# جفر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%81%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جفر

الجَفْرُ: من أَولاد الشاء إِذا عَظُمَ واستكرشَ، قال أَبو عبيد: إِذا بلغ ولد المعزى أَربعة أَشهر وجَفَرَ جَنْبَاه وفُصِلَ عن أُمه وأَخَذَ في الرَّعْي، فهو جَفْرٌ، والجمع أَجْفَار وجِفَار وجَفَرَةٌ، والأُنثى جَفْرَةٌ؛ وقد جَفَرَ واسْتَجفَرَ؛ قال ابن الأَعرابي: إِنما ذلك لأَربعة أَشهر أَو خمسة من يوم ولد. وفي حديث عمر: أَنه قضى في اليَرْبُوع إِذا قتله المحرم بجَفْرَةٍ؛ وفي رواية: قضى في الأَرنب يصيبها المحرم جَفْرَةً. ابن الأَعرابي: الجَفْرُ الجَمَلُ الصغير والجَديُ بعدما يُفْطَمُ ابن ستة أَشهر. قال: والغلام جَفْرٌ.
ابن شميل: الجَفْرَةُ العَناق التي شَبِعَتْ من البَقْلِ والشجر واستغنت عن أُمِّها، وقد تَجَفَّرَتْ واسْتَجْفَرَتْ. وفي حديث حليمة ظَئِرَ النبي، صلى الله عليه وسلم، قالت: كان يَشِبُّ في اليوم شَبَابَ الصبي في الشهر فبلغ ستّاً وهو جَفرٌ. قال ابن الأَثير: اسْتَجْفَر الصَّبيُّ إِذا قوي على الأَكل. وفي حديث أَبي اليَسَرِ: فخرج
(* قوله «فخرج إِلخ» كذا
بضبط القلم في نسخة من النهاية يظن بها الصحة والعهدة عليها). إِليَّ ابنٌ له جَفْرٌ. وفي حديث أُم زرع: يكفيه ذراعُ الجَفْرَةِ؛ مدحته بقلة الأَكل. والجَفْرُ: الصبي إِذا انتفخ لحمه وأَكل وصارت له كرش، والأُنثى جَفْرَةٌ، وقد استَجْفَر وتَجَفَّرَ. والمُجْفَرُ: العظيم الجنبين من كل شيء. واسْتَجْفَرَ إِذا عظم؛ حكاه شمر وقال: جُفْرَةُ البطن باطِنُ المُجْرَئِشِّ.
والجُفْرَةُ: جَوْفُ الصدر، وقيل: ما يجمع البطن والجنبين، وقيل: هو مُنحَنَى الضلوع، وكذلك هو من الفرس وغيره، وقيل: جُفْرَةُ الفرس وسَطُه، والجمع جُفَرٌ وجِفَارٌ. وجُفْرَةُ كل شيء: وسطه ومعظمه. وفَرَسٌ مُجْفَرٌ وناقة مُجْفَرَة أَي عظيمة الجُفْرةِ، وهي وسطه؛ قال الجَعْدِيُّ: فَتَآيا بِطَرِير مُرْهَفٍ
جُفْرَةَ المَحْزِمِ مِنْهُ فَسَعَلْ
والجُفْرَةُ: الحُفْرَةُ الواسعة المستديرة. والجُفَرُ: خُروق الدعائم التي تحفر لها تحت الأَرض. والجَفْرُ: البئر الواسعة التي لم تُطْوَ، وقيل: هي التي طوي بعضها ولم يطو بعض، والجمع جِفَارٌ؛ ومنه جَفْرُ الهَبَاءَةِ، وهو مُسْتَنْقَع ببلاد غَطَفَان. والجُفْرَةُ، بالضم: سَعَةٌ في الأَرض مستديرة، والجمعُ جِفَارٌ مثل بُرْمَةٍ وبرام، ومنه قيل للجوف: جُفْرةٌ. وفي حديث طلحة: فوجدناه في بعض تلك الجِفَارِ، وهو جمع جُفْرة، بالضم. وفي الحديث ذكر جُفرة، بضم الجيم وسكون الفاء، جفرة خالد من ناحية البصرة تنسب إِلى خالد بن عبدالله بن أَسِيدٍ، لها ذكر في حديث عبد الملك بن مروان.
والجَفِيرُ: جَعْبَة من جلود لا خشب فيها أَو من خشب لا جلد فيها. والجَفِيرُ أَيضاً: جَعْبَةٌ من جلود مشقوقة في جنبها، يُفعل ذلك بها ليدخلها الريح فلا يأْتكل الريش. الأَحمر: الجَفِير والجَعْبَةُ الكِنَانة. الليث: الجَفِير شبه الكنانة إِلا أَنه واسعٌ أَوسعُ منها يجعل فيه نُشَّابٌ كثير. وفي الحديث: من اتخذ قوساً عربية وجَفِيرَها نفى الله عنه الفقر؛ الجَفير: الكنانة والجَعْبة التي تجعل فيها السهام، وتخصيصُ القِسِيِّ العربية كراهيةَ زِيِّ العجم.
