# جفر (ج-ف-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%81%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ف - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والرّاء والفاء معهما
ج ر ف، ر ج ف، ف ر ج، ف ج ر، ج ف ر مستعملات
جرف:
الجَرفُ: اجتِرافُكَ الشيء عن وجهِ الأرضِ، حتى يقال: كانت المرأة ذات لِثَةٍ فاجترفها الطَّبيبُ أي استحاها عن الإنسان وقطعها.
والطَّعون الجارف نزل بأهل العراق وجَرفهم تَجريفاً فسمِّي جارِفاً.
والجارفُ: شؤمٌ أو بَلِيَّةٌ تَجترفُ مالَ القومِ.
ورجلٌ مُجَرَّفٌ: جَرَّفَه الدَّهرُ أي اجتاح مالَه فأفقره، قال:
.... مِمَّن جَرَّفَ الدهر مِختَل
ورجلٌ جُرافٌ: أكولٌ جداً.
ورجلٌ جُرافٌ أيضاً أي كثيرُ المُجامعِة، نشيطّ لذلك، قال:
والمنقريُّ جُرافٌ غير عِنينِ
وجُرفُ الوادي ونحوه من أسنادِ المَسايلِ إذا دَخلَ في أصله فاجترفه فصار كالدَّجل وأشرف أعلاه، فإذا انصدع فهو هارٍ، وقد جَرَّف السَّيل أسناده أي أقبالَه، وهو ما قابَلَك من الأرض.
رجف:
رَجَفَ الشيءُ يَرجُفُ رَجفاً ورَجَفاناً كرجَفان البعير تحت الرَّجلِ، وكما ترجف الشَّجرةُ إذا رجَّفتها الرِّيحُ، وكما تَرجفُ الأسنان إذا نُفِضَت أصولها ونحوه رَجَفَتِ الأرض تزلزلت.
ورَجَفَ القوم: تهيِّأوا للحرب.
وأرجَفُوا: خاضوا في الأخبار السَّيِّئةِ من الفِتنةِ ونحوها.
والرَّجفةُ: كلُّ عذابٍ أُنزل قوماً فهو رَجفةٌ وصيحةٌ وصاعقةٌ.
والرَّعدُ يرجفُ رَجفاً ورَجيفاً، وهو تردُّدُ هديه في السَّماء.
فرج:
المُفرجُ: القتيلُ لا يُرى من قَتَله.
والفَرَجُ: ذهاب الغَمِّ، وفّرَّجَه الله تفريجاً فانفرج، قال:
يا فارجَ الكربِ مُسدولاً عساكرهُ		كما يُفرِّجُ غمَّ الظُّلمة الفَـلَـقُ
والفَرجُ: اسم يجمع سوءاتِ الرِّجال والنَّساءِ والقبلان وما حوليهما، كلُّه فرجٌ، وكذلك من الدَّوابِّ ونحوها من الخلقِِ.
وكلُّ فَرجةٍ بين شيئين فهو فرجٌ، قال:
إلا كُميتاً كالقناةِ وَضابئاً		بالفَرجِ بين لبانِه ويديهِ
جَعَلَ ما بين يديه قَرجاً.
وكذلك فروج الجبال والثُّغور.
وفَرّوجَةُ الدَّجاجِ، وجمعها فَراريجُ.
والفَريجُ: الباردُ، هُذلِيةٌ.
والفَرّوجُ: قُباءً مشقوق من خلفٍ.
ورجلٌ أفرجٌ، وامرأة فرجاءُ أي عظيم الأليتين.
جفر:
الجَفر والجِفرة من أولاد الشّاءِ ما قد استجفَرَ أي صار له بطنٌ وسَعَةٌ جَوفٍ وأقبل على الأكل.
وهو المتكرشُ من الناس، واستجفر الصَّبيُّ: عظُمَ بطنه وأكل.
وأجفر جنبه فهو مُجفرُ الجنبين من كلِّ شيءٍ.
وجُفرةُ الجنب: باطنُ المُجرئِشِّ.
والجُفرةُ: حُفرةٌ واسعةٌ مُستديرةٌ في الأرض.
والجَفيرُ: شبه الكِنانِة إلا أنّه أوسع، يجعل في نشّابٌ كثيرٌ.
وجُفورُ الفحلِ: فُتورُه وانقطاع مائه من كثيرة الضِّرابِ، وكل فَحلٍ يجفرُ ماؤه أي ينقطعُ.
ورجل مُجفِرٌ، قد أجفَرَ أي تغيرت ريحُ جَسدِه.
قال زائدة: أجفر الرجلُ إذا كان ببلدِ ثم فُقِدَ فلا يُحَسُّ به، وأجفرنا فلانٌ أي جَفانا وحُبِسَ عَنّا.
فجر:
الفَجرُ: ضوءُ الصباحِ، والفَجرُ: الصُّبحُ.
والفجرُ: المعروفُ، وما أكثر فجرَه أي معروفه.
والفَجر: تفجيرُكَ الماءَ.
والمَفجَرُ: الموضع الذي يَنفَجِرُ منه الماءُ.
وانفجرَ عليهم القومُ وانفجرت عليهم الدَّواهي إذا جاءهم الكثيرُ منها بغيةً.
والفُجُورُ: الرِّيبةُ، والكذبُ من الفُجُورِ.
وقد ركب فلانٌ فَجرَةً وفَجارِ اسم للفَجرة ولا يجريان إذا فَجَرَ وكذب، قال:
فحملت برَّةً واحتملت فحار
والفِجارُ من وقعات العرب بعُكاظٍ تفاخروا فيها فاحتربوا واستحلُّوا كلَّ حرمةٍ.

##### Türkçe

باب **الجيم** ve **الرّاء** ve **الفاء** onlarla birlikte
**ج ر ف**، **ر ج ف**، **ف ر ج**، **ف ج ر**، **ج ف ر** kullanımdadırlar

**جرف**:
**الجَرفُ**: senin şeyi yerin yüzünden kazıyıp almandır; hatta denilir ki: kadın **لِثَةٍ** sahibi idi de tabip onu **اجترفها**; yani onu insandan gizledi ve kesti.
Ve **الطَّعون الجارف** Irak ehline indi ve onları **جَرفهم تَجريفاً**; bu yüzden **جارِفاً** diye adlandırıldı.
Ve **الجارفُ**: bir uğursuzluk yahut bir belâdır; kavmin malını **تَجترفُ**.
Ve bir adam **مُجَرَّفٌ**: **جَرَّفَه الدَّهرُ**; yani malını silip süpürdü de onu fakirleştirdi; dedi ki:
.... kimselerden ki **جَرَّفَ الدهر** **مِختَل**
Ve bir adam **جُرافٌ**: çok yiyicidir, pek çok.
Ve bir adam **جُرافٌ** da: yani çokça cinsel birleşmesi olan, buna karşı faal; dedi ki:
Ve **المنقريُّ** **جُرافٌ** gayri **عِنينِ**
Ve vadinin **جُرفُ**’u ve benzeri, **المَسايلِ**’in yamaçlarından; aslına girince onu **فاجترفه**; böylece **الدَّجل** gibi oldu ve üstü yükseldi; yarılınca ise o **هارٍ**’dır. Ve sel onun yamaçlarını **جَرَّف**; yani onun ön taraflarını; o, yerden sana karşı gelen kısımdır.

**رجف**:
Şey **رَجَفَ** eder, **يَرجُفُ** **رَجفاً** ve **رَجَفاناً**; devenin ayak altında **رجَفان**’ı gibi; ve rüzgâr onu titrettiğinde ağacın **ترجف** etmesi gibi; ve dişlerin kökleri sarsıldığında **تَرجفُ** etmesi gibi. Ve benzeri: yer **رَجَفَتِ**; sarsıldı.
Ve kavim **رَجَفَ**: savaşa hazırlandılar.
Ve **أرجَفُوا**: fitne ve benzeri kötü haberler hakkında daldılar.
Ve **الرَّجفةُ**: bir kavme indirilen her azap; o, **رَجفةٌ** ve **صيحةٌ** ve **صاعقةٌ**’dır.
Ve gök gürültüsü **يرجفُ** **رَجفاً** ve **رَجيفاً**; o, gökteki sesinin tekrarlanmasıdır.

**فرج**:
**المُفرجُ**: öldürülmüş kimsedir; onu kimin öldürdüğü görülmez.
Ve **الفَرَجُ**: gamın gitmesidir; Allah onu **تفريجاً** ile giderdi de o **انفرج** etti; dedi ki:
يا **فارجَ الكربِ** مُسدولاً عساكرهُ		كما يُفرِّجُ غمَّ الظُّلمة **الفَـلَـقُ**
Ve **الفَرجُ**: erkeklerin ve kadınların avret yerlerini, iki ön uzvu ve onların çevresini toplayan bir isimdir; hepsi **فرجٌ**’dür; aynı şekilde hayvanlardan ve benzerlerinden mahlûkatta da.
Ve iki şey arasındaki her **فَرجةٍ** o, **فرجٌ**’dür; dedi ki:
إلا كُميتاً كالقناةِ وَضابئاً		ب**الفَرجِ** بين لبانِه ويديهِ
Onun iki eli arasındakini **قَرجاً** kıldı.
Ve aynı şekilde dağların ve geçitlerin **فروج**’u.
Ve tavuğun **فَرّوجَةُ**’si; çoğulu **فَراريجُ**.
Ve **الفَريجُ**: soğuk olan; Hüzeyl lehçesidir.
Ve **الفَرّوجُ**: arkadan yarık bir **قُباءً**.
Ve bir adam **أفرجٌ**, bir kadın **فرجاءُ**: yani iki kalçası büyük.

**جفر**:
**الجَفر** ve **الجِفرة** koyun yavrularından, **استجفَرَ** etmiş olan; yani onun karnı ve iç boşluğu genişliği oldu ve yemeye yöneldi.
Ve o, insanlardan göbeği büyümüş olandır; ve çocuk **استجفر** etti: karnı büyüdü ve yedi.
Ve yanını **أجفر** etti; o, her şeyden iki yanı **مُجفرُ الجنبين** olandır.
Ve **جُفرةُ الجنب**: **المُجرئِشِّ**’in iç tarafıdır.
Ve **الجُفرةُ**: yerde geniş, yuvarlak bir çukurdur.
Ve **الجَفيرُ**: **الكِنانِة** benzeri; ancak o daha geniştir; içine çok **نشّابٌ** konur.
Ve erkeğin **جُفورُ**’u: çokça çiftleşmeden dolayı gevşemesi ve suyunun kesilmesidir; her erkek, suyu **يجفرُ** eder; yani kesilir.
Ve bir adam **مُجفِرٌ**, **أجفَرَ** etmiştir; yani bedeninin kokusu değişti.
Zâide dedi ki: adam **أجفر** eder; bir beldede iken sonra kaybolur da kendisinden bir iz hissedilmez. Ve “falanca bize **أجفرنا** etti” yani bize **جَفانا** etti ve bizden alıkonuldu.

**فجر**:
**الفَجرُ**: sabahın ışığıdır; ve **الفَجرُ**: **الصُّبحُ**’tur.
Ve **الفجرُ**: iyiliktir; “onun **فجرَه**’i ne çoktur” yani iyiliği.
Ve **الفَجر**: senin suyu yarıp akıtmandır.
Ve **المَفجَرُ**: suyun ondan fışkırdığı yerdir.
Ve kavim onların üzerine **انفجرَ** etti; ve belâlar onların üzerine **انفجرت** etti; onlara ondan çokça şey ansızın geldiğinde.
Ve **الفُجُورُ**: şüphedir; ve yalan, **الفُجُورِ**’dandır.
Ve falanca bir **فَجرَةً** bindi; ve **فَجارِ** fâcirler için bir isimdir; ve **فَجَرَ** edip yalan söylediğinde ikisi de çekimlenmez; dedi ki:
فحملت برَّةً واحتملت فحار
Ve **الفِجارُ**: Ukâz’da Arapların çarpışmalarındandır; onda övündüler de savaştılar ve her hürmeti helâl saydılar.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجَفْرُ من أولاد المعز: ما بلع أربعةَ أشهر وجَفَرَ جَنْباهُ وفَصل عن أمه. والأنثى جَفْرَةٌ.
والجَفْرُ: البئر الواسعة لم تُطوَ.
والجُفْرَةُ: بالضم: سَعَة في الأرض مستديرة، والجمع جِفارٌ، مثل بُرْمَةٍ وبِرامٍ. ومنه قيل للجَوْفِ: جَفْرَةٌ.
وفرس مُجْفَرٌ، وناقة مُجْفَرَةٌ، أي عظيمة الجُفْرَةِ، وهي وسَطُه.
والجَفيرُ كالكنانة، أوسعُ منها.
وجَفَرَ الفحلُ عن الضِرابِ يَجْفُرُ بالضم جُفوراً، وذلك إذا أكثَرَ الضراب حتَّى حَسَر وانقطع وعدَلَ عنه.
ومنه قيل: الصَوم مَجْفَرَةٌ، أي مَقْطَعةٌ للنكاح.
وجَفَرَ جنباه: اتّسَعا.
ويقال: أَجْفَرْتُ ما كنتُ فيه، أي تركته. وأَجْفَرْتُ فلاناً: قطعتُه وتركت زِيارَته.

