# جفأ — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%A3/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%81%D8%A3/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جفأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%A3.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: جفأ

ج ف ( و ا ي ء )
جفا ، جفأ ، جاف ، فجأ ، وجف ، فوج ، فاج .
جفا : عمرو ، عن أبيه : الْجُفايةُ السَّفِينَةُ الْفَارِغَة ، فإذا كانت مَشْحونَةً فهي غامِدُ وآمِد ، ويقال أيضاً : غامِدَةٌ وآمِدَةٌ ، والْخِنُّ : الْفَارِغَةُ أيْضاً .
وقال الليث : يقال : جَفَا الشيْءُ يَجْفو جَفَاءً ، ممدودٌ كالسَّرج ، يَجْفو عن الظّهر إذا لم يَلْزَم ، وكالْجَنْبِ يَجفو عن الْفِراشِ ، وتَجافَى مثله .
وقال الشاعر :
إنَّ جَنْبِي عن الفِراشِ لَنَابٍ
كتَجافِي الأسَرِّ فوق الظِّرابِ
والحُجةُ في أنَّ جفا يكونُ لازِماً مثل تَجافَى قولُ العجاج يَصفُ ثَوراً وَحْشِياً :
وَشَجَرَ الهُدَّابَ عنه فَجَفَا
يقول : رفع هُدّاب الأرض بقَرْنه حتى تجَافَى عنه ، ويقال : جَافَيْتُ جَنبي عن الفراش فتجافِي ، وأجْفَيْتُ الْقَتَبَ عن ظَهْرِ البعير فَجفا .
أبو عُبَيد ، عن أبي زيد : أجْفَيْتُ الماشيةَ فهي مُجْفَاةٌ ، إذا اتْعبْتَها ولم تَدَعْها تَأْكُل ، وذلك إذا ساقها سَوْقاً شديداً .
وقال الليث : الْجَفَاءُ يُقْصَرُ ويمَدّ : نَقِيضُ
الصِّلَة . قلت : الْجَفاءُ مَمدود عند النحويين ، وما عَلِمْتُ أحداً أجاز فيه الْقَصْرَ .
وقال الليث : والجَفْوَة ألْزمُ في تَرْك الصلّة من الجفاء ، لأنّ الجفاء قد يكون في فَعَلاته إذا لم يكن له مَلَقٌ ولا لَبَق .
حدثنا محمد بن إسحاق ، قال : حدثنا عليّ بن حرب ، قال : حدثنا المحاربيّ عبد الرحمن بن محمد ، قال : حدثنا محمد بن عمر ، عن أبي سلمة ، عن أبي هريرة . قال : قال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( الحياء من الإيمان ، والإيمان في الجنة ، والبذَاء من الجفاء ، والجفاءُ في النار ) .
قلت : يقال جَفَوْتُه أجْفُوه جَفْوَةً ، أي مَرَّة واحدة ، وجَفَاءً كثيراً ، مصدر عام ، والجفاءُ يكون في الخِلْقَة والخُلُق ، يقال : رجل جافِي الخِلْقَة ، وجافِي الخُلُقِ ، إذا كان كَزّاً غليظَ العِشْرة ، ويكون الْجفاء في سُوء الْعِشْرَة ، والْخُرْق في الْمعاملة ، والتَّحامل عند الْغَضَب ، والثَّوْرَة على الجليس .
ابن السِّكّيت ، يقال : جَفَوْتُه فهو مَجْفُوٌّ ، وجاء في الشِّعْر مَجْفِيّ ، وأنشد :
مَا أنَا بالجَافِي ولا الْمجْفِيُّ
بُنِيَ على جُفِي فهو : مَجْفِيّ . والأصل مَجْفوّ .
جفأ : قال الله تعالى : ( فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَآءً ) ( الرعد : 17 ) .
قال الفراء : أصله الْهَمْز ، يقال : جَفَأَ الْوادِي غُثَاءَه جَفْأً ، وقيل الجُفَاء كما يقال الغُثاء ، وكلُّ مصدر اجتَمع بعضُه إلى بعض ، مثل الْقُماش ، والدُّقَاق ، والحُطام ، مصدرٌ يكونُ في مَذهبِ اسم على هذا المعنى ، كما كانَ العَطاءُ اسماً للإعطاء ، فكذلك القُماش ، لَوْ أرَدْت مصدراً ، قلت : قَمشْتُه قَمْشاً .
الحرّاني ، عن ابن السّكّيت ، قال : الجُفَاء ما جَفَأَةُ الوادِي إذا رَمَى به ، ويقال : جَفَأَتِ القِدْر بزَبَدِها .
وأخبرني أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : يقال جَفَأْتُ الغُثاءَ عن الوَادي ، وجَفَأْتُ القِدْرَ ، أي مَسَحْت زَبَدَها الذي فوقَها من غَلْيها ، فإذا أمَرْتَ قلت : اجفَأْهَا ، ويقال : أجفَأَت الْقِدْرُ ، إذا عَلا زَبَدُهَا . وقال غيره : تصغير الجُفَاء جُفَيْءٌ ، وتصغير الغُثاء غُثَيُّ بلا هَمْز .