وجَفَرَ الفحلُ يَجْفُر، بالضم، جُفُوراً: انقطع عن الضِّراب وقَلَّ ماؤه، وذلك إِذا أَكثر الضراب حتى حَسَرَ وانقطع وعَدَلَ عنه. ويقال في الكبش: رَبَضَ ولا يقال جَفَرَ. ابن الأَعرابي: أَجْفَرَ الرجلُ وجَفَرَ وجَفَّرَ واجْتَفَرَ إِذا انقطع عن الجماع، وإِذا ذَلَّ قيل: قد اجْتَفَرَ. وأَجْفَرَ الرجلُ عن المرأَة: انقطع. وجَفَّرَه الأَمرُ عنه: قَطَعَه؛ عن ابن الأَعرابي، وأَنشد:
وتُجْفِروا عن نساء قَدْ تَحِلُّ لَكُمْ،
وفي الرُّدَيْنِيِّ والْهِنْدِيِّ تَجْفِيرُ
أَي أَن فيهما من أَلم الجراح ما يُجَفِّرُ الرجلَ عن المرأَة، وقد يجوز أَن يعني به إِماتتهما إِياهم لأَنه إِذا مات فقد جَفَرَ. وطعام مَجْفَرٌ ومَجْفَرَةٌ؛ عن اللحياني: يقطع عن الجماع. ومن كلام العرب: أَكلُ البِطِّيخ مَجْفَرَةٌ. وفي الحديث أَنه قال لعثمان بن مظعون: عليك بالصوم فإِنه مَجْفَرَةٌ؛ أَي مَقْطَعَةٌ للنكاح. وفي الحديث أَيضاً: صُوموا وَوَفِّرُوا أَشْعاركم
(* قوله: «ووفروا أشعاركم» يعني شعر
العانة. وفي رواية فإِنه أَي الصوم مجفر، بصيغة اسم الفاعل من أجفر، وهذا أَمر لمن لا يجد أهبة النكاح من معشر الشباب، كذا بهامش النهاية). فإِنها مَجْفَرَةٌ. قال أَبو عبيد: يعني مَقْطَعَة للنكاح ونقصاً للماء. ويقال للبعير إِذا أَكثر الضراب حتى ينقطع: قد جَفَرَ يَجْفِرُ جُفُوراً، فهو جافر؛ وقال ذو الرمة في ذلك:
وقد عَارَضَ الشِّعْرى سُهَيْلٌ، كَأَنَّهُ
قَرِيعُ هَجانٍ، عَارَضَ الشَّوْلَ جَافِرُ
وفي حديث عليّ، كرم الله وجهه: أَنه رأَى رجلاً في الشمس فقال: قُمْ عنها فإِنها مَجْفَرَةٌ أَي تُذْهِبُ شهوة النكاح. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: إِياكم وَنَوْمَةَ الغَدَاةِ فإِنها مَجْفَرَةٌ؛ وجعله القتيبي من حديث علي، كرم الله وجهه.
والمُجْفِرُ: المتغير ريح الجسد. وفي حديث المُغِيرةِ: إِياكم وكلَّ مُجْفِرَةٍ أَي مُتَغَيِّرة رِيحِ الجسد، والفعل منه أَجْفَر. قال: ويجوز أَن يكون من قولهم امرأَة مُجْفِرَةُ الجنين أَي عظيمتهما. وجَفَرَ جَنْبَاهُ إِذا اتَّسَعَا، كأَنه كَرِهَ السِّمَنَ. وقال أَبو حنيفة: الكَنَهْبَلُ صِنْفٌ من الطَّلْحِ جَفْرٌ.
قال ابن سيده: أُراه عَنَى به قبيح الرائحة من النبات. الفراء: كنت آتيكم فَقَد أَجْفَرْتُكم أَي تركت زيارتكم وقطعتها. ويقالُ: أَجْفَرْتُ ما كنتُ فيه أَي تركته. وأَجْفَرْتُ فلاناً: قطعته وتركت زيارته. وأَجْفَرَ الشيءُ: غاب عنك. ومن كلام العرب: أَجْفَرَنا هذا الذئبُ فما حَسَسْناه منذ أَيام. وفعلتُ ذلك من جَفْرِ كذا
(* قوله: «من جفر كذا إلخ» بفتح فسكون
وبالتحريك وجفرة كذا بفتح فسكون كل ذلك عن ابن دريد أفاده شارح القاموس). أَي من أَجله. ويقال للرجل الذي لا عقل له: إِنه لَمُنْهَدِمُ الحال ومُنْهَدِمُ الجَفْرِ.
والجُفُرَّى والكُفُرَّى: وِعاء الطلع.
وإِبِلٌ جِفَارٌ إِذا كانت غِزاراً، شبهت بِجِفَارِ الرَّكابا. والجُفُرَّاء والجُفُرَّاةُ: الكافور من النخل؛ حكاهما أَبو حنيفة. وجَيْفَرٌ ومُجَفَّر: اسمان: والجَفْرُ: موضع بنجد. والجِفَارُ: موضع، وقيل: هو ماء لبني تميم، قال: ومنه يوم الجِفَارِ؛ قال الشاعر: وَيَوْمُ الجِفَارِ وَيَوْمُ النِّسا
رِ كانا عَذَاباً، وكانا غَرَامَا
أَي هلاكاً. والجَفَائِرُ: رمال معروفة؛ أَنشد الفارسي:
أَلِمَّا على وَحْشِ الجَفَائِر فانْظُرا
إِليها، وإِنْ لم تُمْكِنِ الوَحْشُ رامِيَا
والأَجْفَرُ: موضع.

