# جفن (ج-ف-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%81%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Cifan çanak demektir

- Harfler: ج - ف - ن
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَجِفَانٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%86/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AC%D9%90%D9%81%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%8D.md) | وَفِعَالٍ | Ve çanaklar | 1 | 1 | [34:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%86/ayet/34:13.md) |

## Mücavir kökler — 12 mücavir (15 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Harbe mızrak ucu demektir
2. [جبي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Onu seçti
3. [رسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Sıra dağlar
4. [داود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Davut
5. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sütle dolu memedir
6. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Az
7. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kıdr kazandır
8. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
9. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Alet kaldıraç demektir
10. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ana kapının önündeki bekçidir
11. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
12. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Şey

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جفن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قصع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B9.md), [صحف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D9%81.md), [وعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [جفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi çepeçevre kuşatarak içine alan, koruyan ve örten kavisli çeper veya kap |
| Çekirdek Özet 2 | Büyük toplulukları doyuran, ikram ve bereketi toplayıp muhafaza eden geniş tekne ve havuz |
| Çekirdek Özet 3 | Nimeti saçıp dağıtmak yerine toplayan, koruma ve cömertliği kurumsallaştıran medeni kapasite |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin yalnızca basit bir mutfak çanağı sanılıp kamu ölçeğinde toplumsal doyurma ve medeniyet inşasını ifade eden kurumsal boyutunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جف | Bir cismin yüzeyinden ayrılma, kabuklaşma, bükülme veya içe doğru toplanarak çevreleme hareketi; nitekim [جفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88.md) kökünde temas yüzeyinden uzaklaşma ve boşluk oluşması | ن | Çevreleme ve içe doğru toplanma hareketine süreklilik, iç derinlik ve kapalı bir hazne niteliği kazandırarak nesneyi saran kalıcı bir mahfaza ve kap oluşturmuştur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Yükü taşıma, ağırlığı kaldırma ve bünyesinde toplama hareketini başlatır. |
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | Dışarıya açılan ağız, kenar hattı veya bir açıklığın dudak gibi kıvrılmasını sağlar. |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Hacmin sürekliliğini, koruyucu bir derinlik içinde canlılığı ve akışı tutma niteliğini tamamlar. |
| جفن | Ağzı açık bir haznenin içine yük alarak onu sürekli biçimde çevreleyip taşıması | Taşınacak ve korunacak nesneyi çepeçevre saran, ağzı geniş fakat korunaklı bir kap veya kılıf meydana getirme hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyi kuşatıp örten her kavisli nesne: Gözü örten ve koruyan kapak (göz kapağı), kılıcı çepeçevre saran kın (kılıç kını), üzüm salkımlarını sarıp çevreleyen asma kütüğü ve çok sayıda insanı doyuracak büyüklükteki geniş yemek teknesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Huzeyfe b. Enes el-Hüzelî kılıç kını anlamında şöyle demiştir: نَجا سالمٌ، والنفسُ منه بشِدْقِه، / ولم يَنْجُ إلا جَفْنَ سيفٍ ومِئْزَرا |
| Erken Arapça kullanım | İbn Şıhhîr rivayetinde Hz. Peygamber’e kavminin heyeti tarafından cömertliğini ve doyuruculuğunu övmek üzere «أنت الجفنة الغراء» denilmiş, Resûlullah aşırı övgüden sakındırmıştır. Ayrıca Gassanî meliklerine cömertlikleri ve geniş sofraları sebebiyle Âl-i Cefne (آل جفنة) adı verilmiştir. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, el-Müsned.

### Sami etimolojik katman

Arapça kök bünyesindeki جفن biçimi, Kuzeybatı Sami dillerinde özellikle bağcılık ve asma kütüğü anlam alanında köklü bir geçmişe sahiptir. İbranicede גֶּפֶן (gefen) ve Ârâmîcede גופנא / גפנא (gup̄nā / gap̄nā) doğrudan «asma kütüğü, üzüm bağı» manasına gelir; Fenike yazıtlarında da asma ve bağ bağlamında aynı kök izlenir. Sami dillerindeki ortak semantik matris, dalları ve sarmalları bir şeyi kuşatan, sarıp saran asma gövdesini (Arapça sözlüklerde de kaydedildiği üzere كرم) merkez alır. Arapça bu kökü genişleterek asmanın sarıcı ve toplayıcı yapısından hareketle, gözü örten kapağa (cefnü’l-ayn), kılıcı saran kına (cefnü’s-seyf) ve yiyeceği toplayıp içinde tutan devasa çanaklara (cefne) teşmil etmiştir. Dolayısıyla kelime, Sami mirasındaki sarıcı/kuşatıcı organik yapıdan Arapçada koruyucu ve toplayıcı işlevsel kap formuna evrilmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir şeyi çepeçevre kuşatma ve içine alma (الشيء يطيف بشيء ويحويه) | Asmanın sarmalamasından göz kapağına, kılıç kınından içine toplu yemek konan büyük tekneye uzanan anlamsal genişleme. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice gefen (גֶּפֶן), Ârâmîce gup̄nā (גופנא) | Kuzeybatı Sami sahasında asma kütüğü ve bağ; Arapçada hem asma hem de kuşatıcı kap ve örtü. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki Afro-Asyatik kollarda düzenli bir izomorfiye rastlanmamıştır. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جفن | Anlamlı | Kuşatmak, kap olmak | Göz kapağı, kılıç kını, asma ve büyük yemek teknesi. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [جنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%81.md) | Anlamlı | Meyletmek, sapmak | Doğru çizgiden ve adaletten taraflı biçimde ayrılmak; vasiyette haksızlık. | Harf aktarımı; Kur'an'da geçer ([2:182](https://lisan.digital/tr/ayet/2:182.md)). |
| [فجن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D9%86.md) | Anlamlı | Sert ve kaba olmak | Sözlüklerde kök veya sert kabuklu bitki anlamında kaydedilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [فنج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D8%AC.md) | Anlamlı | Bacakları açarak yürümek | Sözlüklerde adım açmak veya kap formu bağlamında müsta'mel sayılmıştır. | Kur'an'da geçmez. |
| [نجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%81.md) | Anlamlı | Yükselti, su bendi | Suyun aşamadığı yüksek tepe veya suyun önüne çekilen set. | Kuşatmanın zıddına engelleme; Kur'an'da geçmez. |
| [نفج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AC.md) | Anlamlı | Kabarmak, sıçramak | Bir şeyin içten dışa doğru şişmesi, kabarıp yayılması. | İçe toplanmanın tersi hareket; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جفن | Merkez | Kuşatıcı ve koruyucu kap | İçine çok miktarda nesne veya azık alan, koruyan ve toplayan kavisli derin hacim. | Göz kapağı, kın ve havuz benzeri büyük ziyafet teknesi. |
| [قصع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%B9.md) | Komşu | Kırma, ufalanma kabı | Özellikle içine ekmek ufalanıp tirit yapılan orta ölçekli yemek çanağı. | جفن kökünün devasa kamu ölçeğine kıyasla daha hane içi ve dar ölçeklidir. |
| [صحف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D9%81.md) | Komşu | Yayvan ve düz kap | Derinliği az, yüzeyi geniş düz tepsi veya yazının serildiği tabaka. | جفن derin bir kuşatma içerirken, [صحف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D9%81.md) yüzey düzlüğünü öne çıkarır. |
| [وعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A.md) | Komşu | Koruyucu muhafaza | Bir şeyi zihinde veya kapta saklayıp kaybolmasını önleme eylemi. | [وعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A.md) soyut ve somut korumayı, جفن ise fiziksel hacim ve örtücü kavisli formu ifade eder. |
| [جفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88.md) | Zıt | Ayrılma ve uzaklaşma | İki yüzeyin birbirinden kopması, temasın kesilmesi, kabalık ve dışlama. | جفن sarıp sarmalar ve toplarken, [جفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88.md) yüz çevirir ve dışarı fırlatır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جفن | Kuşatıcı kap, çanak | Göz kapağı, kılıç kını ve dev ziyafet teknesini kapsayan kuşatıcı form. | Kesin |
| Latince | pelvis, crater, pelvis magna | Geniş tekne, çanak | Derin ve geniş kabı karşılar; kın ve göz kapağı örtücülüğünü dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | caldron, platter, basin, eyelid | Büyük çanak, tekne, göz kapağı | Yemeğin sunulduğu devasa kapları karşılar; tek bir kelimede tüm nüanslar toplanmaz. | Güçlü |
| Almanca | Schale, Trog, Becken | Geniş çanak, tekne | Hacimsel toplayıcılığı verir; kılıç kını veya kavisli koruma imgesini taşımaz. | Güçlü |
| Fransızca | bassin, jatte, cuve | Yayvan büyük tekne, çanak | Ziyafet ve toplu doyurma kabını verir; kökün etimolojik asma ve kın bağını içermez. | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| جِفَانٍ (çoğul) | Havuz büyüklüğünde devasa yemek tekneleri, kazanlar | Hz. Süleyman’ın emrindeki cinlerin inşa ettiği medeni kapasite, kamu ikramı ve devasa kaplar bağlamı (Sebe [34:13](https://lisan.digital/tr/ayet/34:13.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nimet ve şükür ilişkisi | Sebe [34:13](https://lisan.digital/tr/ayet/34:13.md) bağlamında Süleyman hanedanına verilen olağanüstü imkanların istidrac değil şükür gerektiren ilahi lütuf olması. | Kudret ve imkanın şükür ameliyatına dönüştürülmesi. |
| Fıkıh | Ziyafet ve kamu doyurma hukuku | İt'am, vakıf aşevleri ve sultanın halkı doyurma yükümlülüğü; kapların büyüklüğünün kamu cömertliğine delaleti. | Toplu yedirme ve cömertliğin kurumsallaşması. |
| Tefsir | Temsil ve teşbih | «Havuzlar gibi çanaklar» (جِفَانٍ كَالْجَوَابِ) ifadesinde geçen kabın büyüklüğü, deve ve sığırların bütünüyle konabildiği tekneler olarak tefsir edilmesi. | Olağanüstü zenginlik ve medeniyet inşası. |
| Hadis | Aşırı övgü yasağı ve cömertlik | «Sen parıldayan çanaksın/yedirensin» diyen heyete Peygamberimizin itirazı ve kılıçların kınından (cufûn) çıkarılması rivayetleri. | Hem şahsiyet putlaştırmasının engellenmesi hem de kılıç kını/yiyecek kabı ıstılahı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Şükür ve nimet idaresi | Bereket teknesi | Toplama ve infak | Nimetin darlık ve kıtlık korkusuyla saklanmayıp halka açılması. | Güçlü |
| İlmi | Mimari ve metalurji kapasitesi | Dev kap ve tekne mühendisliği | Hacim yönetimi | Dev boyutlu alaşımların ve taş kapların çatlamadan imal edilebilmesi. | Kesin |
| Siyasi | Devletin iaşe ve tebaa politikası | Kamu ziyafeti ve aşevi | Meşruiyet ve adalet | Otoritenin halkı ve orduları açık sofralarla doyurarak toplumsal huzuru kurması. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim fazlasının dağıtımı | Sosyal refah dağıtım merkezi | Tüketim lojistiği | Stoklanan gıdanın dev kaplarla topluma aktarılarak dolaşıma sokulması. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel kuyu / Kapasitans hacmi | Bir parçacığı veya yükü belirli bir kavisli sınır içinde hapseden, dışarı kaçmasını önleyen enerji çukuru veya rezervuar geometrisi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal güvenlik ve kamu refahı rezervuarı | Toplumsal krizlerde zayıfları içine alıp koruyan, açlığı bertaraf eden kurumsal aşevi ve sosyal koruma şemsiyesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin yalnızca alelade bir mutfak tabağı veya kaseye indirgenerek bireysel sofra nesnesi seviyesinde anlaşılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da «havuzlar gibi» nitelemesiyle gelen kelime, devasa orduların ve kitlelerin beslendiği, yüksek teknoloji ve kamu gücü gerektiren devasa lojistik kapları ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Süleyman kıssasındaki mimari, iktisadi ve lojistik mucizenin sıradan bir sofra lüksü zannedilmesi ve ayetteki şükür emrinin kurumsal boyuttan koparılması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın medeniyet, teknoloji ve kamusal refah vizyonunu tek bir eşya tasviri üzerinden nasıl somutlaştırdığını gösterir. İktidarın gücünün saray lüksünde değil, havuz büyüklüğündeki kaplarla halkı doyurma kapasitesinde tescillendiğini ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sebe Suresi 12-14. ayetlerinde peygamber-hükümdarların emrine verilen maddi ve zihni imkanların nasıl kamu yararına dönüştürüldüğünü anlatan bağlamda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığın ve nübüvvetin sadece çileci bir yoksunluk olduğunu düşünen bakışı düzeltir; yüksek estetik, ileri teknoloji ve devasa ölçekli iktisadi doyurmanın salih bir şükür ameli olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir hacmi çepeçevre kuşatan kavisli sınır; göz kapağı, kılıç kını, asma gövdesi ve içine büyük miktarda yemek alan geniş tekne.
- Soyut anlam: Koruma, saklama ve toplumsal ölçekte cömertçe paylaştırma amacıyla kurulan toplayıcı ve kucaklayıcı kapasite.
- Sistematik karşılık: İktisadi ve siyasi gücün üretim fazlasını kitlelerin refahına dönüştürdüğü kamusal lojistik haznesi.
- LaTeX modeli: $$C = \oint_{\partial \Omega} \vec{F} \cdot d\vec{\ell} \quad \text{ile} \quad V = \iiint_{\Omega} \rho \, dV \implies \Psi = \frac{V}{\Phi_{out}}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\Omega$ koruyucu çeperin kuşattığı hacmi, $\partial \Omega$ bu hacmi çevreleyen kavisli sınırı (göz kapağı, kın veya çanak çeperi) temsil eder. $\rho$ kabın içine alınan nimet veya kaynak yoğunluğunu, $V$ toplam depolanan kapasiteyi ifade eder. $\Psi$ ise bu toplanan potansiyelin dışa doğru düzenli bir kamu ikramı ve doyurma akısına ($\Phi_{out}$) dönüştürülmesiyle ulaşılan toplumsal şükür ve adalet fonksiyonudur.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%81%D9%86/occurrences?meal=IK

### [Sebe 34:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%86/ayet/34:13.md) — وَجِفَانٍ

يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ اعْمَلُوا آلَ دَاوُدَ شُكْرًا وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ

Meal (IK): Onlar; kalelerden, heykellerden, büyük havuzlara benzer çanaklardan ve taşınması güç kazanlardan ne dilerse kendisine yaparlardı. Ey Davud hanedanı; şükrederek çalışın. Kullarımdan pek azı şükredicidir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Cifan çanak demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والنون والفاء معهما
ج ن ف، ن ج ف، ن ف ج، ف ج ن، ج ف ن مستعملات
جنف:
الجَنَف: المَيلُ في الكلام، وفي الأمور كُلِّها، تقول: جَنَفَ فلانٌ علينا، وأجنَفَ في حُكمه، وهو شبيهٌ بالحَيفِ، إلا أنَّ الحَيفَ من الحاكِم خاصَّةً، والجَنَفُ عامٌ. ومنه قول اللِّه عز وجلَّ: "فمن خافَ من مُوصٍ جَنَفاً". وقوله جلَّ وعزَّ" "غيرُ مُتجايفٍ لإثمٍ، أي مُتمايلٍ مُتعمدٍ".
نجف:
النَّجَفَةُ تكون في بطن الوادي، شِبهُ جدارٍ ليس بعريضٍ، له طريقٌ مُنقادٌ من بين مستقيم ومُعوجٍّ، لا يعلُوها الماء، وقد تكون في بطن الأرض.
ويقال: النَّجافُ أرضٌ مُستديرةٌ مُشرقةٌ على ما حولها، الواحدةُ نَجَفَةٌ، قال:
رَأَت هَلكاً منجافِ الغَبـي		طِ فكادت تجدُّ لذاكَ الهِجار
أي العِقال.
قال: أراه ظلَّ لها وَلَدٌ ولم يعرف الملك.
قال شُريحٌ: هَلَكٌ، والغبيطُ في بلادِ بني يربوعٍ، وكلُّ موضعٍ يكون على تلك الصِّفةِ حيث كانت فهو غَبيطٌ.
وقد يقال لإبط الكتيب نَجَفَةٌ الكتيب، وهو الموضعُ الذي تُصفِّقُه الرِّياحُ فتنجفه فيصير كأنَّه منجوفٌ.
وقبرٌ مَنجُوفُ، وهو الذي يُحفَرُ في عرضه، وهو غير مَضروحٍ.
وغارٌ منجوف: موسَّعٌ، وأنشد:
يُفضي إلى جَدَثٍ كالغارِ مَجوفِ
وإناءٌ مَنجُوفٌ: واسع الأسفلِ.
ويقال: اللِّجافُ: الباب، والغارُ: يجاف البابِ.
ونِجافُ التَيسِ: جلدٌ يُشدُّ بين بطنه والقضيب، فلا يقدر على السَّفادِ، ويقال: تَيسٌ مَنجُوفٌ.
والنَّجيفُ من السّهام: العريض النَّصل.
قال زائدة: النِّجاف: قَضَفٌ وقُورٌ: قطعٌ من الحزنِ.
نفج:
نفج اليربوع يَنفُجُ، وينفِجُ نُفُوجاً، ويَنتفجُ انتفاجاً، وهو أوحى عدوه.
وأنفجه الصائدُ: أثارهُ من مجثمه ومكمنه.
ويقال للصَّيد وكل شيءٍ ارتفع فقد انتفجَ، حتى يقال: رجلٌ مُنتَفِجُ الجَنبين، ويعيرٌ مُنتفجٌ إذا خرجت خواصرُه.
ورجل نفاجٌ: ذو نفجِ، يقول ما لا يفعلن ويَفنجرُ بما ليس له ولا فيه، وهو ينفجُ نَفجاً.
والنَّفاجَةُ: رقعةٌ للقميص تحت الكُمِّ، وهو تلك المرتَّبةُ. ونَفَجتِ الرِّيحُ: جاءت بَغيةً.
والنَّوافِجُ: مؤخَرات الضُّلوعِ، الواحدُ نافجٌ ونافِجةٌ.
فجن:
الفَيجنُ والفَيجلُ: السَّذابُ.
وقد أَفْجَنَ الرّجلُ إذا أدام على أكل السَّذابِ.
والفَيجنُ: من نبات الربيع يقتاعها الصبيان فيأكلون أصولها.
والفجانة إناء من صُفْرٍ، وجمعها: فَجاجين.
والفِجّان: مقدارٌ لأهل الشام في أراضيهم.
جفن:
الجَفْنُ: ضربٌ من العتب، ويقال: هو نفس الكَرْمِ بلغة اليمن.
ويقال: الجَفْنُ الجَفْنَةُ: قضيب من الكرم.
والجَفْنَةُ التي للطعام، وجمعها الجِفانُ.
والجَفْنُ للسيف والعين، وجمعها جفون، وجَفْنَةُ: قبيلة من اليمن، ملوك بالشام، قال:
أولاد جَفْنَةُ حول قبر أبيهـم		قبر ابن مارية الأعزّ الأجلل

##### Türkçe

باب **الجيم** و**النون** و**الفاء** معهما
**ج ن ف**، **ن ج ف**، **ن ف ج**، **ف ج ن**، **ج ف ن** kullanımdadırlar.

**جنف**:
**الجَنَف**: sözde ve işlerin hepsinde meyletmektir; dersin ki: falan bize karşı **جَنَفَ** etti; hükmünde **أجنَفَ** etti; o, **الحَيف**e benzer; ancak **الحَيف** özellikle hâkimdendir, **الجَنَف** ise geneldir. Ondan (bu kabildendir) Allah azze ve celle’nin sözü: “فمن خافَ من مُوصٍ **جَنَفاً**”. Ve celîl ve azîz olanın sözü: “غيرُ مُتجايفٍ لإثمٍ”, yani günah için kasten meyleden.