وقال الزّجاج : مَوضعُ قوله : ( فَيذْهَبُ جُفَاءً نَصْبٌ على الحال . قال : وقال أبو زيد : يقال جَفَأْتُ الرَّجلَ ، إذَا صَرَعْتَه ، قال : وأجفَأَت الْقدْرُ بزَبَدِها ، إذا ألْقَت زَبَدَها ، من هذا اشْتقاقه .
وروى ابن جبلة عن شِمر عن ابن الأعرابيّ : تجَفَّأت الأرضُ : إذا رُعِيَتْ .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي : جفأتُ النَّبْتَ واجتفأته ، إذا قلعته .
وأخبرني عن الطوسي عن أحمد بن الحارث عن ابن الأعرابيّ قال : تَجفَّأت الأرضُ إذا أكل نبتَها الجدْبُ .
قال : وقال في قوله : وتجتفِئوا بَقْلاً . قال : تصيبوا بقلا ، وأنشد :
فلما رأت أنَّ البلادَ ثجفَّأتْ
أي أُكل نبتها .
وقال أبو عَوْن الحِرمازِيّ : أجفَأَتُ الْبابَ وجَفَأْتَه ، إذا فتَحْتَه ، ويقال : جَفَأتُ القِدْرَ جَفْأً ، وكَفَأْتَها كَفْأً ، إذا قَلَبْتَها ، فصَبَبْتَ ما فيها ، حكاه النضر . وأنشد :
جَفْؤكَ ذَا قِدْرِكَ للضِّيفانِ
جَفْؤٌ على الرُّغفَانِ في الجفانِ
خَيرٌ من العَكِيسِ بالألبان
وفي الحديث : أنَّ النبيّ حَرَّمَ يَوْم خَيْبر الحُمُرَ الأهلِيَّة فَجفَئوا القدورَ ) ويُروى : ( فأَجفئوا ) أي قَلَبُوها وفرَّغُوها .
جوف جيف : أبو عبيد عن الأُمويّ : رجل مَجْؤُوف مثل مَجعُوف : جائع ، وقد جُئِفَ .
قال أبو عبيد ، وقال الكسائي : جُيفَ فلانٌ وجُيثَ ، إذا ذُعر فهو مجؤوف ومجئوث .
وفي حديث المبعَثِ : ( فجَثيت فَرَقاً حين رأيت جبريل .
وقال الليث : الجاف ضرب من الخوف والفزع .
وقال العجاج :
كأن تحتي ناشِطاً مُجافاً
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : انجأفت النخلة وانجأَثَتْ ، إذا تقَعَّرت وسقطت .
قال الليث : الجَوْفُ معروف ، وجمعه أَجْوَاف ، والجَائِفَة الطَّعْنَةُ تدخل الْجَوْف ، والجَوْفُ خَلاَءُ الجَوْفِ ، كالْقَصَبَةِ الجوفاء ، والْجُوفَانُ جَمْعُ الأجْوَف .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ الجَوْفُ المُطْمَئِنُّ من الأرض .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الْجَوف الوادِي ، يقال : جَوْفٌ لاَخٌّ ، إذا كان عَميقاً ، وجَوْفٌ جِلْوَاخٌ : واسعٌ ، وجوف زَقَبٌ : ضَيِّق ، وباليمين وادٍ يقال له : الْجَوْف ، ومنه قول الراجز :
الْجَوْفُ خيرٌ لك من أَغْوَاطِ
ومِنْ أَلاءَاتِ وَمِنْ أُرْاطِي
وقال امرؤ القيس :
وَوادٍ كَجَوْفِ الْعَيْر قَفْرٍ قَطَعْتُهُ
أرادَ بِجَوْفِ العَيْرِ وادِياً بعَيْنِه أُضِيف إلى العَيْر ، وعُرِفَ به .
أبو عبيد : رَجُلٌ مُجَوَّفٌ ، جَبَانٌ لا قَلْبَ له ، ومنه قولُ حَسّان :
أَلاَ أَبْلِغْ أبا سُفيَانَ عَنِّي
فَأَنْتَ مُجَوَّفٌ نَخِبٌ هَوَاءُ
أي خالي الجوفِ من القَلْبِ .
ويقال : جَافت الجيفة ، واجْتَافَت ، إذا انْتَنَتْ وأَرْوَحَتْ ، وجَيَّفَت الجِيفَةُ ، إذا أَصَلَّتْ ، وجمع الجِيفة ، وهي الْجُثَّةُ المَيْتَةُ والمُنْتِنَه : جِيَف .
ويقال : اجْتَافَ الثّوْرُ الكِنَاسَ ، إذا دَخل جَوْفَه ، والْجُوَافُ : ضَرْبٌ من السّمك الواحدةُ جُوَافَة . ويقال : أَجَفْتُ البابَ فهو مُجَافٌ ، إذا رَدَدْتَه .
وفي الحديث : ( أَجِيفوا الأبوابَ ، واكْفِتُوا إليكم صِبْيانِكم ) .
