# جفا — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%A7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%81%D8%A7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جفا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%A7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جفا

جَفَا الشيءُ يَجْفُو جَفَاءً وتَجافَى: لَمْ يلزم مكانَه، كالسَّرْجِ يَجْفُو عن الظَّهْر وكالجَنْب يَجْفُو عن الفِراشِ؛ قال الشاعر:إِنَّ جَنْبي عن الفِراش لَنابِ،
كتَجافِي الأَسَرِّ فَوْقَ الظِّرابِ
والحُجَّةُ في أَن الجَفاءَ يكون لازماً مثل تَجافَى قولُ العجاج يصف ثوراً وحشيّاً:
وشَجَرَ الهُدَّابَ عَنْه فَجَفَا
يقول: رفع هُدْب الأَرْطى بقَرْنه حتى تجافى عنه.
وأَجْفَيْتُه أَنا: أَنزلته عن مكانه؛ قال:
تَمُدُّ بالأَعْناق أَو نتَلْوِيها
وتَشْتَكي لَوْ أَنَّنا نُشْكِيها
مَسَّ حَوايانا فَلم نُجْفِيها
أَي فلَمَّا نرفع الحَوِيَّة عن ظهرها. وجَفَا جنْبُه عن الفراش وتَجافَى: نَبَا عنه ولم يطمئنّ عليه. وجافَيْت جَنْبي عن الفراش فتَجافى، وأَجْفَيْت القَتَب عن ظهر البعير فَجَفا، وجَفَا السرجُ عن ظهر الفرس وأَجْفَيْته أَنا إِذا رفعته عنه، وجافاه عنه فتَجافى. وتَجافَى جَنْبُه عن الفراش أَي نَبَا، واسْتجفاه أَي عدّه جافياً. وفي التنزيل: تَتَجافى جُنُوبُهم عن المضاجع؛ قيل في تفسير هذه الآية: إِنهم كانوا يصلون في الليل، وقيل: كانوا لا ينامون عن صلاة العَتَمة، وقيل: كانوا يصلون بين الصلاتين صلاةِ المغربِ والعشاءِ الأَخيرةِ تَطَوُّعاً. قال الزجاج: وقوله تعالى : فلا تعلم نفس ما أُخْفِيَ لهم من قُرَّةِ أََعْيُنٍ، دليل على أَنها الصلاة في جوف الليل لأَنه عملٌ يَسْتَسِرُّ الإِنسان به. وفي الحديث: أَنه كان يُجافي عَضُدَيْه عن جَنْبَيْهِ في السجود أَي يباعدهما. وفي الحديث: إِذا سَجَدْتَ فَتَجافَ، وهو من الجَفاءِ البُعْدِ عن الشيء، جفاه إِذا بعد عنه، وأَجْفاه إِذا أَبعده؛ ومنه الحديث: اقْرَؤُوا القرآن ولا تَجْفُوا عنه أَي تعاهدوه ولا تبعدوا عن تلاوته. قال ابن سيده: وجَفا الشيءُ عليه ثَقُل، لما كان في معناه، وكان ثَقُل يتعدى بعلى، عدَّوْه بعلى أَيضاً، ومثل هذا كثير، والجَفا يقصر ويمدّ خلاف البِرّ نقيض الصلة، وهو من ذلك. قال الأَزهري: الجفاء ممدود عند النحويين، وما علمت أَحداً أَجاز فيه القصر، وقد جَفَاه جَفْواً وجَفَاءً. وفي الحديث: غير الْغَالي فيه والْجافي؛ الجفاءُ: ترك الصلة والبرّ؛ فأَما قوله:
ما أَنا بالجافي ولا المَجْفِيِّ
فإِن الفراء قال: بناه على جُفِيَ، فلما انقلبت الواو ياء فيما لم يسمَّ فاعله بني المفعول عليه؛ وأَنشد سيبويه للشاعر:
وقَدْ عَلِمَتْ عِرْسِي مُلَيْكَةُ أَنَّني
أَنا الليثُ مَعْدِيّاً عليه وعادِيَا
وفي الحديث عن أَبي هريرة قال: قال النبي، صلى الله عليه وسلم: الحياءُ من الإِيمان والإِيمانُ
في الجنة والبَذَاءُ من الجَفَاء والجَفاءُ في النار؛ البَذاء، بالذال المعجمة: الفُحْش من القول. وفي الحديث الآخر: مَنْ بَدَا جَفَا، بالدال المهملة، خرج إِلى البادية، أَي من سكن البادية غلُظ طبعه لقلة مخالطة الناس، والجَفاءُ غِلَظ الطبع. الليث: الجَفْوة أَلْزَم في تَرْكِ الصِّلَة من الجَفاءِ لأَن الجَفاء يكون في فَعَلاته إِذا لم يكن له مَلَقٌ ولا لَبَقٌ. قال الأَزهري: يقال جَفَوْته جَفْوَة مرّةً واحدة، وجفاءً كثيراً، مصدر عام، والجَفاء يكون في الخِلْقة والخُلُق؛ يقال: رجل جافِي الخِلْقة وجافِي الخُلُق إِذا كان كَزّاً غليظَ العِشْرة والخُرْقِ في المعاملة والتحامُلِ عند الغضب والسَّوْرةِ على الجليس. وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: ليس بالجافي المُهِين أَي ليس بالغليظ الخِلْقة ولا الطبع أَو ليس بالذي يجفو أَصحابه، والمهين يروى بضم الميم وفتحها، فالضم على الفاعل من أَهان أَي لا يهين من صحبه، والفتح على المفعول من المَهانة والحَقارة، وهو مَهِين أَي حقير. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: لا تَزْهَدَنَّ في جَفاءِ الحِقْوِ أَي لا تَزْهَدْ في غلظ الإِزار، وهو حثٌّ على ترك التنعم. وفي حديث حُنَيْنٍ: خرج جُفَاءٌ من الناسِ؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاء في رواية، قالوا: ومعناه سَرَعانُ الناس وأَوائِلُهم، تشبيهاً بجُفاء السيل وهو ما يقذفه من الزَّبَدِ والوسخ ونحوهما.
وجَفَيْت البَقْلَ واجْتَفَيْته: اقتلعته من أُصوله كجَفأَه واجْتَفأَه. ابن السكيت: يقال جَفَوْته، فهو مَجْفُوّ، قال: ولا يقال جَفَيْت، وقد جاء في الشعر مَجْفِيّ؛ وأَنشد:
ما أَنا بالجافِي ولا المَجْفِيِّ
وفلان ظاهرُ
الجِفْوة، بالكسر، أَي ظاهر الجَفاء. أَبو عمرو: الجُفاية السفينة الفارغة، فإِذا كانت مشحونة فهي غامِدٌ وآمِدٌ وغامِدة وآمِدة. وجَفا مالَه: لم يُلازمه. ورجل فيه جَفْوة وجِفْوة وإِنه لَبَيِّن الجِفْوة، بالكسر، فإِذا كان هو المَجْفُوّ قيل به جَفْوة. وقولُ المِعْزَى حين قيل لها ما تصنعين في الليلة المَطِيرة فقالت: الشَّعْر دُقاقٌ والجِلْدُ رُقاق والذَّنَبُ جُفاءٌ ولا صَبْر بي عن البَيْت؛ قال ابن سيده: لم يفسر اللحياني جُفاء، قال: وعندي أَنه من النُّبُوِّ والتباعد وقلة اللُّزُوق. وأَجْفَى الماشيةَ، فهي مُجْفاة: أَتعبها ولم يَدَعْها تأْكل، ولا عَلَفها قبلَ ذلك، وذلك إِذا ساقها سوقاً شديداً.