**نجف**:
**النَّجَفَة** vadinin karnında olur; geniş olmayan bir duvar benzeri; onun, aradan (içinden) düz ile eğri arasında sürüklenen bir yolu vardır; su onun üzerine yükselmez; yerin karnında da olabilir.
Ve denilir: **النَّجاف** etrafındakilere nazır, yuvarlak bir arazidir; teki **نَجَفَة**dir. Dedi ki:
رَأَت هَلكاً منجافِ الغَبـي		طِ فكادت تجدُّ لذاكَ الهِجار
yani **العِقال**.
Dedi ki: Ona göre onun için bir çocuk gölgesi kaldı; ve meliki tanımadı.
Şurayh dedi ki: **هَلَك** ve **الغبيط** Benî Yerbû‘ diyarlarındadır; nerede olursa olsun o sıfatta olan her yer **غَبيط**tur.
Ve **نَجَفَةُ الكتيب** diye, küçük tepenin koltuğuna da denilir; o, rüzgârların çarpıp onu **تنجفه** ettiği yerdir; böylece sanki **منجوف** olmuş gibi olur.
Ve **قبرٌ مَنجُوفُ**: o, enine kazılan (kabir)dir; o, **مَضروح** değildir.
Ve **غارٌ منجوف**: genişletilmiş (mağara); ve şu beyit okunmuştur:
يُفضي إلى جَدَثٍ كالغارِ مَجوفِ
Ve **إناءٌ مَنجُوفٌ**: altı geniş (kap).
Ve denilir: **اللِّجاف**: kapıdır; ve **الغار**: kapının **يجاف**ıdır.
Ve **نِجافُ التَيسِ**: karnı ile kamışı arasına bağlanan bir deridir; böylece çiftleşmeye güç yetiremez; ve denilir: **تَيسٌ مَنجُوفٌ**.
Ve oklardan **النَّجيف**: geniş temrenli olandır.
Zâide dedi ki: **النِّجاف**: **قَضَفٌ** ve **قُورٌ**: hüzünden parçalar.

**نفج**:
**نفج** yerbû‘ **يَنفُجُ** ve **ينفِجُ** **نُفُوجاً**; ve **يَنتفجُ** **انتفاجاً**; ve o, koşmasının en hızlısıdır.
Ve avcı onu **أنفجه** etti: onu oturduğu yerden ve gizlendiği yerden kaldırıp ürküttü.
Ve av için ve yükselen her şey için: **انتفج** denilir; hatta denilir: **رجلٌ مُنتَفِجُ الجَنبين**; ve **يعيرٌ مُنتفجٌ**: böğürleri çıktığı zaman.
Ve **رجل نفاجٌ**: **نفج** sahibi; yapmayacağı şeyi söyler ve kendisine ait olmayan ve onda bulunmayan şeyle **يَفنجرُ** eder; ve o, **ينفجُ** **نَفجاً**.
Ve **النَّفاجَة**: gömleğin koldağın altında (bulunan) bir yamasıdır; o, o katlı (parça)dır. Ve **نَفَجتِ الرِّيحُ**: ansızın geldi.
Ve **النَّوافِجُ**: kaburgaların arka taraflarıdır; teki **نافج** ve **نافِجة**dir.

**فجن**:
**الفَيجن** ve **الفَيجل**: **السَّذاب**dır.
Ve kişi **أَفْجَنَ** eder: **السَّذاب** yemeye devam ettiği zaman.
Ve **الفَيجن**: bahar bitkilerindendir; çocuklar onu koparıp köklerini yerler.
Ve **الفجانة**: sarıdan (bakırdan) bir kaptır; çoğulu: **فَجاجين**.
Ve **الفِجّان**: Şam ehli için arazilerinde bir ölçüdür.

**جفن**:
**الجَفْن**: azarlamanın bir türüdür; ve denilir: Yemen lügatinde o, **الكَرْم**ın bizzat kendisidir.
Ve denilir: **الجَفْنُ الجَفْنَةُ**: asmanın bir çubuğudur.
Ve **الجَفْنَةُ**: yemek için olan (kap)tır; çoğulu **الجِفان**dır.
Ve **الجَفْن** kılıç ve göz içindir; çoğulu **جفون**dur. Ve **جَفْنَةُ**: Yemen’den bir kabiledir; Şam’da meliklerdir. Dedi ki:
أولاد **جَفْنَةُ** حول قبر أبيهـم		قبر ابن مارية الأعزّ الأجلل

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجَفنُ: جَفْنُ العين. والجَفنُ أيضاً: غِمْدُ السَيف.
والجَفْنُ: قضبان الكرْم، الواحدة جَفْنَةٌ.
والجَفْنَةُ كالقَصعة، والجمع الجفانُ والجَفَناتُ.

##### Türkçe

**الجَفنُ**: gözün **جَفْنُ**’u. Ve **الجَفنُ** ayrıca: kılıcın **غِمْدُ**’u.

Ve **الجَفْنُ**: asma çubukları; teki **جَفْنَةٌ**’dir.

Ve **الجَفْنَةُ** **القَصعة** gibi; çoğulu **الجفانُ** ve **الجَفَناتُ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ن ف
جنف ، جفن ، نجف ، نفج ، فجن ، فنج : مستعملة .
جنف : قال الله جلَّ وعزَّ : ( فَمَنْ خَافَ مِن مُّوصٍ جَنَفًا ) ( البقرة : 182 ) .
قال الليث : الجَنَفُ الميل في الكلام ، وفي الأُمور كلِّها ، تقول : جَنَفَ فلانٌ علينا ، وأَجْنَفَ في حُكمه ، وهو شَبيهٌ بالْحَيْف ، إلاَّ أنَّ الحَيف من الحاكم خاصّة ، والجَنَفُ عام .
ومنه قول الله جلَّ وعزَّ : ( غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإِثْمٍ ) ( المائدة : 3 ) أي مُتَمَايل مُتَعَمِّد .
ورجلٌ أَجْنَف : في أَحَدِ شَقَّيْه مَيَلٌ على الآخر .
قلت : أمَّا قوله الحَيْفُ من الحاكم خاصَّة ، فهو خطأ ، والحَيْفُ يكون مِن كل مَنْ حاف ، أي جارَ . ومنه قول بعض الفقهاء :
يُرَدَّ مِنْ حَيْف النَّاحِلِ ما يُرَدُّ من جَنَفِ المُوصِي ، والنّاحِل إذا فَضَّل بعض أولاده على بعض بنُجْل فقد حافَ وليس بحاكم .
وأخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم أنه قال : الحِنَفُ : الميْلُ والجَوْر ، جَنِف جَنَفاً .
قال الأغلب :
غِرٌّ جُنَافِيُّ جَميلُ الزِّيِّ
والجُنافِيُّ : الذي يَتَجانَف في مَشْيه اختِيالاً .
وقال شَمِر : يقال : رَجُلٌ جُنافِيُّ بضم الجيم مُخْتال فيه مَيَل ، قال : ولم أسْمع جُنَافِيّ إِلا في بَيْت الأغلب وقَيَّده شَمِر بخَطِّه بضم الجيم .
وقال الفراء : الجَنَفُ الجَوْر .
وقال الزجّاج في قوله : ( فَمَنْ خَافَ مِن مُّوصٍ جَنَفًا ) ( البقرة : 182 ) أي مَيْلاً ، أو إثماً ، أي قَصْدَ الإثم .
وقال أبو سعيد : يقال : لَجَّ في جِنافِ قَبيج ، وجِنابٍ قبيح ، إذا لَجَّ في مجانَبَة أَهلِه .
جفن : أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الجَفْنَةُ الأصْل من أُصولِ الكَرْم ، وجمعهما الجَفْن ، وهي الحبَلَة .
وقال الليث : الجفْنُ ضَرْبٌ من العِنب ، ويُقال : بل الجَفْنُ الكَرْمُ نفسُه ، بلغة أهل اليمن ، قال : ويقال : الجفْنُ والجفْنَةُ : قَضِيبٌ من الكَرْم .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : الجَفْنُ الكَرْمُ ، والْجَفْنُ جَفْنُ الْعَين ، والجَفْنُ جَفْنُ السَّيف الذي يُغْمَدُ فيه ، والْجَفْنَةُ معروفة ، وتجمع جفاناً ، والعدد : الْجَفَنات .
وآلُ جَفْنَةَ ملوكٌ من أهل اليمن كانوا استوطنوا الشام ، وقال حسان يذكرهم :
أولادُ جَفْنَةَ عند قَبْرِ أَبيهمُ
قَبرِ ابنِ مارِيَةَ الكَرِيم المُفْضِلِ
وأراد بقوله : عند قَبْرِ أَبيهم أنهم في مساكن آبائهم ورِباعهم التي ورثوها عنهم .
وقال الأصمعي : الجَفْنُ ظَلْفُ النَّفْس عن الشيء الدّنيّ ، يقال : جَفَنها جَفْنا ، وأنشد :
وَفَّرَ مالَ الله عَمْداً وجَفَنْ
نَفْساً عن الدُّنيا إذ الدُّنيازِيَنْ
وقال أبو سعيد : لا أَعْرِفُ الجَفْنَ بمعنى ظَلْفِ النَّفْس .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : التَّجفِين كثرةُ الجِماع .
قال : وقال أعرابي : أَضْوَانِي دَوَامُ التَّجَفِين .
وفي حديث عمر : ( أنه انكسرت قَلوصٌ من نَعَمِ الصَّدقة فَجَفَّنَها ) معنى جَفَّنها ، أي نَحرَها وطَبَخَها ، وأطعَم لَحمَها في الْجِفان ، ودَعَا عليها النَّاس حتى أكلوها .
وقال ابن الأعرابي : الجَفْنُ قِشْرُ العنب الذي فيه الماء ، ويُسَمَّى الْخَمْر ماءَ الْجَفْنِ ، والسَّحابُ جَفْن الماء .
وقال الشاعر يصفُ امرأةً شَبَّه طعْمَ ريقها بالخمر :
تُحسِي الضَّجِيعَ مَاءَ جَفْنٍ شابَه
صَبِيحةَ الْبَارِقِ مَثْلوجٌ ثَلِجْ
قلت : أراد بماء الْجَفْنِ الخمر ، والجَفْنُ : أَصل العِنَب ، شيب أي مُزِجَ بماءٍ بارد .
قال الدينوَرى : ومن الشجر الطيب الريح الجَفْنُ والغَارُ . وقال الأخطل يصف الخمر :
آلَتْ إلى النِّصْف من كَلْفَاءَ أنْزَعَها
عِلْجٌ ولَثَّمها بالْجَفْنِ والغارِ
لَثَّمَها : عَصَبَ فمها بالجَفْن ، قال : والجفن أيضاً جَفْنُ الكَرْمَ .
وقال اللحياني : لُبُّ الخُبْز ما بين جَفْنَيْه ، وجَفْنَا الرَّغيف وَجْهاه من فوقٍ ومن تحت .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الجَفْنَةُ الكَرْمَة ، والْجَفْنَة الخمر ، والْجَفْنَةُ الرَّجُل الكريم ، قال : وأَجّفَن إذا أكثر الجِماعَ .
ومن أمثالهم : وعند جُفَيْنَةَ الْخَبَرُ اليَقِين .
قال ابن السكيت : ولا تَقُل ( جُهَيْنَة ) وجُفَيْنَةُ : اسمُ رَجُلٍ في المثل .
فجن : قال الليث : الفِجَّانة إناءٌ من صُفْر ، وجمعها فجاجين . قال : والفِجَّانُ مقدارٌ لأهل الشام في أَرَضِيهم .
قلتُ : هو مِقدارٌ للماء إذا قُسمَ بالفِجَّانِ ، وهو معرّب ، ومنهم يقول فِنجان ، والأول أفصحَ .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الفَيْجنُ والفَيْجَلُ : السَّذَاب ، وقد أَفْجَن الرَّجلُ ، إذا أدام على أكْلِ السَّذاب .
نجف : قال الليث : النَّجَفةُ تكون في بَطْنِ الوادي ، شِبه جِدارٍ ليس بعريض ، له طولٌ مُنْقادٌ من بين مُعْوَجَ ومستقيم لا يعلوها الماءُ ، وقد تكون في بطن الأرض .
وقد يقال لإبِطِ الكثِيب نَجفَةٌ ، وهو
الموضِعُ الذي تُصَفِّقُه الرِّياحُ فَتَنْجُفُه ، فيصيرُ كأَنه جُرُفٌ مَنْجُوف .
وقَبْرٌ مَنْجُوف وهو الذي يُحْفَرُ في عُرْضَةٍ ، وهوغير مَضْروح .
وغارٌ منجوف : مُوَسَّع ، وأنشد :
يَفْضِي إلى جَدَثٍ كالغارِ مَنْجوفِ
وإناءٌ مَنْجُوف : واسِعُ الأسْفَل .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : النَّجَفَةُ المُسَنَّاة والنَّجَفُ التَّلّ .
قلت : والنَّجفَةُ هي التي بظاهر الكُوفَة ، وهي كالمُسَنَّاةِ تمنعُ ماءَ السَّيل أن يَعْلُوَ منازل الكُوفة ومقابِرَها .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : النِّجَافُ هو الدَّرَوَنْد والنَّجْران .
وقال ابنُ شُميل : النِّجاف الذي يُقال له الدَّوَّارة ، وهو الذي يَسْتَقبِلُ البابَ من أَعْلَى الأُسْكُفَّة .
وقال ابن الأعرابيّ : النِّجافُ أيضاً شِمال الشَّاة الذي يُعَلِّقُ على ضَرْعِها ، وقد أَنْجَفَ الرجل إذا علق على شَاته النِّجاف ، والمِنْجَفُ الزَّبيل ، والنَّجَفُ قُشور الصِّلِّيان ، والنّجْفُ : الحَلَبُ الجَيِّد حتى يُنْفِضَ الضَّرْعَ .
وقال الراجز يصف ناقة غَزِيرَة :
تَصُفُّ أو تُرْمِي على الصِّفوفْ
إذا أَتاها الحالِبُ النَّجوفْ
والنَّجيفُ : النَّصْل الْعريض ، وجمعه نُجُفٌ ، وقال أبو كبير :
نُجُفٌ بَذَلْتُ لها خَوَافِيَ طائرٍ
حَشْرِ القوادم كاللِّفاعِ الأَطْحَلِ
أبو عبيد ، عن الأمويّ : انتَجَفْتُ الشيءَ انتجافاً ، وانتجثتُه انتجاثاً ، إذا استخرجته .
وقال الفراء : نِجافُ الإنسان مَدْرَعَتُه .
وقال الليث : نِجَافُ التَّيْس جِلْدٌ يُشَدُّ بَطنِه والقضِيب ، فلا يقدر على السِّفاد ، ويقال تَيْس مَنْجُوف .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الْمِنْجَفُ الزَّبِيل ، وهوالمِجْفَنُ والمِسْمَدُ ، والخِرْص والمِنْثَلة .
نفج : قال الليث : نَفَجَت الأَرْنَبُ تَنْفُجُ ، وتَنفِجُ نُفُوجاً وانْتَفَجَت انْتِفاجاً ، وهو أَوحَى عَدْوِها ، وقد أَنْفَجَها الصائد إذا أثارها من مَجْثَمِها .
ورجل مُنْتَفِجُ الجَنْبين ، وبَعيرٌ مُنْتَفِجُ ، إذا خرجت خَواصِرُه . ورجل نَفَّاج ذُو نَفْج ، يقول ما لا يَفعل ، ويَفْتَخِرَ بما ليس له ولا فيه .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : النّافِجَةُ أوّلُ كُلَّ ريحٍ تَبْدأُ بشدة .
وقال ذو الرُّمَّة :
حَفِيفُ نافِحَةٍ عُثْنُونُها حَصِبُ
ويروى : ( نافِجةٍ ) .
قال الأصمعيّ : وأرى فيها بَرْداً .
وقال شَمَر : النّافِجَة من الرياح التي لا تَشْعُر حتى تَنْتَفِجُ عليك ، وانتِفاجُها : خُروجُها عاصِفاً عليك وأنت غافل .
أبو عُبيد ، عن أبي عمرو ، قال : النَّوافج بالجيم مُؤخَّرات الضلوع ، واحدها نافِجٌ ونافِجَةٌ .
وقال الليث : النِّفاجَةُ رُقْعَة للقميص تحت الكُمّ ، وهي تلك المربّعة .
وقال ابن السِّكيت : تُسَمى الدَّخاريص التّنافيج ، لأنها تَنفُجُ الثوب فتوَسِّعه ، ويقال : ما الذي استَنْفَجَ غضبك ؟ أي أَظهره وأَخرجه . وامرأةٌ نُفُجُ الحقيبة ، إذا كانت ضخمةَ الأرداف والمآكم ، وأنشد :
نُفُجُ الحقِيبَةِ بضَّةُ المَتَجرَّدِ
وقال الراجز :
تسمعُ للأعْبُد زَجراً نافجاً
من قِيلهِم أَيا هجَا أَيا هَجا
قال بعضهم : صوتٌ نافجٌ جاف غليظ ، وقيل أراد بالزّجْر النافج : الذي يَنْفُج الإبِلَ حتى تتوسَّع في مَراعيها ولا تَجْتَمع .
وكانت العرب تقول للرّجل إذا وُلدت له بنت : هنيئاً لك النّافجة ، يَعنُون أَنه يزَوِّجها بإِبل تُمْهَرها ، فَينفجُ بها إبِلَهُ أي يُكثِّرها .
ويقال للإبل التي يَرِثُها الدَّجل فيكثر بها إبله : نافِجَةٌ أيضاً .
وفي الحديث : ذِكر فتْنَتَيْن فقال : ( ما الأولى عند الآخرة ، إلاَّ كَنَفْجَةِ أَرْنَب ) يعني في تقليل المُدَّة .
وقال ابن شُمَيْل : نَفْجَةُ الأَرْنَب وثْبته من مَجْثمِه .
ورُوي عن أبي بكر ، أنه كان يَجْلُبُ بعيراً ، فقال : ( أأُنفِجَ أم أُلْبِد ) ؟ ومعنى الإنْفاج ، إبَانَةُ الإناءِ من الضَّرْع عند الحَلب ، والإلباد ، إِلْصَاقُ الإِناء بالضِّرع ، ونَفَجت الفَرُّوجة من بَيْضَتها إذا خَرجت .
وقال ابن الأعرابيّ : النَّفيج ، بالجيم ، الذي يجيء أجنبياً فيدخُل بين القوم ، ويسْمُل بينهم ، ويُصْلح أمرَهم .
وقال أبو العباس : النَّفيجُ : الذي يَعْترض بين القوم لا يُصْلِحُ ولا يُفْسد .
فنج : أبو العباس ، عن ابن الأعرابي : الفُنُجُ : الثُّقلاءَ من الناس .

##### Türkçe

ج ن ف
**جنف** ، **جفن** ، **نجف** ، **نفج** ، **فجن** ، **فنج** : kullanımdadır.
**جنف** : Allah جلَّ وعزَّ şöyle dedi: **( فَمَنْ خَافَ مِن مُّوصٍ جَنَفًا )** (Bakara: 182).
Leys dedi: **الجَنَفُ** sözde meyildir, ve işlerin hepsinde (de); dersin ki: falan bize **جَنَفَ** etti; ve hükmünde **أَجْنَفَ** etti; ve o, **الْحَيْف**e benzer; ancak **الحَيف** hâkimden özellikle (olur), **الجَنَفُ** ise geneldir.
Ve ondan (olarak) Allah جلَّ وعزَّ’ün sözü: **( غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإِثْمٍ )** (Maide: 3) yani kasıtlı meyleden.
Ve **رجلٌ أَجْنَف**: iki yanından birinde ötekine karşı meyil vardır.
Dedim: Onun “**الحَيْفُ** hâkimden özellikle (olur)” sözüne gelince, o hatadır; **الحَيْفُ** her **حاف** edenden olur; yani zulmetti. Ve ondan bazı fakihlerin sözü:
“**يُرَدَّ مِنْ حَيْف النَّاحِلِ ما يُرَدُّ من جَنَفِ المُوصِي**”; ve **النّاحِل** bazı evladını bazılarına **بنُجْل** ile üstün kıldığında zulmetmiş olur ve hâkim değildir.
Ve bana Münzirî, Ebü’l-Heysem’den haber verdi ki şöyle dedi: **الحِنَفُ**: meyil ve zulümdür; **جَنِف** **جَنَفاً**.
Ağleb dedi:
غِرٌّ جُنَافِيُّ جَميلُ الزِّيِّ
Ve **الجُنافِيُّ**: yürüyüşünde kibirlenerek **يَتَجانَف** eden kimsedir.
Ve Şemmir dedi: denir ki: **رَجُلٌ جُنافِيُّ** (cîm’in dammesiyle), içinde meyil bulunan kibirli; dedi: Ağleb’in beyti dışında **جُنَافِيّ** işitmedim; ve Şemmir onu kendi yazısıyla cîm’in dammesiyle kayıtladı.
Ve Ferrâ dedi: **الجَنَفُ** zulümdür.
Ve Zeccâc onun sözü hakkında: **( فَمَنْ خَافَ مِن مُّوصٍ جَنَفًا )** (Bakara: 182) yani meyil; yahut günah; yani günaha kast.
Ve Ebû Saîd dedi: denir ki: **لَجَّ في جِنافِ قَبيج** ve **جِنابٍ قبيح**; ailesinden uzak durmada ısrar ettiğinde.