ويقال : طَعَنْتُه فجُفْتُه أجُوفُه . وجافَه الدّواءُ فهو مَجُوفٌ ، إذا دخَل جَوفَه ، وَوِعاءٌ مُسْتَجَافٌ : واسعُ الجَوف ، قال الشاعر :
فهيَ شَوْهاءُ كالْجُوالِقِ فُوها
مُسْتَجَافٌ يَضِلُّ فيه الشَّكِيمُ
واسْتَجَفْتُ المكانَ : وجدتُه أجوَف .
عمرو ، عن أبيه : إذا ارتفَع بَلَقُ الفَرِس إلى حِقْوَيْهِ فهو مُجَوَّفٌ بَلَقاً ، وأنشدَ :
ومُجَوَّفٍ بَلَقاً مَلكْتُ عنانه
يَعْدو على خَمْسٍ قَوائمُه زَكا
أراد أنّه يعدو على خَمسٍ من الوَحْش ، فيَصِيدُها ، وقوائمه زَكاً ، أي ليْست خَمساً . ولكنها أزوَاج ، ملكْتُ عِنانه : أي اشتريتُه ولم أستعِرْه :
وقال أبو عبيدة : فَرَسٌ أجوَف ، وهو الأبيض الْبَطْن إلى منتهَى الجَنبَيْن ، ولوْنُ سائِره ما كان ، وهو المُجوَّف بالبَلَقِ ، ومجوَّفٌ بَلَقاً ، وتَلْعَةٌ جائفةٌ قعيرة ، وتِلاَعٌ جَوائف ، وجوائفُ النّفس : ما تَقَعّرَ من الجوف ، ومقارّ الرُّوح .
وقال الفرزدق :
ألمْ يَكْفِينِي مَرْوَانُ لما أتَيْتُه
زِياداً ورَدّ النفْسَ بين الجَوائِفِ
وفي الحديث : ( لا يَدخُلُ الجَنَّةَ ديْبوبٌ ولا جَيَّاف ) . والجَيَّاف : النَّبَّاش ، سُمِّيَ جَيَّافاً لأنه يَكْشِفُ الثيابَ عن جِيَفِ الموتى . قال وجائز أن يكون سمي به لنتنِ فعله أي لقبح فِعله .
ابن شميل : الجُوفانُ ذَكَرُ الحِمار . وكانت بنو فزارة تُعَيِّر بأَكل الجُوفان . وقال سالم بن دارة يهجو بني فزارة :
أطعمتُمُ الضيفَ جُوفاناً مُخاتَلةً
فلا سقاكم إلاهي الخالقُ الباري
أوله :
لا تَأْمَنَنَّ فَزارِيّاً خَلَوْتَ به
على قلوصِكَ واكتُبها بأَسْيار
لا تأمنَنْه ولا تأمَن بَوائقَه
بعد الذي امتلّ إير العَيْر في النار
وقال أبو عُبيد في قوله : لا تَنسَوا الجَوفَ وما وَعَى ، فيه قولان ، يقال : أَرادَ بالجَوفِ الْبَطْنَ والفَرْج ، كما قال : إنَّ أَخْوَفَ ما أخافُ عليكم الأجْوفان ،
وقيل : أراد بالجوف القَلْب ، وما وَعَى ، أي حَفِظَ من مَعْرِفةِ الله .
فجأ : قال الليث : فَجَأَه الأمْرُ يَفْجَؤُه ، وفاجَأَه يُفاجِئُه ، وفَجِئَه يفجؤُه فجأَة ، وكلُّ ما هَجَمَ عليك من أمْرٍ لَمْ تَحتَسِبْه فقد فَجِئَكَ .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَفْجَأَ ، إذا صادَفَ صديقه على فَضيحة ، وأفْجَى : إذا وَسَّعَ على عياله في النَّفَقة ، قال : والأفْجَى المُتَبَاعِدِ الْفَخذَينِ الشَّديدُ الْفَجَجَ ، وهو الأفْجَجُ .
الأصمعيّ : فَجَا قَوْسَه يفجُوها ، وقَوْسٌ فَجْوَاءُ ، إذا بانَ وَتَرُها عن كَبِدِها ، ومن ثَمَّ قيل : وَسَطُ الدّار فَجْوَة ، ويقال : بفلان فَجاً شديد ، إذا كان في رِجْليه انتِفاخ ، وقد فَجِيَ يَفجَا فجاً .
ابن الأنباريّ : فَجِئَت الناقة ، إذا عظم بطنها . والمصدر الفَجَأ مهموز مقصور .
وقال شمر : فجأ بَابه يفجؤه ، إذا فتحه بلغةِ طَيء ، قالهُ أبو عمرو الشيبانيّ ، وأنشدَ للطرماح :
كجُبَّةِ الساج فَجا بابَها
صُبْحٌ جَلا خُفْرَةَ أهدامها
قال : قوله فجا بابها ، يعني الصبح ، وأما أجاف الباب ، فمعناه ردَّه ، وهما ضِدّان ، وانفجى القوم عن فلان : انفرجوا عنه وانكشفوا . وقال :
لما انْفجى الخَيلان عن مُصعَبٍ
أدى إليه قرضَ صاعٍ بصاع
فوج : وقول الله تعالى : النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِى دِينِ اللَّهِ } ( النصر : 2 ) . قال أبو إسحاق : أي جماعاتٍ كثيرة بعد أنْ كانوا يدخلون في الدِّين واحداً واحداً ، واثنين اثنين ، صارت القبيلة بأَسرها تدخل في الإسلام .