### Türkçe

**جَفَا** şey **يَجْفُو** **جَفَاءً** ve **تَجافَى**: bulunduğu yerinde durmadı/yerine yapışık kalmadı;
tıpkı eyerin sırttan **يَجْفُو** etmesi ve yanın döşekten **يَجْفُو** etmesi gibi; şair dedi ki:
Şüphesiz yanım döşekten elbette uzak durandır,
tıpkı eyerlerin tümseklerin üstünde uzak durması gibi.

Ve **الجَفاءَ**’ın, **تَجافَى** gibi lâzım (geçişsiz) olmasının delili, el-‘Accâc’ın vahşî bir boğayı vasfederken söylediği sözüdür:
Ve onun üzerinden püsküllü dalları uzaklaştırdı da uzak durdu.

Der ki: boynuzuyla **الأَرْطى**’nın püskülünü kaldırdı, ta ki ondan **تَجافَى** etti.

Ve **أَجْفَيْتُه** ben: onu yerinden indirdim; dedi ki:
Boyunlarla uzanırız yahut onları bükeriz,
Şikâyet eder, keşke biz de ona şikâyet etsek,
İç organlarımıza dokundu da onu uzaklaştırmadık.

Yani: onun sırtından **الحَوِيَّة**’yi kaldırmadık. Ve yanı döşekten **جَفَا** etti ve **تَجافَى**: ondan sıçradı/uzaklaştı ve onun üzerinde sükûn bulmadı. Ve yanımı döşekten **جافَيْت** ettim de o **تَجافَى** etti; ve devenin sırtından **القَتَب**’i **أَجْفَيْت** ettim de o **جَفا** etti; ve eyer atın sırtından **جَفَا** etti; ve ben onu ondan kaldırdığımda onu **أَجْفَيْتُه**; ve ondan **جافاه** etti de o **تَجافَى** etti. Ve yanı döşekten **تَجافَى** etti, yani sıçradı/uzaklaştı; ve **اسْتجفاه**: onu **جافياً** saydı. Ve tenzîlde: **تَتَجافى جُنُوبُهم عن المضاجع**; bu âyetin tefsirinde denildi ki: onlar geceleyin namaz kılarlardı; ve denildi ki: **صلاة العَتَمة**’den uyumazlardı; ve denildi ki: iki namaz arasında, **صلاةِ المغربِ** ile **العشاءِ الأَخيرةِ** arasında, nafile olarak namaz kılarlardı. ez-Zeccâc dedi ki: Yüce Allah’ın sözü: **فلا تعلم نفس ما أُخْفِيَ لهم من قُرَّةِ أََعْيُنٍ**; bunun, gecenin içindeki namaz olduğuna delildir; çünkü o, insanın onunla gizlendiği bir ameldir. Ve hadiste: secdede **عَضُدَيْه**’ini **جَنْبَيْهِ**’inden **يُجافي** ederdi; yani ikisini uzaklaştırırdı. Ve hadiste: “Secde ettiğinde **فَتَجافَ**”; bu, **الجَفاءِ**’dan, yani şeyden uzak olmaktandır; ondan uzaklaştığında ona **جفاه** denir; onu uzaklaştırdığında **أَجْفاه** denir; ve ondan hadiste: “Kur’ân’ı okuyun ve ondan **تَجْفُوا** etmeyin”; yani onu gözetin ve onun tilâvetinden uzaklaşmayın. İbn Sîde dedi ki: Şey ona karşı **جَفا** etti: ağır geldi; mânasında bulunduğu için; ve **ثَقُل** “على” ile geçişli olduğundan, onu da “على” ile geçişli kıldılar; bu da çoktur; ve **الجَفا** kısaltılır ve uzatılır; **البِرّ**’in, yani **الصلة**’nin zıddı; ve o bundandır. el-Ezherî dedi ki: **الجفاء** nahivcilere göre uzatılmıştır; onda kısaltmayı câiz gören birini bilmedim; ve ona **جَفَاه** **جَفْواً** ve **جَفَاءً**. Ve hadiste: “onda **الْغَالي** olmayan ve **الْجافي** olmayan”; **الجفاءُ**: **الصلة** ve **البرّ**’i terk etmektir; fakat şu sözüne gelince:
Ben ne **الجافي**yim ne de **المَجْفِيِّ**.

Şüphesiz Ferrâ dedi ki: onu **جُفِيَ** üzerine bina etti; meçhul failde vav yâ’ya döndüğünde, mef‘ûl onun üzerine bina edildi; ve Sîbeveyh şair için şu beyti okudu:
Ve eşim Muleyke bilmiştir ki ben,
Ben aslanım; ona karşı saldıran ve saldırıya uğrayanım.