##### Türkçe

**الجَفْرُ** keçi yavrularından: dört ayı yutmamış (dört ayı doldurmamış) olan; iki yanı **جَفَرَ** etmiş, annesinden ayrılmış olandır. Dişisi **جَفْرَةٌ**’dir.
Ve **الجَفْرُ**: örülmemiş (taşla kaplanmamış) geniş kuyu.
Ve **الجُفْرَةُ**: (ضم ile) yerde yuvarlak bir genişliktir; çoğulu **جِفارٌ**’dır; **بُرْمَةٍ** ve **بِرامٍ** gibi. Bundan dolayı iç boşluğa: **جَفْرَةٌ** denilmiştir.
Ve **مُجْفَرٌ** bir at, **مُجْفَرَةٌ** bir dişi deve; yani **الجُفْرَةِ**si büyük; o da onun ortasıdır.
Ve **الجَفيرُ** sadak gibidir; ondan daha geniştir.
Ve aygır, çiftleşmeden **جَفَرَ** eder; (ضم ile) **يَجْفُرُ**; **جُفوراً** (olarak); bu, çiftleşmeyi çoğalttığı zaman, nihayet yorulup kesildiğinde ve ondan yüz çevirdiğinde olur.
Bundan dolayı denilmiştir: oruç **مَجْفَرَةٌ**’dir; yani nikâhı kesendir.
**جَفَرَ جنباه**: iki yanı genişledi.
Ve denilir: içinde bulunduğum şeyi **أَجْفَرْتُ**; yani onu terk ettim. Ve **أَجْفَرْتُ** falancayı: onu kestim ve ziyaretini terk ettim.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ر ف
جرف ، جفر ، رجف ، رفج ، فجر ، فرج : مستعملات .
جرف : قال اللَّيْثُ : الجَرْفُ ، اجْتِرَافُك الشَّيءَ عن وَجْهِ الأرض ، حتى يقال : كانت الْمرْأَةُ ذات لِثَةٍ فاجْتَرَفَها الطَّبيب ، أي اسْتَحاها عن الأسْنَانِ قَطْعاً .
قال : والطَّاعون الجارِفُ نزل بأَهْلِ العِراق ذَرِيعاً ، فَسُمِّيَ جَارِفاً .
قال : والجارِفُ شُؤْمٌ أو بَلِيَّةٌ يجتَرِفُ مَالَ الْقَوْم ، ورَجُلٌ مُجَرَّفٌ قد جَرَّفَهُ الدَّهرُ أي اجْتاح ماله وأَفْقَره .
وَرَجُلٌ جَرَّافٌ : وهو الأكُولُ لا يُبْقِي شَيْئاً .
وجُرْف الْوادي ونحوه من أَسْنادِ المسايِل إذَا نَجَخَ الماءُ في أَصْلِه فاحْتَفَره فصار كالدَّحْل وَأَشرَفَ أَعْلاه ، فإذا انْصَدَعَ أَعْلاه ، فهو هارٍ ، وقد جَرَّف السيلُ أَسنادَه . وقال الله : ( أَم مَّنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ ) ( التوبة : 109 ) .
وقال أبو خَيْرَة : الجُرْفُ عُرْضُ الْجَبَلِ الأمْلَس .
وقال شَمِر . يقال : جُرْفٌ وَأَجْرَافٌ وَجُرْفَة وهي الْمَهَواه .
ثعلب ، عن ابن الأعْرابيّ : أَجْرَفَ الرَّجل إذا رَعَى إبِلَه في الجَرْفِ ، وهو الخِصْبُ والْكَلأُ المزْدَجُّ المُلتَفّ ؛ وأَنشد :
في حِبّةٍ جَرْفٍ وَحِمْضٍ هَيْكَل
والإبِل تَسْمَنُ سِمَناً مُكْتَنِزاً ؛ يعني على الحِبّة ، وهو ما تَناثَر من حُبوب البقول واجْتمعَ معها وَرَقُ يَبِيسِ البقل فَتَسْمَن الإبِلُ عليها .
وأَجْرَفَ الرجلُ ، إذا أَصَابه سَيْلٌ جُرافٌ .
أبو عبيد : الجُرفَةُ من سِماتِ الإبل ، أَنْ تُقْطَع جِلدةٌ من فَخِذِ البعير من غير بَيْنونَةٍ ثم تُجْمَع ، ومِثلُها في الأنْفِ القُرْمَة .
وقال بعضهم : الجَوْرَفُ : الظَّلِيمُ ؛ وأنشد لكعب بن زهير الْمُزَنيّ :
كَأَنَّ رَحْلِي ، وقد لانَت عريكَتُها
كَسَوْتُهُ جَوْرَفاً أَقْرَابُه خَصِفَا
قلت : هذا تَصْحيف . والصواب ما رواه أَبو العباس عن ابن الأعرابيّ أَنه قال : الجَوْرَق بالْقافِ : الظليم .
قال : ومن قاله بالفاء فقد صَحَّف .
أبو تراب عن اللِّحيانيّ : رجل مُجَارَفٌ : وَمُحَارَفٌ ، وهو الذي لا يَكْسِبُ خيراً .
ثعلب عن الأعرابيّ قال : الْجَرْف : المالُ الكثيرِ من الصَّامِت والنَّاطق .
قال ابنُ السِّكّيت : الْجُرافُ : مِكْيال ضَخْم ، قال : وقوله ، الْجُرافُ الأكْبَرُ ، يقول : كانِ لهم من الهوان مِكْيالٌ وَافٍ . وَسَيْلٌ جُرافٌ : يَجْرُف كلَّ شَيء .
رجف : قال اللَّيث : رَجَفَ الشيءُ يَرْجُفُ رَجْفاً وَرَجَفَاناً ، كَرَجَفَانِ البَعير تحت الرَّحْل ، وكما ترجُفُ الشَّجرة إذا رَجَّفَتْهَا الريح ، وكما يَرْجُف السِّنُّ إذا نَفَضَ أَصْلُهَا ، ونحو ذلك رَجْفٌ كلّه . وَرَجَفَت الأرْضُ إذا تَزَلْزَلَت ، وَرَجَفَ الْقَوْم ، إذا تَهَيَّئُوا للحرب .
وقال الله : ( أَمْراً يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ ) ( النازعات : 6 ، 7 ) .
قال الفرّاء : هِيَ النَّفْخَةُ الأولى ، تَتْبَعُها الرَّادفة ، وهي النَّفْخة الثانية .
وقال أبو إسحاق : الرَّاجِفَةُ الأرْض تَرْجُفُ تَتَحَرك حركةً شديدة .
وقال مجاهد : الرَّاجِفة : الزَّلْزَلة .
وقال اللَّيث : الرَّجْفَةُ في القرآن : كلُّ عَذَابٍ أَخَذَ قوماً فهو رَجْفَةٌ وَصَيْحَةٌ . وصَاعِقَة .
والرّجْف : يرجُف رَجْفاً وَرَجِيفاً ، وذلك تَرَدُّدُ هَدْهَدَتِهِ في السحاب .
وقال غيره : الرَّجْفَةُ الزَّلزَلَة معها الخَسْف .
ثعلب عن ابن الأعْرابيّ : أَرْجَفَ الْبَلَدُ : إِذا تَزَلْزَل ، وقد رَجَفَت الأرْض وأَرْجَفت وأُرْجِفَتْ .
وقال غيره : الرَّجَّافُ : البحر اسمٌ له ، ومنه قوله :
المُطعِمون الشَّحْمَ كُلَّ عَشِيَّةٍ
حتى تَغيبَ الشمسُ في الرّجّاف
الليث : أَرْجَفَ القومُ ، إذا خاضوا في الأخْبار السَّيئة ، وذِكْرِ الفِتَن .
قال الله جلّ وعَزَّ : ( قُلُوبِهِمْ مَّرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ ) ( الأحزاب : 60 ) وهم الذين يُولِّدون الأخْبارَ الكاذِبة ، التي يكونُ معها اضْطرابٌ في النّاس .
وقال ابنُ الأعْرابي : رَجَفَت الأرْض ، إذا تَزَلْزَلَتْ .
فرج : رُوِيَ في الحديث : ( ولا يُتْرَكُ في الإسْلام مُفْرَج ) .
قال أبو عُبيد : قال جابِرٌ الجُعْفيّ : الْمُفْرَجُ الرجل يكون في الْقوم من غَيْرهم ، فحقٌّ عليهم أن يَعْقِلُوا عنه .
قال : وَسَمِعْت مُحمد بنَ الحسن يقول : هُوَ يُرْوَى بالْحاءِ والْجيم ، فمن قال مُفرَجٌ فهو الْقَتِيلُ بأَرْضٍ فَلاةٍ ، ولا يكون عِنْد قَرْية يقول : فهو يُودَى من بَيْتِ المال ولا يُبْطَلُ دمه .
ومن قال : مُفْرَح : فهو الذي أَثْقَلة الدَّين .
وقال أَبو عُبيد : قال أَبو عُبيدة : المُفْرَجُ أن يُسْلِمَ الرجل ولا يُوالِي أَحداً ، فإِذا جَنى جِنايَةً ، كانت جِنايَتُهُ على بيت المال ؛ لأنه لا عاقِلَة له ، فهو مُفْرَجٌ بالجيم .
وقال بعضهم : هو الَّذي لا دِيوَانَ له .
وأَخْبرني المُنْذِرِيّ عن ثعلب أنّه قال : المُفرَحُ : المُثْقَلُ بالدين . والمُفْرَجُ : الذي لا عَشيرةَ له . قال : وقال ابنُ الأعْرابيّ : المُفْرَحُ : الذي لا مَالَ له . والمُفْرَجُ : الَّذي لا عَشِيرَةَ له .
وقال الليث : الْفَرَجُ : ذَهَابُ الْغَمّ ، وانكِشاف الكَرْب ، يقال : فَرَجَه الله فانْفَرج ، وفَرَّجَهُ تَفْرِيجاً .
وأَنْشد :
يا فارِجَ الهَمِّ وكَشَّاف الكُرَبْ
قال : والْفَرْجُ اسم يَجْمع سَوْءات الرّجال والنساءِ والقُبْلانِ وما حَواليهما ، كُلُّه فَرْج ، وكذلك من الدّواب ونحوها من الخَلْق .
وكُلُّ فُرْجَةً بين شَيْئين فهو فَرْج ؛ كقوله :
إلاَّ كُمَيْتاً بالْقَناةِ وضَابِئاً
بالفَرْج بَيْن لبانِه ويَدهِ
جعل ما بين يديه فَرْجاً . وكذلك قول امرىء القَيس :
لَها ذَنَبٌ مثل ذَيلِ العروس
تَسُدُّ به فَرْجَها من دُبُرْ
أراد ما بين فَخِذيها ورِجْليها .
والفَرْجُ : الثَّغْرُ المخُوف ، وجمعه فُروج ، سُمِّي فرْجاً ؛ لأنَّه غيرُ مَسْدود .
وفَرُّوجَةُ الدَّجاجة تُجمع فَراريج .
وفي الحديث أن النّبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) صَلَّى وَعَلَيْه فَرُّوجٌ من حَرير .
قال أبو عُبَيد : هو الْقَباءُ الذي فيه شَقٌّ من خَلْفِه .
أبو عُبَيد عن الفراء : رَجُلٌ أَفْرَجٌ ، وامْرأة فَرْجاء : العظيمة الأليتين لا يَلْتقيان ، وهذا من الحبش .
قال : وقال الكسائيّ : الفُرُجُ بضم الفاء والراءِ : الذي لا يَكْتُمُ السِّرّ ، والْفِرْجُ مِثْله .
قال : والْفِرَجُ : الذي لا يزال يَنْكَشِف فَرْجُه .
وقال الهُذَلِيّ يصف دُرَّة :
بكَفَّى رَقاحِيَ يُريدُ نَماءَها
فَيُتْرِزُها للبيع وهي فَرِيجُ
معناه : أنه كُشِفَ عن الدُّرة غطاؤُها لِيَراها النّاس .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ قال : فَتحاتُ الأصابع يُقال لها التَّفاريجُ والحُلْفُقْ .
وقال النَّضْر : فَرْجُ الوادي : ما بَين عُدْوَتَيْه ، وهو بَطْنه . وفَرْجُ الطَّريق : مَتْنُه وفُوَّهَتُه . وفَرْج الجَبل : فَجُّه .
وقال القَطاميّ :
مُتَوَسِّدين زِمام كُلِّ نَجِيبَةٍ
ومُفَرَّجٍ عِرْقَ الْمَقَذِّ مُنَوَّقِ
أراد وزِمامُ كُلِّ مُفَرَّج وهو الوَسَاع .
ويقال : المُفَرَّجُ : الذي بان مِرْفقُهُ عن إِبطِهِ .
ويُقال : أَفْرجَ القومُ عن قَتيل ، إِذا انْكَشفوا ، وأَفْرَجَ فلانٌ عن مكان كذا وكذا ، إِذا أخَلَّ به وتَركه .
ويُقال : ما لهذا الْغمّ من فُرْجَة ولا فَرْجَةٍ ولا فِرْجَة ، وأَخْبرني المُنذريّ . عن ابن اليَزيديّ ، عن أبي ناجِية ، عن ابن الأَعْرابيّ أَنَّه أَنْشد :
رُبّما تكْرَهُ النُّفوس من الأمْ
رِ له فَرْجَةٌ كَحَلِّ العقَالِ
قال : يقال فُرْجَةْ وفَرْجَةٌ فُرْجَةٌ اسم ، وفَرْجَةٌ مصدر ، وفُروجُ الأرض نَواحيها .
اللِّحيانيّ : قَوْسٌ فَرِيجٌ ، إذا بانَ وَتَرُها عن كَبِدِها ، وهي الفارِجُ أيضاً .
وقال الأَصْمَعِيّ : هي الفارِجُ والفُرُج ، ورواه أبو عُبيدِ عنه .
ويقال : رَجُل أَفْرَجُ الثَّنايا ، وأَفْلَجُ الثَّنايا ، بمعنًى واحد .
ابن السِّكّيت : قال الأصمعيّ : الفَرَجانُ : خُراسانُ وسِجِسْتَان ، وأَنْشد قول الغُدانِيّ :
على أَحَدِ الفَرْجَيْن كان مُؤَمَّري
أبو زيد : يقال للمُشْط : النَّحِيتُ ، والمُضَرِّجُ والمِرْجَلُ ، وأنشد أحمد بن يحيى لبعضهم :
فاتَه المَجْدُ والعلاءُ فأَضْحَى
يَنْفُضُ الْخِيسَ بالنَّخِيتِ المُفَرِّج
أراد بالْخِيس لَحْيَتَه ، يَصِفُ رجلاً كان شاهِدَ زُور .
وقال أحمدُ بن عُبَيد : قال أبو زيد :
العرب تقول : جرت الدابةُ مَلأى فُروجُها ، وفُرُوجُها : ما بين قَوائِمها ، فالفروج : رَفْعٌ بمَلأَى .
ويقال في المذَكَّر : جَرَى الفَرسُ بملأَى فُروجه وهي ما بين قَوائمه ، أي من شِدَّة إِسْراعه في الجري امْتَلأ ما بين قوائمه بالغُبار والتُّراب .
والعرب تُسَمِّي ما بين القوائم خَوَاء ، وكذلك كل فُرْجَةٍ بين شَيئين .
وقال أحمد بن يحيى : الفَارِج : النَّاقَة التي انْفَرَجت عن الولادة ، فهي تُبْغِضُ الفَحْلَ وتَكْرَه قُرْبَه .
جفر : في حَديثِ عُمرَ أنَّه قَضَى في اليَرْبوع إذا قَتَله المحْرِمُ بجِفْرَة .
أبو عبيد عن أَبي زَيْد قال : إذا بَلغت أولادُ المِعْزَى أربعةَ أَشهر ، وفُصِلَت عن أُمهاتها فهي الجفار ، واحِدها جَفْر ، والأنْثى جَفْرَة .
وقال ابن الأعرابيّ : الجَفْرُ : الحَمَلُ الصغير ، والجَدْيُ بعد ما يُفْطَم ابن سِتّة أَشْهر . قال : والغُلام جَفْر .
وقال ابن شُمَيل : الجَفْرة : العَناقُ التي شَبِعت من الْبَقل والشَّجر ، واسْتَغْنت عن أمها ، وقد تجفَّرَت واسْتَجْفَرت : أي عَظُمت وسَمِنَت .
ويقال : قد تَراغَب هذا واستَجْفَر .
قال : ويقال : أُجفِرَ بَطْنُه ، واستَجْفَرَ بطنُه ، أي عَظُم .
حكى ذلك كلّه عنهم شِمرٌ في كِتابه ، وقال :
جُفْرَةُ البَطْنِ باطن الْمُجْرئِشّ
وقال غيره : جُفْرَة كلِّ شيء وَسَطه ومُعْظمه .
أبو عبيد ، عن أَبي زيد : الجَفْرُ : البِئْر ليست بمَطْوِيَّة .
وقال غيره : الجُفْرةُ : حُفْرةٌ واسِعة من الأرض مُستديرة .
أبو عبيد ، عن الأَحْمر : الجَفيرُ والْجَشِيرُ معاً : الكِنانة وهي الجَعْبة .
وقال الليث : الجَفير شِبْه الكِنانة إلاّ أنَّه أَوْسع ، يُجْعَلُ فيه نُشَّابٌ كَثير .
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( صُوموا ووفِّروا أَشْعَارَكم ، فإنها مَجفَرَةٌ ) .
أبو عبيد : يَعْني مَقْطَعَةٌ للنكاح ، ونَقْصٌ للماء .
ويقال للبعير إذا أكْثَر الضِّرابَ حتى يَنْقَطع قد جَفَرَ يجْفُر جفوراً ، فهو جافر .
وقال ذو الرّمة في ذلك :
وقد عارضَ الشِّعْري سُهَيلاً كأنّه
قريعُ هِجانٍ عارَضَ الشوك جافرُ
وقال الليث : رجل مُجْفِر .
وقد أَجفَرَ إذا تَغَيَّرت رائحةُ جَسَدِه .
أبو عبيد ، عن الفَراء : كُنْتُ آتِيكم ، فقد
أجْفَرْتكم ، أي تركتُ زِيارتكم وقَطَعتها .
وقال غيره : يقال للرَّجل الذي لا عَقْل له : إنَّهُ لَمُنْهدِمُ الجال ، ومُنْهدِم الجَفْر .
وقال ابن الأعرابيّ : الْجُفَرِيُّ والكُفَرِي : وِعاءُ الطَّلْع . وإبلٌ جِفارٌ ، إذا كانت غِزَاراً ، شُبِّهت بِجِفَار الرَّكايا .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أجْفَرَ الرجل ، وجَفَر وجَفَّر : إذا انْقَطع عن الجِماع ، وكذلك اجتَفَرَ ، وإذا ذَلَّ قيل : اجْتَفَر .
رفج : قال الليث : الرُّفوجُ : أصْلُ كَرَبِ النَّخل ؛ ولا أدري : أَعربِيٌ أمْ دَخيل .
فجر : قال الليث : الفَجْرُ : ضَوْءُ الصُّبح ، وقد انْفَجر الصُّبح .
ويقال للصُّبْح المُستطير فَجْرٌ ، وهو الصَّادق . والمستطيل الكاذِب يقال له : فجر أيضاً .
وأما الصبح فلا يكونُ إلا الصَّادق .
والفَجْرُ : تفجيرُك الماء . والمَفْجَرُ : الْموْضعُ الذي يَفْجَرُ مِنه .
ويقال : انْفجَرت عليهم الدّواهي ، إذا جاءهم الكثيرُ منها بَغْتَه ، وأيّام الفِجار : أَيّام وقائع كانت بعُكاظ ، تفاخروا فيها فاجْتَربوا واستَحَلُّوا الحُرُمات .
والفجور : الرِّيبة والكَذِب من الفُجور . وقد رَكِبَ فلانٌ فَجْرةً وفَجار لا يَجْرِيان إذا فَجَرَ وكَذب ، وقال النّابغة :
إنّا اقْتَسَمْنا خُطَّتَيْنَا بَيْننا
فَرحَلْتُ بَرّةَ ، وارْتحلْتَ فجارِ
أبو عبيد : الفَجَرُ الجُودُ الْواسعُ ، والكرم .
ثعلب عن ابن الأعْرابيّ : أفْجر الرجل ، إذا جاء بالْفَجَرِ ، وهو المال الكثير ، وأَفْجرَ إذا كَذَب ، وأفجر إذا عَصَى بِفَرْجِه ، وأُفجر إذا كَفَر ، ومثلُه فَجَرَ وفَجَّرَ .
قال وقوله : ونَتْرُك من يَفْجُرُك ، أي من يَعْصيك ، ومَنْ يُخَالفك .
وقال رجلٌ لعمر وقد اسْتأذنه في الجِهاد فمنَعَه لضَعْف بَدَنه ، فقال : إن أطْلَقْتَني وإلاّ فَجَرْتُك ، أي عَصَيْتُك .
وأفْجَرَ : مال مِنْ حَقَ إلى بَاطِل . وأفجَرَ يَنْبوعاً من ماء ، أي أخْرجه .
وقال شَمِر : قال ابن الأعرابيّ : الفَجور والفَاجِر : المخطِىء ، والفُجورُ خِلاف البِرّ ، والفاجِرُ المائِلُ ، والسَّاقطُ على الطَّريق . وفَجَر أي كَذَب ، وأنشد :
قَتَلْتُمْ فَتًى لا يَفْجُر الله عامِداً
ولا يَجْتَوِيه جارُهُ حين يُمْحِلُ
أي لا يَفْجُرُ أمْر الله ، أي لا يَميلُ عنه ولا يَتْركه .
وقال شِمر : قال الْهوازِنيّ : الافْتِجارُ في الكلام اخْتِراقُه من غير أن يَسْمَعه من أحد ، أو يَتَعَلَّمه ، وأنشد :
نَازعِ القَومَ إذا نازَعْتَهم
بأريبٍ أو بَحَلاَّفٍ أبَلْ
يَفْتَجِرُ القولَ ولم يَسْمَعْ به
وهُو إنْ قيلَ : اتّق الله ، احْتَفَل
وقال الفراء في قول الله جَلَّ وعَز : ( ( بَنَانَهُ بَلْ يُرِيدُ الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ ) ( القيامة : 5 ) . حدَّثني قيسٌ ، عن ابن حُصَيْن ، عن سعيد بن جُبَيْر قال : تقول : سوف أَتُوبُ ، سوف أتوب .
قال : وقال الكَلْبِيّ : يُكْثِرُ الذُّنوبَ ، ويُؤَخِّرُ التَّوْبة .
وقال أبو إسحاق : معناه أنه يُسَوِّفُ بالتَّوبة ، ويُقَدِّمُ الأعمالَ السَّيِّئة . قال : ويجوزُ والله أعلم أنَّه يكْفُر بما قُدَّامَه من البعث .
وقال المؤرَّج : فَجر إذا رَكِبَ رَأْسَه ، فمضَى غيرَ مُكْتَرثٍ . قال : وقوله : ( الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ ( ، ليمْضيَ راكباً رأسه . قال : وفَجرَ أخْطأَ في الجواب . وفجر من مرضه ، إذا بَرَأَ . وفَجرَ ، إذا كلَّ بَصَرُه .
وقال ابن شُميْل : الفُجورُ رُكوب ما لا يَحِلّ . وحَلَفَ فلان على فَجْرة ، واشْتَمَلَ على فجرة ، أي رَكِبَ أمْراً قبيحاً من يمين كاذِبة ، أوْ زِنًى ، أوكَذِب .
قلت : والفَجْرُ أصلهُ الشَّقّ ، ومنه أُخِذَ فجرُ السِّكْر ، وهو بَثْقُه . وسُمِّيَ الفَجْر فجراً لانفِجَارِه ، وهو انْصِداعُ الظُّلمة عن نور الصُّبْح .
والفجورُ أصْلُه الميْلُ عن القَصْد .
قال لَبيد :
وإنْ أَخَّرتَ فالْكِفْلُ فاجِر
والكاذبُ فاجِر ، والمكَذَّبُ بالحق فاجِر ، والكافِرُ فاجِر ، لميْلِهم عن الصِّدْق والقَصْد .
وقول الأعرابيّ لعُمَر :
اغْفِرِ اللهمَّ إنْ كانَ فَجَرْ
أي مالَ عن الحق .
وقيل في قول الله : ( ( بَنَانَهُ بَلْ يُرِيدُ الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ ) ( القيامة : 5 ) . أي : ليُكَذِّب بما أَمامه من البعْث ، والحِساب والجَزاء ، والله أعْلم .

##### Türkçe

ج ر ف
**جرف** ، **جفر** ، **رجف** ، **رفج** ، **فجر** ، **فرج** : kullanılagelenlerdir.