**جفن** : Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الجَفْنَةُ** asmanın köklerinden bir köktür; ikisinin çoğulu **الجَفْن**; ve o **الحبَلَة**dir.
Ve Leys dedi: **الجفْنُ** üzümden bir türdür; ve denir ki: bilakis **الجَفْنُ** asmanın kendisidir; Yemen ehlinin diliyle; dedi: ve denir ki: **الجفْنُ** ve **الجفْنَةُ**: asmadan bir çubuktur.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الجَفْنُ** asmadır; ve **الْجَفْنُ** göz kapağıdır; ve **الجَفْنُ** kılıcın içine sokulduğu kınıdır; ve **الْجَفْنَةُ** bilinir; ve **جفاناً** olarak çoğul yapılır; ve sayı: **الْجَفَنات**.
Ve **آلُ جَفْنَةَ** Yemen ehlinden krallardır; Şam’a yerleşmişlerdi; ve Hassân onları anarak dedi:
أولادُ جَفْنَةَ عند قَبْرِ أَبيهمُ
قَبرِ ابنِ مارِيَةَ الكَرِيم المُفْضِلِ
Ve onun “babalarının kabri yanında” sözüyle muradı: babalarının meskenlerinde ve onlardan miras aldıkları yurtlarındadır.
Ve Asmaî dedi: **الجَفْنُ** nefsin aşağı şeyden çekinmesidir; denir ki: onu **جَفَنها جَفْنا**; ve inşad etti:
وَفَّرَ مالَ الله عَمْداً وجَفَنْ
نَفْساً عن الدُّنيا إذ الدُّنيازِيَنْ
Ve Ebû Saîd dedi: **الجَفْنَ**i nefsin çekinmesi manasında bilmem.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **التَّجفِين** cimaın çokluğudur.
Dedi: ve bir bedevî dedi: **أَضْوَانِي دَوَامُ التَّجَفِين**.
Ve Ömer hadîsinde: **( أنه انكسرت قَلوصٌ من نَعَمِ الصَّدقة فَجَفَّنَها )**; **جَفَّنها**nın manası: yani onu boğazladı ve pişirdi; ve etini **الْجِفان** içinde yedirdi; ve insanları ona çağırdı, ta ki onu yediler.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجَفْنُ** suyu içinde olan üzüm kabuğudur; ve şaraba **ماءَ الْجَفْنِ** denir; ve bulut, suyun **جَفْن**idir.
Ve şair, bir kadını vasfederek, tükürüğünün tadını şaraba benzetti:
تُحسِي الضَّجِيعَ مَاءَ جَفْنٍ شابَه
صَبِيحةَ الْبَارِقِ مَثْلوجٌ ثَلِجْ
Dedim: **ماءَ الْجَفْنِ** ile şarabı murad etti; ve **الجَفْنُ**: üzümün köküdür; **شيب** yani soğuk suyla karıştırıldı.
Dîneverî dedi: Güzel kokulu ağaçlardan **الجَفْنُ** ve **الغَارُ** vardır. Ve Ahtal şarabı vasfederek dedi:
آلَتْ إلى النِّصْف من كَلْفَاءَ أنْزَعَها
عِلْجٌ ولَثَّمها بالْجَفْنِ والغارِ
**لَثَّمَها**: ağzını **الجَفْن** ile bağladı; dedi: ve **الجفن** ayrıca asmanın **جَفْن**idir.
Ve Lihyânî dedi: ekmeğin içi, iki **جَفْن**i arasındadır; ve **جَفْنَا الرَّغيف** somunun üstten ve alttan iki yüzüdür.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجَفْنَةُ** asmadır; ve **الْجَفْنَة** şaraptır; ve **الْجَفْنَةُ** cömert adamdır; dedi: ve cimaı çoğalttığında **أَجّفَن** eder.
Ve onların mesellerinden: **وعند جُفَيْنَةَ الْخَبَرُ اليَقِين**.
İbnü’s-Sikkît dedi: **( جُهَيْنَة )** deme; ve **جُفَيْنَةُ** meselde bir adamın adıdır.

**فجن** : Leys dedi: **الفِجَّانة** sarı (bakır)dan bir kaptır; çoğulu **فجاجين**. Dedi: ve **الفِجَّانُ** Şam ehli için arazilerinde bir ölçüdür.
Dedim: su, **بالفِجَّانِ** ile bölüştürüldüğünde o bir ölçüdür; ve o muarrebdir; ve onlardan kimisi **فِنجان** der; birincisi daha fasihdir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفَيْجنُ** ve **الفَيْجَلُ**: sedef otudur; ve adam **أَفْجَن** eder; sedef otunu yemeye devam ettiğinde.

**نجف** : Leys dedi: **النَّجَفةُ** vadi dibinde olur; geniş olmayan duvar benzeri; eğri ile doğru arasından uzayıp giden bir uzunluğu vardır; su onu aşmaz; ve yerin dibinde de olabilir.
Ve kum tepesinin koltuğuna da **نَجفَةٌ** denir; o, rüzgârların çarpıp onu **فَتَنْجُفُه** ettiği yerdir; böylece sanki oyulmuş bir yar gibi olur.
Ve **قَبْرٌ مَنْجُوف**: bir genişlikte kazılan kabirdir; ve o, **مَضْروح** değildir.
Ve **غارٌ منجوف**: genişletilmiş; ve inşad etti:
يَفْضِي إلى جَدَثٍ كالغارِ مَنْجوفِ
Ve **وإناءٌ مَنْجُوف**: altı geniş.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **النَّجَفَةُ** set yapılmış yer; ve **النَّجَفُ** tepedir.
Dedim: ve **النَّجفَةُ** Kûfe’nin dış tarafında olandır; ve o, sel suyunun Kûfe’nin evlerini ve kabirlerini aşmasını engelleyen set gibidir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **النِّجَافُ** **الدَّرَوَنْد** ve **النَّجْران**dır.
Ve İbn Şümeyl dedi: **النِّجاف** kendisine **الدَّوَّارة** denilendir; o, eşiğin üstünden kapının karşısına gelen şeydir.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **النِّجافُ** ayrıca koyunun sol tarafıdır; memesine asılan şey; ve adam koyununa **النِّجاف** astığında **أَنْجَفَ** eder; ve **المِنْجَفُ** sepet; ve **النَّجَفُ** **الصِّلِّيان** kabuklarıdır; ve **النّجْفُ**: memeyi boşaltıncaya dek iyi sağmadır.
Ve râciz, bol sütlü bir deveyi vasfederek dedi:
تَصُفُّ أو تُرْمِي على الصِّفوفْ
إذا أَتاها الحالِبُ النَّجوفْ
Ve **النَّجيفُ**: geniş ağızlı (geniş) kılıç ucudur; çoğulu **نُجُفٌ**; ve Ebû Kebîr dedi:
نُجُفٌ بَذَلْتُ لها خَوَافِيَ طائرٍ
حَشْرِ القوادم كاللِّفاعِ الأَطْحَلِ
Ebû Ubeyd, Emevî’den: bir şeyi **انتَجَفْتُ** **انتجافاً**, ve onu **انتجثتُه** **انتجاثاً**; onu çıkardığımda.
Ve Ferrâ dedi: insanın **نِجافُ**ı zırhıdır.
Ve Leys dedi: **نِجَافُ التَّيْس** karnına ve aletine bağlanan bir deridir; böylece çiftleşmeye güç yetiremez; ve **تَيْس مَنْجُوف** denir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الْمِنْجَفُ** sepet; o **المِجْفَنُ** ve **المِسْمَدُ**dur; ve **الخِرْص** ve **المِنْثَلة**.

**نفج** : Leys dedi: tavşan **نَفَجَت**; **تَنْفُجُ** ve **تَنفِجُ** **نُفُوجاً**; ve **انْتَفَجَت** **انْتِفاجاً**; ve o, koşmasının en hızlısıdır; ve avcı onu yuvasından kaldırdığında onu **أَنْفَجَ** eder.
Ve iki yanı şişkin adam; ve şişkin deve; böğürleri çıktığında. Ve **رجل نَفَّاج** ذو **نَفْج**: yapmadığını söyler; ve kendisinde olmayanla övünür.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **النّافِجَةُ** şiddetle başlayan her rüzgârın ilkidir.
Ve Zü’r-Rumme dedi:
حَفِيفُ نافِحَةٍ عُثْنُونُها حَصِبُ
Ve **( نافِجةٍ )** diye rivayet edilir.
Asmaî dedi: ve ben onda bir soğukluk görüyorum.
Ve Şemmer dedi: **النّافِجَة** rüzgârlardandır; sen fark etmezsin, ta ki sana karşı **تَنْتَفِجُ** edince; ve onun **انتِفاجُها**: sen gafil iken sana karşı fırtınalı olarak çıkmasıdır.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan dedi: **النَّوافج** (cîm ile) kaburgaların arka taraflarıdır; tekili **نافِجٌ** ve **نافِجَةٌ**.
Ve Leys dedi: **النِّفاجَةُ** gömleğin kol altındaki bir yamadır; o, şu kare olandır.
Ve İbnü’s-Sikkît dedi: **الدَّخاريص**a **التّنافيج** denir; çünkü elbiseyi **تَنفُجُ** eder, onu genişletir; ve denir ki: öfkeni ne **استَنْفَجَ** etti? yani onu ortaya çıkardı ve dışarı çıkardı. Ve **امرأةٌ نُفُجُ الحقيبة**: kalçaları ve butları iri olduğunda; ve inşad etti:
نُفُجُ الحقِيبَةِ بضَّةُ المَتَجرَّدِ
Ve râciz dedi:
تسمعُ للأعْبُد زَجراً نافجاً
من قِيلهِم أَيا هجَا أَيا هَجا
Bazıları dedi: **صوتٌ نافجٌ** kuru, kalın bir sestir; ve denildi ki: **الزّجْر النافج** ile muradı: develeri **يَنْفُج** eden; böylece otlaklarında genişlerler ve toplanmazlar.
Ve Araplar, bir adama kız doğduğunda ona derlerdi: **هنيئاً لك النّافجة**; onunla murad ederlerdi ki: onu, mehir olarak verilecek develerle evlendirir; böylece onunla develerini **فينفجُ** eder; yani çoğaltır.
Ve **الدَّجل**in miras alıp onunla develerini çoğalttığı develere de **نافِجَةٌ** denir.
Ve hadiste: iki fitnenin zikri geçti; dedi ki: **( ما الأولى عند الآخرة ، إلاَّ كَنَفْجَةِ أَرْنَب )**; yani müddetin azlığında.
Ve İbn Şümeyl dedi: **نَفْجَةُ الأَرْنَب** onun yuvasından sıçrayışıdır.
Ve Ebû Bekir’den rivayet edildi: bir deve sürüyordu; dedi ki: **( أأُنفِجَ أم أُلْبِد )**? ve **الإنْفاج**ın manası: sağım sırasında kabı memeden ayırmaktır; ve **الإلباد**: kabı memeye yapıştırmaktır. Ve civciv, yumurtasından çıktığında **نَفَجت**.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **النَّفيج** (cîm ile), yabancı olarak gelip kavmin arasına giren, aralarında dolaşan ve işlerini düzelten kimsedir.
Ve Ebû’l-Abbâs dedi: **النَّفيجُ**: kavmin arasına girip ne düzeltip ne bozan kimsedir.

**فنج** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفُنُجُ**: insanlardan ağırkanlılar (kaba ve hantal olanlar)dır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والفاء وما يثلثهما في الثلاثي)
(جفل) الجيم والفاء واللام أصلٌ واحد، وهو تجمُّع الشيء، وقد يكون بعضُه مجتمعاً في ذَهاب أو فِرار. فالجفْل: السَّحاب الذي هَرَاقَ ماءَه. وذلك أنّه إذا هَرَاقه انجفَلَ([1]) ومَرّ. وريحٌ مُجْفِلٌ وجافِلَةٌ، أي سريعةُ المَرّ. والجُفال: ما نفاه السَّيلُ من غثائِه. ورُوي عن رؤبةَ الشّاعر أنّه كان يقرأ: ﴿فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَالاً([2])﴾ [الرعد 17]. ويقال انجفَلَ الناسُ إذا ذَهَبوا. والجَفَلَى: أن تدعُوَ النّاسَ إلى طعامك عامّةً، وهي خلاف النَّقَرَى. قال طَرَفة:
نحنُ في المَشتاةِ ندعُو الجَفَلَى  *** لا تَرى الآدِبَ فينا يَنْتَقِرْ([3])وظليمٌ إجْفِيلٌ: يَهْرُبُ من كلِّ شيء؛ وذلك أنّه يجمع نَفْسَه إذا هَرَب ويجفُِل وبه سُمِّي الجَبانُ إجْفِيلاً. ويقال لِلَّيل إذا وَلّى وأدبر انجفَلَ([4]).
قال الخليل: الجُفَالة من الناس الجماعةُ جاؤوا أو ذَهَبوا. ويقال أخذ جُفْلَةً من صُوفٍ، أي جُزَّة منه. والجُفَال: الشعر المجتمع الكثير. قال ذو الرمة:
* على المتْنَيْنِ مُنْسَدِلاً جُفَالا([5]) *
(جفن) الجيم والفاء والنون أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يُطِيفُ بشيءٍ ويَحْوِيه. فالجَفنُ جَفْنُ العين. والجَفْن جفن السَّيْف([6]).وجَفْن: مكان ([7]). وسمِّي الكَرْم جَفْناً لأنه يَدُورُ على ما يَعْلَق به. وذلك مُشاهَدٌ.
(جفو) الجيم والفاء والحرف المعتل يدلُّ على أصلٍ واحد: نبوّ الشيء عن الشيء. من ذلك جفَوْتُ الرّجُلَ أجْفُوه، وهو ظاهر الجِفْوة أي الجَفَاء. وجَفَا السَّرْجُ عن ظهر الفَرَس وأجفيته أنا. وكذلك كلُّ شيءٍ إذا لم يَلْزَم [شيئاً] يقال جَفَا عنه يَجفُو. قال أبو النَّجم يصف راعِياً:
صُلْبُ العصا جافٍ عن التغَزُّلِ *** كالصَّقرِ يَجْفُو عن طِرَادِ الدُّخَّلِ
يقول: لا يُحسِن مُغازَلة النساء، يجفُو عنهن كما يَجْفُو الصّقْر عن طراد الدُّخَّل، وهو ابن تَمْرة. والجَفاء: خلاف البِرّ([8]). والجُفَاء: ما نفاه السَّيل، ومنه اشتقاق الجَفَاء.
وقد اطّرد هذا الباب حتى في المهموز، فإنه يقال جَفأتُ الرجلَ إذا صرَعْتَه فضربتَ به الأرض. واجتفَأْتُ البقْلَةَ إذا أنت اقتلعتها من الأرض. وأجْفَأَتِ القِدْرُ بزَبَدها إذا ألْقَتْه، إجْفاءً. ومنه قوله صلى الله عليه وآله وسلم: "ما لم تصطبِحُوا أو تغتبِقُوا أو تجْتَفِئوا بها بَقْلاً"، في رواية من يرويها بالجيم.
ومن هذا الباب تجَفَّأَت البلادُ، إذا ذَهب خَيْرُها. وأنشد:
*ولما رأت أنَّ البلادَ تجفَّأَتْ *** تشكّتْ إلينا عَيْشَها أمُّ حَنْبَلِ([9])أي أُكِل بَقْلُها.
(جفر) الجيم والفاء والراء أصلان: أحَدهما نعت شيءٍ أجوف، والثاني تَرْك الشيء.
فالأوّل الجَفْر: البئر التي لم تُطْوَ. ومما حمل عليه الجَفْر من وَلَد الشاة ما جَفَرَ جَنْبَاهُ إذا اتَّسعا، ويكون الجَفرَ حتى يُجذِع([10]). وغُلامٌ جَفْرٌ من هذا. والجَفِيرُ كالكِنانَة، إلا أنه أوسع منها، يكون فيه نُشّابٌ كثير. وفرسٌ مُجْفَر، إذا كان عظيم الجُفْرَة، وهي وسطه.
وأما الأصل الثاني فقولهم أجْفَرْت الشيء قطعتُه، وأجْفَرَني مَن كان يزُورُني.
وأجْفَرْتُ الشيءَ الذي كنت أستعمله، أي تركته. ومن ذلك جَفَرَ الفحلُ عن الضِّراب، إذا امتنع وترك. وقال:
وقد لاحَ للساري سُهَيْلٌ كأنّه *** قَريعُ هِجانٍ يَتْبَعُ الشَّوْلَ جافِرُ([11])(جفز) الجيم والفاء والزاء لا يصلح أن يكون كلاماً إلا كالذي يأتي به ابنُ دريد، من أنّ الجَفْزَ السرعة([12]). وما أدري ما أقول. وكذلك قوله في الجِفْس وأنّه لغة في الجِبْس([13]). وكذلك الجَفْس وهو الجمع([14]).
---------------------
([1]) في الأصل: "الجفل".
([2]) من الآية 17 في سورة الرعد. وقراءة رؤبة هذه من القراءات الشاذة؛ نبه عليها ابن خالويه في كتابه 66، قال:" فيذهب جفالاً باللام رؤبة بن العجاج. قال أبو حاتم: ولا يقرأ بقراءته لأنه كان يأكل الفأر". وانظر لأكل رؤبة الجرذان، ما في الحيوان (4: 44/ 5: 253/ 6: 385).
([3]) ديوان طرفة 68 والمجمل واللسان.
([4]) في الأصل: "الجفل".
([5]) صدره كما في ديوانه 435 واللسان (جفل) .
* وأسحم كالأساود مسبكرا *
          وفي اللسان: "وأسود" بدل "وأسحم".
([6]) في الأصل: "الشيء"، تحريف.
([7]) أنشد ياقوت لمحمد بن عبد الله النميري:
طربت وهاجتك المنازل من جفن *** ألا ربما يعتادك الشوق بالحزن
([8]) في الأصل: "الشر"، صوابه في المجمل واللسان.
([9]) البيت في المجمل.
([10]) أجذع: صار جذعاً، وهو الذي أتى عليه الحول. وفي الأصل: "يخدع" محرف.
([11]) البيت لذي الرمة في ديوانه 243 وفي اللسان (جفر): "وقد عارض الشعرى سهيل".
([12]) نص الجمهرة (2: 90): "والجفز السرعة في المشي لغة يمانية لا أدري ما صحتها".
([13]) في الجمهرة (2: 93): "الجفس لغة في الجبس، وهو الضعيف الفدم".
([14]) نص الجمهرة (2: 96): جفشت الشيء أجفشه جفشا، إذا جمعته. لغة يمانية".