وقال الليث : الفوْج قطيعٌ من الناس ، وجمعه أَفواج ، قال : والفائجُ من قولك مَرَّ بنا فائجُ وَليمةِ فلان ، أي فَوْجٌ ممن كان في طَعامه ، قال : والْفائج من الفَيْج ، كأنه مشتقٌّ من الفارسية وهو رسول السلطان على رِجْله ، والفُيُوج : جماعة .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الفَيْج الجماعة من الناس .
قلت : وأصله فَيِّج من فاجَ يَفُوج ، كما يُقال : هَيِّن ، من هَانَ يَهُون ، ثم يُخَفَّف فيقال : هَيْنٌ . ويُجمع الفَوْج أَفاوِيج .
وقول عَدي :
أمْ كَيف جُزْتَ فُيُوجاً حولهم حَرَسٌ
وَمُتْرَصاً بَابُه بالسَّكِّ صَرَّار
قيل : الفُيُوج الذين يدخلون السجن ويخرجون يَحرسون .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الفوائج مُتَّسَعُ ما بين كلِّ مُرْتفعين من غِلَظٍ أو رمل ، واحدتها فائجة .
وقال أبو عمرو : الفائج البِساطُ الواسع
من الأرض .
وقال حُميد الأرقط :
إلَيْكَ رَبَّ الناسِ ذا المعارجِ
يَخْرُجْنَ من نَخْلة ذي مَضَارجِ
في فائجٍ أفْيَجَ بعد فائجِ
وقال آخر :
باتَتْ تَدَاعَى قَرَباً أَفائجا
تَدْعو بذَاك الدّحَجانَ الدّارِجا
أفائج وأفاوج يجمع أفْواج ، أي باتَتْ تَقْرُب الماء فَوْجاً بعد فوج ، قد رَكِبَتْ رؤوسها لقرب الماء ، وقال العجاج يصف القمة :
ويأمر البعّال أن يموجا
وجبل الأمرار أن يفيجا
يفيج : يجري .
في النّفْر حين رِيعَ واستُفيجا
أي استُجِفَّ ففاج يفيج .
أبو عُبيد ، عن الفرّاء : أفاجَ الرجلُ في الأرض ، إذا ذَهبَ فيها .
وأنشد :
لا تَسْبِق الشَّيْخَ إذا أفَاجَا
وقال ابن شميل : الْفَائِجة ، كَهَيئَةِ الوادي بين الجبلين ، أو بين الأبْرَقَين ، كَهَيئة الخَليف إلاّ أنها أوسع ، وجمعها فوائِج .
وجف : قال الله جلّ وعزّ : ( الرَّادِفَةُ قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ أَبْصَارُهَا خَاشِعَةٌ ) ( النازعات : 8 ، 9 ) .
قال الزّجاج : واجِفَة ، شديدة الاضْطراب . وقال قَتادة : وَجَفتْ ممّا عَايَنتْ .
وقال ابن الكلبيّ : واجِفَةٌ ، خائِفَة ، وقول الله جلّ وعزّ : ( مِنْهُمْ فَمَآ أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ ) ( الحشر : 6 ) ، يعني ما أفَاءَ اللَّهُ على رسوله من أمْوال بني النَّضِير ، مما لم يُوجف المسلمون عليه خَيْلاً ولا ركاباً ، والرِّكاب : الإبل ، والوَجيف : دُونَ التَّقريب من السَّير .
يقال : وَجَفَ الفَرَسُ وأوْجَفْتُه أنا .
وقال اللّيث : الْوَجْفُ : سُرَعة السَّير .
يقال : وَجَفَ البعيرُ يَجِفُ وجِيفاً ، وأوْجَفَهُ رَاكِبُه .
قال : ويقال : رَاكِبُ البَعيرِ يُوضِع ، وراكبُ الفرس يُوجِف .
قلت : الوَجِيفُ يصلُحُ للبعير والفرس .
ويقال : اسْتوجَفَ الحُبُّ فُؤادَه : إذا ذَهَب به ، وأنشد :
ولكِنَّ هذَا الْقَلبَ قَلْبٌ مُضَلَّلٌ
هَفَا هَفْوَةً فاسْتَوجَفَتْهُ المقادِرُ

### Türkçe

ج ف ( و ا ي ء )
**جفا** , **جفأ** , **جاف** , **فجأ** , **وجف** , **فوج** , **فاج** .
**جفا** : Amr, babasından: **الْجُفايةُ** boş gemidir; eğer yüklü olursa o **غامِدُ** ve **آمِد**’dir; ayrıca: **غامِدَةٌ** ve **آمِدَةٌ** da denir; **الْخِنُّ**: o da boş olandır.