**جرف** : **اللَّيْثُ** dedi ki: **الجَرْفُ**; senin bir şeyi yerin yüzünden kazıyıp almandır; hatta denilir ki: kadın **لِثَةٍ** sahibi idi de tabip onu **اجْتَرَفَها**; yani onu dişlerden keserek kazıyıp aldı.

Dedi ki: **الطَّاعون الجارِفُ** Irak ehline süratle indi; bu yüzden **جَارِفاً** diye adlandırıldı.

Dedi ki: **الجارِفُ** bir uğursuzluk yahut bir belâdır; kavmin malını **يجتَرِفُ** (kazıyıp alır). Ve **رَجُلٌ مُجَرَّفٌ**: onu zaman **جَرَّفَهُ**; yani malını silip süpürdü ve onu fakirleştirdi.

Ve **رَجُلٌ جَرَّافٌ**: o oburdur; hiçbir şeyi bırakmaz.

Ve **جُرْف** vadinin ve benzerinin, sel yataklarının yamaçlarından olanı: su onun dibinde oyulup kazınca, onu kazar da mağara gibi olur ve üstü yükselir; üstü yarılınca o **هارٍ** (çökmek üzere)dir. Ve sel onun yamaçlarını **جَرَّف** (süpürüp götürdü). Allah dedi ki: ( **أَم مَّنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ** ) (التوبة: 109).

**أبو خَيْرَة** dedi: **الجُرْفُ**; pürüzsüz dağın yanıdır.

**شَمِر** dedi. Denilir: **جُرْفٌ** ve **أَجْرَافٌ** ve **جُرْفَة**; o, uçurumdur.

**ثعلب** , **ابن الأعْرابيّ**’den: **أَجْرَفَ** adam, develerini **الجَرْفِ**’te otlattığında; o, verimlilik ve birbirine girmiş, sarmaş dolaş otlaktır; ve şu beyiti okudu:
في حِبّةٍ جَرْفٍ وَحِمْضٍ هَيْكَل

Ve develer dolgun bir semizlikle semirir; yani **الحِبّة** üzerinde: o, baklagillerin tanelerinden saçılıp dökülen ve onlarla birlikte baklanın kuru yaprağının toplandığı şeydir; develer onun üzerinde semirir.

Ve **أَجْرَفَ** adam, kendisine **سَيْلٌ جُرافٌ** isabet ettiğinde.

**أبو عبيد**: **الجُرفَةُ** develerin damgalarındandır: devenin uyluğundan bir deri parçasının koparılmadan kesilmesi, sonra bir araya getirilmesidir; bunun benzeri burunda **القُرْمَة**’dir.

Bazıları dedi ki: **الجَوْرَفُ**: devekuşudur; ve Ka‘b b. Zuhayr el-Muzenî’ye ait şu beyiti okudu:
كَأَنَّ رَحْلِي ، وقد لانَت عريكَتُها
كَسَوْتُهُ جَوْرَفاً أَقْرَابُه خَصِفَا

Dedim ki: bu bir tashiftir. Doğrusu, **أَبو العباس**’ın **ابن الأعرابيّ**’den rivayet ettiğidir: o dedi ki: **الجَوْرَق** **بالْقافِ**: devekuşudur.

Dedi ki: onu **بالفاء** ile söyleyen tashif etmiştir.

**أبو تراب** , **اللِّحيانيّ**’den: **رجل مُجَارَفٌ**: ve **مُحَارَفٌ**; o, hayır kazanamayan kimsedir.

**ثعلب** , **الأعرابيّ**’den dedi ki: **الْجَرْف**; susan ve konuşan (mal)dan çok maldır.

**ابنُ السِّكّيت** dedi: **الْجُرافُ**; büyük bir ölçek kabıdır. Dedi ki: ve onun sözü **الْجُرافُ الأكْبَرُ**; der ki: onlara zillet(ten) tam bir ölçek vardı. Ve **سَيْلٌ جُرافٌ**: her şeyi **يَجْرُف** (süpürür).

**رجف** : **اللَّيثُ** dedi: **رَجَفَ** şey **يَرْجُفُ** **رَجْفاً** ve **وَرَجَفَاناً**; devenin semer altında titremesi gibi, rüzgâr onu titrettiğinde ağacın titremesi gibi, diş kökü sallandığında dişin titremesi gibi; ve bunun benzeri, hepsi **رَجْفٌ**’tir. Ve yer **رَجَفَت**; sarsıldığında. Ve kavim **رَجَفَ**; savaşa hazırlandıklarında.

Allah dedi ki: ( **أَمْراً يَوْمَ تَرْجُفُ الرَّاجِفَةُ تَتْبَعُهَا الرَّادِفَةُ** ) (النازعات: 6, 7).

**الفرّاء** dedi: o, birinci üfürüştür; onu **الرَّادفة** takip eder; o da ikinci üfürüştür.

**أبو إسحاق** dedi: **الرَّاجِفَةُ**; yer, şiddetli bir hareketle **تَرْجُفُ** (sarsılır).

**مجاهد** dedi: **الرَّاجِفة**: zelzeledir.

**اللَّيثُ** dedi: Kur’an’da **الرَّجْفَةُ**: bir kavmi yakalayan her azap, **رَجْفَةٌ** ve **صَيْحَةٌ** ve **صَاعِقَة**’dır.

Ve **الرّجْف**: **يرجُف** **رَجْفاً** ve **وَرَجِيفاً**; bu, bulutlarda onun hızhızının (titremesinin) tekrarlanmasıdır.

Başkası dedi: **الرَّجْفَةُ**; onunla birlikte çökme bulunan zelzeledir.

**ثعلب** , **ابن الأعْرابيّ**’den: **أَرْجَفَ الْبَلَدُ**: sarsıldığında; ve yer **رَجَفَت** ve **أَرْجَفت** ve **أُرْجِفَتْ**.

Başkası dedi: **الرَّجَّافُ**; denizdir, onun bir adıdır; ve ondan şu sözü:
المُطعِمون الشَّحْمَ كُلَّ عَشِيَّةٍ
حتى تَغيبَ الشمسُ في الرّجّاف

**الليث**: **أَرْجَفَ** kavim; kötü haberlerin ve fitnelerin zikrinin içine daldıklarında.

Allah azze ve celle dedi: ( **قُلُوبِهِمْ مَّرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ** ) (الأحزاب: 60); onlar, insanlarda onunla birlikte bir çalkantı bulunan yalan haberleri türetenlerdir.

**ابنُ الأعْرابي** dedi: yer **رَجَفَت**; sarsıldığında.

**فرج** : Hadiste rivayet edildi: ( **ولا يُتْرَكُ في الإسْلام مُفْرَج** ).

**أبو عُبيد** dedi: **جابِرٌ الجُعْفيّ** dedi: **الْمُفْرَجُ**; kavim içinde onlardan olmayan bir adamdır; o halde onun adına diyet ödemeleri üzerlerine bir haktır.

Dedi ki: ve Muhammed b. el-Hasen’i şöyle derken işittim: o, **بالْحاءِ والْجيم** ile rivayet edilir; kim **مُفرَجٌ** derse, o, ıssız bir yerde öldürülmüş kimsedir; bir köy yanında olmaz; der ki: onun diyeti beytülmaldan ödenir ve kanı boşa gitmez.

Ve kim **مُفْرَح** derse: o, borcun ağırlaştırdığı kimsedir.

**أَبو عُبيد** dedi: **أَبو عُبيدة** dedi: **المُفْرَجُ**; adamın Müslüman olup kimseyle velâyet bağı kurmamasıdır; bir suç işlediğinde, suçu beytülmale olur; çünkü onun **عاقِلَة**’si yoktur; o halde o, **بالجيم** ile **مُفْرَجٌ**’dir.

Bazıları dedi: o, divanı olmayan kimsedir.

**المُنْذِرِيّ** bana **ثعلب**’den haber verdi: o dedi ki: **المُفرَحُ**: borçla ağırlaşmış olan. Ve **المُفْرَجُ**: aşireti olmayan. Dedi ki: ve **ابنُ الأعْرابيّ** dedi: **المُفْرَحُ**: malı olmayan. Ve **المُفْرَجُ**: aşireti olmayan.

**الليث** dedi: **الْفَرَجُ**; gamın gitmesi ve sıkıntının açılmasıdır. Denilir: Allah onu **فَرَجَه** de o **انْفَرج**; ve onu **فَرَّجَهُ** **تَفْرِيجاً**.

Ve şu beyiti okudu:
يا فارِجَ الهَمِّ وكَشَّاف الكُرَبْ

Dedi ki: **الْفَرْجُ**; erkeklerin ve kadınların avret yerlerini, iki ön tarafı ve onların çevresini toplayan bir addır; hepsi **فَرْج**’dir; binek hayvanlardan ve benzerlerinden yaratılmışlarda da böyledir.

Ve iki şey arasındaki her **فُرْجَةً** o, **فَرْج**’dir; onun sözü gibi:
إلاَّ كُمَيْتاً بالْقَناةِ وضَابِئاً
بالفَرْج بَيْن لبانِه ويَدهِ

Ellerinin arasını **فَرْجاً** kıldı. Ve İmru’ul-Kays’ın sözü de böyledir:
لَها ذَنَبٌ مثل ذَيلِ العروس
تَسُدُّ به فَرْجَها من دُبُرْ

Onunla, uylukları ve bacakları arasını kastetti.

Ve **الفَرْجُ**: korkulan gediktir; çoğulu **فُروج**’dur; **فرْجاً** diye adlandırıldı; çünkü o kapalı değildir.

Ve tavuğun **فَرُّوجَةُ**’si **فَراريج** diye çoğul yapılır.

Hadiste: Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) ipekten bir **فَرُّوجٌ** üzerinde namaz kıldığı (geçti).

**أبو عُبَيد** dedi: o, arkasında bir yarık bulunan **الْقَباءُ**’dır.

**أبو عُبَيد** , **الفراء**’dan: **رَجُلٌ أَفْرَجٌ** ve **امْرأة فَرْجاء**: kalçaları büyük olup birbirine değmeyen; bu Habeşçedendir.

Dedi ki: ve **الكسائيّ** dedi: **الفُرُجُ** (fâ ve râ’nın dammesiyle): sırrı gizlemeyen kimsedir; **الْفِرْجُ** de onun gibidir.

Dedi ki: ve **الْفِرَجُ**: **فَرْجُه** sürekli açığa çıkan kimsedir.

**الهُذَلِيّ** bir inciyi vasfederek dedi:
بكَفَّى رَقاحِيَ يُريدُ نَماءَها
فَيُتْرِزُها للبيع وهي فَرِيجُ

Manası: insanların görmesi için incinin örtüsü açılmıştır.

**ثعلب** , **ابن الأعرابيّ**’den dedi ki: parmakların aralıklarına **التَّفاريجُ** ve **الحُلْفُقْ** denilir.

**النَّضْر** dedi: **فَرْجُ الوادي**; iki yakası arasındaki şeydir; o, onun karnıdır. Ve **فَرْجُ الطَّريق**: sırtı ve ağzıdır. Ve **فَرْج الجَبل**: geçididir.

**القَطاميّ** dedi:
مُتَوَسِّدين زِمام كُلِّ نَجِيبَةٍ
ومُفَرَّجٍ عِرْقَ الْمَقَذِّ مُنَوَّقِ

Kastetti: her **مُفَرَّج**’in yuları; o, **الوَسَاع**’dır.

Ve denilir: **المُفَرَّجُ**; dirseği koltuk altından ayrılmış olan.

Ve denilir: kavim bir ölüden **أَفْرجَ**; açılıp dağıldıklarında. Ve falan kimse şu şu yerden **أَفْرَجَ**; onu boşlayıp terk ettiğinde.

Ve denilir: bu gamın ne **فُرْجَة**’si vardır ne **فَرْجَةٍ** ne **فِرْجَة**. Ve **المُنذريّ** bana haber verdi: **ابن اليَزيديّ**’den, **أبي ناجِية**’den, **ابن الأَعْرابيّ**’den: o şu beyiti okudu:
رُبّما تكْرَهُ النُّفوس من الأمْ
رِ له فَرْجَةٌ كَحَلِّ العقَالِ

Dedi ki: **فُرْجَةْ** ve **فَرْجَةٌ** denilir; **فُرْجَةٌ** isimdir, **فَرْجَةٌ** mastardır. Ve **فُروجُ الأرض**; onun taraflarıdır.

**اللِّحيانيّ**: **قَوْسٌ فَرِيجٌ**; kirişi göbeğinden ayrıldığında; o, **الفارِجُ** de olur.

**الأَصْمَعِيّ** dedi: o, **الفارِجُ** ve **الفُرُج**’dur; **أبو عُبيدِ** onu ondan böyle rivayet etti.

Ve denilir: **رَجُل أَفْرَجُ الثَّنايا** ve **أَفْلَجُ الثَّنايا**; tek manadadır.

**ابن السِّكّيت**: **الأصمعيّ** dedi: **الفَرَجانُ**; Horasan ve Sicistan’dır. Ve **الغُدانِيّ**’nin sözünü okudu:
على أَحَدِ الفَرْجَيْن كان مُؤَمَّري

**أبو زيد**: tarağa **النَّحِيتُ** denilir; ve **المُضَرِّجُ** ve **المِرْجَلُ**; ve Ahmed b. Yahyâ bazılarına ait şu beyiti okudu:
فاتَه المَجْدُ والعلاءُ فأَضْحَى
يَنْفُضُ الْخِيسَ بالنَّخِيتِ المُفَرِّج

**الْخِيس** ile sakalını kastetti; yalancı şahit olan bir adamı vasfeder.

**أحمدُ بن عُبَيد** dedi: **أبو زيد** dedi:

Araplar der: binek hayvanı, **مَلأى فُروجُها** olarak koştu; ve **فُرُوجُها**: ayakları arasındaki şeydir; o halde **الفروج**; **بمَلأَى** ile merfûdur.

Ve müzekkerde denilir: at, **بملأَى فُروجه** ile koştu; o, ayakları arasındaki şeydir; yani koşmada süratinin şiddetinden ayakları arasını toz ve toprak doldurdu.

Ve Araplar ayaklar arasındaki şeye **خَوَاء** adını verir; iki şey arasındaki her **فُرْجَةٍ** de böyledir.

**أحمد بن يحيى** dedi: **الفَارِج**; doğumdan ayrılmış deve dişisidir; o halde o, erkeği sevmez ve ona yaklaşmayı kerih görür.

**جفر** : Ömer’in hadisinde: ihramlı kimse onu öldürdüğünde **اليَرْبوع** hakkında bir **بجِفْرَة** ile hükmettiği (geçti).

**أبو عبيد** , **أَبي زَيْد**’den dedi: keçi yavruları dört aya ulaştığında ve annelerinden ayrıldığında, onlar **الجفار**’dır; tekili **جَفْر**’dir; dişisi **جَفْرَة**’dir.

**ابن الأعرابيّ** dedi: **الجَفْرُ**; küçük kuzu ve altı ay sonra sütten kesilince oğlaktır. Dedi ki: ve oğlan da **جَفْر**’dür.

**ابن شُمَيل** dedi: **الجَفْرة**; ot ve ağaçtan doyup annesinden müstağni kalan dişi oğlaktır; ve o **تجفَّرَت** ve **اسْتَجْفَرت**; yani büyüdü ve semirdi.

Ve denilir: bu, **تَراغَب** etti ve **استَجْفَر** etti.

Dedi ki: ve denilir: karnı **أُجفِرَ**; ve karnı **استَجْفَر**; yani büyüdü.

Bunların hepsini Şemir kitabında onlardan nakletti ve dedi ki:
جُفْرَةُ البَطْنِ باطن الْمُجْرئِشّ

Başkası dedi: her şeyin **جُفْرَة**’si; onun ortası ve en büyük kısmıdır.

**أبو عبيد** , **أَبي زيد**’den: **الجَفْرُ**; örülmemiş kuyudur.

Başkası dedi: **الجُفْرةُ**; yerden geniş, yuvarlak bir çukurdur.

**أبو عبيد** , **الأَحْمر**’den: **الجَفيرُ** ve **الْجَشِيرُ** birlikte: sadak; o, **الجَعْبة**’dir.

**الليث** dedi: **الجَفير**; sadak benzeridir; ancak daha geniştir; içine çok ok konur.

Peygamberden ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: o dedi ki: ( **صُوموا ووفِّروا أَشْعَارَكم ، فإنها مَجفَرَةٌ** ).

**أبو عبيد**: yani, nikâh için kesici ve suyu azaltıcıdır.

Ve deve için denilir: çok çiftleşti de kesildiğinde: **جَفَرَ** **يجْفُر** **جفوراً**; o halde o, **جافر**’dir.

Zü’r-Rumme bunun hakkında dedi:
وقد عارضَ الشِّعْري سُهَيلاً كأنّه
قريعُ هِجانٍ عارَضَ الشوك جافرُ

**الليث** dedi: **رجل مُجْفِر**.

Ve **أَجفَرَ**; bedeninin kokusu değiştiğinde.

**أبو عبيد** , **الفَراء**’dan: “Size gelirdim; artık sizi **أجْفَرْتكم**”; yani ziyaretinizi terk ettim ve kestim.

Başkası dedi: aklı olmayan adama denilir: o, mutlaka **مُنْهدِمُ الجال**’dır ve **مُنْهدِم الجَفْر**’dir.

**ابن الأعرابيّ** dedi: **الْجُفَرِيُّ** ve **الكُفَرِي**: hurma tomurcuğu kabıdır. Ve **إبلٌ جِفارٌ**; bol sütlü olduklarında; kuyu kovalarına benzetilmiştir.

**ثعلب** , **ابن الأعرابيّ**’den: adam **أجْفَرَ** ve **جَفَر** ve **جَفَّر**; cinsel ilişkiden kesildiğinde; **اجتَفَرَ** da böyledir. Ve zelil olduğunda: **اجْتَفَر** denilir.

**رفج** : **الليث** dedi: **الرُّفوجُ**; hurma ağacının lifli dip kısmının aslıdır; bilmem: Arapça mıdır yoksa yabancı mıdır.

**فجر** : **الليث** dedi: **الفَجْرُ**; sabahın ışığıdır; ve sabah **انْفَجر**.

Ve yayılmış sabaha **فَجْرٌ** denilir; o, **الصَّادق**’tır. Ve uzayıp giden yalancıya **الكاذِب** denilir; ona da **فجر** denilir.

Ama sabah ancak **الصَّادق** olur.

Ve **الفَجْرُ**: suyu fışkırtmandır. Ve **المَفْجَرُ**: ondan suyun fışkırdığı yerdir.

Ve denilir: üzerlerine belâlar **انْفجَرت**; onlara ondan çokça, ansızın geldiğinde. Ve **أَيّام الفِجار**: Ukâz’da olmuş vak‘a günleridir; onda övünüşüp birbirlerine saldırdılar ve haramları helâl saydılar.