Ve Ebû Hureyre’den hadiste dedi ki: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “**الحياءُ** imandandır ve iman cennettedir; **البَذَاءُ** **الجَفَاء**dandır ve **الجَفاءُ** ateştedir”; **البَذَاء** (mu‘ceme **الذال** ile): sözdeki çirkinliktir. Ve diğer hadiste: “**مَنْ بَدَا جَفَا**” (mühmele **الدال** ile): çöle çıktı; yani çölde oturan kimsenin, insanlarla az karışmasından dolayı tabiatı kabalaşır; ve **الجَفاءُ** tabiatın kabalığıdır. el-Leys: **الجَفْوة** **الصِّلَة**’yi terk etmede **الجَفاء**’dan daha bağlayıcıdır; çünkü **الجَفاء** fiillerinde olur; eğer onda ne **مَلَقٌ** ne de **لَبَقٌ** yoksa. el-Ezherî dedi ki: “Onu bir defa **جَفَوْته** **جَفْوَة**; ve çokça **جفاءً**” denir; genel bir masdardır; ve **الجَفاء** yaratılışta ve huyda olur; “yaratılışı **جافِي** ve huyu **جافِي** adam” denir; eğer sert, beraber yaşaması kaba ve muamelede **الخُرْقِ** (kabalık) sahibi, öfke ve taşkınlık anında yüklenici ve oturup kalkanına karşı saldırgan ise. Ve onun sıfatında, sallallahu aleyhi ve sellem: “**بالجافي المُهِين** değildir”; yani yaratılışça ve tabiatça kaba değildir; yahut arkadaşlarına **يجفو** eden değildir; ve **المهِين** mîm’in dammesiyle ve fethasıyla rivayet edilir: damme, **أَهان**’dan fâil üzerinedir; yani beraber bulunduğunu aşağılamaz; fetha ise **المَهانة** ve **الحَقارة**’dan mef‘ûl üzerinedir; o **مَهِين**dir, yani hakirdir. Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “**جَفاءِ الحِقْوِ**’dan sakın küçümseme”; yani izârın kalınlığını küçümseme; bu, nimet içinde yaşamağı terk etmeye teşviktir. Ve Huneyn hadîsinde: “İnsanlardan **جُفَاءٌ** çıktı”; İbnü’l-Esîr dedi ki: rivayette böyle geldi; dediler ki: mânası, insanların acelecileri ve ilk gelenleridir; selin **جُفاء**’ına benzetme olarak; o da, köpükten, pislikten ve benzerlerinden fırlatıp attığı şeydir.

Ve yeşilliği **جَفَيْت** ettim ve **اجْتَفَيْته**: onu köklerinden söktüm; tıpkı **جَفأَه** ve **اجْتَفأَه** gibi. İbnü’s-Sikkît: “Onu **جَفَوْته**” denir; o da **مَجْفُوّ**dur; dedi ki: “**جَفَيْت** denmez”; şiirde **مَجْفِيّ** gelmiştir; ve şu beyti okudu:
Ben ne **الجافِي**yim ne de **المَجْفِيِّ**.

Ve falan, **الجِفْوة** (kesre ile) bakımından açıktır; yani **الجَفاء**’ı açıktır. Ebû Amr: **الجُفاية** boş gemidir; dolu olursa **غامِدٌ** ve **آمِدٌ** ve **غامِدة** ve **آمِدة**’dir. Ve malını **جَفا** etti: ona yapışık kalmadı. Ve bir adamda **جَفْوة** ve **جِفْوة** vardır; ve o, **الجِفْوة** (kesre ile) bakımından apaçıktır; eğer o **المَجْفُوّ** ise, onda **جَفْوة** denir. Ve keçinin, ona “yağmurlu gecede ne yapıyorsun?” denildiğinde söylediği sözü: “Kıl inceciktir, deri inceciktir; kuyruk **جُفاءٌ**dur; ve evden uzak durmaya bende sabır yoktur”; İbn Sîde dedi ki: Lihyânî **جُفاء**’ı açıklamadı; dedi ki: bence o, sıçrama/uzaklaşma ve yapışmanın azlığındandır. Ve davarı **أَجْفَى** etti; o da **مُجْفاة**dır: onu yordu ve yemesine izin vermedi; ve bundan önce ona yem vermedi; bu, onu şiddetli bir sürüşle sürdüğünde olur.