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** و**الفاء** وما يثلثهما في الثلاثي)
(**جفل**) **الجيم** ve**الفاء** ve**اللام** tek bir asıldır; o da şeyin toplanmasıdır. Ve onun bir kısmı, gidiş yahut kaçış içinde toplanmış olabilir. Artık **الجفْل**: suyunu dökmüş olan buluttur. Bu, şundandır: onu döktüğü vakit **انجفَلَ** ve geçti. Ve **ريحٌ مُجْفِلٌ** ve **جافِلَةٌ**; yani geçişi hızlı. Ve **الجُفال**: selin köpüğünden sürüp attığı şeydir. Ve şair Rü’be’den rivayet olundu ki o, şöyle okurdu: ﴿فَأَمَّا **الزَّبَدُ** فَيَذْهَبُ **جُفَالاً**﴾ [الرعد 17]. Ve denir: insanlar **انجفَلَ** etti, gittiği zaman. Ve **الجَفَلَى**: insanları yemeğine umûmen çağırmandır; ve o, **النَّقَرَى**’nın zıddıdır. Tarafe dedi:
نحنُ في المَشتاةِ ندعُو **الجَفَلَى**  *** لا تَرى الآدِبَ فينا يَنْتَقِرْ
Ve **وظليمٌ إجْفِيلٌ**: her şeyden kaçar; bu, şundandır: kaçtığı vakit nefsini toplar ve **يجفُِل**; ve bununla korkak **إجْفِيلاً** diye adlandırıldı. Ve gece için, dönüp gittiği ve geri çekildiği vakit, **انجفَلَ** denir.

Halîl dedi: insanlardan **الجُفَالة**: geldiler yahut gittiler, cemaat. Ve denir: yünden **جُفْلَةً** aldı; yani ondan bir tutam. Ve **الجُفَال**: toplanmış çok saçtır. Zü’r-Rumme dedi:
* على المتْنَيْنِ مُنْسَدِلاً **جُفَالا** *

(**جفن**) **الجيم** ve**الفاء** ve**النون** tek bir asıldır; o da bir şeyi kuşatan ve onu içine alan bir şeydir. Artık **الجَفنُ**: gözün **جَفْنُ**’udur. Ve **الجَفْن**: kılıcın **جفن**’idir. Ve **جَفْن**: yer. Ve asma **جَفْناً** diye adlandırıldı; çünkü tutunduğu şeyin etrafında döner. Ve bu, görülendir.

(**جفو**) **الجيم** ve**الفاء** ve illetli harf tek bir asla delâlet eder: şeyin şeyden uzak durması. Bundan: adamı **جفَوْتُ**; onu **أجْفُوه**; ve o, **الجِفْوة**’nin, yani **الجَفَاء**’nın zahiridir. Ve eyer, atın sırtından **جَفَا** etti; ve ben onu **أجفيته** ettim. Ve bunun gibi her şey, bir şeye yapışmadığı vakit, ondan **جَفَا** etti, **يَجفُو** denir. Ebû’n-Necm, bir çobanı vasfederek dedi:
صُلْبُ العصا جافٍ عن التغَزُّلِ *** كالصَّقرِ يَجْفُو عن طِرَادِ الدُّخَّلِ
Der ki: kadınlarla flört etmeyi iyi yapmaz; onlardan uzak durur; tıpkı doğanın **طِرَادِ الدُّخَّلِ**’den uzak durması gibi; ve o, Temre’nin oğludur. Ve **الجَفاء**: **البِرّ**’in zıddıdır. Ve **الجُفَاء**: selin sürüp attığı şeydir; ve ondan **الجَفَاء**’nın اشتقاق’ı.

Ve bu bab, hemzeli’de bile düzenli olarak yürümüştür; zira denir: adamı **جَفأتُ** ettim; onu yere çarparak devirdiğin vakit. Ve **اجتفَأْتُ** otu; yani onu yerden söküp çıkardığın vakit. Ve tencere, köpüğüyle **أجْفَأَتِ**; onu attığı vakit; **إجْفاءً** olarak. Ve ondan, صلى الله عليه وآله وسلم’in sözü: "ما لم تصطبِحُوا أو تغتبِقُوا أو تجْتَفِئوا بها بَقْلاً"، onu **بالجيم** ile rivayet edenin rivayetinde.

Ve bu babdandır: beldeler **تجَفَّأَت**; hayrı gittiği vakit. Ve şu beyit okundu:
*ولما رأت أنَّ البلادَ تجفَّأَتْ *** تشكّتْ إلينا عَيْشَها أمُّ حَنْبَلِ*
Yani onun otu yenildi.

(**جفر**) **الجيم** ve**الفاء** ve**الراء** iki asıldır: birincisi içi boş bir şeyin sıfatı, ikincisi şeyin terkidir.
Birincisi: **الجَفْر**: örülmemiş kuyudur. Ve üzerine hamledilen şeylerden: koyunun yavrusundan **الجَفْر**; iki yanı genişlediği vakit **جَفَرَ جَنْبَاهُ**. Ve **الجَفرَ** olur; **يُجذِع** oluncaya kadar. Ve bundan **غُلامٌ جَفْرٌ**. Ve **الجَفِيرُ**: sadak gibidir; ancak ondan daha geniştir; içinde çok ok bulunur. Ve **فرسٌ مُجْفَر**: **الجُفْرَة**’si büyük olduğu vakit; ve o, onun ortasıdır.
İkinci asla gelince: onların sözü: şeyi **أجْفَرْت**; onu kestim. Ve beni, beni ziyaret eden kimse **أجْفَرَني** etti.
Ve kullandığım şeyi **أجْفَرْتُ**; yani onu terk ettim. Ve bundan: aygır, çiftleşmeden **جَفَرَ** etti; yani kaçındı ve terk etti. Ve dedi:
وقد لاحَ للساري سُهَيْلٌ كأنّه *** قَريعُ هِجانٍ يَتْبَعُ الشَّوْلَ جافِرُ

(**جفز**) **الجيم** ve**الفاء** ve**الزاء**, ancak İbn Düreyd’in getirdiği gibi söz olmaya elverişlidir: **الجَفْزَ** sürattir. Ve ne diyeceğimi bilmiyorum. Ve yine onun **الجِفْس** hakkında sözü ve onun **الجِبْس**’te bir lugat olduğu. Ve yine **الجَفْس**; ve o, toplamadır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%86/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الجفنة خصت بوعاء الأطعمة، وجمعها جفان، قال عزوجل: ﴿وجفان كالجواب﴾ [سبأ/13]، وفي حديث (وأنت الجفنة الغراء) (الحديث، عن عبد الله بن الشخير أنه وفد إلى النبي في رهط بين عامر، قال: فأتيناه فسلمنا عليه فقلنا: أنت ولينا وأنت سيدنا، وأنت أطول علينا طولا، وأنت أفضلنا علينا فضلا، وأنت الجفنة الغراء، فقال: (قولوا قولكم ولا يستجرنكم الشيطان). أخرجه أحمد في المسند 4/250) أي: المطعام، وقيل للبئر الصغيرة جفنة تشبيها بها، والجفن خص بوعاء السيف والعين، وجمعه أجفان، وسمي الكرم جفنا تصورا أنه وعاء العنب.

##### Türkçe

- **الجفنة** yiyecek kaplarına tahsis edildi; onun çoğulu **جفان**’dır. Aziz ve celil olan şöyle dedi: ﴿وجفان كالجواب﴾ [Sebe/13]. Ve hadiste: (وأنت **الجفنة الغراء**) (hadis; Abdullah b. eş-Şıhhîr’den: O, Âmir oğullarından bir topluluk içinde Peygamber’e heyet olarak geldi; dedi ki: Ona geldik, ona selam verdik ve dedik ki: Sen bizim velîmizsin, sen bizim seyyidimizsin, sen bize karşı en uzun lütuf sahibisin, sen bize karşı en faziletlimizsin, ve sen **الجفنة الغراء**’sın. O da dedi ki: (قولوا قولكم ولا يستجرنكم الشيطان). Ahmed onu Müsned’de 4/250’de çıkardı.) Yani: yemek yediren. Ve küçük kuyuya, ona benzetilerek **جفنة** denildi. **الجفن** kılıç kabına ve göze tahsis edildi; onun çoğulu **أجفان**’dır. Ve üzümün kabı olduğu tasavvur edilerek bağ **جفنا** diye adlandırıldı.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ف ن
بنو فلان يقرون في الجفان‏.‏
وجفنوا‏:‏ صنعوا جفاناً وجفن فلان لفلان وأتنا نجفن لك‏.‏
وفي حديث عمر رضي الله تعالى عنه ‏"‏ انكسرت قلوص من إبل الصدقة فجفنها ‏"‏ وتجفن فلان‏:‏ انتسب إلى آل جفنة‏.‏
وشرب فلان ماء الجفن وهو الكرم والجفنة الكرمة‏.‏
وتحالفوا على القتال ومن المجاز‏:‏ أنت الجفنة الغراء‏:‏ للجواد المضياف‏.‏
قال يرثيه‏:‏ يا جفنة كإزاء الحوض قد كفئت ومنطقاً مثل وشي اليمنة الحبرهْ ولب الخبز ما بين جفنيه وهما وجهاه‏.‏

##### Türkçe

ج ف ن
Falancanın oğulları **الجفان** içinde ikramda bulunurlar.
Ve **جفنوا**: **جفاناً** yaptılar; ve falanca falancaya **جفن** etti; ve “Biz sana **نجفن** ederiz” (dediler).
Ve Ömer’in (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadisinde: “Sadaka develerinden bir **قلوص** kırıldı da onu **جفنها** etti”; ve falanca **تجفن** etti: **آل جفنة**’ye nisbet etti.
Ve falanca **ماء الجفن** içti; o, cömertliktir; ve **الجفنة**: asmadır.
Ve savaş üzerine antlaştılar; ve mecazdandır: “Sen **الجفنة الغراء**’sın”: cömert, misafirperver için.
Onu mersiye olarak söyledi:
“Ey **جفنة**; havuzun hizasında, devrilmiş;
ve konuşması, Yemen’in **الحبره**’sinin nakşı gibi;
ve ekmeğin içi, iki **جفنيه** arasındadır; ve onlar, onun iki yüzüdür.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجَفْنُ: جَفْنُ العَين، وفي المحكم: الجَفْنُ غطاءُ العين من أَعلى وأَسفل، والجمع أَجْفُنٌ وأَجفان وجُفونٌ. والجَفْنُ: عمْدُ السيف. وجَفْنُ السيف: غِمده؛ وقول حذيفة بن أَنس الهذلي:
نَجا سالمٌ، والنفسُ منه بشِدْقِه،
ولم يَنْجُ إلا جَفْنَ سيفٍ ومِئْزَرا.
نصبَ جَفْنَ سيف على الاستثناء المنقطع كأَنه قال نجا ولم يَنْجُ؛ قال ابن سيده: وعندي أَنه أَراد ولم ينج إلا بجفن سيف، ثم حذَف وأَُوْصَل، وقد حكي بالكسر؛ قال ابن دريد: ولا أَدري ما صحتُه، وفي حديث الخوارج: سُلُّوا سيوفكم من جُفونها؛ قال: جفونُ السيوف أَغمادُها، واحدها جَفْنٌ، وقد تكرر في الحديث. والجَفْنة: معروفة، أَعظمُ ما يكونُ من القِصاع، والجمع جِفانٌ وجِفَنٌ؛ عن سيبويه، كهَضْبةٍ وهِضَب، والعدد جفَنات، بالتحريك، لأَن ثانيَ فَعْلةٍ يُحَرَّك في الجمع إذا كان اسماً، إلا أَن يكون ياءً أَو واواً فيُسَكَّنُ حينئذ. وفي الصحاح: الجَفْنة كالقَصْعة. وجَفَنَ الجَزورَ: اتخذ منها طعاماً. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَنه انكسَرتْ قلوصٌ من نَعَمِ الصَّدَقة فجَفَنها، وهو من ذلك لأَنه يمْلأُ منها الجِفانَ، وقيل: معنى جَفَنَها أَي نَحرَها وطبَخَها واتخذ منها طعاماً وجعل لَحمها في الجفان ودعا عليها الناسَ حتى أَكلوها. والجَفْنة: ضرْبٌ من العنب. والجَفْنة: الكَرْم، وقيل: الأَصلُ من أُصول الكَرْم، وقيل: قضيب من قُضْبانه، وقيل: ورَقُه، والجمع من ذلك جَفْنٌ؛ قال الأَخطل يصف خابية خمر: آلَتْ إلى النصف من كَلْفاءَ أَتْأَقها
عِلْجٌ، وكتَّمَها بالجَفْنِ والغار.
وقيل: الجَفْن اسمٌ مفرد، وهو أَصل الكَرْم، وقيل: الجَفْن نفس الكرم بلغة أَهل اليمن، وفي الصحاح: قُضْبان الكَرْم؛ وقول النمر بن تولب: سُقَيَّةُ بين أَنْهارٍ عِذابٍ،
وزَرْعٍ نابِتٍ وكُرومِ جَفْنِ.
أَراد: وجَفْنِ كرومٍ، فقَلَب. والجَفْنُ
(* قوله «والجفن» لعله أو
الجفن). ههنا: الكَرْمُ وأَضافه إلى نفسه. وجَفن الكرمُ وتَجَفَّن: صار له أَصلٌ. ابن الأَعرابي: الجَفْنُ قِشْرُ العنب الذي فيه الماء، ويسمى الخمر ماءَ الجَفْنِ، والسحابُ جَفْنَ الماء؛ وقال الشاعر يصف ريقَ امرأَةٍ وشبَّهه بالخمر:
تُحْسي الضجيعَ ماءَ جفْنٍ شابَه،
صَبيحةَ البارِقِ، مَثْلوج ثَلِج.
قال الأَزهري: أَراد بماء الجَفْنِ الخمرَ. والجَفْنُ: أَصلُ العنبِ شيبَ أَي مُزِجَ بماءٍ باردٍ. ابن الأَعرابي: الجَفْنةُ الكَرْمة، والجَفْنةُ الخمرةُ. وقال اللحياني: لُبُّ الخُبْزِ ما بين جَفْنَيه. وجَفْنا الرغيفِ: وَجْهاه من فوق ومن تحت. والجَفْنُ: شجرٌ طَيِّبُ الريح؛ عن أَبي حنيفة، وبه فسر بيت الأَخطل المتقدم. قال: وهذا الجَفْنُ غير الجَفْنِ من الكَرْمِ، ذلك ما ارْتَقى من الحَبَلة في الشجرة فسُمِّيت الجَفْنَ لتجفُّنِه فيها، والجَفْنُ أَيضاً
من الأَحرارِ: نبْتةٌ تَنْبُتُ مُتَسَطَّحة، وإذا يَبِسَتْ تقبَّضَت واجتمعت، ولها حبٌّ كأَنه الحُلْبَة، وأَكثر مَنْبِتها الإكامُ، وهي تبقى سِنين يابسة، وأَكثرُ راعيتِها الحُمُر والمِعْزَى، قال: وقال بعض الأَعراب: هي صُلْبة صغيرة مثل العَيْشوم، ولها عِيدانٌ صِلابٌ رِقاقٌ قِصار، وورقُها أَخضر أَغْبَرُ، ونَباتُها في غَلْظِ الأَرض، وهي أَسْرَعُ البَقْلِ نباتاً إذا مُطِرَتْ وأَسرعُها هَيْجاً. وجَفَنَ نفسَه عن الشيء: ظَلَفَها؛ قال:
وَفَّرَ مالَ اللهِ فينا، وجَفَنْ
نفْساً عن الدُّنيا، وللدنيا زِيَنْ.
قال الأَصمعي: الجَفْنُ ظَلْفُ النفس عن الشيء الدنيء. يقال: جَفَنَ الرجلُ نفسَه عن كذا جَفْناً ظَلَفَها ومَنَعَها. وقال أَبو سعيد: لا أَعرف الجَفْنَ بمعنى ظَلْفِ النفس. والتَّجْفينُ: كثرةُ الجماع. قال: وقال أَعرابي: أَضْواني دوامُ التجفينِ. وأَجْفَنَ إذا أَكْثَر الجماعَ؛ وأَنشد أَحمد البُسْتيّ:
يا رُبَّ شَيخ فيهم عِنِّينْ
عن الطِّعانِ وعن التَّجفينْ.
قال أَحمد في قوله وعن التَّجْفين: هو الجِفانُ التي يطعم فيها. قال أَبو منصور: والتَّجْفين في هذا البيت من الجِفانِ والإطعام فيها خطأٌ في هذ الموضع، إنما التَّجفينُ ههنا كثرةُ الجماع، قال: رواه أَبو العباس عن ابن الأَعرابي. والجَفْنةُ: الرجلُ الكريم. وفي الحديث: أَنه قيل له أَنت كذا وأَنتَ كذا وأَنت الجَفْنَةُ الغَرّاء؛ كانت العربُ تدعو السيدَ المِطْعامَ جَفْنةً لأَنه يضَعُها ويُطْعِم الناسَ فيها، فسُمِّيَ باسمها، والغَرّاء: البيضاء أَي أَنها مَمْلُوءةٌ بالشحم والدُّهْن. وفي حديث أَبي قتادة: نادِيا جَفْنَةَ الرَّكْبِ أَي الذي يُطْعِمُهم ويُشْبِعُهم، وقيل: أَراد يا صاحِبَ جَفْنةِ الرَّكْبِ فحذف المضافَ للعِلْم بأَن الجَفْنةَ لا تُنادى ولا تُجيبُ. وجَفْنةُ: قبيلةٌ من الأَزْد، وفي الصحاح: قبيلةٌ من اليمن. وآلُ جَفْنةَ: مُلوكٌ
من أَهل اليمن كانوا اسْتَوْطَنُوا الشأْم؛ وفيهم يقول حَسَّن بن ثابت: أَوْلادِ جَفْنةَ حولَ قبْرِ أَبِيهمُ،
قَبْر ابن مارِيةَ الكَريمِ المِفْضَل.
وأَراد بقوله عند قبر أَبيهم أَنهم في مساكن آبائهم ورِباعِهم التي كانوا ورِثُوها عنهم. وجُفَيْنةُ: اسمُ خَمَّارٍ. وفي المثل: عند جُفَيْنةَ الخبرُ اليقين؛ كذا رواه أَبو عبيد وابن السكيت. قال ابن السكيت: ولا تقُل جُهَيْنة، وقال أَبو عبيد في كتاب الأَمثال: هذا قول الأَصمعي، وأَما هشام ابن محمد الكلبي فإِنه أَخبر أَنه جُهَيْنة؛ وكان من حديثه: أَن حُصَيْنَ بنَ عمرو بنِ مُعاوية بن عمرو ابن كلاب خرج ومعه رجلٌ من جُهَيْنةَ يقال له الأَخْنَسُ، فنزَلا منزلاً، فقام الجُهَنِيُّ إلى الكلابيِّ وكانا فاتِكَيْنِ فقَتله وأَخذ مالَه، وكانت صخرةُ بنتُ عمرِو بنِ معاوية تَبْكِيه في المَواسِم، فقال الأَخْنس:
كصَخْرةَ إذ تُسائل في مراح
وفي جَرْمٍ، وعِلْمُهما ظُنونُ
(* قوله «وفي جرم» كذا في النسخ، والذي في الميداني: وأنمار بدل وفي جرم).
تُسائلُ عن حُصَيْنٍ كلَّ ركْبٍ،
وعند جُهَيْنةَ الخبرُ اليَقينُ.
قال ابن بري: رواه أَبو سهل عن خصيل، وكان ابنُ الكلبي بهذا النوع من العلم أَكبرَ من الأَصمعي؛ قال ابن بري: صخرةُ أُخْتُه، قال: وهي صُخَيرة بالتصغير أَكثرُ، ومراح: حيّ من قضاعة، وكان أَبو عبيد يرويه حُفَيْنة، بالحاء غير معجمة؛ قال ابن خالويه: ليس أَحد من العلماء يقول وعند حُفَيْنة بالحاء إلا أَبو عبيد، وسائرُ الناس يقول جُفَيْنة وجُهَيْنة، قال: والأَكثرُ على جُفَيْنة؛ قال: وكان من حديث جُفَيْنة فيما حدَّث به أَبو عمر الزاهد عن ثعلب عن ابن الأَعرابي قال: كان يهوديٌّ من أَهل تَيْماءَ خمَّار يقال له جُفَيْنة جارَ النبيِّ ضرَبَه ابنُ مُرَّة، وكان لبني سَهْمٍ جارٌ يهوديٌّ خمَّار أََيضاً يقال له غُصَين، وكان رجلٌ غَطَفانيٌّ أَتى جُفَيْنة فشَرِبَ عنده فنازَعه أَو نازع رجلاً عنده فقتلَه وخَفِيَ أَمرُه، وكانت له أُختٌ تسأَل عنه فمرّت يوماً على غُصَيْن وعنده أَخوها، وهو أَخو المقتول، فسأَلته عن أَخيها على عادتها، فقال غُصَين: تُسائل عن أَخيها كلَّ رَكْب،
وعند جُفينةَ الخبرُ اليقينُ.
فلما سمع أَخوها وكان غُصَيْنٌ لا يدْرِي أَنه أَخوها ذهب على جُفَيْنة فسأَله عنه فناكَره فقَتله، ثم إن بني صِرْمة شَدُّوا على غُصَين فقتلوه لأَنه كان سببَ قَتْل جُفَينة، ومضى قومُه إلى حُصين بن الحُمام فشَكَوْا إليه ذلك فقال: قتلتم يهوديَّنا وجارَنا فقتلنا يهوديَّكم وجارَكم، فأَبَوْا ووقع بينهم قتالٌ شديد. والجَفَنُ: اسمُ موضعٍ.