Ve **الفجور**: şüphe ve yalandır; **الفُجور**’dandır. Ve falan kimse **فَجْرةً** ve **فَجار** bindi; **يَجْرِيان** etmezler; **فَجَرَ** ve yalan söylediğinde. Nâbiga dedi:
إنّا اقْتَسَمْنا خُطَّتَيْنَا بَيْننا
فَرحَلْتُ بَرّةَ ، وارْتحلْتَ فجارِ

**أبو عبيد**: **الفَجَرُ**; geniş cömertlik ve keremdir.

**ثعلب** , **ابن الأعْرابيّ**’den: adam **أفْجر**; **الْفَجَرِ** ile geldiğinde; o, çok maldır. Ve **أَفْجرَ**; yalan söylediğinde. Ve **أفجر**; ferciyle isyan ettiğinde. Ve **أُفجر**; kâfir olduğunda. Ve benzeri: **فَجَرَ** ve **فَجَّرَ**.

Dedi ki: ve onun sözü: **ونَتْرُك من يَفْجُرُك**; yani sana isyan edeni ve sana muhalefet edeni.

Ve bir adam Ömer’e cihad için izin istedi de bedeninin zayıflığından onu menetti; adam dedi ki: “Beni salıver, yoksa seni **فَجَرْتُك**”; yani sana isyan ettim.

Ve **أفْجَرَ**: haktan bâtıla meyletti. Ve **أفجَرَ** bir su kaynağını; yani onu çıkardı.

**شَمِر** dedi: **ابن الأعرابيّ** dedi: **الفَجور** ve **الفَاجِر**; hata eden kimsedir. Ve **الفُجورُ**; **البِرّ**’in zıddıdır. Ve **الفاجِرُ**; meyleden ve yolda düşüp kalan kimsedir. Ve **فَجَر**; yalan söyledi. Ve şu beyiti okudu:
قَتَلْتُمْ فَتًى لا يَفْجُر الله عامِداً
ولا يَجْتَوِيه جارُهُ حين يُمْحِلُ

Yani Allah’ın emrini **يَفْجُرُ** etmez; yani ondan meyletmez ve onu terk etmez.

**شِمر** dedi: **الْهوازِنيّ** dedi: sözde **الافْتِجارُ**; onu, birinden işitmeden yahut öğrenmeden delip geçirmektir. Ve şu beyiti okudu:
نَازعِ القَومَ إذا نازَعْتَهم
بأريبٍ أو بَحَلاَّفٍ أبَلْ
يَفْتَجِرُ القولَ ولم يَسْمَعْ به
وهُو إنْ قيلَ : اتّق الله ، احْتَفَل

**الفراء** Allah azze ve celle’nin sözü hakkında dedi: ( **بَنَانَهُ بَلْ يُرِيدُ الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ** ) (القيامة: 5). Bana Kays anlattı; İbn Husayn’dan; Saîd b. Cübeyr’den: der ki: “Tevbe edeceğim, tevbe edeceğim.”

Dedi ki: ve **الكَلْبِيّ** dedi: günahları çoğaltır ve tevbeyi geciktirir.

**أبو إسحاق** dedi: manası: tevbeyi erteleyip durur ve kötü işleri öne alır. Dedi ki: ve caizdir—Allah daha iyi bilir—ki o, önündeki diriliş sebebiyle küfreder.

**المؤرَّج** dedi: **فَجر**; başını dikine bindiğinde, aldırmadan gidip yürüdüğünde. Dedi ki: ve onun sözü: ( **الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ** ); başını dikine binerek yürüyüp gitsin diye. Dedi ki: ve **فَجرَ**; cevapta hata etti. Ve **فجر** hastalığından; iyileştiğinde. Ve **فَجرَ**; gözü yorulduğunda.

**ابن شُميْل** dedi: **الفُجورُ**; helâl olmayanı işlemektir. Ve falan kimse bir **فَجْرة** üzerine yemin etti; ve bir **فجرة**’ye büründü; yani yalan yemin, yahut zina, yahut yalan gibi çirkin bir işi işledi.

Dedim ki: **الفَجْرُ**’ün aslı yarıktır; ondan **فجرُ السِّكْر** alınmıştır; o, onun yarılmasıdır. Ve **الفَجْر**; onun **انفِجَارِه** sebebiyle **فجراً** diye adlandırıldı; o, sabah nurundan karanlığın yarılıp ayrılmasıdır.

Ve **الفجورُ**’un aslı, kasttan meyletmektir.

Lebîd dedi:
وإنْ أَخَّرتَ فالْكِفْلُ فاجِر

Ve yalancı **فاجِر**’dir; ve hak ile yalanlanan **فاجِر**’dir; ve kâfir **فاجِر**’dir; doğruluktan ve kasttan meyletmeleri sebebiyle.

Ve bedevinin Ömer’e sözü:
اغْفِرِ اللهمَّ إنْ كانَ فَجَرْ

Yani haktan meyletti.

Ve Allah’ın sözü hakkında denildi: ( **بَنَانَهُ بَلْ يُرِيدُ الإِنسَانُ لِيَفْجُرَ أَمَامَهُ** ) (القيامة: 5); yani: önündeki dirilişi, hesabı ve cezayı yalanlasın diye; Allah daha iyi bilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والفاء وما يثلثهما في الثلاثي)
(جفل) الجيم والفاء واللام أصلٌ واحد، وهو تجمُّع الشيء، وقد يكون بعضُه مجتمعاً في ذَهاب أو فِرار. فالجفْل: السَّحاب الذي هَرَاقَ ماءَه. وذلك أنّه إذا هَرَاقه انجفَلَ([1]) ومَرّ. وريحٌ مُجْفِلٌ وجافِلَةٌ، أي سريعةُ المَرّ. والجُفال: ما نفاه السَّيلُ من غثائِه. ورُوي عن رؤبةَ الشّاعر أنّه كان يقرأ: ﴿فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَالاً([2])﴾ [الرعد 17]. ويقال انجفَلَ الناسُ إذا ذَهَبوا. والجَفَلَى: أن تدعُوَ النّاسَ إلى طعامك عامّةً، وهي خلاف النَّقَرَى. قال طَرَفة:
نحنُ في المَشتاةِ ندعُو الجَفَلَى  *** لا تَرى الآدِبَ فينا يَنْتَقِرْ([3])وظليمٌ إجْفِيلٌ: يَهْرُبُ من كلِّ شيء؛ وذلك أنّه يجمع نَفْسَه إذا هَرَب ويجفُِل وبه سُمِّي الجَبانُ إجْفِيلاً. ويقال لِلَّيل إذا وَلّى وأدبر انجفَلَ([4]).
قال الخليل: الجُفَالة من الناس الجماعةُ جاؤوا أو ذَهَبوا. ويقال أخذ جُفْلَةً من صُوفٍ، أي جُزَّة منه. والجُفَال: الشعر المجتمع الكثير. قال ذو الرمة:
* على المتْنَيْنِ مُنْسَدِلاً جُفَالا([5]) *
(جفن) الجيم والفاء والنون أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يُطِيفُ بشيءٍ ويَحْوِيه. فالجَفنُ جَفْنُ العين. والجَفْن جفن السَّيْف([6]).وجَفْن: مكان ([7]). وسمِّي الكَرْم جَفْناً لأنه يَدُورُ على ما يَعْلَق به. وذلك مُشاهَدٌ.
(جفو) الجيم والفاء والحرف المعتل يدلُّ على أصلٍ واحد: نبوّ الشيء عن الشيء. من ذلك جفَوْتُ الرّجُلَ أجْفُوه، وهو ظاهر الجِفْوة أي الجَفَاء. وجَفَا السَّرْجُ عن ظهر الفَرَس وأجفيته أنا. وكذلك كلُّ شيءٍ إذا لم يَلْزَم [شيئاً] يقال جَفَا عنه يَجفُو. قال أبو النَّجم يصف راعِياً:
صُلْبُ العصا جافٍ عن التغَزُّلِ *** كالصَّقرِ يَجْفُو عن طِرَادِ الدُّخَّلِ
يقول: لا يُحسِن مُغازَلة النساء، يجفُو عنهن كما يَجْفُو الصّقْر عن طراد الدُّخَّل، وهو ابن تَمْرة. والجَفاء: خلاف البِرّ([8]). والجُفَاء: ما نفاه السَّيل، ومنه اشتقاق الجَفَاء.
وقد اطّرد هذا الباب حتى في المهموز، فإنه يقال جَفأتُ الرجلَ إذا صرَعْتَه فضربتَ به الأرض. واجتفَأْتُ البقْلَةَ إذا أنت اقتلعتها من الأرض. وأجْفَأَتِ القِدْرُ بزَبَدها إذا ألْقَتْه، إجْفاءً. ومنه قوله صلى الله عليه وآله وسلم: "ما لم تصطبِحُوا أو تغتبِقُوا أو تجْتَفِئوا بها بَقْلاً"، في رواية من يرويها بالجيم.
ومن هذا الباب تجَفَّأَت البلادُ، إذا ذَهب خَيْرُها. وأنشد:
*ولما رأت أنَّ البلادَ تجفَّأَتْ *** تشكّتْ إلينا عَيْشَها أمُّ حَنْبَلِ([9])أي أُكِل بَقْلُها.
(جفر) الجيم والفاء والراء أصلان: أحَدهما نعت شيءٍ أجوف، والثاني تَرْك الشيء.
فالأوّل الجَفْر: البئر التي لم تُطْوَ. ومما حمل عليه الجَفْر من وَلَد الشاة ما جَفَرَ جَنْبَاهُ إذا اتَّسعا، ويكون الجَفرَ حتى يُجذِع([10]). وغُلامٌ جَفْرٌ من هذا. والجَفِيرُ كالكِنانَة، إلا أنه أوسع منها، يكون فيه نُشّابٌ كثير. وفرسٌ مُجْفَر، إذا كان عظيم الجُفْرَة، وهي وسطه.
وأما الأصل الثاني فقولهم أجْفَرْت الشيء قطعتُه، وأجْفَرَني مَن كان يزُورُني.
وأجْفَرْتُ الشيءَ الذي كنت أستعمله، أي تركته. ومن ذلك جَفَرَ الفحلُ عن الضِّراب، إذا امتنع وترك. وقال:
وقد لاحَ للساري سُهَيْلٌ كأنّه *** قَريعُ هِجانٍ يَتْبَعُ الشَّوْلَ جافِرُ([11])(جفز) الجيم والفاء والزاء لا يصلح أن يكون كلاماً إلا كالذي يأتي به ابنُ دريد، من أنّ الجَفْزَ السرعة([12]). وما أدري ما أقول. وكذلك قوله في الجِفْس وأنّه لغة في الجِبْس([13]). وكذلك الجَفْس وهو الجمع([14]).
---------------------
([1]) في الأصل: "الجفل".
([2]) من الآية 17 في سورة الرعد. وقراءة رؤبة هذه من القراءات الشاذة؛ نبه عليها ابن خالويه في كتابه 66، قال:" فيذهب جفالاً باللام رؤبة بن العجاج. قال أبو حاتم: ولا يقرأ بقراءته لأنه كان يأكل الفأر". وانظر لأكل رؤبة الجرذان، ما في الحيوان (4: 44/ 5: 253/ 6: 385).
([3]) ديوان طرفة 68 والمجمل واللسان.
([4]) في الأصل: "الجفل".
([5]) صدره كما في ديوانه 435 واللسان (جفل) .
* وأسحم كالأساود مسبكرا *
          وفي اللسان: "وأسود" بدل "وأسحم".
([6]) في الأصل: "الشيء"، تحريف.
([7]) أنشد ياقوت لمحمد بن عبد الله النميري:
طربت وهاجتك المنازل من جفن *** ألا ربما يعتادك الشوق بالحزن
([8]) في الأصل: "الشر"، صوابه في المجمل واللسان.
([9]) البيت في المجمل.
([10]) أجذع: صار جذعاً، وهو الذي أتى عليه الحول. وفي الأصل: "يخدع" محرف.
([11]) البيت لذي الرمة في ديوانه 243 وفي اللسان (جفر): "وقد عارض الشعرى سهيل".
([12]) نص الجمهرة (2: 90): "والجفز السرعة في المشي لغة يمانية لا أدري ما صحتها".
([13]) في الجمهرة (2: 93): "الجفس لغة في الجبس، وهو الضعيف الفدم".
([14]) نص الجمهرة (2: 96): جفشت الشيء أجفشه جفشا، إذا جمعته. لغة يمانية".

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** و**الفاء** وما يثلثهما في الثلاثي)
(**جفل**) **الجيم** ve**الفاء** ve**اللام** tek bir asıldır; o da şeyin toplanmasıdır; ve onun bir kısmı, bir gidiş yahut kaçış içinde toplanmış olabilir. Artık **الجفْل**: suyunu dökmüş olan buluttur. Bu, şundandır ki o onu döktüğü vakit **انجفَلَ** ve geçti. Ve **ريحٌ مُجْفِلٌ** ve **جافِلَةٌ**; yani geçişi hızlı. Ve **الجُفال**: selin köpüğünden sürüp attığı şeydir. Ve şair Rü’be’den rivayet olundu ki o şöyle okurdu: ﴿فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ **جُفَالاً**﴾ [الرعد 17]. Ve denir: insanlar **انجفَلَ** ettikleri vakit, gittiler. Ve **الجَفَلَى**: insanları yemeğine umûmen çağırmandır; ve o, **النَّقَرَى**’nın zıddıdır. Tarafe dedi:
نحنُ في المَشتاةِ ندعُو **الجَفَلَى**  *** لا تَرى الآدِبَ فينا يَنْتَقِرْ
Ve **وظليمٌ إجْفِيلٌ**: her şeyden kaçar; bu, şundandır ki o kaçtığı vakit nefsini toplar ve **يجفُِل** eder; ve bununla korkak **إجْفِيلاً** diye adlandırıldı. Ve gece için, döndüğü ve geri gittiği vakit, **انجفَلَ** denir.
Halîl dedi: insanlardan **الجُفَالة**; geldiler yahut gittiler, topluluktur. Ve denir: yünden **جُفْلَةً** aldı; yani ondan bir kırkım. Ve **الجُفَال**: toplanmış çok kıllardır. Zü’r-Rumme dedi:
* على المتْنَيْنِ مُنْسَدِلاً **جُفَالا** *

(**جفن**) **الجيم** ve**الفاء** ve**النون** tek bir asıldır; o da bir şeyin bir şeyi kuşatması ve onu içine almasıdır. Artık **الجَفنُ**: gözün **جَفْنُ**’udur. Ve **الجَفْن**: kılıcın **جفن**’idir. Ve **جَفْن**: yer. Ve asma **جَفْناً** diye adlandırıldı; çünkü o, tutunduğu şeyin üzerine döner. Ve bu, görülendir.

(**جفو**) **الجيم** ve**الفاء** ve illetli harf tek bir asla delâlet eder: şeyin şeyden uzak durması. Bundan: adamı **جفَوْتُ**; onu **أجْفُوه**; ve o, **الجِفْوة** yani **الجَفَاء**’nın zahiridir. Ve eyer, atın sırtından **جَفَا** etti; ve ben onu **أجفيته**. Ve bunun gibi her şey, bir şeye yapışmadığı vakit, ondan **جَفَا** etti, **يَجفُو** denir. Ebû’n-Necm, bir çobanı vasfederek dedi:
صُلْبُ العصا جافٍ عن التغَزُّلِ *** كالصَّقرِ يَجْفُو عن طِرَادِ الدُّخَّلِ
Der ki: kadınlarla flört etmeyi iyi yapmaz; onlardan uzak durur; tıpkı doğanın, **طِرَادِ الدُّخَّل**’den uzak durması gibi; ve o, Temre’nin oğludur. Ve **الجَفاء**: **البِرّ**’in zıddıdır. Ve **الجُفَاء**: selin sürüp attığı şeydir; ve ondan **الجَفَاء**’nın اشتقاق’ı.

Ve bu bab, hemzeli olanda bile düzenli olarak sürmüştür; zira denir: adamı **جَفأتُ**; onu yere çarptın da onunla yere vurdun, demektir. Ve otu **اجتفَأْتُ**; yani onu yerden söküp çıkardın. Ve tencere köpüğüyle **أجْفَأَتِ**; onu attığı vakit; **إجْفاءً** olarak. Ve ondan, sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem’in sözü: “ما لم تصطبِحُوا أو تغتبِقُوا أو تجْتَفِئوا بها بَقْلاً”، onu **الجيم** ile rivayet edenin rivayetinde.

Ve bu babdandır: beldeler **تجَفَّأَت**; hayrı gittiği vakit. Ve inşad etti:
*ولما رأت أنَّ البلادَ تجفَّأَتْ *** تشكّتْ إلينا عَيْشَها أمُّ حَنْبَلِ*
Yani onun otu yenildi.

(**جفر**) **الجيم** ve**الفاء** ve**الراء** iki asıldır: birincisi içi boş bir şeyin sıfatı; ikincisi şeyin terkidir.
Birincisi: **الجَفْر**; örülmemiş kuyudur. Ve üzerine hamledilen şeylerden: koyunun yavrusundan **الجَفْر**; iki yanı genişlediği vakit **جَفَرَ جَنْبَاهُ**. Ve **الجَفرَ** olur; ta ki **يُجذِع** edinceye kadar. Ve bu kabildendir **غُلامٌ جَفْرٌ**. Ve **الجَفِيرُ**; **الكِنانَة** gibidir; ancak ondan daha geniştir; içinde çok ok bulunur. Ve **فرسٌ مُجْفَر**; **الجُفْرَة**’si büyük olduğu vakit; ve o, onun ortasıdır.
İkinci asla gelince: onların sözü: şeyi **أجْفَرْت**; onu kestim. Ve beni, beni ziyaret eden kimse **أجْفَرَ** etti.
Ve kullandığım şeyi **أجْفَرْتُ**; yani onu terk ettim. Ve bundan: aygır, çiftleşmeden **جَفَرَ** etti; yani kaçındı ve terk etti. Ve dedi:
وقد لاحَ للساري سُهَيْلٌ كأنّه *** قَريعُ هِجانٍ يَتْبَعُ الشَّوْلَ جافِرُ

(**جفز**) **الجيم** ve**الفاء** ve**الزاء**, ancak İbn Düreyd’in getirdiği gibi bir söz olmaya elverişlidir: **الجَفْزَ** sürattir. Ve ben ne diyeceğimi bilmiyorum. Ve yine onun **الجِفْس** hakkında sözü; ve onun **الجِبْس**’te bir lugat olduğu. Ve yine **الجَفْس**; ve o, toplamadır.
---------------------
([1]) Asılda: “**الجفل**”.
([2]) Ra‘d sûresinde 17. âyettendir. Rü’be’nin bu kıraati şâz kıraatlerdendir; İbn Hâlaveyh, kitabında 66’da buna dikkat çekti; dedi ki: “**فيذهب جفالاً** لâm ile: Rü’be b. el-Accâc. Ebû Hâtim dedi: Onun kıraatiyle okunmaz; çünkü o fare yerdi.” Ve Rü’be’nin sıçan yemesi hakkında, el-Hayavân’da (4: 44/ 5: 253/ 6: 385) olana bak.
([3]) Tarafe divanı 68 ve el-Mücmel ve el-Lisân.
([4]) Asılda: “**الجفل**”.
([5]) Sadrı, divanında 435 ve el-Lisân (**جفل**)’de olduğu gibidir.
* وأسحم كالأساود مسبكرا *
Lisân’da: “**وأسود**”, “**وأسحم**” yerine.
([6]) Asılda: “**الشيء**”; tahrif.
([7]) Yâkût, Muhammed b. Abdullah en-Nümeyrî için inşad etti:
طربت وهاجتك المنازل من جفن *** ألا ربما يعتادك الشوق بالحزن
([8]) Asılda: “**الشر**”; doğrusu el-Mücmel ve el-Lisân’dadır.
([9]) Beyit el-Mücmel’dedir.
([10]) **أجذع**: جذع oldu; ve o, üzerinden bir yıl geçen kimsedir. Asılda: “**يخدع**” tahrif edilmiştir.
([11]) Beyit, Zü’r-Rumme’nindir; divanında 243 ve el-Lisân (**جفر**)’de: “**وقد عارض الشعرى سهيل**”.
([12]) el-Cemhere metni (2: 90): “**والجفز** yürüyüşte sürattir; Yemenî bir lugattir; onun sıhhatini bilmiyorum.”
([13]) el-Cemhere’de (2: 93): “**الجفس**; **الجبس**’te bir lugattir; ve o, zayıf, ahmaktır.”
([14]) el-Cemhere metni (2: 96): “Şeyi **جفشت**; onu **أجفشه**; **جفشا**; onu topladığın vakit. Yemenî bir lugat.”

