# جفف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%81%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جفف

الجف والجفة، بفتحهما، ويضمان، واقتصر الجوهري على الجفة، بالفتح، والجف بالضم، وقال الصاغاني: الجفة، بالضم: قليلة: جماعة الناس، أو العدد الكثير منهم، يقال: دعيت في جفة الناس، وجاءوا جفة واحدة، أي جملة وجميعا، قال الكسائي: الجفة، والضفة، والقمة: جماعة القوم، وأنشد الجوهري شاهدا على الجف، بالضم، قول النابغة يخاطب عمرو بن هند الملك:
  من مبلغ عمرو بن هـنـد آية                      ومن النصيحة كثـرة الإنـذار
  لا أعرفنك عارضا لرماحـنـا                      في جف تغلب واردي الأمرار يعني: جماعتهم: قال: وكان أبو عبيدة يرويه ) في جف ثعلب( قال: يريد ثعلبة بن عوف بن سعد بن ذبيان، قال ابن سيده: ورواه الكوفيون: )في جوف ثعلب(، قال: وقال ابن دريد: هذا خطأ.
 وجفوا أموالهم، أي جمعوها، وذهبوا بها، نقله الصاغاني، والمراد بالأموال الأباعر.
 وجفة الموكب: هزيزه، كجفجته كما في اللسان، قال ابن دريد: سمعت جفجفة الموكب: إذا سمعت حفيفهم في السير.
 وبالضم الدلو العظيمة)ولا نفل في غنيمة حتى تقسم جفة(: أي كلها، ويروي: )على جفته( أي على جماعة الجيش أولا .

  والجف، بالضم: وعاء الطلع، كما في الصحاح، وخص بعضهم، فقال: هو غشاء الطلع إذا جف، أو هو قيقاءته، قال الليث: وهو الغشاء الذي يكون من الوليع، وأنشد في صفة ثغر امرأة:
  وتبسم عن نير كـالـولـي                      ع شقق عنه الرقاة الجفوفا الوليع: الطلع، والرقاة: الذين يرقون إلى النخل.
 وقال أبو عمرو: جف وجب لوعاء الطلع، وفي الحديث: )جعل سحره في جف طلعة ذكر، ودفن تحت راعوفة البئر( رواه ابن دريد بإضافة طلعة إلى ذكر ونحوه.
 وقال أبو عبيد: جف الطلعة: وعاؤها الذي تكون فيه، والجمع الجفوف، ويروي )في جب( بالباء، وقد ذكر هناك، وفي )طبب(.
 الجف: الوعاء من الجلود لا يوكي، أي لا يشد، وبه فسر حديث أبي سعيد، وقد سئل عن النبيذ في الجف، فقال: أخبث وأخبث.
 جف: جد الإخشيد محمد بن طلغج الفرغاني، أمير مصر، أورده هنا تبعا للصاغاني، قال شيخنا: ذكر هذا اللفظ، أي طغج، هنا استطرادا، ولم يذكره في الجيم، وضبطه البخاري في تاريخ المدينة، بضم الغين المعجمة وإسكانها انظر تمامه، انتهى.
 قلت: وكذا في الإخشيد، فإنه لم يتعرض له أيضا، وهو لقب محمد المذكور، وقد ضبط بالكسر والذال معجمة، وغليه نسب كافور الإخشيدي، ممدوح المتنبي، أحد أمراء مصر، مشهور كسيده، روى الإخشيد عن عمه بدر بن جف، وأما طغج، فقد ضبطه أهل المعرفة بضم الغين والطاء وتشديد الجيم، وهي كلمة تركية.
 الجف: الشن البالي يقطع من نصفه، كذا نص العين، وفي الصحاح: من نصفها فيجعل كالدلو، قال الليث: وربما كان الجف من أصل النخلة ينقر، وقال أبو عبيد: الجف شيء ينقر من جذوع النخل، وقال ابن الأعرابي: الجف: الوطب الخلق، وقال القتيبي: الجف: قربة تقطع عند يديها وينبذ فيها، وقال ابن دريد: الجف: نصف قربة، تقطع من أسفلعا فتجعل دلوا، قال الراجز:
  رب عجوز رأسها كالقفه
  تحمل جفا معها هرشفه الهرشفة: خرقة ينشف بها الماء من الأرض. وقال غيره: الجف: شيء من جلود الإبل، كالإناء أو كالدلو، يؤخذ فيه ماء السماء، يسع نصف قربة، أو نحوه، الجف أيضا: الشيخ الكبير، على التشبيه بالشن البالي، عن الهجري، كما في اللسان، ونقله الصاغاني عن ابن عباد.
 قال ابن عباد: الجف أيضا: السد الذي تراه بينك وبين القبلة قال وكل شيء خاو ما في جوفه شيء كالجوزة والمغدة: جف.
 قال: يقال: هو جف مال: أي مصلحه، أي عارف برعيته، يجمعه في وقته على المرعى.
 في الصحاح: الجفان: بكر وتميم قال حميد بن ثور الهلالي:
  ما فتئت مراق أهل المصرين
  سقط عمان ولصوص الجفين وقال ابن بري والصاغاني: الرجز لحميد الأرقط، والرواية ) سقطى عمان( وقال أبو ميمون العجلي:
  قدنا إلى الشأم جياد المصرين
  من قيس عيلان وخيل الجفين