##### Türkçe

**الجَفْنُ**: gözün **جَفْنُ العَين**’i; ve **المحكم**’de: **الجَفْنُ** gözün üstten ve alttan örtüsüdür; çoğulu **أَجْفُنٌ** ve **أَجفان** ve **جُفونٌ**’dur. Ve **الجَفْنُ**: kılıcın direği. Ve **جَفْنُ السيف**: onun kınıdır; ve Hüzeyfe b. Enes el-Hüzelî’nin sözü:
نَجا سالمٌ، والنفسُ منه بشِدْقِه،
ولم يَنْجُ إلا جَفْنَ سيفٍ ومِئْزَرا.
**جَفْنَ سيف**’i, kopuk istisna üzere mansup kıldı; sanki “kurtuldu ve kurtulmadı” demiş gibidir; İbn Sîde dedi: Bana göre o, “kılıcın kını ile kurtulmadı” demek istedi, sonra hazfetti ve ulaştırdı; ve kesre ile de rivayet edilmiştir; İbn Düreyd dedi: Onun sıhhatini bilmiyorum. Ve Hâricîler hadîsinde: “Kılıçlarınızı **جُفونها**’sından sıyırın”; dedi: kılıçların **جفونُ**’u onların kınlarıdır; tekili **جَفْنٌ**’dür; ve hadîste tekrar etmiştir. Ve **الجَفْنة**: bilinen (şey)dir; **القِصاع**’ın olabildiğince en büyüğüdür; çoğulu **جِفانٌ** ve **جِفَنٌ**’dir; Sîbeveyh’ten: **هَضْبةٍ** ve **هِضَب** gibi; sayısı **جفَنات**’tır, hareke ile; çünkü **فَعْلة**’nin ikincisi, isim olduğu zaman cem‘de harekelenir; ancak **ياءً** yahut **واواً** olursa o vakit sükûnlanır. Ve **الصحاح**’ta: **الجَفْنة** **القَصْعة** gibidir. Ve **جَفَنَ الجَزورَ**: ondan yemek edindi. Ve Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: sadaka develerinden bir **قلوصٌ** kırıldı da onu **جَفَنها**; bu da ondandır; çünkü ondan **الجِفانَ**’ı doldurur. Ve denildi ki: **جَفَنَها**’nın manası, yani onu boğazladı ve pişirdi ve ondan yemek edindi; etini **الجفان**’a koydu ve insanların üzerine çağırdı da onu yediler. Ve **الجَفْنة**: üzümden bir türdür. Ve **الجَفْنة**: asmadır; ve denildi ki: asmanın köklerinden bir köktür; ve denildi ki: çubuklarından bir çubuktur; ve denildi ki: onun yaprağıdır; bunun cem‘i **جَفْنٌ**’dür; el-Ahtal, şarap küpünü vasfederek dedi:
آلَتْ إلى النصف من كَلْفاءَ أَتْأَقها
عِلْجٌ، وكتَّمَها بالجَفْنِ والغار.
Ve denildi ki: **الجَفْن** tekil bir isimdir; o, asmanın köküdür; ve denildi ki: **الجَفْن** Yemen ehlinin dilinde asmanın kendisidir. Ve **الصحاح**’ta: asmanın çubuklarıdır; ve Nemer b. Tevleb’in sözü:
سُقَيَّةُ بين أَنْهارٍ عِذابٍ،
وزَرْعٍ نابِتٍ وكُرومِ جَفْنِ.
Şunu istedi: “ve **جَفْنِ** **كرومٍ**”; böylece ters çevirdi. Ve **الجَفْنُ**
(* “والجفن” sözü: herhalde “أو
الجفن”dir). Burada: asmadır; onu kendisine izafe etti. Ve asma **جَفَن** etti ve **تَجَفَّن** etti: onun bir kökü oldu. İbnü’l-A‘râbî: **الجَفْنُ** su bulunan üzüm kabuğudur; şaraba **ماءَ الجَفْنِ** denir; buluta da **جَفْنَ الماء** (denir). Şair, bir kadının tükürüğünü vasfederek ve onu şaraba benzeterek dedi:
تُحْسي الضجيعَ ماءَ جفْنٍ شابَه،
صَبيحةَ البارِقِ، مَثْلوج ثَلِج.
el-Ezherî dedi: **ماء الجَفْنِ** ile şarabı kastetti. Ve **الجَفْنُ**: üzümün köküdür; **شيبَ** yani soğuk su ile karıştırıldı. İbnü’l-A‘râbî: **الجَفْنةُ** asmadır; ve **الجَفْنةُ** şaraptır. el-Lihyânî dedi: ekmeğin içi, iki **جَفْنَيه** arasındadır. Ve **جَفْنا الرغيفِ**: üstten ve alttan iki yüzüdür. Ve **الجَفْنُ**: güzel kokulu bir ağaçtır; Ebû Hanîfe’den; ve bununla, el-Ahtal’ın geçen beyti tefsir edildi. Dedi: Bu **الجَفْنُ**, asmadaki **الجَفْنِ** değildir; o, ağaçta **الحَبَلة**’den yükselen şeydir; onda **لتجفُّنِه** sebebiyle **الجَفْنَ** diye adlandırıldı. Ve **الجَفْنُ** ayrıca, **الأَحرارِ**’dan: yayvan biten bir bitkidir; kuruduğunda büzülür ve toplanır; onun tanesi sanki **الحُلْبَة** gibidir; en çok bittiği yer **الإكامُ**’dır; yıllarca kuru kalır; onu en çok otlayanlar **الحُمُر** ve **المِعْزَى**’dır. Dedi: Ve bazı bedevî dedi: o, **العَيْشوم** gibi küçük serttir; onun sert, ince, kısa dalları vardır; yaprağı yeşil, tozlu (gibidir); bitmesi toprağın kalın (sert) yerindedir; yağmur yağdırıldığında otların en hızlı bitenidir ve onların en hızlı **هَيْجاً** olanıdır. Ve **جَفَنَ نفسَه عن الشيء**: onu **ظَلَفَها**; dedi ki:
وَفَّرَ مالَ اللهِ فينا، وجَفَنْ
نفْساً عن الدُّنيا، وللدنيا زِيَنْ.
el-Asma‘î dedi: **الجَفْنُ** nefsin aşağılık şeyden **ظَلْفُ**’udur. Denir ki: adam, nefsini şundan **جَفَنَ** eder; **جَفْناً** (eder): onu **ظَلَفَها** ve onu men etti. Ebû Saîd dedi: **الجَفْنَ**’i nefsin **ظَلْفِ**’i manasında bilmem. Ve **التَّجْفينُ**: cimanın çokluğudur. Dedi: Ve bir bedevî dedi: “**دوامُ التجفينِ** beni zayıflattı.” Ve **أَجْفَنَ**: cimaı çoğalttı (demektir). Ahmed el-Büstî şu beyti okudu:
يا رُبَّ شَيخ فيهم عِنِّينْ
عن الطِّعانِ وعن التَّجفينْ.
Ahmed, “**وعن التَّجْفين**” sözünde dedi: o, içinde yemek yenen **الجِفانُ**’dır. Ebû Mansûr dedi: Bu beyitte **التَّجْفين**’in **الجِفانِ** ve içinde yedirme (manasında olması) bu yerde hatadır; burada **التَّجفينُ** ancak cimanın çokluğudur; dedi: Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti. Ve **الجَفْنةُ**: cömert adamdır. Ve hadîste: ona “sen şöylesin ve sen böylesin ve sen **الجَفْنَةُ الغَرّاء**’sın” denildiği (vardır). Araplar, çok yediren efendiye **جَفْنةً** derlerdi; çünkü onu koyar ve insanları onda doyurur; böylece onun adıyla adlandırıldı. Ve **الغَرّاء**: beyazdır; yani o, içyağı ve yağ ile doludur. Ebû Katâde hadîsinde: “**نادِيا جَفْنَةَ الرَّكْبِ**” yani onları yediren ve doyuran (kimse). Ve denildi ki: “ey **صاحِبَ جَفْنةِ الرَّكْبِ**” demek istedi; izafeti, bilindiği için hazfetti; çünkü **الجَفْنةَ** çağrılmaz ve cevap vermez. Ve **جَفْنةُ**: **الأَزْد**’den bir kabiledir; ve **الصحاح**’ta: Yemen’den bir kabiledir. Ve **آلُ جَفْنةَ**: Yemen ehlinden, Şam’a yerleşmiş krallardır; Hassân b. Sâbit onların hakkında şöyle der:
أَوْلادِ جَفْنةَ حولَ قبْرِ أَبِيهمُ،
قَبْر ابن مارِيةَ الكَريمِ المِفْضَل.
“Babalarının kabri yanında” sözüyle şunu istedi: atalarının meskenlerinde ve onlardan miras aldıkları yurtlarında (bulunmaları). Ve **جُفَيْنةُ**: bir meyhanecinin adıdır. Ve meselde: “**عند جُفَيْنةَ الخبرُ اليقين**”; Ebû Ubeyd ve İbnü’s-Sikkît böyle rivayet etti. İbnü’s-Sikkît dedi: **جُهَيْنة** deme. Ebû Ubeyd, **كتاب الأَمثال**’de dedi: Bu, el-Asma‘î’nin sözüdür; fakat Hişâm b. Muhammed el-Kelbî, onun **جُهَيْنة** olduğunu haber verdi. Onun kıssasından: Husayn b. Amr b. Muâviye b. Amr b. Kilâb çıktı; yanında **جُهَيْنةَ**’den **الأَخْنَسُ** denilen bir adam vardı; bir menzile indiler; **الجُهَنِيُّ** kalktı, Kilâbî’ye (yöneldi); ikisi de **فاتِكَيْنِ** idi; onu öldürdü ve malını aldı. Ve Sahrâ bint Amr b. Muâviye, mevsimlerde ona ağlardı; el-Ahnas dedi:
كصَخْرةَ إذ تُسائل في مراح
وفي جَرْمٍ، وعِلْمُهما ظُنونُ
(* “وفي جرم” sözü: nüshalarda böyledir; Meydânî’de olan: “وأنمار”dır, “وفي
جرم” yerine).
تُسائلُ عن حُصَيْنٍ كلَّ ركْبٍ،
وعند جُهَيْنةَ الخبرُ اليَقينُ.
İbn Berrî dedi: Ebû Sehl, Husayl’den rivayet etti; İbnü’l-Kelbî bu tür ilimde el-Asma‘î’den daha büyüktü. İbn Berrî dedi: Sahrâ onun kız kardeşidir; dedi: küçültme ile **صُخَيرة** daha çoktur. Ve **مراح**: Kudâa’dan bir haydır. Ebû Ubeyd onu **حُفَيْنة** diye rivayet ederdi; noktasız **الحاء** ile. İbn Hâlaveyh dedi: Âlimlerden hiç kimse “**وعند حُفَيْنة**” (noktasız **الحاء** ile) demez; yalnız Ebû Ubeyd (der); insanların geri kalanı **جُفَيْنة** ve **جُهَيْنة** der. Dedi: çoğunluk **جُفَيْنة** üzerinedir. Dedi: Ebû Ömer ez-Zâhid’in Sa‘leb’den, onun da İbnü’l-A‘râbî’den rivayet ettiği üzere **جُفَيْنة**’nin kıssasından: Teymâ eh­linden, **جُفَيْنة** denilen, Peygamber’in komşusu bir Yahudi meyhaneci vardı; İbn Mürre onu dövdü. Benî Sehm’in de **غُصَين** denilen, yine Yahudi bir meyhaneci komşusu vardı. Gatafânî bir adam **جُفَيْنة**’ye geldi; onun yanında içti; onunla yahut onun yanındaki bir adamla çekişti; onu öldürdü; işi gizli kaldı. Öldürülenin bir kız kardeşi vardı; onu sorardı. Bir gün **غُصَيْن**’e uğradı; kardeşi onun yanındaydı; o da öldürülenin kardeşiydi. Âdeti üzere kardeşini ona sordu; **غُصَين** dedi:
تُسائل عن أَخيها كلَّ رَكْب،
وعند جُفينةَ الخبرُ اليقينُ.
Kardeşi bunu işitince—**غُصَيْن** onun kardeşi olduğunu bilmiyordu—**جُفَيْنة**’ye gitti, onu ona sordu; o inkâr etti; onu öldürdü. Sonra Benî Sırme **غُصَين**’e saldırdı ve onu öldürdüler; çünkü o, **جُفَينة**’nin öldürülmesinin sebebi olmuştu. Kavmi Husayn b. el-Humâm’a gitti ve bunu ona şikâyet ettiler; o dedi: “Yahudimizi ve komşumuzu öldürdünüz; biz de Yahudinizi ve komşunuzu öldürdük.” Kabul etmediler; aralarında şiddetli bir savaş oldu. Ve **الجَفَنُ**: bir yer adıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ف ن * * الجَفْنُ * جفن العين والجفن أيضا غمد السيف والجفنة كالقصعة وجمعها * جِفَانٌ * و * جَفَنَاتٌ * بالتحريك وقولهم % وعند * جُفَيْنَةَ * الخبر اليقين % قال بن السكيت هو اسم خمار ولا تقل جهينة وقال أبو عبيد في كتاب الأمثال هذا قول الأصمعي وقال هشام بن الكلبي هو جهينة قال أبو عبيد وكان بن الكلبي بهذا العلم أكبر من الأصمعي

##### Türkçe

* ج ف ن * * **الجَفْنُ** * gözün **جفن**’i; ve **الجفن** ayrıca kılıcın kınıdır; **الجفنة** ise çanak gibi (bir kaptır); onun çoğulu **جِفَانٌ** ve harekeli olarak **جَفَنَاتٌ**’tır. Ve onların sözü: % Ve **جُفَيْنَةَ**’nin yanında haber kesin (haberdir) %; İbn es-Sikkît dedi ki: O, bir başörtüsünün adıdır; ve **جهينة** deme. Ebû Ubeyd, Emsâl kitabında dedi ki: Bu, el-Asma‘î’nin sözüdür. Hişâm b. el-Kelbî dedi ki: O, **جهينة**’dir. Ebû Ubeyd dedi ki: ve İbn el-Kelbî bu ilimde el-Asma‘î’den daha büyüktü.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( الجَفْنُ : غِطاءُ العَيْنِ مِن أَعْلَى وأَسْفَل ، ج أَجْفُنٌ ) ، بضمِّ الفاءِ ، ( وأَجْفانٌ وجُفُونٌ ) .
( قالَ شيْخُنا ، رَحِمَه اللَّهُ تعالَى : ومِن أَبْدَع الجِنَاسِ وأَلْطَفِهِ ما أَنْشَدَنِيه شيْخُنا الإمامُ محمدُ بنُ الشَّاذليِّ ، رَحِمَه اللَّهُ تعالَى :
أَجْفانُهم نَفَتِ الغرارَ كما انْتَفَى ماضِي الغرار بهم مِن الأَجْفانِالغرارُ الأوَّل : النَّوْم ، والثاني : حَدُّ السَّيْف ؛ وأَجْفان الأوَّل : أَجْفانُ العَيْنِ ، والثاني : الأَغْماد .
( و ) الجَفْنُ : ( غِمْدُ السَّيْفِ ) ، كما في الصِّحاحِ والمُحْكَمِ والتَّهْذِيبِ ؛ ( ويُكْسَرُ ) .
( وفي المُحْكَمِ : وقد حُكِيَ بالكسْرِ .
قالَ ابنُ دُرَيْدٍ : ولا أَدْرِي ما صحَّته .
( و ) الجَفْنُ : ( أَصْلُ الكَرْمِ ) ، وهو اسْمٌ مُفْرَدٌ ؛ قالَ النَّمِرُ بنُ تَوْلب :
سُقَيَّةُ بينَ أَنْهارٍ عِذابٍ وزَرْعٍ نابِتٍ وكُرومِ جَفْنِويقالُ : نَفْس الكَرْمِ بلُغَةِ أَهْلِ

اليمنِ ؛ كذا في التَّهْذِيبِ .
وقالَ الرَّاغبُ : وسُمِّي الكَرْمُ جَفْناً تَصوّراً أنَّه وعاءٌ للعِنَبِ .
وفي الأَساسِ : شَرِبوا ماءَ الجَفْنِ ، أَي الكَرْمِ .
( أَو قُضْبانُهُ ) ، الواحِدَةُ جَفْنَةٌ ؛ كما في الصِّحاحِ والتهْذِيبِ والمُحْكَمِ .
( أَو ضَرْبٌ مِن العِنَبِ ) ؛ ) نَقَلَهُ ابنُ سِيْدَه .
( و ) الجَفْنُ : ( ظَلْفُ النَّفْسِ من المَدانِسِ ) . ) يقالُ : جَفَنَ نفْسَه عن الشيءِ ، أَي ظَلَفَها ؛ قالَ :
جَمَعَ مالَ اللَّهِ فِينا وجَفَنْنفْساً عن الدُّنيا وللدُّنيا زِيَنْقالَ الأَصْمَعيُّ : وقالَ أَبو زَيْدٍ : لا أَعْرِفُ الجَفْنَ بمعْنَى ظَلْفِ النَّفْسِ .
( و ) الجَفْنُ : ( شَجَرٌ طَيِّبُ الرِّيحِ ) ؛ ) عن أَبي حَنيفَةَ ، وبه فَسَّرَ بَيْتَ الأَخْطَل يَصِفُ خابِيَةَ خَمْر :
آلَتْ إلى النصف من كَلْفاءَ أَتْأَقَهاعِلْجٌ وكتَّمَها بالجَفْنِ والغَارِقالَ : وهذا الجَفْنُ غَيْر الجَفْنِ مِن الكَرْم ، ذاكَ ما ارْتَقَى مِن الحَبَلةِ في الشَّجَرةِ فيُسَمَّى الجَفْن لتجفُّنِه فيها .
( و ) جَفْنٌ : ( ع بالطَّائِفِ ) .
( وقالَ نَصْر : ناحِيَةٌ بالطائِفِ ، وضَبَطَه بضمِّ الجِيمِ .
وأَمَّا الجَوْهرِيُّ ، فقالَ : الجَفْنُ اسْمُ مَوْضِعٍ ، وضَبَطَه بالفتْحِ .
( و ) مِن المجازِ : قَوْلُهم : أَنْتَ ( الجَفْنَةُ ) الغَرَّاءُ ، يَعْنُونَ ( الرَّجُلَ الكَرِيمَ ) المضْيافَ للطَّعامِ ، عن ابنِ الأعْرابيِّ .
قُلْتُ : وقد جاءَ ذلِكَ في حدِيْثِ عبدِ اللَّهِ بنِ الشَّخير .
وإنَّما يُسَمّونَه جَفْنَة لأَنَّه يُطْعِم فيها ، وجَعَلُوها غَرَّاء لمَا فيها مِن وضحِ السَّنامِ .
( و ) الجَفْنَةُ : ( البِئْرُ الصَّغيرَةُ ) تَشْبِيهاً بجَفْنَةِ الطَّعامِ ؛ قالَهُ الرَّاغبُ .
( و ) الجَفْنَةُ : ( القَصْعَةُ ) .
( وفي الصِّحاحِ : كالقَصْعَةِ .
وفي المُحْكَم : أَعْظَمُ ما يكونُ مِن القِصَاعِ .
قالَ الرَّاغِبُ : خُصَّت بوعاءِ الأَطْعِمَةِ ؛ ( ج