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ف ر
فرس مجفر الجنبين‏:‏ منتفجهما وقد أجفر جنباه‏.‏
قال امرؤ القيس‏:‏ بمجفرة حرف كأن قتودها على أبلق الكشحين ليس بمغرب أي ليـس بلقـه بإغـراب وهـو المتسلـخ بياضـاً حتـى يحمـرّ‏.‏
وفـرس عظيم الجفرة وهي وسطه‏.‏
وذبح لهم جفرة وهي الماعزة الجذعة والذكر جفر لإجفار جنبيه‏.‏
وحفروا جفراً‏:‏ بئراً واسعة لم يطووها‏.‏
وتقول‏:‏ أكب فلان على حفره حتى انكب في جفره‏.‏
وجفر الفحل عن الإبل وربض الكبش عن الغنم إذا امتنع عن الضراب وفحل جافر‏.‏
والشمس مجفرة مبخرة‏.‏
وتقول‏:‏ يملأ الجفير قبل أن يقع النفير وهو الواسع من الكنائن‏.‏
ومن المجاز‏:‏ غلام جفر‏:‏ وقد استجفر إذا اتسع جفره أي جوفه وأكل‏.‏
وفلان منهدم الجفر‏:‏ لا رأي له‏.‏
وإن جفرك إليّ لهارٌّ أي شرك إليّ متسرع‏.‏

##### Türkçe

ج ف ر
**فرس مجفر الجنبين**: iki yanı şişkin olan; ve iki yanı şişti.

İmru’ul-Kays dedi ki:
**بمجفرة حرف كأن قتودها على أبلق الكشحين ليس بمغرب**
yani: onun alacası **بإغراب** ile değildir; o, beyazlıkça soyulup çıkandır; ta ki kızarıncaya kadar.

Ve **فرس عظيم الجفرة**: ve o, onun orta kısmıdır.

Ve onlar için **جفرة** kestiler: o, yaşını doldurmuş dişi keçidir; erkek ise, iki yanının şişmesi sebebiyle **جفر**’dir.

Ve **جفراً** kazdılar: geniş bir kuyu; onu taşla örmediler.

Ve dersin ki: falan, kazdığına kapaklandı; nihayet **جفره**’sine devrildi.

Ve aygır, develerden uzak durdu; ve koç, koyunlardan çöktü (geri durdu); eğer çiftleşmeden imtina ederse; ve çiftleşmeden imtina eden aygır: **فحل جافر**.

Ve güneş: **مجفرة مبخرة**.

Ve dersin ki: o, **الجفير**’i, **النفير** vuku bulmadan önce doldurur; ve o, sadakların geniş olanıdır.

Mecazdan: **غلام جفر**: ve **استجفر** etmiştir; eğer **جفره**’si, yani karnı genişler ve yer ise.

Ve falan: **منهدم الجفر**: onun için görüş yoktur.

Ve şüphesiz senin bana doğru **جفرك**’in elbette **هارّ**’dır; yani bana doğru koşuşun, acele edendir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجَفْرُ: من أَولاد الشاء إِذا عَظُمَ واستكرشَ، قال أَبو عبيد: إِذا بلغ ولد المعزى أَربعة أَشهر وجَفَرَ جَنْبَاه وفُصِلَ عن أُمه وأَخَذَ في الرَّعْي، فهو جَفْرٌ، والجمع أَجْفَار وجِفَار وجَفَرَةٌ، والأُنثى جَفْرَةٌ؛ وقد جَفَرَ واسْتَجفَرَ؛ قال ابن الأَعرابي: إِنما ذلك لأَربعة أَشهر أَو خمسة من يوم ولد. وفي حديث عمر: أَنه قضى في اليَرْبُوع إِذا قتله المحرم بجَفْرَةٍ؛ وفي رواية: قضى في الأَرنب يصيبها المحرم جَفْرَةً. ابن الأَعرابي: الجَفْرُ الجَمَلُ الصغير والجَديُ بعدما يُفْطَمُ ابن ستة أَشهر. قال: والغلام جَفْرٌ.
ابن شميل: الجَفْرَةُ العَناق التي شَبِعَتْ من البَقْلِ والشجر واستغنت عن أُمِّها، وقد تَجَفَّرَتْ واسْتَجْفَرَتْ. وفي حديث حليمة ظَئِرَ النبي، صلى الله عليه وسلم، قالت: كان يَشِبُّ في اليوم شَبَابَ الصبي في الشهر فبلغ ستّاً وهو جَفرٌ. قال ابن الأَثير: اسْتَجْفَر الصَّبيُّ إِذا قوي على الأَكل. وفي حديث أَبي اليَسَرِ: فخرج
(* قوله «فخرج إِلخ» كذا
بضبط القلم في نسخة من النهاية يظن بها الصحة والعهدة عليها). إِليَّ ابنٌ له جَفْرٌ. وفي حديث أُم زرع: يكفيه ذراعُ الجَفْرَةِ؛ مدحته بقلة الأَكل. والجَفْرُ: الصبي إِذا انتفخ لحمه وأَكل وصارت له كرش، والأُنثى جَفْرَةٌ، وقد استَجْفَر وتَجَفَّرَ. والمُجْفَرُ: العظيم الجنبين من كل شيء. واسْتَجْفَرَ إِذا عظم؛ حكاه شمر وقال: جُفْرَةُ البطن باطِنُ المُجْرَئِشِّ.
والجُفْرَةُ: جَوْفُ الصدر، وقيل: ما يجمع البطن والجنبين، وقيل: هو مُنحَنَى الضلوع، وكذلك هو من الفرس وغيره، وقيل: جُفْرَةُ الفرس وسَطُه، والجمع جُفَرٌ وجِفَارٌ. وجُفْرَةُ كل شيء: وسطه ومعظمه. وفَرَسٌ مُجْفَرٌ وناقة مُجْفَرَة أَي عظيمة الجُفْرةِ، وهي وسطه؛ قال الجَعْدِيُّ: فَتَآيا بِطَرِير مُرْهَفٍ
جُفْرَةَ المَحْزِمِ مِنْهُ فَسَعَلْ
والجُفْرَةُ: الحُفْرَةُ الواسعة المستديرة. والجُفَرُ: خُروق الدعائم التي تحفر لها تحت الأَرض. والجَفْرُ: البئر الواسعة التي لم تُطْوَ، وقيل: هي التي طوي بعضها ولم يطو بعض، والجمع جِفَارٌ؛ ومنه جَفْرُ الهَبَاءَةِ، وهو مُسْتَنْقَع ببلاد غَطَفَان. والجُفْرَةُ، بالضم: سَعَةٌ في الأَرض مستديرة، والجمعُ جِفَارٌ مثل بُرْمَةٍ وبرام، ومنه قيل للجوف: جُفْرةٌ. وفي حديث طلحة: فوجدناه في بعض تلك الجِفَارِ، وهو جمع جُفْرة، بالضم. وفي الحديث ذكر جُفرة، بضم الجيم وسكون الفاء، جفرة خالد من ناحية البصرة تنسب إِلى خالد بن عبدالله بن أَسِيدٍ، لها ذكر في حديث عبد الملك بن مروان.
والجَفِيرُ: جَعْبَة من جلود لا خشب فيها أَو من خشب لا جلد فيها. والجَفِيرُ أَيضاً: جَعْبَةٌ من جلود مشقوقة في جنبها، يُفعل ذلك بها ليدخلها الريح فلا يأْتكل الريش. الأَحمر: الجَفِير والجَعْبَةُ الكِنَانة. الليث: الجَفِير شبه الكنانة إِلا أَنه واسعٌ أَوسعُ منها يجعل فيه نُشَّابٌ كثير. وفي الحديث: من اتخذ قوساً عربية وجَفِيرَها نفى الله عنه الفقر؛ الجَفير: الكنانة والجَعْبة التي تجعل فيها السهام، وتخصيصُ القِسِيِّ العربية كراهيةَ زِيِّ العجم.
وجَفَرَ الفحلُ يَجْفُر، بالضم، جُفُوراً: انقطع عن الضِّراب وقَلَّ ماؤه، وذلك إِذا أَكثر الضراب حتى حَسَرَ وانقطع وعَدَلَ عنه. ويقال في الكبش: رَبَضَ ولا يقال جَفَرَ. ابن الأَعرابي: أَجْفَرَ الرجلُ وجَفَرَ وجَفَّرَ واجْتَفَرَ إِذا انقطع عن الجماع، وإِذا ذَلَّ قيل: قد اجْتَفَرَ. وأَجْفَرَ الرجلُ عن المرأَة: انقطع. وجَفَّرَه الأَمرُ عنه: قَطَعَه؛ عن ابن الأَعرابي، وأَنشد:
وتُجْفِروا عن نساء قَدْ تَحِلُّ لَكُمْ،
وفي الرُّدَيْنِيِّ والْهِنْدِيِّ تَجْفِيرُ
أَي أَن فيهما من أَلم الجراح ما يُجَفِّرُ الرجلَ عن المرأَة، وقد يجوز أَن يعني به إِماتتهما إِياهم لأَنه إِذا مات فقد جَفَرَ. وطعام مَجْفَرٌ ومَجْفَرَةٌ؛ عن اللحياني: يقطع عن الجماع. ومن كلام العرب: أَكلُ البِطِّيخ مَجْفَرَةٌ. وفي الحديث أَنه قال لعثمان بن مظعون: عليك بالصوم فإِنه مَجْفَرَةٌ؛ أَي مَقْطَعَةٌ للنكاح. وفي الحديث أَيضاً: صُوموا وَوَفِّرُوا أَشْعاركم
(* قوله: «ووفروا أشعاركم» يعني شعر
العانة. وفي رواية فإِنه أَي الصوم مجفر، بصيغة اسم الفاعل من أجفر، وهذا أَمر لمن لا يجد أهبة النكاح من معشر الشباب، كذا بهامش النهاية). فإِنها مَجْفَرَةٌ. قال أَبو عبيد: يعني مَقْطَعَة للنكاح ونقصاً للماء. ويقال للبعير إِذا أَكثر الضراب حتى ينقطع: قد جَفَرَ يَجْفِرُ جُفُوراً، فهو جافر؛ وقال ذو الرمة في ذلك:
وقد عَارَضَ الشِّعْرى سُهَيْلٌ، كَأَنَّهُ
قَرِيعُ هَجانٍ، عَارَضَ الشَّوْلَ جَافِرُ
وفي حديث عليّ، كرم الله وجهه: أَنه رأَى رجلاً في الشمس فقال: قُمْ عنها فإِنها مَجْفَرَةٌ أَي تُذْهِبُ شهوة النكاح. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: إِياكم وَنَوْمَةَ الغَدَاةِ فإِنها مَجْفَرَةٌ؛ وجعله القتيبي من حديث علي، كرم الله وجهه.
والمُجْفِرُ: المتغير ريح الجسد. وفي حديث المُغِيرةِ: إِياكم وكلَّ مُجْفِرَةٍ أَي مُتَغَيِّرة رِيحِ الجسد، والفعل منه أَجْفَر. قال: ويجوز أَن يكون من قولهم امرأَة مُجْفِرَةُ الجنين أَي عظيمتهما. وجَفَرَ جَنْبَاهُ إِذا اتَّسَعَا، كأَنه كَرِهَ السِّمَنَ. وقال أَبو حنيفة: الكَنَهْبَلُ صِنْفٌ من الطَّلْحِ جَفْرٌ.
قال ابن سيده: أُراه عَنَى به قبيح الرائحة من النبات. الفراء: كنت آتيكم فَقَد أَجْفَرْتُكم أَي تركت زيارتكم وقطعتها. ويقالُ: أَجْفَرْتُ ما كنتُ فيه أَي تركته. وأَجْفَرْتُ فلاناً: قطعته وتركت زيارته. وأَجْفَرَ الشيءُ: غاب عنك. ومن كلام العرب: أَجْفَرَنا هذا الذئبُ فما حَسَسْناه منذ أَيام. وفعلتُ ذلك من جَفْرِ كذا
(* قوله: «من جفر كذا إلخ» بفتح فسكون
وبالتحريك وجفرة كذا بفتح فسكون كل ذلك عن ابن دريد أفاده شارح القاموس). أَي من أَجله. ويقال للرجل الذي لا عقل له: إِنه لَمُنْهَدِمُ الحال ومُنْهَدِمُ الجَفْرِ.
والجُفُرَّى والكُفُرَّى: وِعاء الطلع.
وإِبِلٌ جِفَارٌ إِذا كانت غِزاراً، شبهت بِجِفَارِ الرَّكابا. والجُفُرَّاء والجُفُرَّاةُ: الكافور من النخل؛ حكاهما أَبو حنيفة. وجَيْفَرٌ ومُجَفَّر: اسمان: والجَفْرُ: موضع بنجد. والجِفَارُ: موضع، وقيل: هو ماء لبني تميم، قال: ومنه يوم الجِفَارِ؛ قال الشاعر: وَيَوْمُ الجِفَارِ وَيَوْمُ النِّسا
رِ كانا عَذَاباً، وكانا غَرَامَا
أَي هلاكاً. والجَفَائِرُ: رمال معروفة؛ أَنشد الفارسي:
أَلِمَّا على وَحْشِ الجَفَائِر فانْظُرا
إِليها، وإِنْ لم تُمْكِنِ الوَحْشُ رامِيَا
والأَجْفَرُ: موضع.

##### Türkçe

**الجَفْرُ**: koyun yavrularından, büyüyüp işkembesi belirginleştiği zaman; Ebû Ubeyd dedi ki:
Keçi yavrusu dört aya ulaşıp iki yanı **جَفَرَ** olup annesinden ayrıldığında
ve otlamaya başladığında, o **جَفْرٌ**’dür; çoğulu **أَجْفَار** ve **جِفَار** ve **جَفَرَةٌ**’dir;
dişisi **جَفْرَةٌ**’dir; ve **جَفَرَ** ve **اسْتَجفَرَ** etmiştir; İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Bu ancak
doğduğu günden itibaren dört ay yahut beş ay içindir. Ömer’in hadîsinde: **اليَرْبُوع**
hakkında, muhrim onu öldürdüğünde **جَفْرَةٍ** ile hükmettiği (geçer); bir rivayette:
muhrimin isabet ettirdiği **الأَرنب** hakkında **جَفْرَةً** hükmetti. İbnü’l-A‘râbî: **الجَفْرُ**
küçük deve ve sütten kesildikten sonra altı aylık olan oğlaktır. Dedi ki: ve oğlan **جَفْرٌ**’dür.

İbn Şümeyl: **الجَفْرَةُ** baklagil ve ağaçtan doyup annesinden müstağni kalan dişi oğlaktır;
ve **تَجَفَّرَتْ** ve **اسْتَجْفَرَتْ** etmiştir. Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, sütannesi
Halîme’nin hadîsinde, dedi ki: Günde, ayda çocuğun gençleşmesi kadar büyürdü; altıya ulaştı
ve o **جَفرٌ** idi. İbnü’l-Esîr dedi ki: Çocuk **اسْتَجْفَر** eder; yemeğe güç yetirdiği zaman.
Ebû’l-Yeser hadîsinde: bana onun bir oğlu çıktı, **جَفْرٌ**.
(* “فخرج إلخ” sözü: nihâye’den bir nüshada kalem ضبط’ıyla böyledir; onunla sıhhat zannedilir ve sorumluluk onadır). Ümmü Zer‘ hadîsinde: ona **ذراعُ الجَفْرَةِ** yeter; onu az yemesiyle övdü. Ve **الجَفْرُ**: çocuk, eti şiştiği, yediği ve ona işkembe olduğu zaman; dişisi **جَفْرَةٌ**’dir; ve **استَجْفَر** ve **تَجَفَّرَ** etmiştir. Ve **المُجْفَرُ**: her şeyden iki yanı büyük olan. Ve **اسْتَجْفَرَ**: büyüdüğü zaman; Şemmer bunu nakletti ve dedi ki: **جُفْرَةُ البطن** **المُجْرَئِشِّ**’in iç kısmıdır.

Ve **الجُفْرَةُ**: göğüs boşluğu; ve denildi ki: karın ile iki yanı bir araya getiren şey; ve denildi ki: kaburgaların eğimi; at ve başkasında da böyledir; ve denildi ki: **جُفْرَةُ الفرس** onun ortasıdır; çoğulu **جُفَرٌ** ve **جِفَارٌ**’dır. **جُفْرَةُ** her şeyin: onun ortası ve en büyük kısmı. Ve **فَرَسٌ مُجْفَرٌ** ve **ناقة مُجْفَرَة**: yani **الجُفْرةِ**si büyük; o da onun ortasıdır; el-Ca‘dî dedi ki:
فَتَآيا بِطَرِير مُرْهَفٍ
جُفْرَةَ المَحْزِمِ مِنْهُ فَسَعَلْ

Ve **الجُفْرَةُ**: geniş, yuvarlak çukur. Ve **الجُفَرُ**: yerin altında kendileri için kazılan direklerin delikleri. Ve **الجَفْرُ**: örülmemiş geniş kuyu; ve denildi ki: bir kısmı örülmüş, bir kısmı örülmemiş olandır; çoğulu **جِفَارٌ**’dır; bundan **جَفْرُ الهَبَاءَةِ** (vardır); o, **غَطَفَان** diyarında bir bataklıktır. Ve **الجُفْرَةُ** (ötre ile): yerde yuvarlak bir genişlik; çoğulu **جِفَارٌ**’dır; **بُرْمَةٍ** ve **برام** gibi; bundan dolayı iç boşluğa **جُفْرةٌ** denilmiştir. Talha hadîsinde: onu o **الجِفَارِ**’ın bazısında bulduk; o, ötre ile **جُفْرة**’nin çoğuludur. Hadîste **جُفرة** zikredilmiştir; **الجيم**’in ötreli, **الفاء**’nın sâkin olmasıyla: Basra tarafında Hâlid’in **جفرة**’si; Hâlid b. Abdullah b. Esîd’e nisbet edilir; Abdülmelik b. Mervân hadîsinde onun zikri vardır.