  وفي حديث عمر رضي الله عنه: )كيف يصلح أمر بلد جل أهله هذان الجفان( وفي حديث عثمان رضي الله عنه: )ما كنت لأدع المسلمين بين جفين، يضرب بعضهم رقاب بعض( وفي حديث آخر )الجفاء في هذين الجفين: ربيعة، ومضر( وأصل معنى الجف: العدد الكثير، والجماعة من الناس، كما سبق.
 وجفاف الطير، كغراب: ع لأسد، وحنظلة، واسعة فيها أماكن كثيرة الطير، هكذا في سائر النسخ، وصوابه - بعد قوله موضع -: وأرض لأسد، إلى آخره، كما في العباب وغيره، ونصه: جفاف الطير: موضع، وقال السكري: أرض لأسد وحنظلة، فيها أماكن يكون فيها الطير، وأنشد السكري لجرير:
  فما أبصر النار التي وضحت له                      وراء جفاف الطير إلا تماريا ويقال بالحاء المهملة المكسورة، قال الصاغاني: وهكذا كان يرويه عمارة بن عقيل بن بلال بن جرير، ويقول: هذه أماكن تسمى الأجفة، فاختار منها مكانا، فسماه جفافا.
 قلت: وقرأت في مختصر المعجم: جفاف بضم الجيم: صقع من بلاد بني أسد، والثعلبية منه، وماء أيضا لبني جعفر ابن كلاب في ديارهم.
 والجفاف أيضا: ما جف من الشيء الذي تجففه، تقول: اعزل جفافه من رطبه.
 الجفافة بهاء: ما ينتثر من الحشيش والقت، نقله الجوهري، زاد غيره: ونحوه.
 الجفيف، كأمير: ما يبس من النبت، قال الأصمعي: يقال: الإبل فيما شاءت من جفيف وقفيف، كذا في الصحاح، وقال غيره: الجفيف ما يبس من أحرار البقول، وقيل:هو ما ضمت منه الريح، وأنشد ابن بري للراجز:
  يثري به القرمل والجفيفا
  وعنكثا ملتبسا مصيوفـا وجففت ياثوب، كدببت، تجف كتدب بالكسرة، تجف، مثل تعض أي: بالفتح، لغة في الكسر حكاها أبو زيد، وردها الكسائي، كما في الصحاح والعباب.
 قلت: الذي في نوادر أبي زيد: جففت الشيء إلى أجفه جفا: جمعته انتهى، فتأمل.
 وجففت تجف، كبششت تبش، أي: بكسر العين في الماضي وفتحها في المضارع، نقله الصاغاني جفوفا، وجفافا، كسحاب، هكذا في سائر النسخ، وقد عكس المصنف قاعدته حيث ضبط ما هو مضبوط حكما وأطلق ما يحتاج إليه في الضبط، فلو قال: جفافا وجفوفا بالضم، لأصاب، ثم إن الجوهري، والصاغاني، ذكرا المصدرين المذكورين لحف يجف، كدب يدب، والمصنف جعلهما للبابين، وتقدم عن نص النوادر لأبي زيد، أن مصدر جف يجف عنده: الجف، لا غير، ففي كلام المصنف نظر لا يخفى.
 والجفجف: الأرض المرتفعة ليست بالغليظة، نقله الجوهري عن الأصمعي هكذا، وأنشد ابن بري لمتمم بن نويرة:
  وحلو جفجفا غير طائل والذي روى عن الأصمعي ما نصه: الجف: الأرض المرتفعة، وليستء بالغليظة ولا اللينة، فتأمل ذلك. الجفجف: الريح الشديدة تيبس كل ما مرت عليه.
 والجفجف: القاع المستدير الواسع، وأنشد في اللسان:
  يطوي الفيافي جفجفا فجفجفا قلت: الرجز للعجاج، والرواية:
  في مهمه يبني نطاه العسفـا
  معق المطالي جفجفا فجفجفا