Leys dedi: denir ki: **جَفَا** şey **يَجْفو** **جَفَاءً**; uzatılmıştır, eyer gibi; sırtın üzerinden, yapışmadığı zaman **يَجْفو**; ve yanın döşekten **يَجْفو**’su gibi; **تَجافَى** da onun gibidir.
Şair dedi:
Gerçekten benim yanım döşekten elbette uzaklaşandır
yüksek yerlerin üstünde sedirlerin uzaklaşması gibi
**جفا**’nın, **تَجافَى** gibi lâzım (geçişsiz) olduğuna dair hüccet, el-Accec’in, vahşî bir boğayı vasfederken söylediği sözüdür:
Ve ondan **الهُدَّابَ**’ı (yerin püskülünü) kaldırdı da, böylece **فَجَفَا**
Der ki: boynuzuyla yerin **هُدّاب**’ını kaldırdı, ta ki ondan **تجَافَى** etti; ve denir ki: döşekten yanımı **جَافَيْتُ** de o **تجافِي** etti; ve devenin sırtından **الْقَتَبَ**’ı **أجْفَيْتُ** de o **فَجفا** etti.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **أجْفَيْتُ** davarı; o da **مُجْفَاةٌ**’dır; onu yorduğun ve ona yemesine izin vermediğin zaman; bu, onu şiddetli bir sevk ile sürdüğün zamandır.
Leys dedi: **الْجَفَاءُ** kısaltılır ve uzatılır: **الصِّلَة**’nin zıddıdır. Dedim: **الْجَفاءُ** nahivcilere göre uzatılmıştır; onda kısaltmayı caiz gören hiç kimseyi bilmedim.
Leys dedi: ve **الجَفْوَة** sıla’yı terk etmede **الجفاء**’dan daha lâzımdır; çünkü **الجفاء** onun fiillerinde olabilir; eğer onda ne **مَلَقٌ** ne de **لَبَق** yoksa.
Bize Muhammed b. İshak haber verdi, dedi: bize Ali b. Harb haber verdi, dedi: bize el-Muhâribî Abdurrahman b. Muhammed haber verdi, dedi: bize Muhammed b. Ömer haber verdi, Ebû Seleme’den, Ebû Hureyre’den. Dedi: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi ki: ( **الحياء** imandandır; iman cennettedir; **البذَاء** **الجفاء**’dandır; **الجفاءُ** ateştedir ).
Dedim: denir ki: onu **جَفَوْتُه**; onu **أجْفُوه**; **جَفْوَةً**: yani bir defa; ve **جَفَاءً** çokça; genel bir masdar; ve **الجفاءُ** yaratılışta ve huyda olur; denir ki: **جافِي الخِلْقَة** adam, ve **جافِي الخُلُقِ**; eğer sert, kalın ülfetli ise; ve **الْجفاء** kötü ülfette, ve **الْخُرْق** muamelede, ve öfke anında yüklenmede, ve oturana karşı taşkınlıkta olur.
İbn es-Sikkît: denir ki: onu **جَفَوْتُه**; o da **مَجْفُوٌّ**’dur; şiirde **مَجْفِيّ** gelmiştir; ve okudu:
Ben ne **الجَافِي**’yim ne de **الْمَجْفِيُّ**
**جُفِي** üzerine bina edildi; o da: **مَجْفِيّ**’dir. Asıl olan **مَجْفوّ**’dur.
**جفأ** : Allah Teâlâ dedi ki: ( **فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَآءً** ) ( er-Ra‘d: 17 ).
Ferrâ dedi: aslı hemzedir; denir ki: vadi, köpüğünü **جَفَأَ**; **جَفْأً**; ve **الجُفَاء** denildi; tıpkı **الغُثاء** denildiği gibi; ve her masdar ki onun bir kısmı bir kısmına toplanır; **الْقُماش** ve **الدُّقَاق** ve **الحُطام** gibi; bu mânâda isim mezhebinde olan bir masdardır; tıpkı **العَطاءُ**’nun **الإعطاء** için isim olması gibi; işte **القُماش** da böyledir; eğer masdar istersen, dersin ki: onu **قَمشْتُه**; **قَمْشاً**.
el-Harrânî, İbn es-Sikkît’ten: dedi: **الجُفَاء** vadinin **جَفَأَةُ**’sidir; onu attığı zaman; ve denir ki: kazan, köpüğüyle **جَفَأَتِ**.
Ebû’l-Abbâs bana haber verdi, İbn el-A‘râbî’den: dedi: denir ki: vadiden **الغُثاءَ**’ı **جَفَأْتُ**; ve kazanı **جَفَأْتُ**; yani kaynamasından dolayı üstündeki köpüğünü sildim; emrettiğin zaman dersin ki: **اجفَأْهَا**; ve denir ki: kazan **أجفَأَت**; köpüğü yükseldiği zaman. Başkası dedi: **الجُفَاء**’nun küçültmesi **جُفَيْءٌ**’dür; **الغُثاء**’nın küçültmesi **غُثَيُّ**’dir; hemzesiz.