Ve **الجَفِيرُ**: içinde ağaç bulunmayan derilerden bir sadak yahut içinde deri bulunmayan ağaçtan (bir sadak). Ve **الجَفِيرُ** ayrıca: yanından yarılmış derilerden bir sadak; ona bu, rüzgâr girsin de tüy çürümesin diye yapılır. el-Ahmer: **الجَفِير** ve **الجَعْبَةُ** **الكِنَانة**’dır. el-Leys: **الجَفِير** **الكنانة**ya benzer; ancak o geniştir, ondan daha geniştir; içine çok **نُشَّابٌ** konur. Hadîste: kim Arap yayı ve onun **جَفِيرَ**’ini edinirse Allah ondan fakirliği uzaklaştırır; **الجَفير**: içine okların konduğu **الكنانة** ve **الجَعْبة**; Arap yaylarının tahsisi, Acemlerin kıyafetini kerih görme sebebiyledir.

Ve aygır **جَفَرَ** eder, **يَجْفُر** (ötre ile), **جُفُوراً**: çiftleşmeden kesilir ve suyu azalır; bu, çok çiftleşip yorulup kesildiği, ondan vazgeçtiği zaman olur. Koç hakkında: **رَبَضَ** denir, **جَفَرَ** denmez. İbnü’l-A‘râbî: adam **أَجْفَرَ** ve **جَفَرَ** ve **جَفَّرَ** ve **اجْتَفَرَ** eder; cinsel ilişkiden kesildiği zaman; zelil olduğu zaman da: **اجْتَفَرَ** etti denir. Ve adam kadından **أَجْفَرَ** etti: kesildi. Ve iş onu ondan **جَفَّرَه**: onu kesti; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyti okudu:
وتُجْفِروا عن نساء قَدْ تَحِلُّ لَكُمْ،
وفي الرُّدَيْنِيِّ والْهِنْدِيِّ تَجْفِيرُ
Yani ikisinde, yaraların acısından, erkeği kadından **يُجَفِّرُ** eden şey vardır; ve caizdir ki bununla, onları öldürmelerini kastetsin; çünkü öldüğü zaman **جَفَرَ** etmiştir.

Ve **طعام مَجْفَرٌ** ve **مَجْفَرَةٌ**; el-Lihyânî’den: cinsel ilişkiden keser. Arapların sözünden: **أَكلُ البِطِّيخ مَجْفَرَةٌ**. Hadîste: Osman b. Maz‘ûn’a dedi ki: oruca sarıl; çünkü o **مَجْفَرَةٌ**’dir; yani nikâhı kesicidir. Hadîste ayrıca: “oruç tutun ve **أَشْعاركم**’ı çoğaltın”
(* “ووفروا أشعاركم” sözü: kasık kılları demektir. Bir rivayette: çünkü o, yani oruç, **مجفر**’dir; **أجفر**’den ism-i fâil sigasıyla; bu, nikâh hazırlığı bulamayan gençler topluluğu içindir; nihâye’nin kenarında böyledir). çünkü o **مَجْفَرَةٌ**’dir. Ebû Ubeyd dedi ki: yani nikâhı kesici ve suyu azaltıcıdır. Deve çok çiftleşip kesilince: **جَفَرَ يَجْفِرُ جُفُوراً**; o halde o **جافر**’dir; Zü’r-Rumme bunun hakkında dedi ki:
وقد عَارَضَ الشِّعْرى سُهَيْلٌ، كَأَنَّهُ
قَرِيعُ هَجانٍ، عَارَضَ الشَّوْلَ جَافِرُ
Ali hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: güneşte bir adam gördü de dedi ki: ondan kalk; çünkü o **مَجْفَرَةٌ**’dir; yani nikâh şehvetini giderir. Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: kuşluk uykusundan sakının; çünkü o **مَجْفَرَةٌ**’dir; Kuteybî bunu Ali hadîsinden saydı, Allah yüzünü keremli kılsın.

Ve **المُجْفِرُ**: beden kokusu değişmiş olan. Muğîre hadîsinde: her **مُجْفِرَةٍ**’den sakının; yani beden kokusu değişmiş olan; bunun fiili **أَجْفَر**’dır. Dedi ki: ve caizdir ki “**امرأَة مُجْفِرَةُ الجنين**” sözünden olsun; yani ikisi de büyük olan. Ve iki yanı **جَفَرَ** etti; genişlediği zaman; sanki şişmanlığı kerih görmüştür. Ebû Hanîfe dedi ki: **الكَنَهْبَلُ** **الطَّلْحِ**’tan bir sınıftır, **جَفْرٌ**dür.
İbn Sîde dedi ki: bana göre bununla bitkiden kötü kokulu olanı kastetti. el-Ferrâ: size gelirdim; artık sizi **أَجْفَرْتُكم**; yani ziyaretinizi terk ettim ve kestim. Ve denilir: içinde bulunduğum şeyi **أَجْفَرْتُ**; yani onu terk ettim. Ve falanı **أَجْفَرْتُ**: onu kestim ve ziyaretini terk ettim. Ve şey **أَجْفَرَ** etti: senden kayboldu. Arapların sözünden: bu kurt bizi **أَجْفَرَنا** etti; günlerden beri onu hissetmedik. Ve bunu **جَفْرِ** şöyle şöyle’den yaptım
(* “من جفر كذا إلخ” sözü: fetha sonra sükûn ile; ve hareke ile; ve **جفرة** şöyle şöyle: fetha sonra sükûn ile; bunların hepsi İbn Düreyd’dendir; Kâmûs şârihi onu faydalandırdı). yani onun sebebiyle. Aklı olmayan adama denilir: o, hâli yıkık ve **الجَفْرِ** yıkıktır.

Ve **الجُفُرَّى** ve **الكُفُرَّى**: hurma çiçeği kabı.

Ve **إِبِلٌ جِفَارٌ**: sütü bol olduğu zaman; **جِفَارِ الرَّكابا**’ya benzetildi.

Ve **الجُفُرَّاء** ve **الجُفُرَّاةُ**: hurma ağacının **الكافور**’u; ikisini de Ebû Hanîfe nakletti.

Ve **جَيْفَرٌ** ve **مُجَفَّر**: iki isimdir. Ve **الجَفْرُ**: Necd’de bir yerdir. Ve **الجِفَارُ**: bir yerdir; ve denildi ki: Benî Temîm’e ait bir sudur; dedi ki: bundan **يوم الجِفَارِ** (vardır); şair dedi ki:
وَيَوْمُ الجِفَارِ وَيَوْمُ النِّسا
رِ كانا عَذَاباً، وكانا غَرَامَا
Yani helâk. Ve **الجَفَائِرُ**: bilinen kumlardır; el-Fârisî şu beyti okudu:
أَلِمَّا على وَحْشِ الجَفَائِر فانْظُرا
إِليها، وإِنْ لم تُمْكِنِ الوَحْشُ رامِيَا

Ve **الأَجْفَرُ**: bir yerdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ف ر * * الجَفْرُ * من أولاد المعز ما بلغ أربعة أشهر و * جَفَرَ * جنباه اتسعا وفصل عن أمه والأنثى * جَفْرةٌ

##### Türkçe

* ج ف ر * * **الجَفْرُ** * keçi yavrularından dört aya ulaşmış olan; ve **جَفَرَ**: iki yanı genişledi ve anasından ayrıldı; dişisi: **جَفْرةٌ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الجفر، بفتح فسكون، من أولاد المعز والشاء كما في الصحاح، واقتصر في المحكم على الشاء، وتبعه المصنف، وزاد بعضهم: والضأن: ما عظم واستكرش وجفر جنباه، أي اتسع.
 أو الجفر: هو إذا بلغ ولد المعزى أربعة أشهر، وجفر جنباه، وفصل عن أمه، وأخذ في الرعي، قاله أبو عبيد. وقال ابن الأعرابي: إنما لأربعة أشهر أو خمسة من يوم ولد، وعنه أيضا: الجفر: الجمل الصغير، والجدي بعد ما يفطم ابن ستة أشهر. ج أجفار وجفار، بالكسر. وجفرة، محركة. وقد جفر، واستجفر، وتجفر.
 من المجاز: الجفر: الصبي إذا انتفخ لحمه، وأكل، وصارت له كرش. وقد جفر وتجفر. وقال ابن الأعرابي: والغلام جفر. وفي حديث حليمة ظئر النبي صلى الله عليه وسلم، قالت:  كان يشب في اليوم شباب الصبي في الشهر، فبلغ ستا وهو جفر  . وفي حديث أبي اليسر:  فخرج إلي ابن له جفر  . وفي بهاء فيهما.

  قال ابن شميل: الجفرة: العناق التي شبعت من البقل والشجر، واستغنت عن أمها. وقد تجفرت واستجفرت. وفي حديث أم زرع:  يكفيه ذراع الجفرة  ، مدحته بقلة الأكل، وقال ابن الأنباري في شرحه على الحديث: هي الأنثى من ولد الضأن، وقال غيره: الأنثى من المعز فقط، وقيل: منهما جميعا، وهو الصواب. الجفر: البئر الواسعة التي لم تطو، كالجفرة، ذكرهما السهيلي في الروض، أو هي التي طوي بعضها ولم يطو بعض. والجمع جفار.
 الجفر: ع بناحية ضرية، وهي صقع واسع بنجد، ينسب إليه الحمى من نواحي المدينة المشرفة، على ساكنها أفضل الصلاة والسلام، يليها أمراء المدينة كان به ضيعة لسعيد بن سليمان، كذا في النسخ، وفي التبصير: سعيد بن عبد الجبار المسافعي ولي القضاء زمن المهدي، وكان يكثر الخروج إليها، فقيل له: الجفري لذلك.
 الجفر: بئر بمكة المشرفة لبني تيم بن مرة بن كعب بن لؤي بن غالب القرشي.
 الجفر: ماء لبني نصر بن معاوية بن بكر بن هوازن.
 الجفر: مستنقع ببلاد غطفان، ويسمى جفر الهباءة، وسيأتي في كلام المصنف قريبا.
 وجفر الفرس: ماء سمي به، لأنه وقع فيها، كذا في النسخ، والصواب: فيه فرس في الجاهلية، فبقي أياما، ويشرب منها، ثم خرج صحيحا. وفي التكملة: فأخرج صحيحا، فنسب إليه.
 وجفر الشحم: ماء لبني عبس ببطن الرمة، حذاء أكمة الخيم. وجفر البعر: ماء لبني أبي بكر بن كلاب. وجفر الأملاك: موضع بنواحي الحيرة، من الكوفة. وجفر ضمضم: ع. كل ذلك نقله الصغاني. وجفر الهباءة: ع ببلاد غطفان بالشربة، قتل فيه حمل وحذيفة ابنا بدر الفزاريان، قتلهما قيس بن زهير، وفيه يقول:
  تعلم أن خير النـاس مـيتـا                      على جفر الهبـاءة لا يريم.
  ولولا ظلمة ما زلت أبكـي                      عليه الدهر ما طلع النجوم.
  ولكن الفتى حمل بـن بـدر                      بغى والبغي مصرعه وخيم. وجفرة بني خويلد: ماء لبني عقيل من هوازن.
 من المجاز: الجفرة، بالضم: جوف الصدر، أو هو ما يجمع الصدر والجنبين، وقيل: هو منحنى الضلوع، وكذلك هو من الفرس وغيره.
 الجفرة في الأصل: سعة في الأرض مستديرة، وهي الحفرة. قيل: الجفرة من الفرس: وسطه. وهو مجفر بفتح الفاء أي واسعها، أي الجفرة. وفي الأساس: منتفجها،وكذلك ناقة مجفرة، أي عظيمة الجفرة، وهي وسطها. قال الجعدي:
  فتآيا بطـرير مـرهـف                      جفرة المحزم منه فسعل. وقيل: جفرة ثكل شيء: وسطه ومعظمه. ج جفر، بضم ففتح وجفار، بالكسر. يقال: فرس عظيم الجفرة، وناقة عظيمة الجفرة. وأما الثاني فجمع جفرة بمعنى الحفرة المستديرة. ومنه حديث طلحة: فوجدناه في بعض تلك الجفار.
 الجفرة: ع بالبصرة يقال له: جفرة خالد، ينسب إلى خالد بن عبد الله بن أسيد، كان بها أي بالجفرة حرب شديد عام سبعين أو إحدى وسبعين بعد الهجرة، ولها ذكر في حديث عبد الملك بن مروان. وقيل لجعفر بن حيان العطاردي البصري الخزاز الأعمى، كنيته أبو الأشهب، من أكبر قراء البصرة، قرأ على أبي رجاء العطاردي، وهو من رجال الصحيحين: الجفري بالضم، لأنه ولد عام الجفرة، وهو عام سبعين، أو إحدى وسبعين وتوفي سنة 165.

  والجفير: جعبة من جلود لا خشب فيها، أو من خشب لا جلود، وفي بعض الأصول الجيدة: لا جلد فيها،وهي من جلود مشقوقة في جنبها، يفعل ذلك بها ليدخلها الريح، فلا يأتكل الريش. وقال الأحمر: الجفير والجعبة: الكنانة. وقال الليث: الجفير شبه الكنانة إلا أنه أوسع منها، يجعل فيها نشاب كثير. وفي الحديث:  من اتخذ قوسا عربية وجفيرها نفى الله عنه الفقر  .
 الجفير: ع بناحية ضرية بنجد، كثير الضباع، لغطفان. وقيل: هو بالحاء المهملة، وسيأتي، ولعل الصواب بالمهملة، ولذا سقط في كثير من النسخ المعتمدة.
 جفير كزبير: ة بالبحرين ذات بساتين ورياض ومياه ومنازه، وقد ترافقت بجماعة من أهلها، في سفري من اليمن إلى مكة، وهم يسمونها الجفيرة، قالوا: وهي قريبة من اللذكي. والجفور، بالضم: مصدر جفر يجفر،وهو انقطاع الفحل عن الضراب وامتناعه، كالاجتفار، والإجفار، والتجفير. يقال: جفر الفحل، إذا انقطع عن الضراب. وقل ماؤه، وذلك إذا أكثر الضراب حتى حسر، وانقطع، وعدل عنه. ويقال في الكبش: ربض، ولا يقال: جفر. والفحل جافر، قال ذو الرمة:
  وقد عارض الشعري سهيل كأنـه                      قريع هجان عارض الشول جافر. وأجفر الشيء: غاب عنك. أجفر الرجل عن المرأة إذا انقطع عن الجماع، كاجتفر، وجفر، وجفر، قاله ابن الأعرابي، وإذا ذل قيل: اجتفر، وسيأتي، وأنشد:
  وتجفروا عن نساء قد تحل لكم                      وفي الرديني والهندي تجفير. أي أن فيهما من ألم الجراح ما يجفر الرجل عن المرأة. أجفر صاحبه: قطعه عنه وترك زيارته. قال الفراء: كنت آتيكم فقد أجفرتكم، أي تركت زيارتكم وقطعتها. ويقال: أجفرت ما كنت فيه، أي تركته. وجفر: اتسع. وجفر: انتفخ. وجفر جنباه: اتسعا. جفر من المرض: خرج، وذلك إذا برأ. والجوفر: الجوهر وزنا ومعنى والجيفر: الأسد الشديد، لانتفاخه عند الغضب. وجيفر بن الجلندي الأزدي: ملك عمان ورئيسها. أسلم هو وأخوه عبد الله، على يد سيدنا عمرو بن العاص بن وائل السهمي، رضي الله عنه، لما وجهه رسول الله صلى الله عليه وسلم إليهما، وهما على عمان، ولا رؤية لهما، ولم يذكر الذهبي أخاه عبد الله في التجريد، ولا ابن فهد، مع جمعهما في كتابيهما من شذ وندر، فلينظر في كتب السير. وضميرة بنت جيفر: صحابية، ولم يذكرها الذهبي، ولا ابن فهد، فلينظر. وطعام مجفر ومجفرة، بفتحهما، عن اللحياني: يقطع عن الجماع، ومنه قولهم: الصوم مجفرة، وقد ورد في الحديث أنه قال لعثمان بن مظعون:  عليك بالصوم، فإنه مجفرة  ، أي مقطعة للنكاح، وفي الحديث أيضا:  صومثوا ووفروا أشعاركم فإنها مجفرة  ، قال أبو عبيد: يعني مقطعا للنكاح ونقصا للماء. وفي حديث علي رضي الله عنه:  أنه رأى رجلا في الشمس، فقال: قم عنها فإنها مجفرة  ، أي تذهب شهوة النكاح، وفي حديث عمر رضي الله عنه:  إياكم ونومة الغداة فإنها مجفرة  ، وجعله القتيبي من حديث علي رضي الله عنه.
 المجفر كمعظم: المتغير ريح الجسد. وفي حديث المغيرة:  إياكم وكل مجفرة  أي متغيرة ريح الجسد، والفعل منه أجفر، ويجوز أن يكون من قولهم: امرأة مجفرة الجنبين أي عظيمتهما، كأنه كره السمن.
 قولهم: فعل ذلك من جفرك، بفتح فسكون، وجفرك، محركة، وجفرتك، بفتح فسكون وفتح الراء، أي من أجلك، كل ذلك عن ابن دريد.
 من المجاز: رجل منهدم الجفر: لا عقل وفي الأساس: لا رأي له، كما يقال: منهدم الحال.

  والجفرى، ككفرى وزنا ومعنى، ويمد، والجفراة، وهذان حكاهما أبو حنيفة: الكافور من النخل، وهو وعاء الطلع. الجفار، ككتاب: الركايا. الجفار: موضع بنجد، وقيل: ماء لبني تميم، ومنه يوم الجفار، قال الشاعر، وهو بشر:
  ويوم الجفار ويوم النسـا                      ركانا عذابا وكانا غراما. والجفار: موضع آخر بين مصر والشام، وآخر بين البصرة والكوفة، قاله البكري.
 من المجاز: الجفار من الإبل: الغزار اللبن، شبهتء بالركايا، عن ابن الأعرابي. والأجفر: ع بين الخزيمية وفيد، وسيأي للمصنف في خزم: أن الخزيمية منزلة للحاج بين الأجفر والثعلبية.
 ومما يستدرك عليه: المستجفر من الصبيان: العظيم الجنبين. وجفرة البحر: معظمه. وعن ابن الأعرابي: جفره الأمر عنه: قطعه.وقال أبو حنيفة: الكنهبل صنف من الطلح جفر، قال ابن سيده: وأراه عنى به القبيح الرائحة من النبات. ومجفر، كمعظم: اسم. والجفري، بالضم: لقب عبد الرحمن بن عبد الله بن علوي الشريف الصوفي، وبه يعرف ولده باليمن. والجفر: خروق الدعائم التي تحفر لها تحت الأرض. وأجفر الرجل: تغيرت رائحة جسده. وأجفر، واجتفر، وجفر: انقطع عن الجماع. واجتفر: ذل، لغة في احتفر، بالتاء. وتجفرت العناق: سمنت وعظمت. ويقال: قد تراغب هذا واستجفر. والخشخاش بن جناب بن الحارث بن مجفر كمحسن له صحبة والتجفير في الركية: توسيع في نواحيها. والحسن بن أبي جعفر الجفري، من أهل الجفرة: موضع بالبصرة، سمع قتادة وأيوب. والجفائر: رمال معروفة، أنشد الفارسي:
  ألما على وحش الجفائر فانظـرا                      إليها وإن لم تمكن الوحش راميا. ومحل جافر: نتن. وإن جفرك إلى لهار، أي شرك إلي متسرع. كما في الأساس. وذو جوفر: واد لمحارب بن خصفة. والجفار، كغراب: كورة كانت بمصر قديما مشتملة على خمس قرى، وهي: الفرما والبقارة والورادة والعريش ورفح، كانت جميعها في زمن فرعون موسى في غاية العمارة بالمياه والقرى، قاله الإمام عبد الحكم.