  الجفجف: الوهدة من الأرض، وفي التهذيب في ترجمة )ج ع ع(، قال إسحاق بن الفرج: سمعت أبا الربيع البكري يقول: العجعج، والجفجف من الأرض: المتطامن، وذلك أن الماء يتجفجف فيه فيقوم، أي: يدوم، قال: وأردته على يتجعجع، فلم يقلها في الماء.
 قلت: وقال ابن دريد: الجفجف هو: الغل من الأرض، جعله اسما للعرض. إلا أن يعني بالغلظ الغليظ، كما فسره غيره، فهو ضد.
 قال ابن عباد: الجفجف: المهذار.
 قال غيره: جفاجفك: هيئتك ولباسك.
 والتجفاف، بالكسر: آلة للحرب من حديد وغيره، يلبسه الفرس وعليه اقتصر الجوهري، قد يلبسه الإنسان أيضا ليقيه في الحرب، والجمع التجافيف، ومنه حديث أبي موسى: )كان على تجافيفه الديباج( ذهبوا فيه إلى معنى الجفوف والصلابة، قال ابن سيده: ولا لا ذلك لوجب القضاء على تائها بأنها أصل، لأنها بإزاء قاف قرطاس، قال ابن جني: سألت أبا علي عن تجفاف، أتاؤه للإلحاق بباب قرطاس? فقال نعم، واحتج في ذلك بما انضاف إليها من زيادة الألف معها انتهى.
 وفي الحديث: )أعد للفقر تجفافا( قال ابن الأثير: التجفاف ما جلل به الفرس من سلاح وآلة تقيه الجراح.
 وجفف الفرس: ألبسه إياه، نقله الجوهري، ومنه حديث الحديبية: جاء يقوده إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم على فرس مجفف، أي: عليه تجفاف.
 قال الليث: التجفاف، بالفتح: التبيس، كالتجفيف وقد جففته تجفيفا.
 وتجفجف الطائر: انتفش، أو تجفجف: تحرك فوق البيضة، وألبسها جناحيه وبه فسر قول ابن مقبل:
  كبيضة أدحي تجفجف فوقهاهجف حداه القطر والليل كانع كذا في العباب،و في اللسان: )تجفف فوقها(.
 تجفجف الثوب: إذا ابتل، ثم جف وفيه ندى، فإن يبس كل اليبس، قيل: قد قف، قال الليث: والأصل تجفف، فأبدلوا مكان الفاء الوسطي فاء الفعل كما قالوا: تبشبش أصلها تبشش، كذا في الصحاح، وأنشد يعقوب:
  فقام علـى قـوائم لـينـات                      قبيل تجفجف الوبر الرطيب قلت: هو لرجل من كلب بن وبرة، ثم من بني عليم، يقال له: هردان بن عمرو، وأوله-ى ما أنشده أبو الوفاء الأعرابي-:
  لمل بكيرة لقحت عراضا لقرع هجنع ناج نجيب
  فكبر راعياها حين سلى                      طويل الـسـمـك صـح مـن الـعـــيوب فقام على قوائم. . إلى آخره.
 قال ابن دريد: سمعت جفجفة الموكب: إذا سمعت حفيفهم في السير، وهذا قد تقدم للمصنف في أول المادة، وفسره بالهزيز، وهو والحفيف، واحد، فهو تكرار.
 وجفجف: حبس، في العباب: جفجف القوم: حبسهم، والذي في التهذيب: جعجع بالماشية، وجفجفها: إذا حبسها.
 جفجف الشيء إليه: جمع كما في العباب، وفي اللسان: الجفجفة: جمع الأباعر بعضها إلى بعض.
 جفجف: رد إبله بالعجلة، مخافة الغارة، قال ابن دريد: جفجف النعم: ساقه بعنف حتى ركب بعضه بعضا، وهو بعينه الذي قاله ابن دريد، فإن المآل واحد ففيه إطالة من غير فائدة، فتأمل.
 قال ابن عباد: اجتف ما في الإناء: أي أتي عليه، أي: شربه كله، وكذلك اشتف.
 ومما يستدرك عليه:

  المجفف، كمعظم: الضرع الذي كالجف، أنشد ابن الأعرابي:
  إبل أبي الحبحاب إبل تعرف
  يزينها مجفف موقف والموقف: الذي به آثار الصرار. وجف الشيء، بالضم: شخصه.
 والجفجفة: صوت الثوب الجديد، وحركة القرطاس، وكذلك الخفخفة، ولا تكون الخفخفة إلا بعد الجفجفة.
 والجفف، محركة: الغليظ اليابس من الأرض.
 والجف من الأرض: مثل القف. وقال ابن الأعرابي الضفف: القلة، والجفف: الحاجة، وقال الأصمعي: أصابهم من العيش ضفف وجفف وشظف، كل هذا من شدة العيش، وما رثي عليه ضفف، ولا جفف: أي أثر حاجة. وولد للإنسان على جفف: أي على حاجة إليه.
 ومن المجاز: فلان لا يجف لبده: إذا لم يفتر عن سعيه.
 ويقال: البس للفقر تجفافا: أي استعد له.

### Türkçe

**الجف** ve **الجفة**; ikisi de fetha iledir; ve ikisi de damme alır. Cevherî yalnız **الجفة** ile yetinmiştir, fetha ile; ve **الجف** damme ile. Sâğânî dedi: **الجفة**, damme ile: azdır; insanların topluluğu yahut onlardan çok sayı; denir ki: “İnsanların **جفة**’si içinde davet edildim”; ve “Onlar tek bir **جفة** olarak geldiler”, yani topluca ve hep birlikte. Kisâî dedi: **الجفة** ve **الضفة** ve **القمة**: kavmin topluluğudur. Cevherî, **الجف** (damme ile) üzerine şahit olarak Nâbiga’nın, kral Amr b. Hind’e hitap ederek söylediği sözü okudu:
  “Kim Amr b. Hind’e bir ibret ulaştırır                      ve nasihatten (olarak) uyarının çokluğunu
  Seni mızraklarımıza karşı duran (biri olarak) tanımayayım                      Taglib’in **جف**’inde, **الأمرار**’a varanlar (arasında)”
Yani: onların topluluğu. Dedi: Ebû Ubeyde onu “(**في جف ثعلب**)” diye rivayet ederdi. Dedi: Sa‘d b. Zübyân’ın oğlu Avf b. Sa‘lebe’yi kasteder. İbn Sîde dedi: Kûfeliler onu “(**في جوف ثعلب**)” diye rivayet ettiler. Dedi: İbn Düreyd dedi: Bu hatadır.

Ve “**جفوا** mallarını”, yani onları topladılar ve onlarla gittiler; Sâğânî nakletti. Mallardan murat: develerdir.

**جفة** alayın: onun sarsıntısıdır; Lisân’da olduğu üzere **جفجفة**’si gibi. İbn Düreyd dedi: “Alayın **جفجفة**’sini işittim”: yürüyüşte onların hışırtısını işittiğin zaman.

Ve damme ile: büyük kova. “(Ganimette, **جفة** taksim edilinceye kadar, **نفل** yoktur)”: yani hepsi. Ve “(**على جفته**)” diye rivayet edilir: yani ordunun topluluğu üzerine, önce.