### Türkçe

**الجَفْرُ**: koyun yavrularından, büyüyüp işkembesi belirginleştiği zaman; Ebû Ubeyd dedi ki:
Keçi yavrusu dört aya ulaşıp iki yanı **جَفَرَ** olup annesinden ayrıldığında
ve otlamaya başladığında, o **جَفْرٌ**’dür; çoğulu **أَجْفَار** ve **جِفَار** ve **جَفَرَةٌ**’dir;
dişisi **جَفْرَةٌ**’dir; ve **جَفَرَ** ve **اسْتَجفَرَ** etmiştir; İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Bu ancak
doğduğu günden itibaren dört ay yahut beş ay içindir. Ömer’in hadîsinde: **اليَرْبُوع**
hakkında, muhrim onu öldürdüğünde **جَفْرَةٍ** ile hükmettiği (geçer); bir rivayette:
muhrimin isabet ettirdiği **الأَرنب** hakkında **جَفْرَةً** hükmetti. İbnü’l-A‘râbî: **الجَفْرُ**
küçük deve ve sütten kesildikten sonra altı aylık olan oğlaktır. Dedi ki: ve oğlan **جَفْرٌ**’dür.

İbn Şümeyl: **الجَفْرَةُ** baklagil ve ağaçtan doyup annesinden müstağni kalan dişi oğlaktır;
ve **تَجَفَّرَتْ** ve **اسْتَجْفَرَتْ** etmiştir. Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, sütannesi
Halîme’nin hadîsinde, dedi ki: Günde, ayda çocuğun gençleşmesi kadar büyürdü; altıya ulaştı
ve o **جَفرٌ** idi. İbnü’l-Esîr dedi ki: Çocuk **اسْتَجْفَر** eder; yemeğe güç yetirdiği zaman.
Ebû’l-Yeser hadîsinde: bana onun bir oğlu çıktı, **جَفْرٌ**.
(* “فخرج إلخ” sözü: nihâye’den bir nüshada kalem ضبط’ıyla böyledir; onunla sıhhat zannedilir ve sorumluluk onadır). Ümmü Zer‘ hadîsinde: ona **ذراعُ الجَفْرَةِ** yeter; onu az yemesiyle övdü. Ve **الجَفْرُ**: çocuk, eti şiştiği, yediği ve ona işkembe olduğu zaman; dişisi **جَفْرَةٌ**’dir; ve **استَجْفَر** ve **تَجَفَّرَ** etmiştir. Ve **المُجْفَرُ**: her şeyden iki yanı büyük olan. Ve **اسْتَجْفَرَ**: büyüdüğü zaman; Şemmer bunu nakletti ve dedi ki: **جُفْرَةُ البطن** **المُجْرَئِشِّ**’in iç kısmıdır.