##### Türkçe

**الجفر**; fetha ile sonra sükûn ile; **المعز** ve **الشاة** yavrularından (olandır), **الصحاح**’ta olduğu gibi; **المحكم**’de ise yalnız **الشاة** ile yetindi; musannif de ona tâbi oldu; bazısı da şunu ekledi: ve **الضأن**: büyüyüp işkembelenen ve iki yanı **جفر** olan, yani genişleyen (şeydir).
Veya **الجفر**: **المعزى** yavrusu dört aya ulaştığında, iki yanı **جفر** olduğunda, annesinden ayrıldığında ve otlamaya başladığında (odur); bunu Ebû Ubeyd söyledi. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: ancak doğduğu günden itibaren dört ay veya beş (ay) içindir. Ondan ayrıca: **الجفر**: küçük deve; ve oğlak, sütten kesildikten sonra, altı aylık (iken). Çoğulu **أجفار** ve **جفار** (kırâ ile). Ve **جفرة** (harekeli). Ve **جفر** etti, **استجفر** etti, **تجفر** etti.

Mecazdan: **الجفر**: eti kabaran, yiyen ve kendisine işkembe olan çocuk. Ve **جفر** etti ve **تجفر** etti. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: ve delikanlı **جفر**’dir. Nebî’nin صلى الله عليه وسلم sütannesi Halîme hadîsinde, dedi ki: “Günde, ayda (büyüyen) çocuğun büyümesi gibi büyürdü; altıya ulaştı, o ise **جفر** idi.” Ebü’l-Yüsr hadîsinde: “Derken bana, kendisinin **جفر** bir oğlu çıktı.” Ve ikisinde de güzellik (ifadesi) vardır.

İbn Şümeyl dedi ki: **الجفرة**: ot ve ağaçtan doyup annesinden müstağni olan dişi keçi yavrusu (**العناق**). Ve **تجفرت** etti ve **استجفرت** etti. Ümmü Zer‘ hadîsinde: “Ona **الجفرة**’nin bir kolu yeter.” Onu az yemesiyle övdü. İbnü’l-Enbârî hadîsin şerhinde dedi ki: o, **ولد الضأن**’ın dişisidir. Başkası dedi ki: yalnız **المعز**’ın dişisi. Ve denildi ki: ikisinden de (olan). Ve doğru olan budur. **الجفر**: örülmemiş geniş kuyu; **الجفرة** gibi; ikisini de Süheylî **الروض**’da zikretti. Veya o, bir kısmı örülmüş, bir kısmı örülmemiş olandır. Çoğulu **جفار**.

**الجفر**: **ضرية** nahiyesinde bir yer; o, Necd’de geniş bir bölgedir; ona nispetle, Medîne-i müşerrefe taraflarından olan **الحمى** nispet edilir—üzerinde oturana en faziletli salât ve selâm olsun—; Medîne emirleri ona bitişiktir. Orada Saîd b. Süleymân’a ait bir çiftlik vardı; nüshalarda böyle. **التبصير**’de: Saîd b. Abdülcebbâr el-Müsâfi‘î, Mehdî zamanında kadılığı üstlendi; oraya çok çıkardı; bu sebeple ona **الجفري** denildi.

**الجفر**: Mekke-i müşerrefe’de, Benî Teym b. Mürre b. Ka‘b b. Lüey b. Gâlib el-Kureşî’ye ait bir kuyu.

**الجفر**: Benî Nasr b. Muâviye b. Bekr b. Hevâzin’e ait bir su.

**الجفر**: Gatafân diyarında bir bataklık; **جفر الهباءة** diye adlandırılır; musannifin sözünde yakında gelecektir.

Ve **جفر الفرس**: onunla adlandırılmış bir su; nüshalarda böyle. Doğrusu: câhiliyede onda bir at (kaldı); günlerce kaldı ve ondan içti; sonra sağlam çıktı. **التكملة**’de: “Sonra sağlam çıkarıldı; ona nispet edildi.”

Ve **جفر الشحم**: Batnü’r-Rumme’de Benî Abs’a ait bir su, **أكمة الخيم**’in hizasında. Ve **جفر البعر**: Benî Ebî Bekr b. Kilâb’a ait bir su. Ve **جفر الأملاك**: Kûfe’den Hîre taraflarında bir yer. Ve **جفر ضمضم**: bir yer. Bunların hepsini Sığânî nakletti. **جفر الهباءة**: Gatafân diyarında, **الشربة**’de bir yer; orada Hamel ve Huzeyfe, Bedr el-Fezârî’nin iki oğlu öldürüldü; onları Kays b. Züheyr öldürdü. Ve onda şöyle der:
“Bilirsin ki insanların en hayırlısı, ölü olarak,
**جفر الهباءة** üzerinde yerinden ayrılmaz.
Eğer karanlık olmasaydı, yıldızlar doğdukça,
zaman boyunca ona ağlamayı sürdürürdüm.
Fakat yiğit Hamel b. Bedr,
azdı; azgınlık ise onun öldürücü akıbetidir.”
Ve **جفرة بني خويلد**: Hevâzin’den Benî Akîl’e ait bir su.

Mecazdan: **الجفرة**, damme ile: göğüs boşluğu; veya göğüs ile iki yanı toplayan şeydir. Ve denildi ki: kaburgaların kıvrımıdır. Ve aynı şekilde attan ve başkasından (da böyledir).

**الجفرة** aslında: yerde yuvarlak bir genişliktir; o da çukurdur. Denildi ki: attan **الجفرة**: onun ortasıdır. Ve o, fâ’nın fethasıyla **مجفر**’dir; yani onun genişi, yani **الجفرة**. **الأساس**’ta: onun şişkini. Ve aynı şekilde **ناقة مجفرة**: yani **الجفرة**’si büyük; o da onun ortasıdır. Cü‘dî dedi ki:
“Derken keskin, ince bir kılıçla birbirlerine geldiler;
ondan kayışın altı **جفرة** (idi), derken (o) sendeledi.”
Ve denildi ki: her şeyin **جفرة**’si: onun ortası ve büyüğüdür. Çoğulu **جفر** (damme sonra fetha ile) ve **جفار** (kırâ ile). Denilir: **فرس** büyük **الجفرة**’li; ve **ناقة** büyük **الجفرة**’li. İkincisi ise, yuvarlak çukur mânasındaki **جفرة**’nin çoğuludur. Ondan Talha hadîsi: “Onu, o **الجفار**’ın bazısında bulduk.”

**الجفرة**: Basra’da bir yer; ona **جفرة خالد** denir; Hâlid b. Abdullâh b. Useyd’e nispet edilir. Orada, yani **الجفرة**’de, hicretten sonra yetmiş veya yetmiş bir yılında şiddetli bir savaş oldu; ve onun, Abdülmelik b. Mervân hadîsinde zikri vardır. Ve Ca‘fer b. Hayyân el-Attâridî el-Basrî el-Hazzâz el-A‘mâ’ya—künyesi Ebü’l-Eşheb—Basra’nın en büyük kurrâsındandır; Ebû Recâ el-Attâridî’den okudu; ve o, Sahîhayn ricâlindendir: damme ile **الجفري** (denildi); çünkü **الجفرة** yılında doğdu; o da yetmiş veya yetmiş bir yılıdır; 165 yılında vefat etti.

Ve **الجفير**: içinde tahta olmayan derilerden bir sadak; veya içinde deri olmayan tahtadan (bir sadak). Bazı iyi asıllarda: “içinde deri yoktur.” Ve o, yanından yarılmış derilerdendir; ona bu, rüzgâr girsin diye yapılır; böylece tüy çürümez. Ahmer dedi ki: **الجفير** ve **الجعبة**: **الكنانة**’dır. Leys dedi ki: **الجفير**, **الكنانة**’ya benzer; ancak ondan daha geniştir; içine çok **نشاب** konur. Hadîste: “Kim Arap yayı ve onun **جفير**’ini edinirse, Allah ondan fakirliği uzaklaştırır.”

**الجفير**: Necd’de **ضرية** nahiyesinde bir yer; çok sırtlanlı; Gatafân’a (ait). Ve denildi ki: o, noktasız **الحاء** iledir; gelecektir. Belki doğrusu noktasız (olan) iledir; bu yüzden, muteber nüshaların çoğunda düşmüştür.

**جفير** (vezin ve mânaca) **زبير** gibi: Bahreyn’de bir yer; bahçeler, çayırlar, sular ve gezinti yerleri sahibidir. Yemen’den Mekke’ye yolculuğumda, halkından bir cemaatle arkadaş oldum; ona **الجفيرة** derler. Dediler ki: o, **اللذكي**’ye yakındır. Ve **الجفور**, damme ile: **جفر يجفر**’in masdarıdır; o, erkeğin çiftleşmeden kesilmesi ve kaçınmasıdır; **الاجتفار** ve **الإجفار** ve **التجفير** gibi. Denilir: **جفر الفحل**; yani çiftleşmeden kesildi. Ve suyu azaldı; bu, çok çiftleştiğinde, yorulup kesildiğinde ve ondan döndüğünde (olur). Ve koç hakkında: “**ربض** etti” denilir; “**جفر**” denilmez. Erkek **جافر**’dir. Zü’r-Rumme dedi ki:
“Ve şiirim Süheyl’e karşı geldi; sanki o,
ince develerden bir koç; sütlü develere karşı gelen, **جافر**.”

Ve **أجفر** şey: senden kayboldu. **أجفر** adam kadından: cima‘dan kesildi; **اجتفر** gibi; ve **جفر** ve **جفر**; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve zelil olduğunda **اجتفر** denilir; gelecektir. Ve şu beyit okundu:
“Ve size helâl olmuş kadınlardan **تجفروا** edin;
ve **الرديني** ve **الهندي**’de **تجفير** vardır.”
Yani ikisinde, yaraların acısından, erkeği kadından **يجفر** eden (şey) vardır. **أجفر** arkadaşını: ondan kesti ve ziyaretini bıraktı. Ferrâ dedi ki: “Size gelirdim; artık sizi **أجفرتكم** ettim”; yani ziyaretinizi bıraktım ve kestim. Ve denilir: “İçinde bulunduğum şeyi **أجفرت** ettim”; yani onu bıraktım. Ve **جفر**: genişledi. Ve **جفر**: şişti. **جفر جنباه**: iki yanı genişledi. **جفر** hastalıktan: çıktı; bu, iyileştiğinde (olur). Ve **الجوفر**: vezin ve mânaca **الجوهر**’dir. Ve **الجيفر**: şiddetli aslan; öfke anında şişmesinden dolayı. Ve **جيفر بن الجلندي الأزدي**: Umân’ın meliki ve reisi. O ve kardeşi Abdullâh, seyyidimiz Amr b. el-Âs b. Vâil es-Sehmî رضي الله عنه eliyle Müslüman oldular; Resûlullah صلى الله عليه وسلم onu ikisine gönderdiğinde; ikisi Umân üzerindeydiler; ve onlara (Resûlullah’ın) bir görüşü yoktur. Zehebî, **التجريد**’de kardeşi Abdullâh’ı zikretmedi; ne de İbn Fehd; ikisi de kitaplarında şâz ve nâdiri toplamışken; siyer kitaplarına bakılsın. Ve **ضميرة بنت جيفر**: sahâbîye; Zehebî onu da zikretmedi; ne de İbn Fehd; bakılsın. Ve **طعام مجفر** ve **مجفرة**, ikisinin fethasıyla; Lihyânî’den: cima‘dan keser. Ondan onların sözü: “Oruç **مجفرة**’dir.” Ve hadîste vârid oldu ki Osman b. Maz‘ûn’a dedi: “Sana oruç gerekir; çünkü o **مجفرة**’dir”; yani nikâhı kesicidir. Ve başka bir hadîste: “Oruç tutun ve saçlarınızı çoğaltın; çünkü o **مجفرة**’dir.” Ebû Ubeyd dedi ki: yani nikâhı kesici ve suyu eksilticidir. Ali رضي الله عنه hadîsinde: “Güneşte bir adam gördü; dedi ki: Ondan kalk; çünkü o **مجفرة**’dir”; yani nikâh şehvetini giderir. Ömer رضي الله عنه hadîsinde: “Sabah uykusundan sakının; çünkü o **مجفرة**’dir.” Kuteybî onu Ali رضي الله عنه hadîsinden saydı.

**المجفر** (vezin olarak) **معظم** gibi: beden kokusu değişmiş (olan). Muğîre hadîsinde: “Her **مجفرة**’den sakının”; yani beden kokusu değişmiş (şey). Fiili ondan **أجفر**’dir. Ve caizdir ki “**امرأة مجفرة الجنبين**” sözünden olsun; yani iki yanı büyük; sanki şişmanlığı kerih gördü.

Onların sözü: “Bunu senin **جفرك**’inden yaptı”; fetha sonra sükûn ile; ve **جفرك** (harekeli); ve **جفرتك** fetha sonra sükûn ve râ’nın fethasıyla; yani senin için. Bunların hepsi İbn Düreyd’dendir.

Mecazdan: **رجل منهدم الجفر**: aklı olmayan. **الأساس**’ta: görüşü olmayan; “**منهدم الحال**” denildiği gibi.

Ve **الجفرى**; vezin ve mânaca **كفرى** gibi; ve uzatılır. Ve **الجفراة**; bu ikisini Ebû Hanîfe rivayet etti: hurmada **الكافور**; o, **الطلع** kabıdır. **الجفار**; **كتاب** gibi: kuyular. **الجفار**: Necd’de bir yer. Ve denildi ki: Benî Temîm’e ait bir su. Ondan **يوم الجفار**. Şair—o da Bişr’dir—dedi ki:
“Ve **يوم الجفار** ve **يوم النسـا**
ikisi azap oldu ve ikisi tutku oldu.”
Ve **الجفار**: Mısır ile Şam arasında başka bir yer; ve Basra ile Kûfe arasında başka (bir yer); bunu Bekrî söyledi.

Mecazdan: develerden **الجفار**: sütü bol olanlar; kuyulara benzetildi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **الأجفر**: **الخزيمية** ile **فيد** arasında bir yer. Musannif için **خزم** maddesinde gelecektir: **الخزيمية**, hacılar için **الأجفر** ile **الثعلبية** arasında bir menzildir.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: çocuklardan **المستجفر**: iki yanı büyük olan. Ve **جفرة البحر**: onun büyüğü. İbnü’l-A‘râbî’den: “İş onu ondan **جفره** etti”: onu kesti. Ebû Hanîfe dedi ki: **الكنهبل** **الطلح**’tan bir sınıftır; **جفر** (dir). İbn Sîde dedi ki: sanırım onunla bitkiden kötü kokulu olanı kastetti. Ve **مجفر** (vezin olarak) **معظم** gibi: isim. Ve **الجفري** damme ile: sûfî şerif Abdurrahman b. Abdullâh b. Alevî’nin lakabı; Yemen’de onun evladı onunla bilinir. Ve **الجفر**: yer altında, direkler için kazılan delikler. Ve **أجفر الرجل**: bedeninin kokusu değişti. Ve **أجفر** ve **اجتفر** ve **جفر**: cima‘dan kesildi. Ve **اجتفر**: zelil oldu; tâ ile **احتفر**’de bir lugat. Ve **تجفرت العناق**: semirdi ve büyüdü. Ve denilir: “Bu, ona rağbet etti ve **استجفر** etti.” Ve **الخشخاش بن جناب بن الحارث بن مجفر** (vezin olarak) **محسن** gibi: onun sahâbeliği vardır. Ve **التجفير** kuyuda: çevresinde genişletmedir. Ve **الحسن بن أبي جعفر الجفري**: **الجفرة** ehlindendir; Basra’da bir yer; Katâde ve Eyyûb’dan işitti. Ve **الجفائر**: bilinen kumlar; Fârisî şu beyiti okudu:
“**وحش الجفائر** üzerine uğrayın da bakın;
vahşî (hayvan) atıcıya imkân vermese de ona (bakın).”
Ve **محل جافر**: pis kokulu. Ve “Senin **جفرك**’in bana doğru **لهار**’dır”; yani bana doğru acele eden şerrindir; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **ذو جوفر**: Muhârib b. Hasafe’ye ait bir vadi. Ve **الجفار**; **غراب** gibi: eskiden Mısır’da beş köyü içine alan bir kûre idi; onlar: **الفرما** ve **البقارة** ve **الورادة** ve **العريش** ve **رفح**; hepsi, Mûsâ’nın Firavunu zamanında, sular ve köylerle en ileri imar hâlindeydi; bunu İmam Abdülhakem söyledi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَفَرَ
1 جَفَرَ جفر جفرة He, or it, became wide: (K:) or became inflated, or swollen. (A.) And جَفَرَ جَنْبَاهُ His (a kid's, S and Msb, or lamb's, Msb) sides became widened, or distended: (S, Msb:) and جَنْبَاهُ ↓ اجفر [and ↓ انجفر (K in art. هضم)] his (a horse's) sides became inflated, or swollen. (A.) ― -b2- He (a lamb, K, and a kid, TA) became what is termed جَفْرٌ; as also ↓ تجفّر and ↓ استجفر: (K:) and ↓ تجفّرت and ↓ استجفرت she (a kid) became a جَفْرَة. (ISh, TA.) And He (a boy) became what is termed جَفْرٌ; as also ↓ تجفّر (TA) and ↓ استجفر: (A:) and this last verb, he became large in the sides. (L.) -A2- جَفَرَ (S, A) عَنِ الضِّرَابِ, (S,) or عَنِ الاـِبِلِ, (A,) aor. جَفُرَ , (S,) inf. n. جُفُورٌ; (S, K;) and ↓ اجتفر; and ↓ اجفر, inf. n. اـِجْفَارٌ; and ↓ جفّر, inf. n. تَجْفِيرٌ; (K;) He (a stallioncamel) ceased, (S, K,) or abstained, (A,) from covering, (S, A, K,) and avoided it; having indulged in it so much that he was wearied; (S;) and his seminal fluid became little: (TA:) you say of a ram, رَبَضَ, (S, A,) not جَفَرَ. (S.) And جَفَرَ عَنِ المَرْأَةِ, (IAar, TA,) and عَنْهَا ↓ اجفر, (IAar, K,) and ↓ اجتفر, and ↓ جفّر, (IAar, TA,) He (a man) abstained from the woman; (K;) he abstained from sexual intercourse with her. (IAar, TA.) ― -b2- جَفَرَ مِنَ المَرَضِ He recovered from the disease. (K, TA.)