جِفانٌ ) ، بالكسْرِ ؛ ومنه قَوْلُه تعالَى : ﴿وجِفان كالجوابى﴾ .
( و ) يُجْمَعُ في العَدَدِ ، على ( جَفَناتٍ ) ، بالتَّحْريكِ ، لأَنَّ ثاني فَعْلَةٍ يُحَرَّكُ في الجَمْعِ إذا كانَ اسْماً ، إلاَّ أَنْ يكونَ واواً أَو ياءً فيَبْقى على سكونِه حينَئِذٍ ، كما في الصِّحاحِ ؛ وقالَ حَسَّان :
لنا الجَفَناتُ الغَرُّ تَلْمَعُ بالضّحى ( و ) جَفْنَةُ : ( قَبيلَةٌ باليمنِ ) ، كما في الصِّحاحِ ؛ زادَ ابنُ سِيْدَه : مِن الأَزْدِ .
وفي التَّهْذِيبِ : آلُ جَفْنَةَ : مُلوكٌ مِن اليمنِ كانوا يَسْتَوْطِنون الشَّام ، وفيهم يقولُ حَسَّان ، رضِيَ اللَّهُ تعالَى عنه :
أَوْلادِ جَفْنَةَ عندَ قَبْرِ أَبِيهِمُقَبْرِ ابنِ مارِيةَ الكَريمِ المِفْضَلِوأَرادَ بقَوْلِه : عندَ قَبْر أَبِيهم أَنَّهم في مَساكِنِ آبائِهم ورِباعِهِم التي ورِثُوها عنهم .
قُلْت : وهم بَنُو جَفْنَةَ بنِ عَمْرٍ و مِن بَقايا أَخِي ثَعْلَبَة العتقاء جَدّ الأَنْصارِ ، واسْمُ جَفْنَةَ علبة ، وقد أَعْقَب مِن ثَلاثه أَفْخاذ : كَعْب ورفاعَةَ والحارِثِ .
( وجَفَنَ النَّاقَةَ ) يَجْفنُها جفناً : ( نَحَرَها وأَطْعَمَ لَحْمَها ) الناسَ ( في الجِفانِ ) ؛ ) ومنه حدِيْثُ عُمَرَ ، رضِيَ اللَّهُ تعالَى عنه : ( أَنَّه انْكَسَرتْ قلوصٌ مِن نَعَمِ الصَّدَقَةِ فجَفَنَها ) .
( وجَفَّنَ تَجْفِيناً وأَجْفَنَ : جامَعَ كَثيراً ) .
( قالَ أَعْرابيٌّ : أَضْواني دَوامُ التَّجْفِينِ .
( و ) في المَثَلِ : ( عِندَ جُفَيْنَةَ الخَبَرُ اليَقِينُ ) ، كذا رَوَاهُ أَبو عُبَيْدَةَ في كتابِ

الأَمثالِ عن الأَصْمَعيّ .
قالَ ابنُ السِّكِّيت : ( هو اسْمُ خَمَّارٍ ، ولا تَقُلْ جُهَيْنَةَ ) ، بالهاءِ ، كما في الصِّحاحِ .
( أَو قد يقالُ : ) كما هو المَشْهورُ على الأَلْسِنَةِ . قالَ الجَوْهرِيُّ : ورَوَاهُ هِشامُ بنُ محمدٍ الكلْبيُّ هكذا ، وكان أَبو عبيدَةَ يَرْوِيه بالحاءِ المُهْمَلَةِ كما سَيَأْتي ، وكان مِن حدِيثِه على ما أَخْبَر به ابنُ الكلْبَي ، ( لأَنَّ حُصَيْنَ بنَ عَمْرِو بنِ مُعاوِيَةَ بنِ عمرِو بنِ كِلابٍ خَرَجَ ومَعَه رَجُلٌ من بنِي جُهَيْنَةَ يُقالُ له الأَخْنَسُ ، فَنَزَلا مَنْزِلاً ، فقامَ الجُهنِيُّ إلى الكِلابيِّ ) وكانا فاتِكَيْنِ ( فَقَتَلَهُ وأَخَذَ مالَهُ ، وكانَتْ صَخْرَةُ بِنْتُ عَمْرِو بنِ مُعَاوِيَةَ ) ؛ ) وفي الصِّحاحِ : صَخْرَةُ بنْتُ مُعاوِيَةَ وَلعلَّه نَسَبَها إلى جَدِّها ، ( تَبْكيهِ في المَواسِم ، فقالَ الأَخْنَسُ :
( تُسائِلُ عن حُصَيْنٍ كُلَّ رَكْبٍ وعِندَ جُهَيْنَةَ الخَبَرُ اليَقينُ ) قالَ ابنُ بَرِّي : وكان ابنُ الكلْبي بهذا النَّوعِ مِن العلْمِ أَكْثَر مِن الأَصْمَعيّ .
ويُرْوَى :
تُسائِلُ عن أَخِيها وممَّا يُسْتدركُ عليه :
الجِفَنُ ، كعِنَبٍ : جَمْعُ الجَفْنَة للقَصْعَةِ ، ومَثَّله سِيْبَوَيْه بهَضْبةٍ وهِضَبٍ .
والجَفْنَةُ : الكَرْمَةُ ؛ عن ابنِ الأَعْرابيِّ .
وقيلَ : وَرَقُ الكَرْمِ ؛ عن ابنِ سِيْدَه .
والجَفْنُ : نَبْتةٌ مِن الأَحْرارِ تَنْبُتُ مُتَسَطِّحةٌ ، فإذا يَبِسَتْ تقبَّضَتْ فاجْتَمَعَتْ ، ولها حبٌّ كأَنّه الحُلْبَةُ ؛ عن أَبي حَنيفَةَ .
وجَفَنَ الكَرْمُ وتَجَفَّنَ : صارَ له أَصْلٌ .
وقالَ ابنُ الأَعْرابيِّ : الجَفْنُ : قِشْرُ العِنَبِ الذي فيه الماءُ ، ويُسمَّى الخَمْرُ ماءَ الجَفْنِ ، والسَّحابُ جَفْنَ الماءِ ، قالَ يَصِفُ رِيقَة امْرأَةٍ وشَبَّهها بالخَمْرِ :

تُحْسي الضَّجيعَ ماءَ جَفْنٍ شابَهُصَبيحَةَ البارِقِ مَثْلوجَ ثَلِجأَرادَ بماءِ الجَفْنِ الخَمْرَ .
وجفَّنُوا : صَنَعُوا جِفاناً .
وتَجَفَّنَ : انْتَسَبَ إلى جَفْنَةَ .
وقالَ اللَّحْيانيُّ : لُبُّ الخُبْزِ ما بينَ جَفْنَيْه .
وجَفْنا الرَّغيفِ : وَجْهاه مِن فَوْق ومِن تَحْت .
والجَفْنَةُ : الخَمْرَةُ ؛ عن ابنِ الأَعْرابيِّ .
ومجفنةُ بنُ النُّعْمان العتكيُّ شاعِرُ الأَزْدِ مُخَضْرَمٌ ، ذَكَرَه وثيمة .

##### Türkçe

: **الجَفْنُ**: gözün üstten ve alttan örtüsü; çoğulu **أَجْفُنٌ**; **الفاء**’nın ötrelisiyle; (ve **أَجْفانٌ** ve **جُفُونٌ**).

(Şeyhimiz, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, dedi: **الجِنَاسِ**’ın en bedî‘ ve en latif olanlarından, şeyhimiz imam Muhammed b. eş-Şâzelî’nin, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, bana okuttuğu şudur:
أَجْفانُهم نَفَتِ الغرارَ كما انْتَفَى ماضِي الغرار بهم مِن الأَجْفانِ
**الغرارُ**’ın birincisi: uyku; ikincisi: kılıcın keskin ağzı. Birincinin **أَجْفان**’ı: gözün **أَجْفانُ**’ı; ikincisi: kınlar.)

(ve) **الجَفْنُ**: (kılıcın kını); **الصِّحاحِ** ve **المُحْكَمِ** ve **التَّهْذِيبِ**’de olduğu gibi; (ve kesrelenir).

(ve **المُحْكَمِ**’de: kesre ile rivayet edildiği nakledilmiştir.
İbn Düreyd dedi: onun sıhhatini bilmiyorum.)

(ve) **الجَفْنُ**: (asmanın kökü); o, müfred bir isimdir; en-Nemir b. Tevleb dedi:
سُقَيَّةُ بينَ أَنْهارٍ عِذابٍ وزَرْعٍ نابِتٍ وكُرومِ جَفْنِ
Ve denilir: Yemen ehlinin lugatinde asmanın bizzat kendisi; **التَّهْذِيبِ**’de böyle.

Râgıb dedi: asma, üzüm için bir kap olduğu tasavvur edilerek **جَفْناً** diye adlandırıldı.

Ve **الأَساسِ**’ta: **الجَفْنِ** suyunu içtiler, yani asma.

(veya onun çubukları); tekili **جَفْنَةٌ**; **الصِّحاحِ** ve **التهْذِيبِ** ve **المُحْكَمِ**’de olduğu gibi.

(veya üzümden bir tür); İbn Sîde onu nakletti.

(ve) **الجَفْنُ**: (nefsin, alçaklıklardan uzak durması). Denilir: **جَفَنَ** nefsini şeyden, yani onu uzak tuttu; dedi ki:
جَمَعَ مالَ اللَّهِ فِينا وجَفَنْنفْساً عن الدُّنيا وللدُّنيا زِيَنْ
Asma‘î dedi: Ebû Zeyd dedi: nefsin uzak durması manasında **الجَفْنَ**’i bilmiyorum.

(ve) **الجَفْنُ**: (güzel kokulu bir ağaç); Ebû Hanîfe’den; ve onunla, el-Ahtal’ın, bir şarap küpünü vasfettiği beyti tefsir etti:
آلَتْ إلى النصف من كَلْفاءَ أَتْأَقَهاعِلْجٌ وكتَّمَها بالجَفْنِ والغَارِ
Dedi ki: bu **الجَفْنُ**, asmadaki **الجَفْنِ**’den başkadır; o, asmanın ağaçta yükselen kısmıdır; onda barınması sebebiyle ona **الجَفْن** denir.

(ve) **جَفْنٌ**: (Tâif’te bir yer).

(ve Nasr dedi: Tâif’te bir nahiyedir; onu **الجِيم**’in ötrelisiyle ضبط etti.
Ama el-Cevherî dedi: **الجَفْنُ** bir yer adıdır; onu fetha ile ضبط etti.)

(ve) mecazdan: onların “sen ( **الجَفْنَةُ** ) **الغَرَّاءُ**’sın” sözleri; ( **الرَّجُلَ الكَرِيمَ** ) yemeğe ziyafet veren kimseyi kastederler; İbnü’l-A‘râbî’den.

Dedim: bu, Abdullah b. eş-Şehîr hadîsinde gelmiştir.

Onu ancak, onda yedirdiği için **جَفْنَة** diye adlandırırlar; ve onda hörgücün açıklığından olan parlaklık sebebiyle onu **غَرَّاء** yaptılar.

(ve) **الجَفْنَةُ**: (küçük kuyu), yemek **جَفْنَة**’sine benzetme olarak; Râgıb söyledi.

(ve) **الجَفْنَةُ**: ( **القَصْعَةُ** ).

(ve **الصِّحاحِ**’ta: **القَصْعَةِ** gibi.
Ve **المُحْكَم**’de: **القِصَاعِ**’ın en büyüğü olduğu şey.
Râgıb dedi: yemek kaplarına tahsis edildi; çoğulu ( **جِفانٌ** ), kesre ile; ondan Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿وجِفان كالجوابى﴾.

(ve) sayıda, ( **جَفَناتٍ** ) üzerine cem‘ olunur; harekeleme ile; çünkü **فَعْلَة**’nin ikincisi, isim olduğunda cem‘de harekelenir; ancak vav veya yâ olursa, o vakit sükûnu üzere kalır; **الصِّحاحِ**’ta olduğu gibi; Hassân dedi:
لنا الجَفَناتُ الغَرُّ تَلْمَعُ بالضّحى

(ve) **جَفْنَةُ**: (Yemen’de bir kabile), **الصِّحاحِ**’ta olduğu gibi; İbn Sîde artırdı: Ezd’dendir.

Ve **التَّهْذِيبِ**’de: **آلُ جَفْنَةَ**: Yemen’den krallardır; Şam’da yerleşik olurlardı; Hassân, Allah Teâlâ ondan razı olsun, onlar hakkında der ki:
أَوْلادِ جَفْنَةَ عندَ قَبْرِ أَبِيهِمُقَبْرِ ابنِ مارِيةَ الكَريمِ المِفْضَلِ
Onun “babalarının kabri yanında” sözüyle muradı: babalarının meskenlerinde ve onlardan miras aldıkları yurtlarındadırlar.

Dedim: onlar, **جَفْنَةَ** b. Amr’ın oğullarıdır; Ensâr’ın ceddi olan Thâ‘lebe el-‘Atîkâ’nın kardeşinin bakiyelerindendir; **جَفْنَةَ**’nin adı **علبة**’dir; ve üç koldan nesil bırakmıştır: Ka‘b, Rifâ‘a ve Hâris.

(ve **جَفَنَ النَّاقَةَ**) onu **يَجْفنُها** **جفناً**: (onu boğazladı ve etini) insanlara ( **في الجِفانِ** ) içinde yedirdi; Ömer’in, Allah Teâlâ ondan razı olsun, hadîsinden: (sadaka hayvanlarından bir dişi deve sakatlandı da onu **جَفَنَها**).

(ve **جَفَّنَ** **تَجْفِيناً** ve **أَجْفَنَ**: çokça cima etti).

(Bir bedevî dedi: **التَّجْفِينِ**’in devamı beni zayıflattı.)

(ve) meselde: ( **عِندَ جُفَيْنَةَ الخَبَرُ اليَقِينُ** ), Ebû Ubeyde onu **كتابِ الأَمثالِ**’de Asma‘î’den böyle rivayet etti.

İbnü’s-Sikkît dedi: (o, bir meyhanecinin adıdır; **جُهَيْنَةَ** deme), **الهاء** ile; **الصِّحاحِ**’ta olduğu gibi.

(veya denilebilir:) diller üzerinde meşhur olduğu üzere. el-Cevherî dedi: Hişâm b. Muhammed el-Kelbî onu böyle rivayet etti; Ebû Ubeyde ise onu **الحاءِ المُهْمَلَةِ** ile rivayet ederdi, ileride geleceği üzere; ve bu, İbnü’l-Kelbî’nin haber verdiği üzere onun hadîsindendi; (çünkü Husayn b. Amr b. Muâviye b. Amr b. Kilâb çıktı; yanında Benî Cüheyne’den el-Ahnas denilen bir adam vardı; bir menzile indiler; Cühenî, Kilâbî’ye kalktı) ve ikisi de kan dökücüydü (onu öldürdü ve malını aldı; ve Sakhra bint Amr b. Muâviye vardı); (**الصِّحاحِ**’ta: **صَخْرَةُ** bint Muâviye; belki onu dedesine nisbet etti); (mevsimlerde ona ağlıyordu; el-Ahnas dedi ki:
( تُسائِلُ عن حُصَيْنٍ كُلَّ رَكْبٍ وعِندَ جُهَيْنَةَ الخَبَرُ اليَقينُ )
İbn Berrî dedi: İbnü’l-Kelbî bu tür ilimde Asma‘î’den daha çoktu.

Ve şöyle de rivayet edilir:
تُسائِلُ عن أَخِيها

Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir:
**الجِفَنُ**, **عِنَبٍ** gibi: **القَصْعَةِ** için **الجَفْنَة**’nin cem‘idir; Sîbeveyh onu **هَضْبةٍ** ve **هِضَبٍ** ile misal verdi.

**الجَفْنَةُ**: asma; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve denildi: asmanın yaprağı; İbn Sîde’den.

**الجَفْنُ**: **الأَحْرارِ**’dan bir bitkidir; yayvan olarak biter; kuruduğunda büzülür de toplanır; ve onun, sanki **الحُلْبَةُ** gibi bir tanesi vardır; Ebû Hanîfe’den.

**جَفَنَ** asma ve **تَجَفَّنَ**: onun bir kökü oldu.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجَفْنُ**: içinde su bulunan üzüm kabuğudur; şaraba **ماءَ الجَفْنِ** denir; bulut da suyun **جَفْنَ**’idir; bir kadının tükürüğünü vasfederek ve onu şaraba benzeterek dedi ki:
تُحْسي الضَّجيعَ ماءَ جَفْنٍ شابَهُصَبيحَةَ البارِقِ مَثْلوجَ ثَلِج
**ماءِ الجَفْنِ** ile şarabı kastetti.

**جفَّنُوا**: **جِفاناً** yaptılar.

**تَجَفَّنَ**: **جَفْنَةَ**’ye nisbet etti.

Lahyânî dedi: ekmeğin içi, iki **جَفْن**’i arasındadır.

**جَفْنا** ekmeğin: üstten ve alttan iki yüzüdür.

**الجَفْنَةُ**: şarap; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve **مجفنةُ** b. en-Nu‘mân el-‘Atakî, Ezd’in şairidir; muhadramdır; onu Vethîme zikretti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَفَنَ نَاقَةً
1 جَفَنَ نَاقَةً جفن ناقه جفن ناقة , (K,) inf. n. جَفْنٌ, (TA,) He slaughtered a she-camel, and gave her flesh for food (K, TA) to the people, (TA,) in bowls (جِفَان). (K, TA.)

جفّنوا
2 جفّنوا جفنوا They made bowls (جِفَان [probably meaning they prepared bowls of food: accord. to Freytag's Lex., جفّن means “ apposuit scutellam; but he does not name his authority]). (TA.) -A2- جفّن and ↓ تجفّن It (a grape-vine) attained to the state of having an أَصْل [i. e., app., a stock]. (TA.)

5 تَجَفَّنَ see 2.

جَفْنٌ
جَفْنٌ جفن The eyelid; both the upper and the lower: (S, Msb, K:) of the mase. gender: (Msb:) pl. [of pauc.] أَجْفَانٌ and أَجْفُنٌ and [of mult.] جُفُونٌ. (K.) ― -b2- The upper surface, and the lower, of a cake of bread: both together being called جَفْنَا الرَّغِيفِ. (Lh, TA.) ― -b3- The scabbard, or sheath, (غِمْد, S, K, or غِلَاف, Msb,) of a sword: (S, Msb, K:) [or] the case, or receptacle, in which is [put] the sword together with its غمد and suspensory belt or cord: (S voce قِرَابٌ:) [but the former signification only is commonly known:] and [it is said that] ↓ جِفْنٌ signifies the same; (K;) but this is doubted by IDrd: (M, TA:) pl. [of pauc.] أَجْفَانٌ and [of mult.] جُفُونٌ. (Msb.) ― -b4- The أَصْل [app. here meaning stock] of a grape-vine: (K:) or a grape-vine itself, in the dial. of El-Yemen; (T, TA;) so called as being imagined to be the receptacle of the grapes: (Er-Rلghib, TA:) or a species of grape: (ISd, K:) or the skin of the grape, in which is the juice: (IAar, TA:) or a climbing shoot of a grape-vine: (AHn, TA:) or the shoots of the grape-vine: (T, S, M, K:) n. un. with ة: (T S, M:) or, accord. to IAar, جَفْنَةٌ is syn. with كرعة [app. a mistranscription for كَرْمَةٌ a single grape-vine]: or, accord. to some, as ISd says, the leaves of the grape-vine. (TA.) [Hence,] مَآءُ الجَفْنِ The juice of the vine; (A, TA;) wine: (TA:) [or it may originally mean tears; then, rain; and then, wine: for] wine is also called مَآءُ السَّحَابِ: and جَفْنُ المَآءِ means the clouds. (TA.) ― -b5- A kind of tree, of sweet odour. (AHn, K.) ― -b6- A certain plant, of the kind called أَحْرَار, that grows in a spreading manner, and, when it dries up, contracts; having grains like the حُلْبَة [or fenugreek]. (AHn, TA.)