Zeccâc dedi: onun sözü olan ( **فَيذْهَبُ جُفَاءً** )’ın yeri, hâl üzere nasbdır. Dedi: Ebû Zeyd dedi: denir ki: adamı **جَفَأْتُ**; onu yere serdiğin zaman. Dedi: kazan köpüğüyle **أجفَأَت**; köpüğünü attığı zaman; işte bununla onun اشتقاقı (türeyişi)dir.
İbn Ceble, Şimr’den, İbn el-A‘râbî’den rivayet etti: yer **تجَفَّأت**: otlatıldığı zaman.
Münzirî bana haber verdi, Sa‘leb’den, İbn el-A‘râbî’den: bitkiyi **جفأتُ** ve onu **اجتفأته**; onu söktüğün zaman.
Tûsî’den, Ahmed b. el-Hâris’ten, İbn el-A‘râbî’den bana haber verdi; dedi: yer **تَجفَّأت**; kıtlık onun bitkisini yediği zaman.
Dedi: ve onun sözü hakkında: **وتجتفِئوا بَقْلاً**. Dedi: sebze elde edesiniz. Ve okudu:
Ülkenin **ثجفَّأتْ** olduğunu görünce
Yani bitkisi yenildi.
Ebû Avn el-Hirmâzî dedi: kapıyı **أجفَأَتُ** ve onu **جَفَأْتَه**; onu açtığın zaman; ve denir ki: kazanı **جَفَأتُ**; **جَفْأً**; ve onu **كَفَأْتَها**; **كَفْأً**; onu devirdiğin zaman; içindekini döktün; Nadr bunu nakletti. Ve okudu:
Senin şu kazanını misafirler için **جَفْؤ** etmen
tabaklarda ekmekler üzerine bir **جَفْؤ**
sütlerle olan **العَكِيس**’ten hayırlıdır
Hadiste: Peygamber’in Hayber günü ehli eşekleri haram kıldığı, “kazanları **فَجفَئوا** ettiler” (diye) vardır; “**فأَجفئوا**” diye de rivayet edilir; yani onları devirdiler ve boşalttılar.
**جوف جيف** : Ebû Ubeyd, el-Ümevî’den: **مَجْؤُوف** adam, **مَجعُوف** gibi: aç; ve **جُئِفَ** olmuştur.
Ebû Ubeyd dedi, ve Kisâî dedi: falan **جُيفَ** ve **جُيثَ**; ürktüğü zaman; o da **مجؤوف** ve **مجئوث**’tur.
Meb‘as hadîsinde: (Cebrâil’i görünce korkudan **فجَثيت**.)
Leys dedi: **الجاف** korku ve dehşetin bir türüdür.
el-Accec dedi:
Sanki altımda **مُجافاً** bir sıçrayıcı var
Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den: hurma ağacı **انجأفت** ve **انجأَثَتْ**; içi oyulup düştüğü zaman.
Leys dedi: **الجَوْفُ** bilinir; çoğulu **أَجْوَاف**’tır; **الجَائِفَة** içe giren yaradır; **الجَوْفُ** iç boşluğudur; içi boş kamış gibi; **الْجُوفَانُ** **الأجْوَف**’un çoğuludur.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الجَوْفُ** yerin çukur olanıdır.
Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den: **الْجَوف** vadidir; denir ki: **جَوْفٌ لاَخٌّ**; derin olduğu zaman; ve **جَوْفٌ جِلْوَاخٌ**: geniş; **جوف زَقَبٌ**: dar; ve Yemen’de **الْجَوْف** denilen bir vadi vardır; ondan râcizin sözü:
**الْجَوْفُ** senin için **أَغْوَاطِ**’tan daha hayırlıdır
ve **أَلاءَاتِ**’tan ve **أُرْاطِ**’tan
İmru’ul-Kays dedi:
Eşek karnı gibi bir vadiyi, ıssız, geçtim
**جَوْفِ الْعَيْرِ** ile, eşeğe izafe edilmiş, onunla bilinen, bizzat bir vadiyi kastetti.
Ebû Ubeyd: **مُجَوَّفٌ** adam: korkak; kalbi yoktur; ondan Hassân’ın sözü:
Dikkat, Ebû Süfyân’a benden bildir
çünkü sen **مُجَوَّفٌ**; çürük; boşluksun
Yani kalpten içi boş.
Ve denir ki: leş **جَافت** ve **اجْتَافَت**; koktuğu ve koku saldığı zaman; ve leş **جَيَّفَت**; ekşidiği zaman; **الجِيفة**’nin çoğulu—o, ölü ve kokmuş cesettir—: **جِيَف**.
Ve denir ki: boğa sığınağı **اجْتَافَ** etti; onun içine girdiği zaman; ve **الْجُوَافُ**: balığın bir türü; bir tanesi **جُوَافَة**. Ve denir ki: kapıyı **أَجَفْتُ**; o da **مُجَافٌ**’dır; onu geri çevirdiğin zaman.
Hadiste: (Kapıları **أَجِيفوا** edin; ve çocuklarınızı kendinize toplayın.)