Ve **الجف** (damme ile): hurma çiçeğinin kabıdır; Sıhâh’ta olduğu gibi. Bazıları tahsis etti de dedi ki: o, kuruduğu zaman hurma çiçeğinin örtüsüdür; yahut onun **قيقاءة**’sidir. Leys dedi: o, **الوليع**’den olan örtüdür. Bir kadının ağzının (dişlerinin) vasfında şu beyit okundu:
  “Ve **الوليع** gibi bir parlaklıktan gülümser                      **الرقاة** onun üzerinden **الجفوف**’u yarıp çıkardı”
**الوليع**: hurma çiçeğidir. **الرقاة**: hurma ağacına tırmanan kimselerdir.

Ebû Amr dedi: **جف** ve **جب** hurma çiçeğinin kabı içindir. Hadiste: “(Sihri, erkek bir hurma çiçeğinin **جف**’i içine konuldu ve kuyunun **راعوفة**’sinin altına gömüldü)” İbn Düreyd bunu, **طلعة**’yı **ذكر**’e izafe ederek ve benzeriyle rivayet etti.

Ebû Ubeyd dedi: **جف** hurma çiçeği: onun içinde bulunduğu kabıdır; çoğulu **الجفوف**’tur. “(**في جب**)” diye, **الباء** ile rivayet edilir; orada zikredilmiştir; ve (**طبب**)’de.

**الجف**: derilerden olan, bağlanmayan kap; yani sıkılmaz. Bununla Ebû Saîd hadisi tefsir edilmiştir; **الجف** içinde nebîz hakkında sorulmuştu da dedi ki: “Daha pis ve daha pis.”

**جف**: İhşîd Muhammed b. Tulğuc el-Ferğânî’nin dedesi, Mısır emiri; Sâğânî’ye tâbi olarak onu burada zikretti. Şeyhimiz dedi: Bu lafzı, yani **طغج**’ı, burada istitrad olarak zikretti; onu **الجيم**’de zikretmedi. Buhârî onu Târîhu’l-Medîne’de, mu‘ceme **الغين**’i damme ile ve onu sükûn ile ضبط etti; tamamına bak; bitti.

Dedim: **الإخشيد**’de de böyledir; ona da temas etmedi. O, zikredilen Muhammed’in lakabıdır. Kesre ile ve mu‘ceme **الذال** ile ضبط edilmiştir; ve ona nispetle Kâfûr el-İhşîdî nispet olunur; Mütenebbî’nin övdüğü, Mısır emirlerinden biri; efendisi gibi meşhur. **الإخشيد**, amcası Bedr b. **جف**’ten rivayet etti. **طغج**’a gelince: ehl-i marifet onu **الغين** ve **الطاء** damme ile ve **الجيم**’i teşdîd ile ضبط etmiştir; o, Türkçe bir kelimedir.

**الجف**: eskiyen **الشن**’dir; yarısından kesilir; **العين**’in nassı böyledir. Sıhâh’ta: yarısından; kova gibi yapılır. Leys dedi: bazen **الجف**, hurma ağacının kökünden olur; oyulur. Ebû Ubeyd dedi: **الجف**, hurma gövdelerinden oyulan bir şeydir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجف**: eski **الوِطْب**’dur. Kuteybî dedi: **الجف**: ellerinin yanından kesilen ve içinde nebîz yapılan kırbadır. İbn Düreyd dedi: **الجف**: kırbanın yarısıdır; altından kesilir de kova yapılır. Râciz dedi:
  “Nice koca kadın, başı **القفه** gibi
  Yanında bir **جف** taşır, onunla bir **هرشفه**”
**الهرشفة**: yerden suyu kurutmakla (silmekle) onunla kurulan bez parçasıdır. Başkası dedi: **الجف**: deve derilerinden bir şeydir; kap gibi yahut kova gibi; gök suyunun alındığı şey; yarım kırba kadar alır yahut ona yakın. **الجف** ayrıca: büyük yaşlı (ihtiyar)dır; eskiyen **الشن**’e benzetme yoluyla; Hicrî’den; Lisân’da olduğu gibi; Sâğânî onu İbn Abbâd’dan nakletti.

İbn Abbâd dedi: **الجف** ayrıca: kıble ile senin aranda gördüğün settir. Dedi: içi boş olan, karnında hiçbir şey olmayan her şey, ceviz ve **المغدة** gibi: **جف**’tir.