جِفْنٌ
جِفْنٌ جفن : see جَفْنٌ.

جَفْنَةٌ
جَفْنَةٌ جفن جفنه جفنة A [bowl of the kind called] قَصْعَة: (K:) or like a قصعة: (S:) the largest kind of قصعة; (Ks, S in art. صحف, M;) next to which is the قصعة [properly so called], which satisfies the hunger of ten [men]; then, the صَحْفَة, which satisfies five; then, the مِئْكَلَة, which satisfies two men, and three; then, the صُحَيْفَة, which satisfies one man: (Ks, S in art. صحف:) it is peculiarly applied to a receptacle for kinds of food: (Er-Rلghib, TA:) pl. [of mult.] جَفَانٌ (S, Msb, K) and جِفَنٌ (Sb, TA) and (of pauc., TA) جَفَنَاتٌ (S, Msb, K.) [Hence,] كُفِئَتْ جَفْنَتُهُ [His bowl was turned upside-down; meaning] (tropical:) he was slain; a phrase similar to هُرِيقَ رِفْدُهُ. (A in art. رفد.) ― -b2- (assumed tropical:) A small well; (K;) as being likened to the جفنة for food. (Er- Rلghib, TA.) ― -b3- (tropical:) A generous man: (K:) جَفْنَةٌ غَرَّآءُ is an appellation applied to a generous man who entertains many guests and feeds many: (IAar, TA:) he is called جفنة because people are fed in the جفنة, and the epithet غرّآء is added because of the whiteness of the camel's hump in the جفنة. (TA.) ― -b4- Also i. q. خَمْرَةٌ [meaning Some wine, or a kind of wine: see also مَآءُ الجَفْنِ, voce جَفْنٌ]. (IAar, TA.)

##### Türkçe

جَفَنَ نَاقَةً
1 **جَفَنَ نَاقَةً** جفن ناقه جفن ناقة, (K,) mastar ismi **جَفْنٌ**, (TA,) O, bir dişi deveyi kesti ve onun etini yiyecek olarak (K, TA) insanlara, (TA,) çanaklarda (**جِفَان**) verdi. (K, TA.)

جفّنوا
2 **جفّنوا** جفنوا Onlar çanaklar (**جِفَان** [muhtemelen yiyecek çanakları hazırladılar anlamında: Freytag'ın Lex.'ine göre, **جفّن** “apposuit scutellam” demektir; fakat o, dayanağını adlandırmaz]). (TA.) -A2- **جفّن** ve ↓ **تجفّن** O (bir üzüm asması) bir **أَصْل** [yani, görünüşe göre, bir kök/gövde] sahibi olma hâline ulaştı. (TA.)

5 **تَجَفَّنَ** bkz. 2.

جَفْنٌ
**جَفْنٌ** جفن Göz kapağı; hem üst hem alt: (S, Msb, K:) müzekker cinstendir: (Msb:) çoğulu [azlık için] **أَجْفَانٌ** ve **أَجْفُنٌ** ve [çokluk için] **جُفُونٌ**. (K.) ― -b2- Bir ekmek çöreğinin üst yüzeyi ve altı: ikisine birlikte **جَفْنَا الرَّغِيفِ** denir. (Lh, TA.) ― -b3- Bir kılıcın kını yahut kılıfı, (**غِمْد**, S, K, yahut **غِلَاف**, Msb,) : (S, Msb, K:) [yahut] kılıcın, onun **غمد**’i ve askı kayışı yahut ipi ile birlikte içine [konulduğu] mahfaza yahut kap: (S, madde **قِرَابٌ**:) [fakat yalnız önceki anlam yaygın olarak bilinir:] ve [denilmiştir ki] ↓ **جِفْنٌ** de aynı anlama gelir; (K;) fakat bu, IDrd tarafından şüpheli görülmüştür: (M, TA:) çoğulu [azlık için] **أَجْفَانٌ** ve [çokluk için] **جُفُونٌ**. (Msb.) ― -b4- Bir üzüm asmasının **أَصْل**’i [burada görünüşe göre gövde/kök anlamında]: (K:) yahut Yemen lehçesinde üzüm asmasının kendisi; (T, TA;) üzümlerin kabı olarak tasavvur edildiğinden böyle adlandırılmıştır: (Er-Rلghib, TA:) yahut bir üzüm türü: (ISd, K:) yahut içinde özsuyun bulunduğu üzüm kabuğu: (IAar, TA:) yahut bir üzüm asmasının sarılıcı sürgünü: (AHn, TA:) yahut üzüm asmasının sürgünleri: (T, S, M, K:) tekil isim (n. un.) ة ile: (T S, M:) yahut IAar’a göre, **جَفْنَةٌ** **كرعة** ile eşanlamlıdır [görünüşe göre **كَرْمَةٌ** (tek bir üzüm asması) için bir yanlış yazımdır]: yahut bazılarına göre, ISd’nin dediği gibi, üzüm asmasının yapraklarıdır. (TA.) [Bundan dolayı,] **مَآءُ الجَفْنِ** Asmanın suyu; (A, TA;) şarap: (TA:) [yahut aslında gözyaşları anlamına gelebilir; sonra yağmur; sonra şarap: zira] şaraba ayrıca **مَآءُ السَّحَابِ** denir: ve **جَفْنُ المَآءِ** bulutlar demektir. (TA.) ― -b5- Tatlı kokulu bir ağaç türü. (AHn, K.) ― -b6- **أَحْرَار** denilen türden, yayılıcı biçimde büyüyen ve kuruduğunda büzüşen; **حُلْبَة** [yahut çemen] gibi taneleri olan belirli bir bitki. (AHn, TA.)

جِفْنٌ
**جِفْنٌ** جفن : bkz. **جَفْنٌ**.

جَفْنَةٌ
**جَفْنَةٌ** جفن جفنه جفنة **قَصْعَة** [denilen türden] bir çanak: (K:) yahut bir **قصعة** gibi: (S:) **قصعة**’nın en büyük türü; (Ks, S, madde صحف, M;) ondan sonra, on kişiyi doyuran **قصعة** [asıl adıyla]; sonra, beş kişiyi doyuran **صَحْفَة**; sonra, iki kişiyi ve üç kişiyi doyuran **مِئْكَلَة**; sonra, bir kişiyi doyuran **صُحَيْفَة**: (Ks, S, madde صحف:) özellikle yiyecek türleri için bir kap hakkında kullanılır: (Er-Rلghib, TA:) çoğulu [çokluk için] **جَفَانٌ** (S, Msb, K) ve **جِفَنٌ** (Sb, TA) ve (azlık için, TA) **جَفَنَاتٌ** (S, Msb, K.) [Bundan dolayı,] **كُفِئَتْ جَفْنَتُهُ** [Onun çanağı ters çevrildi; anlamı] (mecaz:) o öldürüldü; **هُرِيقَ رِفْدُهُ**’ya benzer bir deyim. (A, madde رفد.) ― -b2- (mecaz olduğu varsayılan:) Küçük bir kuyu; (K;) yiyecek için olan **جفنة**’ye benzetildiği için. (Er- Rلghib, TA.) ― -b3- (mecaz:) Cömert bir adam: (K:) **جَفْنَةٌ غَرَّآءُ**, çok misafir ağırlayan ve çok kişiyi doyuran cömert bir adama verilen bir addır: (IAar, TA:) ona **جفنة** denir; çünkü insanlar **جفنة**’de doyurulur; ve deve hörgücünün **جفنة**’deki beyazlığından dolayı **غرّآء** sıfatı eklenir. (TA.) ― -b4- Ayrıca **خَمْرَةٌ** ile aynı anlamdadır [yani biraz şarap yahut bir şarap türü: ayrıca bkz. **مَآءُ الجَفْنِ**, **جَفْنٌ** maddesinde]. (IAar, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَفَنَ
جَفَنَ U ( n. ac. جَفْن 1 ),
a.  Slaughtered & served up ( camel ).

b.  [ 'An ], Kept aloof from ( sin ).

جَفْن
جَفْن 1 , ( pl. أَجْفُن 16 ,  جُفُوْن 27 ,  أَجْفَاْن 38 ),
a.  Eyelid; eye-lash.

b.  Vine-stock.

c.  Sheath, scabbard.

جَفْنَة
جَفْنَة 1t , ( pl. جِفَن 7 ,  جِفَاْن 23 ),
a.  Large bowl; deep dish.

جِفْن
جِفْن 2 ,
a.  see 1 (c) .

##### Türkçe

جَفَنَ
**جَفَنَ** U (mastar: **جَفْن** 1),
a. (deveyi) boğazladı ve (yemeği) sunup servis etti.

b. [‘An], günahtan uzak durdu.

جَفْن
**جَفْن** 1, (çoğulu: **أَجْفُن** 16, **جُفُوْن** 27, **أَجْفَاْن** 38),
a. Göz kapağı; kirpik.

b. Asma kütüğü.

c. Kın, kılıf.

جَفْنَة
**جَفْنَة** 1t, (çoğulu: **جِفَن** 7, **جِفَاْن** 23),
a. Büyük kâse; derin tabak.

جِفْن
**جِفْن** 2,
a. 1 (c)’ye bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%86/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