Ve denir ki: onu mızrakladım da onu **جُفْتُه**; onu **أجُوفُه**. Ve ilâç onu **جافَه**; o da **مَجُوفٌ**’dur; onun içine girdiği zaman; ve **وِعاءٌ مُسْتَجَافٌ**: içi geniş kap; şair dedi:
O, ağzı çuval gibi, çirkin bir dişidir
**مُسْتَجَافٌ**; içinde gem bile kaybolur
Ve mekânı **اسْتَجَفْتُ**: onu daha içi boş buldum.
Amr, babasından: atın alacası iki böğrüne kadar yükselirse, o **مُجَوَّفٌ بَلَقاً**’dır; ve okudu:
Ve alacası oyuklu birini, dizginini sahip oldum
beş üzerinde koşar; ayakları **زَكا**
Onun, vahşîden beş üzerine koştuğunu, böylece onu avladığını kastetti; ve ayakları **زَكاً**: yani beş değildir; bilakis çiftlerdir. “Dizginine sahip oldum”: yani onu satın aldım, onu ödünç almadım.
Ebû Ubeyde dedi: **أجوَف** at: karnı yanların sonuna kadar beyaz olan; geri kalanının rengi ne olursa olsun; o, **المُجوَّف بالبَلَقِ**’tır; ve **مجوَّفٌ بَلَقاً**; ve **تَلْعَةٌ جائفةٌ**: derin çukur; ve **تِلاَعٌ جَوائف**; ve **جوائفُ النّفس**: içten oyulan şeyler; ve ruhun karar yerleri.
Ferazdak dedi:
Mervân bana geldiğimde bana yetmedi mi
Ziyâd ve nefsi **الجَوائِفِ** arasında geri çevirmek
Hadiste: (Cennete **ديْبوبٌ** ve **جَيَّاف** girmez.) **الجَيَّاف**: mezar soyguncusu; ölülerin **جِيَف**’lerinden elbiseleri açığa çıkardığı için **جَيَّاف** diye adlandırıldı. Dedi: ve onunla adlandırılmış olması caizdir; fiilinin kokusundan, yani fiilinin çirkinliğinden dolayı.
İbn Şümeyl: **الجُوفانُ** eşeğin erkeğidir. Benû Fezâre, **الجُوفان** yemeleriyle ayıplanırdı. Sâlim b. Dâre, Benû Fezâre’yi hicvederek dedi:
Misafire hileyle **جُوفاناً** yedirdiniz
Allah’ım, yaratıcı, bâri, sizi ancak o sulamasın
Onun başı:
Bir Fezârî’den, onunla baş başa kaldığında, sakın emin olma
deven üzerinde; ve onu iplerle yaz
Ondan emin olma, onun felâketlerinden de emin olma
eşeğin **إير**’i ateşte dolduktan sonra
Ebû Ubeyd, onun sözü hakkında: “**لا تَنسَوا الجَوفَ وما وَعَى**”; onda iki söz vardır: denir ki: **الجَوف** ile karın ve ferci kastetti; tıpkı dediği gibi: “Sizin üzerinize en çok korktuğum şey **الأجْوفان**’dır”; ve denildi ki: **الجوف** ile kalbi kastetti; ve “**وما وَعَى**”: yani Allah’ı bilmekten sakladığı (muhafaza ettiği) şeyi.
**فجأ** : Leys dedi: iş onu **فَجَأَه**; onu **يَفْجَؤُه**; ve onu **فاجَأَه**; onu **يُفاجِئُه**; ve onu **فَجِئَه**; onu **يفجؤُه**; **فجأَة**; ve sana, hesap etmediğin bir işten her ne baskın gelirse, muhakkak seni **فَجِئَكَ** etmiştir.
Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den: **أَفْجَأَ**; dostunu bir rezillik üzerinde bulduğu zaman; ve **أفْجَى**: ailesine nafakada geniş tuttuğu zaman. Dedi: ve **الأفْجَى** uylukları uzak olan, **الْفَجَجَ**’i şiddetli olandır; o da **الأفْجَجُ**’dur.
Asma‘î: yayını **فَجَا** etti; onu **يفجُوها**; ve **قَوْسٌ فَجْوَاءُ**; kirişi göbeğinden ayrıldığı zaman; bundan dolayı evin ortasına **فَجْوَة** denildi; ve denir ki: falanda şiddetli **فَجاً** vardır; bacaklarında şişlik olduğu zaman; ve **فَجِيَ**; **يَفجَا**; **فجاً**.
İbn el-Enbârî: deve **فَجِئَت**; karnı büyüdüğü zaman. Masdar **الفَجَأ** hemzelidir, kısadır.
Şimr dedi: kapısını **فجأ** eder; onu **يفجؤه**; Tayy lehçesinde; bunu Ebû Amr eş-Şeybânî söyledi; ve Tırmâh’tan okudu:
Sâc cübbesi gibi, kapısını **فَجا** etti
sabah; elbiselerinin örtüsünü açtı
Dedi: “**فجا بابها**” sözü, sabahı kasteder; ama “**أجاف الباب**”ın mânâsı onu geri çevirmektir; ikisi zıttır. Ve kavim falandan **انفجى** etti: ondan ayrıldılar ve açıldılar. Ve dedi:
Atlılar Mus‘ab’dan **انْفجى** edince
ona bir sâ‘ borcu, bir sâ‘ ile ödedi
**فوج** : ve Allah’ın sözü: **النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِى دِينِ اللَّهِ** } (en-Nasr: 2). Ebû İshak dedi: yani çok topluluklar hâlinde; daha önce dine birer birer, ikişer ikişer girerlerken; kabile bütünüyle İslâm’a girmeye başladı.
