavrulaması (demektir).

**تاج العروس:**
**ج ف أ**
**جَفَأَه** (tıpkı **منعه** gibi): onu attı ve yere serdi; aynı şekilde **جَفَأَ به الأرضَ**. Ve **جَفَأَ البُرْمَةَ في القصْعَةِ جَفْأً**: onu ters çevirdi ve eğdi de içindekini döktü. Recez söyleyen dedi ki:
“**جَفْؤُكَ ذا قِدْرِكَ للضِّيفَانِ**
“**جَفْأً على الرُّغْفانِ في الجِفَانِ**
“**خَيْرٌ من العَكِيسِ بالأَلْبانِ**
Ve Hayber hadîsinde: evcil eşekleri haram kıldı; bunun üzerine **جفَئُوا القُدورَ** yani onları boşalttılar ve ters çevirdiler. Şeyhimiz dedi ki: o, sözün fasihinde ثلاثي’dir; rubâî ihmal edilmiştir. Cevherî dedi ki: “**أَجفأْتُها** deme”; bazı rivayetlerde **فأَجْفَئُوها** gelmiştir. İbn Sîde dedi ki: bilinen, elifsiz olandır. Cevherî dedi ki: o, bilinmeyen bir dildir. İbnü’l-Esîr dedi ki: azdır. Zemahşerî onu takipsiz olarak zikretti; **الفائق**’te dedi ki: onu eğdi. Dedim: “tencereler emredildi de ters çevrildi” diye rivayet edilir; ve “ters çevrildi” diye rivayet edilir. Ve **جَفَأَ** vadi ve tencere: kaynama sırasında **الجُفاء** ile attıkları zaman; yani köpük; **أَجْفَأَ** gibi; o, zayıf bir dildir, **العُباب**’da olduğu gibi; ve geçti. Ve denir: **جَفَأَ القِدْرُ**: üzerindeki köpüğünü sildiği zaman; emrettiğin zaman “**اجْفَأْها**” dersin. Ve **جَفَأَ الوادي**: **غُثاء**ını sildi. **العُباب**’ın ibaresi: **وجَفَأْتُ الغُثاءَ عن الوادي** yani onu açığa çıkardım. Ve **جَفَأَ البابَ جَفْأً**: onu kapattı; **أَجْفَأَهُ** gibi; Zeccâc’dan bir dil. Hirmâzî dedi ki: **جَفَأَ البابَ**: onu açtığı zaman; o, zıddıdır. Ve **جَفَأَ البَقْلَ والشجَرَ يَجفؤُهُ جَفْأً**: onu kökünden söktü ve onunla attı; **اجْتَفَأَهُ** gibi. **النهاية**’de hadiste: “**ما لمْ تَجْتَفِئُوا بَقْلاً**”; denildi: **جَفَأَ النَّبْتُ** ve **اجْتَفَأَهُ**: onu biçti; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **الجُفاءُ** (tıpkı **غُرابٍ** gibi): vadinin sürükleyip attığı şey; attığı zaman; bunu İbnü’s-Sikkît söyledi. Ve köpük **جُفاءً** gitti: yani suyundan itilmiş olarak. Aziz tenzîlde: “**فأَمَّا الزَّبَدُ فيذهَبُ جُفَاءً**”. Ferrâ dedi ki: aslı hemzedir; o, bâtıldır; ondan faydalanılmayan tencere köpüğüne benzetme olarak. Ve bununla İbnü’l-Esîr hadisi tefsir etti: “**انْطَلَق جُفاءٌ من النَّاسِ**”; onların aceleciklerini kastetti. Dedi ki: Hârivî’nin kitabında böyle geldi. Dedi ki: bizim Buhârî ve Müslim’de okuduğumuz: “**انطلق أَخِفَّاءٌ من النَّاسِ**”; **خَفيف**in çoğulu. Tirmizî’nin kitabında: “**سَرَعانُ النَّاسِ**”. Ve **الجُفاءُ**: boş gemidir; ve **العُباب**’da bununla başlattı. Ve **أَجْفَأَ** adam hayvanlarını: yürüyüşle yordu ve onları yemlemedi; bu yüzden zayıfladılar. Ve **أَجْفَأَ به**: onu attı ve yere fırlattı. Ve **أَجْفَأَت البِلادُ**: hayrı gittiği zaman; **تَجَفَّأَتْ** gibi. Dedi ki:
**ولمَّا رأَتْ أَنَّ البِلادَ تَجَفَّأَتْ ... تَشَكَّتْ إلينا عَيْشَها أُمُّ حَنْبَلِ**
Ve yıl (zarfiyet üzere nasb ile): yani bu yılda **جُفْأَةُ إِبلنا** (zamme ile); bazı nüshalarda ضبط olarak fetha ile; o da çoğunun yavrulaması (demektir).