Dedi: “O, **جف** maldır” denir: yani onun ıslah edicisidir; yani raiyyetini güdeni bilendir; onu vaktinde mer‘aya toplar.

Sıhâh’ta: **الجفان**: Bekr ve Temîm’dir. Humeyd b. Sevr el-Hilâlî dedi:
  “İki Mısır’ın halkını gözetlemekten geri durmadım
  Umân’ın düşüğü ve **الجفين**’in hırsızları”
İbn Berî ve Sâğânî: recez Humeyd el-Arkat’ındır; rivayet “(**سقطى عمان**)”dır. Ebû Meymûn el-Aclî dedi:
  “İki Mısır’ın atlarını Şam’a sürdük
  Kays Aylân’dan ve **الجفين**’in atlıları”

Ömer رضي الله عنه hadîsinde: “(Halkının çoğu şu iki **الجفان** olan bir beldenin işi nasıl düzelir?)” Osman رضي الله عنه hadîsinde: “(Müslümanları iki **جفين** arasında bırakacak değilim; birbirlerinin boyunlarını vururlar)” Başka bir hadiste: “(Bu iki **الجفين**’de **الجفاء**: Rabîa ve Mudar’dır)” **الجف**’in asıl manası: çok sayı ve insanlardan topluluk; daha önce geçtiği gibi.

**جفاف الطير**, **غراب** gibi: Esed’e ve Hanzala’ya ait; içinde kuşun çokça yerleri olan geniş (bir yer); bütün nüshalarda böyledir. Doğrusu - “موضع” sözünden sonra -: “Esed’e ait bir yer ve …” sonuna kadar; **العباب** ve başkasında olduğu gibi. Nassı: **جفاف الطير**: bir yerdir. Sükkerî dedi: Esed ve Hanzala’ya ait bir arazidir; içinde kuşun bulunduğu yerler vardır. Sükkerî, Cerîr’den şu beyti okudu:
  “Kendisine aydınlanan ateşi görmedi                      **جفاف الطير**’in ötesinde, ancak şüphe ederek”
Kesreli, muhmela **الحاء** ile de söylenir. Sâğânî dedi: Umâra b. Akîl b. Bilâl b. Cerîr onu böyle rivayet ederdi ve derdi ki: bunlar **الأجفة** diye adlandırılan yerlerdir; onlardan bir yer seçti de ona **جفاف** adını verdi.

Dedim: Muhtasarü’l-Mu‘cem’de okudum: **جفاف** (cîm damme ile): Benî Esed diyarından bir bölgedir; **الثعلبية** ondandır; ve ayrıca Benî Ca‘fer b. Kilâb’a ait bir sudur, onların diyarlarında.

**الجفاف** ayrıca: kuruttuğun şeyden kuruyan kısımdır; dersin ki: onun kurusunu yaşından ayır.

**الجفافة** (هاء ile): ottan ve **القت**’ten dökülen şeydir; Cevherî nakletti. Başkası ekledi: ve benzeri.

**الجفيف**, **أمير** gibi: bitkiden kuruyan şeydir. Asma‘î dedi: “Develer, istedikleri **جفيف** ve **قفيف** içinde (otlar)” denir; Sıhâh’ta böyledir. Başkası dedi: **الجفيف**, baklagillerin serbest (yumuşak olmayan) olanlarından kuruyan şeydir. Ve denildi ki: o, rüzgârın bir araya topladığı şeydir. İbn Berî, râciz için şu beyti okudu:
  “Onunla **القرمل** ve **الجفيف**’i zenginleştirir
  Ve yazlık (ot)la karışmış **عنكث**’ı”
Ve “**جففت** ey elbise”, **دببت** gibi; “**تجف**” **تدب** gibi kesre ile; “**تجف**”, **تعض** gibi yani fetha ile: kesrede (olan) bir dil; Ebû Zeyd onu hikâye etti; Kisâî onu reddetti; Sıhâh ve **العباب**’da olduğu gibi.

Dedim: Ebû Zeyd’in **نوادر**’inde olan: “Şeyi **جففت**; onu **أجفه**’ye **جفا** olarak: onu topladım” bitti; öyleyse düşün.