Leys dedi: **الفوْج** insanlardan bir sürüdür; çoğulu **أَفواج**. Dedi: ve **الفائجُ**, “falanın ziyafetinin **فائجُ**’i bize uğradı” sözündendir; yani onun yemeğinde olanlardan bir **فَوْج**. Dedi: ve **الْفائج** **الفَيْج**’dendir; sanki Farsçadan türemiştir; o, sultanın yaya elçisidir; ve **الفُيُوج**: topluluk.
Sa‘leb, İbn el-A‘râbî’den: dedi: **الفَيْج** insanlardan topluluktur.
Dedim: aslı **فَيِّج**’dir; **فاجَ يَفُوج**’dan; tıpkı “**هَيِّن**”, “**هَانَ يَهُون**”dan denildiği gibi; sonra hafifletilir de **هَيْنٌ** denir. Ve **الفَوْج** **أَفاوِيج** olarak cem‘ edilir.
Adî’nin sözü:
Yoksa nasıl geçtin; çevrelerinde muhafız olan **فُيُوجاً**
ve kapısı kilitle sıkıca kapatılmış bir yer
Denildi: **الفُيُوج** zindana girip çıkan, bekçilik edenlerdir.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الفوائج** sertlikten veya kumdan her iki yükselti arasındaki genişliktir; bir tanesi **فائجة**’dir.
Ebû Amr dedi: **الفائج** yerden geniş yaygıdır.
Humeyd el-Arkat dedi:
Ey merdivenlerin sahibi, insanların Rabbi, sana
çıkarlar; geçitleri olan bir hurmadan
bir **فائجٍ** içinde; bir **أفْيَجَ**; sonra bir **فائجِ**
Bir başkası dedi:
Geceyi, suya **أَفائجا** yakınlaşarak geçirdi
o yürüyen ev sahibi **الدّحَجان**’ı çağırarak
**أفائج** ve **أفاوج**, **أفْواج**’un cem‘idir; yani geceyi suya, bir **فَوْج** ardından bir **فوج** yaklaşarak geçirdi; suyun yakınlığından dolayı başlarına binmişti. Ve el-Accec, tepeyi vasfederek dedi:
Ve sulayıcıya emreder ki dalgalansın
ve emrâr dağına ki **يفيجا**
**يفيج**: akar.
**في النّفْر حين رِيعَ واستُفيجا**
Yani **استُجِفَّ** edildi de **ففاج يفيج**.
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: adam yerde **أفاجَ** etti; onda gittiği zaman.
Ve okudu:
İhtiyar, **أفَاجَا** ettiği zaman onu geçme
İbn Şümeyl dedi: **الْفَائِجة** iki dağ arasında, yahut iki **الأبْرَقَين** arasında vadi gibi bir şekildir; **الخَليف** gibi, ancak daha geniştir; çoğulu **فوائِج**’dir.
**وجف** : Allah, celîl ve azîz, dedi: ( **الرَّادِفَةُ قُلُوبٌ يَوْمَئِذٍ وَاجِفَةٌ أَبْصَارُهَا خَاشِعَةٌ** ) (en-Nâzi‘ât: 8, 9).
Zeccâc dedi: **واجِفَة**: şiddetli çalkantılı. Katâde dedi: gördüğünden dolayı **وَجَفتْ**.
İbn el-Kelbî dedi: **واجِفَةٌ**: korkmuş. Ve Allah, celîl ve azîz, dedi: ( **مِنْهُمْ فَمَآ أَوْجَفْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ خَيْلٍ وَلاَ** ) (el-Haşr: 6); yani Allah’ın, Benû’n-Nadîr mallarından Resûlü’ne fey olarak verdiği şey; Müslümanların onun üzerine ne at ne de binek koşturmadıkları şey; ve **الرِّكاب**: develerdir; ve **الوَجيف** yürüyüşte **التَّقريب**’den aşağıdır.
Denir ki: at **وَجَفَ**; ve ben onu **أوْجَفْتُه**.
Leys dedi: **الْوَجْفُ**: yürüyüşün süratidir.
Denir ki: deve **وَجَفَ**; **يَجِفُ**; **وجِيفاً**; ve binicisi onu **أوْجَفَهُ**.
Dedi: ve denir ki: devenin binicisi **يُوضِع** eder; atın binicisi **يُوجِف** eder.
Dedim: **الوَجِيفُ** deve ve at için elverişlidir.
Ve denir ki: sevgi onun yüreğini **اسْتوجَفَ** etti; onu götürdüğü zaman. Ve okudu:
Fakat bu kalp, şaşırtılmış bir kalptir
bir kayışla kaydı da kaderler onu **اسْتَوجَفَتْ** etti