Ve **الجُفْرَةُ**: göğüs boşluğu; ve denildi ki: karın ile iki yanı bir araya getiren şey; ve denildi ki: kaburgaların eğimi; at ve başkasında da böyledir; ve denildi ki: **جُفْرَةُ الفرس** onun ortasıdır; çoğulu **جُفَرٌ** ve **جِفَارٌ**’dır. **جُفْرَةُ** her şeyin: onun ortası ve en büyük kısmı. Ve **فَرَسٌ مُجْفَرٌ** ve **ناقة مُجْفَرَة**: yani **الجُفْرةِ**si büyük; o da onun ortasıdır; el-Ca‘dî dedi ki:
فَتَآيا بِطَرِير مُرْهَفٍ
جُفْرَةَ المَحْزِمِ مِنْهُ فَسَعَلْ

Ve **الجُفْرَةُ**: geniş, yuvarlak çukur. Ve **الجُفَرُ**: yerin altında kendileri için kazılan direklerin delikleri. Ve **الجَفْرُ**: örülmemiş geniş kuyu; ve denildi ki: bir kısmı örülmüş, bir kısmı örülmemiş olandır; çoğulu **جِفَارٌ**’dır; bundan **جَفْرُ الهَبَاءَةِ** (vardır); o, **غَطَفَان** diyarında bir bataklıktır. Ve **الجُفْرَةُ** (ötre ile): yerde yuvarlak bir genişlik; çoğulu **جِفَارٌ**’dır; **بُرْمَةٍ** ve **برام** gibi; bundan dolayı iç boşluğa **جُفْرةٌ** denilmiştir. Talha hadîsinde: onu o **الجِفَارِ**’ın bazısında bulduk; o, ötre ile **جُفْرة**’nin çoğuludur. Hadîste **جُفرة** zikredilmiştir; **الجيم**’in ötreli, **الفاء**’nın sâkin olmasıyla: Basra tarafında Hâlid’in **جفرة**’si; Hâlid b. Abdullah b. Esîd’e nisbet edilir; Abdülmelik b. Mervân hadîsinde onun zikri vardır.

Ve **الجَفِيرُ**: içinde ağaç bulunmayan derilerden bir sadak yahut içinde deri bulunmayan ağaçtan (bir sadak). Ve **الجَفِيرُ** ayrıca: yanından yarılmış derilerden bir sadak; ona bu, rüzgâr girsin de tüy çürümesin diye yapılır. el-Ahmer: **الجَفِير** ve **الجَعْبَةُ** **الكِنَانة**’dır. el-Leys: **الجَفِير** **الكنانة**ya benzer; ancak o geniştir, ondan daha geniştir; içine çok **نُشَّابٌ** konur. Hadîste: kim Arap yayı ve onun **جَفِيرَ**’ini edinirse Allah ondan fakirliği uzaklaştırır; **الجَفير**: içine okların konduğu **الكنانة** ve **الجَعْبة**; Arap yaylarının tahsisi, Acemlerin kıyafetini kerih görme sebebiyledir.

Ve aygır **جَفَرَ** eder, **يَجْفُر** (ötre ile), **جُفُوراً**: çiftleşmeden kesilir ve suyu azalır; bu, çok çiftleşip yorulup kesildiği, ondan vazgeçtiği zaman olur. Koç hakkında: **رَبَضَ** denir, **جَفَرَ** denmez. İbnü’l-A‘râbî: adam **أَجْفَرَ** ve **جَفَرَ** ve **جَفَّرَ** ve **اجْتَفَرَ** eder; cinsel ilişkiden kesildiği zaman; zelil olduğu zaman da: **اجْتَفَرَ** etti denir. Ve adam kadından **أَجْفَرَ** etti: kesildi. Ve iş onu ondan **جَفَّرَه**: onu kesti; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyti okudu:
وتُجْفِروا عن نساء قَدْ تَحِلُّ لَكُمْ،
وفي الرُّدَيْنِيِّ والْهِنْدِيِّ تَجْفِيرُ
Yani ikisinde, yaraların acısından, erkeği kadından **يُجَفِّرُ** eden şey vardır; ve caizdir ki bununla, onları öldürmelerini kastetsin; çünkü öldüğü zaman **جَفَرَ** etmiştir.