Ve “**جففت** **تجف**”, “**بششت** **تبش**” gibi; yani geçmişte aynın kesri ve muzârîde onun fethası ile; Sâğânî nakletti: **جفوفا** ve **جفافا**, **سحاب** gibi; bütün nüshalarda böyledir. Musannif, kaidesini tersine çevirmiştir: hükmen ضبط edilmiş olanı ضبط etti, ضبط’a muhtaç olanı serbest bıraktı; “**جفافا** ve **جفوفا** damme ile” deseydi isabet ederdi. Sonra Cevherî ve Sâğânî, zikredilen iki masdarı, “**حف** **يجف**” için, “**دب** **يدب**” gibi, zikrettiler; musannif ise onları iki bâb için yaptı. Ebû Zeyd’in **نوادر**’inin nassından daha önce geçti ki, onun yanında “**جف** **يجف**”in masdarı: **الجف**’tir, başkası değil; musannifin sözünde gizli olmayan bir nazar vardır.

**الجفجف**: yüksek yer; kaba değildir; Cevherî onu Asma‘î’den böyle nakletti. İbn Berî, Mütemmim b. Nüveyra için şu beyti okudu:
  “Ve tatlı, **جفجف**; uzun boylu olmayan”
Asma‘î’den rivayet edilenin nassı: **الجف**: yüksek yerdir; kaba da değildir, yumuşak da değildir; bunu düşün. **الجفجف**: şiddetli rüzgâr; üzerinden geçtiği her şeyi kurutur.

**الجفجف**: yuvarlak, geniş çukur yerdir. Lisân’da şu beyit okundu:
  “Çölleri kat eder; **جفجف**’ı, sonra **جفجف**’ı”
Dedim: recez A‘câc’ındır; rivayet:
  “Issız bir yerde, zor (yol) onun yüksekliğini kurar
  Uzun (yol)ların derinliği; **جفجف**’ı, sonra **جفجف**’ı”