2 جَفَّرَ see 1, in two places. -A2- جفّرهُ الأَمْرُ عَنْهُ The thing, or affair, cut him off from him, or it. (IAar, L.)

4 أَجْفَرَ see 1, in three places. -A2- اجفر also signifies He cut, abandoned, or forsook, (S, K,) another, (S,) or his companion, or friend, (K,) and left off visiting him. (S, K.) And أَجْفَرْتُ مَا كُنْتُ فِيهِ I left, or relinquished, that in which I was occupied. (S.) -A3- Also It (a thing, TA) was, or became, absent, or hidden, or concealed, (K, TA,) from one. (TA.)

5 تَجَفَّرَ see 1, in three places.

7 اـِنْجَفَرَ see 1.

8 اـِجْتَفَرَ see 1, in two places.

10 اـِسْتَجْفَرَ see 1, in three places.

جَفْرٌ
جَفْرٌ جفر جفرة A lamb, or kid, whose sides have become widened, or distended: (Msb:) or a lamb, (IAmb, Msb, K,) and a kid, (K, * TA,) that has become large, and begun to pasture, (K, TA,) and whose sides have become widened, or distended: (TA:) or a lamb, (K,) or a kid, (S, Mgh, Msb, K, * TA,) that is four months old, (S, Mgh, Msb, K,) and whose sides have become widened, and that is weaned, (A'Obeyd, S,) and has taken to pasture: (A'Obeyd, TA:) or this is sometimes four months, and sometimes five months, after the birth: or a young lamb, and a kid, after it has been weaned, when six months old: (IAar, TA:) pl. [of pauc.] أَجْفَارٌ (K) and [of mult.] جِفَارٌ (Msb, K) and جَفَرَةٌ: (K) fem. with ة: (S, A, Mgh, Msb, K:) or جَفْرَةٌ signifies a female kid that has become satiated with leguminous herbs and with shrubs, and is independent of its mother: (ISh, TA:) IAmb applies it to a female lamb and a female kid; and this is correct, though some say that it is applied to the latter only. (TA.) ― -b2- A boy when his belly has become widened, (A,) or when his flesh has become swollen out, (K,) and he has begun to eat: (A, K:) fem. with ة (K.) [See شَادِخٌ; and see also مُطَبِّخٌ.] -A2- A well, (Msb, K,) or a wide well, (S, A,) not cased, or walled round, within; (S, A, Msb, K;) as also ↓ جَفْرَةٌ: (R, TA:) or, of which a portion is cased, or walled round, within, (K, TA,) and a portion is not: (TA:) the former of the masc. gender: pl. جِفَارٌ. (Msb.) ― -b2- [Hence,] فُلَانٌ مُنْهَدِمُ الجَفْرِ (A, K *) [Such a one's well is in a state of demolition; meaning,] such a one has no judgment: (A:) or has no intelligence. (K.) And اـِنَّ جَفْرَكَ عَلَىَّ لَهَارٍ [Verily thy well is falling in upon me; meaning] thy mischief is coming quickly upon me. (A, TA.) ― -b3- [The pl.] جَفَارٌ also signifies [simply] Wells. (K.) ― -b4- And hence, (TA,) She-camels abounding with milk. (K, TA.)

جَفْرَةٌ
جَفْرَةٌ جفر جفره جفرة : see جَفْرٌ.

جُفْرَةٌ
جُفْرَةٌ جفر جفره جفرة A round space in the ground: (S, K:) or a round and wide cavity in the ground: (L:) pl. جِفَارٌ. (S.) ― -b2- Hence, (S,) The belly, or interior of the body: (S:) or the cavity of the chest: or what comprises the belly [in the TA the chest] and the two sides: (K:) or the place where the ribs curve; and so in a horse &c.: (TA:) the middle of a horse, (S, Msb, K,) and of a camel: and, as some say, the middle, and main part, of anything: and thus, the main part of the sea: (TA:) pl. جُفَرٌ and جِفَارٌ, accord. to the K; but the latter is pl. of جُفْرَةٌ in the sense of "a round cavity." (TA.) ― -b3- Also [the pl.] جُفَرٌ signifies The holes that are dug in the ground for props. (TA.)

جَفِيرٌ
جَفِيرٌ جفير A kind of quiver like the كِنَانَة, but wider, (Lth, S, TA,) in which are put many arrows: (Lth, TA:) or a [quiver of the kind called] جَعْبَة [q. v.], of skins, in which is no wood: or of wood, in which are no skins; (K;) or in which is no skin; as in some good lexicons: (TA:) or of skins, and slit in its side, that the wind may enter it, and the feathers in consequence may not be eaten: (TA: [see also جَشِيرٌ:]) or the same as the جعبة and the كنانة: (El-Ahmar, TA:) or a quiver for نَبْل, wide, of wood. (Ham p. 358.) Hence, لَيْسَ فِى جَفِيرِهِ غَيْرُ زَنْدَيْنِ [There is not in his quiver aught save two pieces of wood for producing fire]: a prov. applied to him in whom is no good. (Meyd.)

مَجْفَرٌ
مَجْفَرٌ مجفر : see مَجْفَرَةٌ.

مُجْفَرٌ
مُجْفَرٌ مجفر , applied to a horse, (S, Msb, K,) and with ة applied to a she-camel, (S,) Large in the middle: (S, Msb, K:) and مُجْفَرُ الجَنْبَيْنِ a horse inflated, or swollen, in the sides. (A.)

مَجْفَرَةٌ
مَجْفَرَةٌ مجفره مجفرة (S, A, K) and ↓ مَجْفَرٌ (Lh, K) An impediment to venery; (Lh, A'Obeyd, S, A, K;) and a cause of diminishing the seminal fluid: (A'Obeyd, TA:) applied to food: (Lh, K:) and such is fasting said to be; (A'Obeyd, S, K;) and the sun, (A, * TA,) i. e., sitting in the sun; and such, also, the sleeping between daybreak and sunrise, or in the first part of the day. (TA.)

##### Türkçe

جَفَرَ
1 **جَفَرَ** جفر جفرة O, genişledi: (K:) yahut şişti, yahut kabardı. (A.) Ve **جَفَرَ جَنْبَاهُ** Onun (bir oğlağın, S ve Msb, yahut kuzunun, Msb) yanları genişledi, yahut gerildi: (S, Msb:) ve **جَنْبَاهُ** ↓ **اجفر** [ve ↓ **انجفر** (K, **هضم** maddesinde)] onun (bir atın) yanları şişti, yahut kabardı. (A.) ― -b2- O (bir kuzu, K, ve bir oğlak, TA) **جَفْرٌ** diye adlandırılan şey oldu; bunun gibi ↓ **تجفّر** ve ↓ **استجفر**: (K:) ve ↓ **تجفّرت** ve ↓ **استجفرت** o (bir oğlak) bir **جَفْرَة** oldu. (ISh, TA.) Ve O (bir oğlan) **جَفْرٌ** diye adlandırılan şey oldu; bunun gibi ↓ **تجفّر** (TA) ve ↓ **استجفر**: (A:) ve bu son fiil, yanlarda büyük oldu. (L.) -A2- **جَفَرَ** (S, A) **عَنِ الضِّرَابِ**, (S,) yahut **عَنِ الاـِبِلِ**, (A,) muzârîsi **جَفُرَ**, (S,) mastarı **جُفُورٌ**; (S, K;) ve ↓ **اجتفر**; ve ↓ **اجفر**, mastarı **اـِجْفَارٌ**; ve ↓ **جفّر**, mastarı **تَجْفِيرٌ**; (K;) O (bir damızlık erkek deve) çiftleşmeyi bıraktı, (S, K,) yahut ondan kaçındı, (A,) (S, A, K,) ve ondan sakındı; onda o kadar çok aşırılık etmişti ki yorulmuştu; (S;) ve menîsi az oldu: (TA:) bir koç hakkında sen **رَبَضَ**, (S, A,) dersin; **جَفَرَ** değil. (S.) Ve **جَفَرَ عَنِ المَرْأَةِ**, (IAar, TA,) ve ondan ↓ **اجفر**, (IAar, K,) ve ↓ **اجتفر**, ve ↓ **جفّر**, (IAar, TA,) O (bir erkek) kadından kaçındı; (K;) onunla cinsel birleşmeden kaçındı. (IAar, TA.) ― -b2- **جَفَرَ مِنَ المَرَضِ** O, hastalıktan iyileşti. (K, TA.)

2 **جَفَّرَ**: 1’e bak, iki yerde. -A2- **جفّرهُ الأَمْرُ عَنْهُ** Şey, yahut iş, onu ondan, yahut ondan (o şeyden) kesti. (IAar, L.)

4 **أَجْفَرَ**: 1’e bak, üç yerde. -A2- **اجفر** ayrıca şu mânaya gelir: O, (S, K,) bir başkasını, (S,) yahut arkadaşını, yahut dostunu, (K,) kesti, terk etti, yahut bıraktı ve onu ziyaret etmeyi bıraktı. (S, K.) Ve **أَجْفَرْتُ مَا كُنْتُ فِيهِ** Ben, içinde bulunduğum şeyi bıraktım, yahut ondan vazgeçtim. (S.) -A3- Ayrıca O (bir şey, TA) birinden gaip oldu, yahut gizlendi, yahut saklandı, (K, TA,). (TA.)

5 **تَجَفَّرَ**: 1’e bak, üç yerde.

7 **اـِنْجَفَرَ**: 1’e bak.

8 **اـِجْتَفَرَ**: 1’e bak, iki yerde.

10 **اـِسْتَجْفَرَ**: 1’e bak, üç yerde.

جَفْرٌ
**جَفْرٌ** جفر جفرة Yanları genişlemiş, yahut gerilmiş bir kuzu yahut oğlak: (Msb:) yahut bir kuzu, (IAmb, Msb, K,) ve bir oğlak, (K, * TA,) büyümüş, ve otlamaya başlamış, (K, TA,) ve yanları genişlemiş, yahut gerilmiş olan: (TA:) yahut dört aylık olan bir kuzu, (K,) yahut bir oğlak, (S, Mgh, Msb, K, * TA,) (S, Mgh, Msb, K,) ve yanları genişlemiş olan, ve sütten kesilmiş, (A'Obeyd, S,) ve otlamaya yönelmiş olan: (A'Obeyd, TA:) yahut bu, doğumdan sonra bazen dört ay, bazen beş aydır: yahut altı aylık iken sütten kesildikten sonra genç bir kuzu ve bir oğlak: (IAar, TA:) cem‘ [azlık] **أَجْفَارٌ** (K) ve [çokluk] **جِفَارٌ** (Msb, K) ve **جَفَرَةٌ**: (K) müennesi ة ile: (S, A, Mgh, Msb, K:) yahut **جَفْرَةٌ**, baklagil otlarıyla ve çalılarla doymuş ve anasından müstağni olmuş dişi oğlak mânasına gelir: (ISh, TA:) IAmb bunu dişi kuzuya ve dişi oğlağa uygular; ve bu doğrudur; gerçi bazıları bunun yalnız ikincisine uygulandığını söyler. (TA.) ― -b2- Karnı genişlemiş olduğu zaman, (A,) yahut eti kabarıp şiştiği zaman, (K,) ve yemeye başladığı zaman bir oğlan: (A, K:) müennesi ة ile (K.) [**شَادِخٌ**’a bak; ve ayrıca **مُطَبِّخٌ**’a bak.] -A2- Bir kuyu, (Msb, K,) yahut geniş bir kuyu, (S, A,) içten kaplanmamış, yahut çevresi duvarla örülmemiş; (S, A, Msb, K;) bunun gibi ↓ **جَفْرَةٌ**: (R, TA:) yahut içten bir kısmı kaplanmış, yahut çevresi duvarla örülmüş, (K, TA,) ve bir kısmı örülmemiş olan: (TA:) birincisi müzekker cinstendir: cem‘i **جِفَارٌ**. (Msb.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **فُلَانٌ مُنْهَدِمُ الجَفْرِ** (A, K *) [Böylesinin kuyusu yıkım hâlindedir; yani,] böylesinin hükmü yoktur: (A:) yahut aklı yoktur. (K.) Ve **اـِنَّ جَفْرَكَ عَلَىَّ لَهَارٍ** [Şüphesiz senin kuyun üzerime yıkılıyor; yani] senin kötülüğün çabucak üzerime geliyor. (A, TA.) ― -b3- [Cem‘] **جَفَارٌ** ayrıca [sadece] Kuyular mânasına gelir. (K.) ― -b4- Ve bundan dolayı, (TA,) sütü bol dişi develer. (K, TA.)

جَفْرَةٌ
**جَفْرَةٌ** جفر جفره جفرة : **جَفْرٌ**’e bak.

جُفْرَةٌ
**جُفْرَةٌ** جفر جفره جفرة Yerde yuvarlak bir yer: (S, K:) yahut yerde yuvarlak ve geniş bir oyuk: (L:) cem‘i **جِفَارٌ**. (S.) ― -b2- Bundan dolayı, (S,) karın, yahut bedenin içi: (S:) yahut göğüs boşluğu: yahut karını [TA’da göğsü] ve iki yanı içine alan şey: (K:) yahut kaburgaların kıvrıldığı yer; ve at vb. için de böyledir: (TA:) bir atın, (S, Msb, K,) ve bir devenin orta kısmı: ve bazılarına göre, herhangi bir şeyin orta kısmı ve ana kısmı: ve böylece denizin ana kısmı: (TA:) cem‘i **جُفَرٌ** ve **جِفَارٌ**, K’ye göre; fakat ikincisi, “yuvarlak oyuk” mânasında **جُفْرَةٌ**’nin cem‘idir. (TA.) ― -b3- Ayrıca [cem‘] **جُفَرٌ**, dayanaklar için yerde kazılan çukurlar mânasına gelir. (TA.)

جَفِيرٌ
**جَفِيرٌ** جفير **كِنَانَة** gibi, fakat daha geniş bir tür sadak, (Lth, S, TA,) içine birçok ok konulan: (Lth, TA:) yahut [**جَعْبَة** denilen türden] bir sadak, derilerden, içinde tahta olmayan: yahut tahtadan, içinde deri olmayan; (K;) yahut içinde deri olmayan; bazı iyi sözlüklerde olduğu üzere: (TA:) yahut derilerden, ve yanından yarılmış, rüzgârın içine girmesi için, böylece tüylerin bunun sonucunda yenmemesi için: (TA: [ayrıca **جَشِيرٌ**’e de bak:]) yahut **جعبة** ve **كنانة** ile aynı: (El-Ahmar, TA:) yahut **نَبْل** için, geniş, tahtadan bir sadak. (Ham s. 358.) Bundan dolayı, **لَيْسَ فِى جَفِيرِهِ غَيْرُ زَنْدَيْنِ** [Onun sadağında ateş çıkarma için iki tahta parçasından başka bir şey yoktur]: içinde hayır bulunmayan kimse hakkında söylenen bir darb-ı mesel. (Meyd.)

مَجْفَرٌ
**مَجْفَرٌ** مجفر : **مَجْفَرَةٌ**’ye bak.

مُجْفَرٌ
**مُجْفَرٌ** مجفر, ata nispetle, (S, Msb, K,) ve ة ile dişi deveye nispetle, (S,) orta kısmı büyük: (S, Msb, K:) ve **مُجْفَرُ الجَنْبَيْنِ** yanlarda şişmiş, yahut kabarmış bir at. (A.)

مَجْفَرَةٌ
**مَجْفَرَةٌ** مجفره مجفرة (S, A, K) ve ↓ **مَجْفَرٌ** (Lh, K) Cinsel birleşmeye bir engel; (Lh, A'Obeyd, S, A, K;) ve menîyi azaltmanın bir sebebi: (A'Obeyd, TA:) yiyeceğe uygulanır: (Lh, K:) ve orucun böyle olduğu söylenir; (A'Obeyd, S, K;) ve güneş, (A, * TA,) yani güneşte oturmak; ve böyle, ayrıca, tan yeri ağarması ile güneşin doğması arasında, yahut günün ilk kısmında uyumak. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَفَرَ
جَفَرَ U ( n. ac. جَفْر 1 ,  جُفُوْر 27 ),
a.  Became wide, swollen, inflated; filled out ( sides ).

b.  Was full-grown ( lamb ).

c.  [ Min ], Recovered from.

d.  [ 'An ], Abstained from.

جَفَّرَ
جَفَّرَ II
a.  [ 'An ],  see I (d) .

b.  [ acc. &  'An ], Cut off, withheld from.

أَجْفَرَ
أَجْفَرَ IV ,
a.  see I (d) .

b.  Abandoned, relinquished.

c.  Was hidden.

جَفْر
جَفْر 1 ,
a.  see 1t .

جَفْرَة
جَفْرَة 1t , ( pl. جَفَرَة 4t ,  جِفَاْر 23 ,  جُفُوْر 27 ,  أَجْفَاْر 38 ),
a.  Full grown lamb or kid; child.

b.  Well.

جُفْرَة
جُفْرَة 3t , ( pl. جُفَر 9 ,  جِفَاْر 23 ),
a.  Cavity, hollow.

جَفِيْر
جَفِيْر 25 ,
a.  Quiver.

جَفِيْرَة
جَفِيْرَة 25t ,
a.  Pocket-book; portfolio.

عِلْم الجَفْر
عِلْم الجَفْر
a.  Divination, soothsaying.

##### Türkçe

جَفَرَ
**جَفَرَ** U (mastar: **جَفْر** 1, **جُفُوْر** 27),
a. Geniş oldu, şişti, kabardı; (yanlar) dolgunlaştı.

b. Tam büyümüş oldu (kuzu).

c. [Min], -den iyileşti.

d. ['An], -den uzak durdu.

جَفَّرَ
**جَفَّرَ** II
a. ['An], I (d)’ye bak.

b. [mef‘ûl & 'An], -den kesti, -den alıkoydu.

أَجْفَرَ
**أَجْفَرَ** IV,
a. I (d)’ye bak.

b. Terk etti, bıraktı.

c. Gizli oldu.

جَفْر
**جَفْر** 1,
a. 1t’ye bak.

جَفْرَة
**جَفْرَة** 1t, (çoğ.: **جَفَرَة** 4t, **جِفَاْر** 23, **جُفُوْر** 27, **أَجْفَاْر** 38),
a. Tam büyümüş kuzu veya oğlak; çocuk.

b. Kuyu.

جُفْرَة
**جُفْرَة** 3t, (çoğ.: **جُفَر** 9, **جِفَاْر** 23),
a. Oyuk, kovuk.

جَفِيْر
**جَفِيْر** 25,
a. Ok kılıfı.

جَفِيْرَة
**جَفِيْرَة** 25t,
a. Cep defteri; dosya.

عِلْم الجَفْر
**عِلْم الجَفْر**
a. Kehanet, falcılık.