Ve **طعام مَجْفَرٌ** ve **مَجْفَرَةٌ**; el-Lihyânî’den: cinsel ilişkiden keser. Arapların sözünden: **أَكلُ البِطِّيخ مَجْفَرَةٌ**. Hadîste: Osman b. Maz‘ûn’a dedi ki: oruca sarıl; çünkü o **مَجْفَرَةٌ**’dir; yani nikâhı kesicidir. Hadîste ayrıca: “oruç tutun ve **أَشْعاركم**’ı çoğaltın”
(* “ووفروا أشعاركم” sözü: kasık kılları demektir. Bir rivayette: çünkü o, yani oruç, **مجفر**’dir; **أجفر**’den ism-i fâil sigasıyla; bu, nikâh hazırlığı bulamayan gençler topluluğu içindir; nihâye’nin kenarında böyledir). çünkü o **مَجْفَرَةٌ**’dir. Ebû Ubeyd dedi ki: yani nikâhı kesici ve suyu azaltıcıdır. Deve çok çiftleşip kesilince: **جَفَرَ يَجْفِرُ جُفُوراً**; o halde o **جافر**’dir; Zü’r-Rumme bunun hakkında dedi ki:
وقد عَارَضَ الشِّعْرى سُهَيْلٌ، كَأَنَّهُ
قَرِيعُ هَجانٍ، عَارَضَ الشَّوْلَ جَافِرُ
Ali hadîsinde, Allah yüzünü keremli kılsın: güneşte bir adam gördü de dedi ki: ondan kalk; çünkü o **مَجْفَرَةٌ**’dir; yani nikâh şehvetini giderir. Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: kuşluk uykusundan sakının; çünkü o **مَجْفَرَةٌ**’dir; Kuteybî bunu Ali hadîsinden saydı, Allah yüzünü keremli kılsın.

Ve **المُجْفِرُ**: beden kokusu değişmiş olan. Muğîre hadîsinde: her **مُجْفِرَةٍ**’den sakının; yani beden kokusu değişmiş olan; bunun fiili **أَجْفَر**’dır. Dedi ki: ve caizdir ki “**امرأَة مُجْفِرَةُ الجنين**” sözünden olsun; yani ikisi de büyük olan. Ve iki yanı **جَفَرَ** etti; genişlediği zaman; sanki şişmanlığı kerih görmüştür. Ebû Hanîfe dedi ki: **الكَنَهْبَلُ** **الطَّلْحِ**’tan bir sınıftır, **جَفْرٌ**dür.
İbn Sîde dedi ki: bana göre bununla bitkiden kötü kokulu olanı kastetti. el-Ferrâ: size gelirdim; artık sizi **أَجْفَرْتُكم**; yani ziyaretinizi terk ettim ve kestim. Ve denilir: içinde bulunduğum şeyi **أَجْفَرْتُ**; yani onu terk ettim. Ve falanı **أَجْفَرْتُ**: onu kestim ve ziyaretini terk ettim. Ve şey **أَجْفَرَ** etti: senden kayboldu. Arapların sözünden: bu kurt bizi **أَجْفَرَنا** etti; günlerden beri onu hissetmedik. Ve bunu **جَفْرِ** şöyle şöyle’den yaptım
(* “من جفر كذا إلخ” sözü: fetha sonra sükûn ile; ve hareke ile; ve **جفرة** şöyle şöyle: fetha sonra sükûn ile; bunların hepsi İbn Düreyd’dendir; Kâmûs şârihi onu faydalandırdı). yani onun sebebiyle. Aklı olmayan adama denilir: o, hâli yıkık ve **الجَفْرِ** yıkıktır.

Ve **الجُفُرَّى** ve **الكُفُرَّى**: hurma çiçeği kabı.

Ve **إِبِلٌ جِفَارٌ**: sütü bol olduğu zaman; **جِفَارِ الرَّكابا**’ya benzetildi.

Ve **الجُفُرَّاء** ve **الجُفُرَّاةُ**: hurma ağacının **الكافور**’u; ikisini de Ebû Hanîfe nakletti.

Ve **جَيْفَرٌ** ve **مُجَفَّر**: iki isimdir. Ve **الجَفْرُ**: Necd’de bir yerdir. Ve **الجِفَارُ**: bir yerdir; ve denildi ki: Benî Temîm’e ait bir sudur; dedi ki: bundan **يوم الجِفَارِ** (vardır); şair dedi ki:
وَيَوْمُ الجِفَارِ وَيَوْمُ النِّسا
رِ كانا عَذَاباً، وكانا غَرَامَا
Yani helâk. Ve **الجَفَائِرُ**: bilinen kumlardır; el-Fârisî şu beyti okudu:
أَلِمَّا على وَحْشِ الجَفَائِر فانْظُرا
إِليها، وإِنْ لم تُمْكِنِ الوَحْشُ رامِيَا

Ve **الأَجْفَرُ**: bir yerdir.