**الجفجف**: yerden çukur yer; ve **التهذيب**’de **)ج ع ع(** tercümesinde, İshak b. el-Ferec dedi: Ebû’r-Rebî‘ el-Bekrî’yi şöyle derken işittim: Yerden **العجعج** ve **الجفجف**: alçak (çökük) yer; bu, suyun onda **يتجفجف** olması sebebiyledir; böylece durur; yani: devam eder. Dedi: Onu **يتجعجع** üzerine götürmek istedim, fakat onu suda söylemedi.
Dedim: İbn Düreyd de dedi: **الجفجف** şudur: yerden kalınlık; onu enine (genişliğe) isim kıldı. Ancak kalınlıkla “kalın olan”ı kastederse—başkasının onu tefsir ettiği gibi—o hâlde o zıddır.
İbn Abbâd dedi: **الجفجف**: çok konuşan.
Başkası dedi: **جفاجفك**: heyetin ve elbisen.
Ve **التجفاف**—kesre ile—demirden ve başkasından savaş için bir âlettir; at onu giyer; Cevherî bununla yetindi; insan da onu savaşta kendisini korumak için giyebilir. Çoğulu **التجافيف**’tir. Ondandır Ebû Mûsâ hadisi: “**كان على تجافيفه الديباج**”; onda **الجفوف** ve katılık mânâsına gittiler. İbn Sîde dedi: Yoksa bununla, onun asl olduğuna dair hüküm vermek gerekirdi; çünkü o, **قاف قرطاس**’ın karşısındadır. İbn Cinnî dedi: Ebû Ali’ye **تجفاف** hakkında sordum: Onun **باب قرطاس**’a ilhâk için mi **تاؤه**’dur? “Evet” dedi; ve bununla, onunla birlikte ona eklenen **الألف** ziyadesiyle delil getirdi; bitti.
Hadiste: “**أعد للفقر تجفافا**”; İbnü’l-Esîr dedi: **التجفاف** atın üzerine örtülen, onu yaralardan koruyan silah ve âlettir.
Ve **جفف الفرس**: onu ona giydirdi; Cevherî nakletti. Ondandır Hudeybiye hadisi: Onu Resûlullah’a—sallallahu aleyhi ve sellem—**على فرس مجفف** üzerinde sevk ederek geldi; yani: üzerinde **تجفاف** var.
Leys dedi: **التجفاف**—fetha ile—kurutmadır; **التجفيف** gibi; ve ben onu **تجفيفا** ile kuruttum.
Ve **تجفجف الطائر**: kabardı; yahut **تجفجف**: yumurtanın üstünde hareket etti ve onu iki kanadıyla giydirdi; ve bununla İbn Mukbil’in sözü tefsir edildi:
  كبيضة أدحي تجفجف فوقهاهجف حداه القطر والليل كانع
Böylece **العباب**’da; **اللسان**’da ise: “**تجفف فوقها**”.
**تجفجف الثوب**: ıslandığı zaman; sonra kurur ve onda nem bulunur; eğer büsbütün kurursa, “**قد قف**” denir. Leys dedi: Asıl **تجفف**’tür; sonra orta **الفاء** yerine fiilin **فاء**’sını bedel ettiler; “**تبشبش**” dedikleri gibi; aslı **تبشش**’tir; böylece **الصحاح**’ta. Ya‘kūb şu beyti okudu:
  فقام علـى قـوائم لـينـات                      قبيل تجفجف الوبر الرطيب
Dedim: O, Kelb b. Vebere’den bir adamındır; sonra Benî ‘Alîm’dendir; ona Hirdân b. ‘Amr denir. Ve onun başı—Ebû’l-Vefâ el-A‘râbî’nin okuduğu üzere—şudur:
  لمل بكيرة لقحت عراضا لقرع هجنع ناج نجيب
  فكبر راعياها حين سلى                      طويل الـسـمـك صـح مـن الـعـــيوب
“**فقام على قوائم** ...” sonuna kadar.
İbn Düreyd dedi: **جفجفة الموكب**’i işittim: yürüyüşte onların hışırtısını işittiğin zaman. Bu, musannif için maddenin başında geçmişti; onu **بالهزيز** ile tefsir etti; o ve **الحفيف** birdir; öyleyse o tekrardır.
Ve **جفجف**: hapsetti. **العباب**’da: **جفجف القوم**: onları hapsetti. **التهذيب**’de olan ise: **جعجع بالماشية** ve **جفجفها**: onu hapsettiği zaman.
**جفجف الشيء إليه**: topladı; **العباب**’da olduğu gibi. **اللسان**’da: **الجفجفة**: develeri bazısını bazısına toplamak.
**جفجف**: develerini aceleyle geri çevirdi; baskın korkusuyla. İbn Düreyd dedi: **جفجف النعم**: onu sertlikle sürdü; ta ki bazısı bazısına bindi. Bu, İbn Düreyd’in söylediğinin aynısıdır; çünkü varılacak yer birdir; onda faydasız uzatma vardır; öyleyse düşün.
İbn Abbâd dedi: **اجتف** kaptaki şeyi: yani ona geldi; yani: onu bütünüyle içti; **اشتف** de böyledir.
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:

**المجفف**—**كمعظم**: **الجف** gibi olan meme; İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
  إبل أبي الحبحاب إبل تعرف
  يزينها مجفف موقف
Ve **الموقف**: üzerinde **الصرار** izleri bulunan. Ve **جف الشيء**—zamme ile—onun şahsı (gövdesi).
Ve **الجفجفة**: yeni elbisenin sesi ve kâğıdın hareketi; **الخفخفة** de böyledir; ve **الخفخفة** ancak **الجفجفة**’den sonra olur.
Ve **الجفف**—harekeli—yerden kalın kuru olan.
Ve yerden **الجف**: **القف** gibidir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الضفف**: azlık; **الجفف**: ihtiyaç. Asma‘î dedi: Onlara geçimden **ضفف** ve **جفف** ve **شظف** isabet etti; bunların hepsi geçimin şiddetindendir. Ve onun üzerine **ضفف** ile, **جفف** ile mersiye söylenmedi: yani ihtiyaç eseri. Ve insana **على جفف** üzere çocuk doğdu: yani ona ihtiyaç üzere.
Mecazdandır: Falan kimse **لا يجف لبده**: eğer çabasından gevşemezse.
Ve denir: **البس للفقر تجفافا**: yani ona hazırlan.