جفن
جَفَنَ - يَجْفَنُ - جَفْنَة - جِفَان

جَفَنَ - يَجْفَنُ + الكائن أوالشيء: يصير له " جَفن ": يصير للشي المجوف حافة دائرية قليلة الارتفاع وقليلة السماكة:
يصلح لتوضع غطاء متحرك عليها، كغطاء العين بالأجفان أو غطاء القدر أوالطنجرة
جَفْن - أجفان: غطاء العينين من أعلى وأسفل المنزلقان للفتح ولإغلاق
جَفْنَة: القدر أو القصعة أو الحلة أوالطنجرة الكبيرة التي لها غطاء منزلق ذو حواف عالية
جِفَان: جمع " جَفْنَة "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان شكل الفتحات الأنبوبية للأشياء المجوفة"، وهي:
حَلْقَمَ - يُحَلْقِمُ، جَفَنَ - يَجْفَنُ، تَنَرَ - يَتْنِرُ، شَفَا - يَشْفُوْ، حَنْجَرَ - يُحَنجِرُ، عَنَقَ - يَعْنُقُ
س
جفان
 ﴿يعملون له ما يشاء من محاريب وتماثيل وجفان كالجواب وقدور راسيات اعملوا آل داوود شكرا وقليل من عبادي الشكور(13)﴾ سبأ
مختار الصحاح
● [جفن] ج ف ن: الجَفْنُ جفن العين والجفن أيضا غمد السيف والجفنة كالقصعة وجمعها جِفَانٌ و جَفَنَاتٌ بالتحريك وقولهم وعند جُفَيْنَةَ الخبر اليقين قال بن السكيت هو اسم خمار ولا تقل جهينة وقال أبو عبيد في كتاب الأمثال هذا قول الأصمعي وقال هشام بن الكلبي هو جهينة قال أبو عبيد وكان بن الكلبي بهذا العلم أكبر من الأصمعي
معجم الفرائد القرآنية
ج  ف  ن
"جِفَانٍ" في قوله تعالى " يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ اعْمَلُوا آلَ دَاوُدَ شُكْراً وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ " (13) سبأ .
الجِفَان : جمع جَفنة، وهي الوعاء، وخصت بوعاء الطعام .
الراغب
جفن
الجفنة خصت بوعاء الأطعمة، وجمعها جفان، قال عزوجل: }وجفان كالجواب{ [سبأ/13]، وفي حديث (وأنت الجفنة الغراء) (الحديث، عن عبد الله بن الشخير أنه وفد إلى النبي في رهط بين عامر، قال: فأتيناه فسلمنا عليه فقلنا: أنت ولينا وأنت سيدنا، وأنت أطول علينا طولا، وأنت أفضلنا علينا فضلا، وأنت الجفنة الغراء، فقال: (قولوا قولكم ولا يستجرنكم الشيطان). أخرجه أحمد في المسند 4/250) أي: المطعام، وقيل للبئر الصغيرة جفنة تشبيها بها، والجفن خص
ملخص اللسان
1.    جَفَنَها أَي نَحرَها وطبَخَها واتخذ منها طعاماً وجعل لَحمها في الجفان ودعا عليها الناسَ حتى أَكلوها.
2.    وجَفن الكرمُ وتَجَفَّن: صار له  أَصلٌ.
3.    وجَفَنَ نفسَه عن الشيء: ظَلَفَها؛
4.    الجَفْنُ ظَلْفُ النفس عن الشيء الدنيء. يقال: جَفَنَ  الرجلُ نفسَه عن كذا جَفْناً ظَلَفَها ومَنَعَها.
5.    والجَفْنة: معروفة، أَعظمُ ما يكونُ من القِصاع،
6.    الجَفْنة كالقَصْعة.
7.    الجَفْنُ: جَفْنُ العَين،
8.    الجَفْنُ غطاءُ العين من  أَعلى وأَسفل،
9.    وجَفْنا الرغيفِ: وَجْهاه من فوق ومن تحت.
10.                       والجَفْنُ: عمْدُ السيف.
11.                       وجَفْنُ السيف: غِمده؛
12.                       وجَفَنَ الجَزورَ: اتخذ منها طعاماً.
13.                       والجَفْنة: ضرْبٌ من العنب.
14.                       والجَفْنة: الكَرْم،
15.                       الجَفْنُ قِشْرُ العنب الذي فيه الماء،
16.                       ماءَ الجَفْنِ : الخمر،
17.                       جَفْنَ الماء :السحابُ ؛
18.                       والجَفْنُ: شجرٌ طَيِّبُ الريح؛
19.                       والتَّجْفينُ: كثرةُ الجماع.
20.                       والجَفْنةُ: الرجلُ الكريم
21.                       كانت العربُ تدعو السيدَ المِطْعامَ جَفْنةً لأَنه يضَعُها ويُطْعِم الناسَ فيها، فسُمِّيَ باسمها،       والغَرّاء: البيضاء أَي أَنها مَمْلُوءةٌ بالشحم والدُّهْن.
22.                       وعند جُفينةَ الخبرُ اليقينُ.
لسان العرب
● - جفن: الجَفْنُ: جَفْنُ العَين، وفي المحكم: الجَفْنُ غطاءُ العين من       أَعلى وأَسفل، والجمع أَجْفُنٌ وأَجفان وجُفونٌ. والجَفْنُ: عمْدُ السيف.       وجَفْنُ السيف: غِمده؛ وقول حذيفة بن أَنس الهذلي:       نَجا سالمٌ، والنفسُ منه بشِدْقِه،       ولم يَنْجُ إلا جَفْنَ سيفٍ ومِئْزَرا.       نصبَ جَفْنَ سيف على الاستثناء المنقطع كأَنه قال نجا ولم يَنْجُ؛ قال       ابن سيده: وعندي أَنه أَراد ولم ينج إلا بجفن سيف، ثم حذَف وأَُوْصَل، وقد       حكي بالكسر؛ قال ابن دريد: ولا أَدري ما صحتُه، وفي حديث الخوارج:       سُلُّوا سيوفكم من جُفونها؛ قال: جفونُ السيوف أَغمادُها، واحدها جَفْنٌ، وقد       تكرر في الحديث. والجَفْنة: معروفة، أَعظمُ ما يكونُ من القِصاع، والجمع       جِفانٌ وجِفَنٌ؛ عن سيبويه، كهَضْبةٍ وهِضَب، والعدد جفَنات، بالتحريك،       لأَن ثانيَ فَعْلةٍ يُحَرَّك في الجمع إذا كان اسماً، إلا أَن يكون ياءً       أَو واواً فيُسَكَّنُ حينئذ. وفي الصحاح: الجَفْنة كالقَصْعة. وجَفَنَ       الجَزورَ: اتخذ منها طعاماً. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَنه انكسَرتْ       قلوصٌ من نَعَمِ الصَّدَقة فجَفَنها، وهو من ذلك لأَنه يمْلأُ منها       الجِفانَ، وقيل: معنى جَفَنَها أَي نَحرَها وطبَخَها واتخذ منها طعاماً وجعل       لَحمها في الجفان ودعا عليها الناسَ حتى أَكلوها. والجَفْنة: ضرْبٌ من العنب.       والجَفْنة: الكَرْم، وقيل: الأَصلُ من أُصول الكَرْم، وقيل: قضيب من       قُضْبانه، وقيل: ورَقُه، والجمع من ذلك جَفْنٌ؛ قال الأَخطل يصف خابية خمر:       آلَتْ إلى النصف من كَلْفاءَ أَتْأَقها       عِلْجٌ، وكتَّمَها بالجَفْنِ والغار.       وقيل: الجَفْن اسمٌ مفرد، وهو أَصل الكَرْم، وقيل: الجَفْن نفس الكرم       بلغة أَهل اليمن، وفي الصحاح: قُضْبان الكَرْم؛ وقول النمر بن تولب:       سُقَيَّةُ بين أَنْهارٍ عِذابٍ،       وزَرْعٍ نابِتٍ وكُرومِ جَفْنِ.       أَراد: وجَفْنِ كرومٍ، فقَلَب. والجَفْنُ       (* قوله «والجفن» لعله أو       الجفن). ههنا: الكَرْمُ وأَضافه إلى نفسه. وجَفن الكرمُ وتَجَفَّن: صار له       أَصلٌ. ابن الأَعرابي: الجَفْنُ قِشْرُ العنب الذي فيه الماء، ويسمى الخمر       ماءَ الجَفْنِ، والسحابُ جَفْنَ الماء؛ وقال الشاعر يصف ريقَ امرأَةٍ       وشبَّهه بالخمر:       تُحْسي الضجيعَ ماءَ جفْنٍ شابَه،       صَبيحةَ البارِقِ، مَثْلوج ثَلِج.       قال الأَزهري: أَراد بماء الجَفْنِ الخمرَ. والجَفْنُ: أَصلُ العنبِ       شيبَ أَي مُزِجَ بماءٍ باردٍ. ابن الأَعرابي: الجَفْنةُ الكَرْمة،       والجَفْنةُ الخمرةُ. وقال اللحياني: لُبُّ الخُبْزِ ما بين جَفْنَيه. وجَفْنا       الرغيفِ: وَجْهاه من فوق ومن تحت. والجَفْنُ: شجرٌ طَيِّبُ الريح؛ عن أَبي       حنيفة، وبه فسر بيت الأَخطل المتقدم. قال: وهذا الجَفْنُ غير الجَفْنِ من       الكَرْمِ، ذلك ما ارْتَقى من الحَبَلة في الشجرة فسُمِّيت الجَفْنَ       لتجفُّنِه فيها، والجَفْنُ أَيضاً       من الأَحرارِ: نبْتةٌ تَنْبُتُ مُتَسَطَّحة، وإذا يَبِسَتْ تقبَّضَت       واجتمعت، ولها حبٌّ كأَنه الحُلْبَة، وأَكثر مَنْبِتها الإكامُ، وهي تبقى       سِنين يابسة، وأَكثرُ راعيتِها الحُمُر والمِعْزَى، قال: وقال بعض       الأَعراب: هي صُلْبة صغيرة مثل العَيْشوم، ولها عِيدانٌ صِلابٌ رِقاقٌ قِصار،       وورقُها أَخضر أَغْبَرُ، ونَباتُها في غَلْظِ الأَرض، وهي أَسْرَعُ البَقْلِ       نباتاً إذا مُطِرَتْ وأَسرعُها هَيْجاً. وجَفَنَ نفسَه عن الشيء:       ظَلَفَها؛ قال:       وَفَّرَ مالَ اللهِ فينا، وجَفَنْ       نفْساً عن الدُّنيا، وللدنيا زِيَنْ.       قال الأَصمعي: الجَفْنُ ظَلْفُ النفس عن الشيء الدنيء. يقال: جَفَنَ       الرجلُ نفسَه عن كذا جَفْناً ظَلَفَها ومَنَعَها. وقال أَبو سعيد: لا أَعرف       الجَفْنَ بمعنى ظَلْفِ النفس. والتَّجْفينُ: كثرةُ الجماع. قال: وقال       أَعرابي: أَضْواني دوامُ التجفينِ. وأَجْفَنَ إذا أَكْثَر الجماعَ؛ وأَنشد       أَحمد البُسْتيّ:       يا رُبَّ شَيخ فيهم عِنِّينْ       عن الطِّعانِ وعن التَّجفينْ.       قال أَحمد في قوله وعن التَّجْفين: هو الجِفانُ التي يطعم فيها. قال       أَبو منصور: والتَّجْفين في هذا البيت من الجِفانِ والإطعام فيها خطأٌ في هذ       الموضع، إنما التَّجفينُ ههنا كثرةُ الجماع، قال: رواه أَبو العباس عن       ابن الأَعرابي. والجَفْنةُ: الرجلُ الكريم. وفي الحديث: أَنه قيل له أَنت       كذا وأَنتَ كذا وأَنت الجَفْنَةُ الغَرّاء؛ كانت العربُ تدعو السيدَ       المِطْعامَ جَفْنةً لأَنه يضَعُها ويُطْعِم الناسَ فيها، فسُمِّيَ باسمها،       والغَرّاء: البيضاء أَي أَنها مَمْلُوءةٌ بالشحم والدُّهْن. وفي حديث أَبي       قتادة: نادِيا جَفْنَةَ الرَّكْبِ أَي الذي يُطْعِمُهم ويُشْبِعُهم،       وقيل: أَراد يا صاحِبَ جَفْنةِ الرَّكْبِ فحذف المضافَ للعِلْم بأَن       الجَفْنةَ لا تُنادى ولا تُجيبُ. وجَفْنةُ: قبيلةٌ من الأَزْد، وفي الصحاح:       قبيلةٌ من اليمن. وآلُ جَفْنةَ: مُلوكٌ       من أَهل اليمن كانوا اسْتَوْطَنُوا الشأْم؛ وفيهم يقول حَسَّن بن ثابت:       أَوْلادِ جَفْنةَ حولَ قبْرِ أَبِيهمُ،       قَبْر ابن مارِيةَ الكَريمِ المِفْضَل.       وأَراد بقوله عند قبر أَبيهم أَنهم في مساكن آبائهم ورِباعِهم التي       كانوا ورِثُوها عنهم. وجُفَيْنةُ: اسمُ خَمَّارٍ. وفي المثل: عند جُفَيْنةَ       الخبرُ اليقين؛ كذا رواه أَبو عبيد وابن السكيت. قال ابن السكيت: ولا تقُل       جُهَيْنة، وقال أَبو عبيد في كتاب الأَمثال: هذا قول الأَصمعي، وأَما       هشام ابن محمد الكلبي فإِنه أَخبر أَنه جُهَيْنة؛ وكان من حديثه: أَن       حُصَيْنَ بنَ عمرو بنِ مُعاوية بن عمرو ابن كلاب خرج ومعه رجلٌ من جُهَيْنةَ       يقال له الأَخْنَسُ، فنزَلا منزلاً، فقام الجُهَنِيُّ إلى الكلابيِّ وكانا       فاتِكَيْنِ فقَتله وأَخذ مالَه، وكانت صخرةُ بنتُ عمرِو بنِ معاوية       تَبْكِيه في المَواسِم، فقال الأَخْنس:       كصَخْرةَ إذ تُسائل في مراح       وفي جَرْمٍ، وعِلْمُهما ظُنونُ       (* قوله «وفي جرم» كذا في النسخ، والذي في الميداني: وأنمار بدل وفي       جرم).       تُسائلُ عن حُصَيْنٍ كلَّ ركْبٍ،       وعند جُهَيْنةَ الخبرُ اليَقينُ.       قال ابن بري: رواه أَبو سهل عن خصيل، وكان ابنُ الكلبي بهذا النوع من       العلم أَكبرَ من الأَصمعي؛ قال ابن بري: صخرةُ أُخْتُه، قال: وهي صُخَيرة       بالتصغير أَكثرُ، ومراح: حيّ من قضاعة، وكان أَبو عبيد يرويه حُفَيْنة،       بالحاء غير معجمة؛ قال ابن خالويه: ليس أَحد من العلماء يقول وعند حُفَيْنة       بالحاء إلا أَبو عبيد، وسائرُ الناس يقول جُفَيْنة وجُهَيْنة، قال:       والأَكثرُ على جُفَيْنة؛ قال: وكان من حديث جُفَيْنة فيما حدَّث به أَبو عمر       الزاهد عن ثعلب عن ابن الأَعرابي قال: كان يهوديٌّ من أَهل تَيْماءَ       خمَّار يقال له جُفَيْنة جارَ النبيِّ ضرَبَه ابنُ مُرَّة، وكان لبني سَهْمٍ       جارٌ يهوديٌّ خمَّار أََيضاً يقال له غُصَين، وكان رجلٌ غَطَفانيٌّ أَتى       جُفَيْنة فشَرِبَ عنده فنازَعه أَو نازع رجلاً عنده فقتلَه وخَفِيَ       أَمرُه، وكانت له أُختٌ تسأَل عنه فمرّت يوماً على غُصَيْن وعنده أَخوها، وهو       أَخو المقتول، فسأَلته عن أَخيها على عادتها، فقال غُصَين:       تُسائل عن أَخيها كلَّ رَكْب،       وعند جُفينةَ الخبرُ اليقينُ.       فلما سمع أَخوها وكان غُصَيْنٌ لا يدْرِي أَنه أَخوها ذهب على جُفَيْنة       فسأَله عنه فناكَره فقَتله، ثم إن بني صِرْمة شَدُّوا على غُصَين فقتلوه       لأَنه كان سببَ قَتْل جُفَينة، ومضى قومُه إلى حُصين بن الحُمام فشَكَوْا       إليه ذلك فقال: قتلتم يهوديَّنا وجارَنا فقتلنا يهوديَّكم وجارَكم،       فأَبَوْا ووقع بينهم قتالٌ شديد. والجَفَنُ: اسمُ موضعٍ.
مقاييس اللغة:
(جفن) الجيم والفاء والنون أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يُطِيفُ بشيءٍ ويَحْوِيه. فالجَفنُ جَفْنُ العين. والجَفْن جفن السَّيْف([6]).وجَفْن: مكان ([7]). وسمِّي الكَرْم جَفْناً لأنه يَدُورُ على ما يَعْلَق به. وذلك مُشاهَدٌ.
القاموس المحيط:
الجَفْنُ غِطاءُ العَيْنِ من أعْلَى وأسْفَل ج أجْفنٌ وأجْفَانٌ وجُفُونٌ، وغِمْدُ السَّيْفِ، ويُكْسَرُ، وأصْلَ الكَرْمِ أو قُضْبانُهُ، أو ضَرْبٌ من العِنَبِ، وظَلْفُ النَّفْسِ من المَدانِسِ، وشَجَرٌ طَيِّبُ الريحِ،
و ع بالطائِفِ. والجَفْنَةُ: الرَّجُلُ الكريمُ، والبِئْرُ الصغيرَةُ، والقَصْعَةُ ج: جِفانٌ وجَفَناتٌ، وقَبيلَةٌ باليَمَنِ. وجَفَنَ الناقَةَ: نَحَرَها، وأطْعَمَ لَحْمَها في الجِفانِ. وجَفَّنَ تَجْفيناً وأجْفَنَ: جامَعَ كَثيراً.
و " عِندَ جُفَيْنَةَ الخَبَرُ اليَقينُ " : هو اسْمُ خَمَّارٍ، ولا تَقُلْ جُهَيْنَةَ، أو قد يُقالُ، لأَنَّ حُصَيْنَ بنَ عَمْرِو بنِ مُعَاوِيَةَ بنِ عمرِو بن كِلاب خَرَجَ، ومَعَه رَجُلٌ من بنِي جُهَيْنَةَ، يُقالُ له: الْأَخْنَسُ، فَنَزَلا مَنْزِلاً، فقامَ الجُهَنِيُّ إلى الكِلابِيِّ، فَقَتَلَهُ، وأَخَذَ مالَهُ. وكانَتْ صَخْرَةُ بِنْتُ عَمْرِو بنِ مُعَاوِيَةَ تَبْكِيهِ في المَواسِمِ، فقالَ الْأَخْنَسُ:
تُسائِلُ عن حُصَيْنٍ كُلَّ رَكْبٍ
تاج العروس:
( الجفن غطاء العين من أعلى وأسفل ج أجفن ) بضم الفاء ( وأجفان وجفون ) قال شيخنا رحمه الله تعالى ومن أبدع الجناس وألطفه ما أنشدنيه شيخنا الامام محمد بن الشاذلى رحمه الله تعالى أجفانهم نفت الغرار كما انتفى * ماضى الغرار بهم من الاجفان الغرار الاول النوم والثانى حد السيف وأجفان الاول أجفان العين والثانى الاغماد ( و ) الجفن ) غمد السيف ) كما في الصحاح والمحكم والتهذيب ( ويكسر ) وفى المحكم وقد حكى بالكسر قال ابن دريد ولا أدرى ما صحته ( و ) الجفن أصل الكرام ) وهو اسم مفرد قال النمر ابن تولب سقية بين أنهار عذاب * وزرع نابت وكروم جفن ويقال نفس الكرم بلغة أهل اليمن كذا في التهذيب وقال الراغب وسمى الكرم جفنا تصورا انه وعاء للعنب وفى الاساس شربوا ماء الجفن أي الكرم ( أو قضبانه ) الواحدة جفنة كما في الصحاح والتهذيب والمحكم ( أو ضرب من العنب ) نقله ابن سيده ( و ) الجفن ( ظلف النفس من المدانس ) يقال جفن نفسه عن الشئ أي ظلفها قال جمع مال الله فينا وجفن * نفسا عن الدنيا وللدنيا زين
قال الاصمعي وقال أبو زيد لا أعرف الجفن بمعنى ظلف النفس ( و ) الجفن ( شجر طيب الريح ) عن أبى حنيفة وبه فسر بيت الاخطل يصف خابية خمر آلت الى النصف من كلفاء أتأقها * علج وكتمها بالجفن والغار قال وهذا الجفن غير الجفن من الكرم ذاك ما ارتقى من الحبلة في الشجرة فيسمى الجفن لتجفنه فيها ) و ) جفن ) ع بالطائف ) وقال نصر ناحية بالطائف وضبطه بضم الجيم وأما الجوهرى فقال الجفن اسم موضع وضبطه بالفتح ( و ) من المجاز قولهم أنت ( الجفنة ) الغراء يعنون ( الرجل الكريم ) المضياف للطعام عن ابن الاعرابي * قلت وقد جاء ذلك في حديث عبد الله بن الشخير وانما يسمونه جفنة لانه يطعم فيها وجعلوها غراء لما فيها من وضح السنام ( و ) الجفنة ( البئر الصغيرة ) تشبيها بجفنة الطعام قاله الراغب ( و ) الجفنة ( القصعة ) وفى الصحاح كالقصعة وفى المحكم أعظم ما يكون من الصاع قال الراغب خصت بوعاء الاطعمة ( ج جفان ) بالكسر ومنه قوله تعالى وجفان كالجوابى ( و ) يجمع في العدد على ( جفنات ) بالتحريك لان ثانى فعلة يحرك في الجمع إذا كان اسما الا أن يكون واوا أو ياء فيبقى على سكونه حينئذ كما في الصحاح وقال حسان * لنا الجفنات الغر تلمع بالصحى * ( و ) جفنة ( قبيلة باليمن ) كما في الصحاح زاد ابن سيده من الازد وفى التهذيب آل جفنة ملوك من اليمن كانوا يستوطنون الشام وفيهم يقول حسان رضى الله تعالى عنه أولاد جفنة عند قبر أبيهم * قبر ابن مارية الكريم المفضل وأراد بقوله عند قبر أبيهم أنهم في مساكن آبائهم ورباعهم التى ورثوها عنهم * قلت وهم بنو جفنة بن عمرو من بقايا أخى ثعلبة العتقاء جد الانصار واسم جفنة علبة وقد أعقب من ثلاث أفخاذ كعب ورفاعة والحرث ( وجفن الناقة ) يجفنها جفنا ) نحرها وأطعم لحمها ) الناس ( في الجفان ) ومنه حديث عمر رضى الله تعالى عنه انه انكسرت قلوص من نعم الصدقة فجفنها ( وجفن تجفينا وأجفن جامع كثيرا ) قال اعرابي أضوانى دوام التجفين ( و ) في المثل ( عند جفينة الخبر اليقين ) كذا رواه أبو عبيدة في كتاب الامثال عن الاصمعي قال ابن السكيت ( هو اسم خمار ولا تقل جهينة ) بالهاء كما في الصحاح ( أو قد يقال ) كما هو المشهور على الالسنة قال الجوهرى ورواه هشام بن محمد الكلبى هكذا وكان أبو عبيدة برويه بالحاء المهملة كما سيأتي وكان من حديثه على ما أخبر به ابن الكلبى ( لان حصين بن عمرو بن معاوية بن عمرو بن كلاب خرج ومعه رجل من بنى جهينة يقال له الاخنس فنزلا منزلا فقام الجهنى
الى الكلابي ) وكانا فاتكين ( فقتله وأخذ ماله وكانت صحرة بنت عمرو بن معاوية ) وفى الصحاح صخرة بنت معاوية ولعله نسبها الى جدها ( تبكيه في المواسم فقال الاخنس تسائل عن حصين كل ركب * وعند جهينة الخبر اليقين ) قال ابن برى وكان ابن الكلبى بهذا النوع من العلم أكثر من الاصمعي ويروى تسائل عن أخيها * ومما يستدرك عليه الجفن كعنب جمع الجفنة للقصعة ومثله سيبويه بهضبة وهضب والجفنة الكرمة عن ابن الاعرابي وقيل ورق الكرم عن ابن سيده والجفن نبتة من الاحرار تنبت متسطحة فإذا يبست تقبضت فاجتمعت ولها حب كأنه الحلبة عن أبى حنيفة وجفن الكرم وتجفن صار له أصل وقال ابن الاعرابي الجفن قشر العنب الذى فيه الماء ويسمى الخمر ماء الجفن والسحاب جفن الماء قال يصف ريقة امرأة وشبهها بالخمر تحسى الضجيع ماء جفن شابه * صبيحة البارق مثولج ثلج أراد بماء الجفن الخمر وجفنوا صنعوا جفانا وتجفن انتسب الى جفنة وقال اللحيانى لب الخبز ما بين جفنيه وجفنا الرغيف وجهاه من فوق ومن تحت والجفنة الخمرة عن ابن الاعرابي ومجفنة بن النعمان العتكى شاعر الازد مخضرم ذكره وثيمة

##### Türkçe

جفن
**جَفَنَ** - **يَجْفَنُ** - **جَفْنَة** - **جِفَان**

**جَفَنَ** - **يَجْفَنُ** + canlı veya şey: kendisi için bir **جَفن** olur: içi boş şey için, az yükseklikli ve az kalınlıklı dairesel bir kenar olur:
üzerine hareketli bir kapak konulmaya elverişli olur; göz kapağının **الأجفان** ile (olması) veya tencerenin yahut tencerenin kapağı gibi.
**جَفْن** - **أجفان**: iki gözün üstten ve alttan, açmak ve kapamak için kayan örtüsü.
**جَفْنَة**: tencere yahut büyük çanak yahut kazan yahut büyük tencere; yüksek kenarlı, kayan bir kapağı olan.
**جِفَان**: **جَفْنَة**’nin çoğulu.
Ve lafız, “içi boş şeylerin boru biçimli açıklıklarının şeklini beyan etme” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**حَلْقَمَ** - **يُحَلْقِمُ**، **جَفَنَ** - **يَجْفَنُ**، **تَنَرَ** - **يَتْنِرُ**، **شَفَا** - **يَشْفُوْ**، **حَنْجَرَ** - **يُحَنجِرُ**، **عَنَقَ** - **يَعْنُقُ**
س
جفان
﴿“Onlar onun için dilediği şeyleri; mihraplardan, heykellerden, havuzlar gibi **جفان**’dan ve sabit kazanlardan yaparlardı. Ey Davud ailesi, şükür olarak işleyin; kullarımdan şükreden azdır.” (13)﴾ Sebe
مختار الصحاح
● [**جفن**] ج ف ن: **الجَفْنُ** gözün **جفن**’idir; **الجفن** ayrıca kılıcın kınıdır; **الجفنة** çanak gibidir; onun çoğulu **جِفَانٌ** ve harekeli olarak **جَفَنَاتٌ**’tır. “Ve **جُفَيْنَةَ**’nin yanında haber kesin olandır” sözleri; İbn es-Sikkît dedi: o, bir meyhanecinin adıdır; **جهينة** deme. Ebû Ubeyd, Emsâl kitabında dedi: bu, el-Asmaî’nin sözüdür. Hişâm b. el-Kelbî dedi: o, **جهينة**’dir. Ebû Ubeyd dedi: İbn el-Kelbî bu ilimde el-Asmaî’den daha büyüktü.
معجم الفرائد القرآنية
ج  ف  ن
“**جِفَانٍ**”, Yüce Allah’ın şu sözünde: “**يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ اعْمَلُوا آلَ دَاوُدَ شُكْراً وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ**” (13) Sebe.
**الجِفَان**: **جَفنة**’nin çoğuludur; o kap’tır; ve yemek kabına tahsis edilmiştir.
الراغب
جفن
**الجفنة** yiyecek kaplarına tahsis edildi; onun çoğulu **جفان**’dır. Aziz ve Celil (Allah) dedi: ﴿**وجفان كالجواب**﴾ [Sebe/13]. Ve hadiste: (**وأنت الجفنة الغراء**) (hadis: Abdullah b. eş-Şıhhîr’den; o, Âmir arasında bir topluluk içinde Peygamber’e geldi; dedi ki: Ona geldik, ona selam verdik; dedik ki: Sen velîmizsin, sen seyyidimizsin; bize karşı en uzun lütuf sensin; bize karşı en faziletli sensin; ve sen **الجفنة الغراء**’sın. O dedi: “Sözünüzü söyleyin; şeytan sizi sürüklemesin.” Ahmed, el-Müsned 4/250’de çıkardı) yani: çok yediren. Ve küçük kuyuya, ona benzetilerek **جفنة** denildi. Ve **الجفن** tahsis edildi…
ملخص اللسان
1. **جَفَنَها**: yani onu boğazladı, pişirdi, ondan yemek yaptı; etini **الجفان** içine koydu ve üzerine insanları çağırdı; ta ki onu yediler.
2. Ve **جَفن** asma ve **تَجَفَّن**: onun bir kökü oldu.
3. Ve **جَفَنَ** kendisini şeyden: onu alıkoydu;
4. **الجَفْنُ**: nefsin aşağı şeyden alıkonmasıdır. Denir: adam kendisini şundan **جَفْناً** ile **جَفَنَ**: onu alıkoydu ve onu men etti.
5. Ve **الجَفْنة**: bilinen (şeydir); çanakların en büyüğü olur.
6. **الجَفْنة** çanak gibidir.
7. **الجَفْنُ**: gözün **جَفْنُ**’udur.
8. **الجَفْنُ**: gözün üstten ve alttan örtüsüdür.
9. Ve ekmeğin **جَفْنا**’sı: üstten ve alttan iki yüzüdür.
10. Ve **الجَفْنُ**: kılıcın direği/omurgasıdır.
11. Ve kılıcın **جَفْنُ**’u: onun kınıdır.
12. Ve **جَفَنَ** deveyi: ondan yemek yaptı.
13. Ve **الجَفْنة**: üzümden bir türdür.
14. Ve **الجَفْنة**: asmadır.
15. **الجَفْنُ**: içinde su bulunan üzüm kabuğudur.
16. **ماءَ الجَفْنِ**: şaraptır.
17. **جَفْنَ الماء**: buluttur.
18. Ve **الجَفْنُ**: güzel kokulu bir ağaçtır.
19. Ve **التَّجْفينُ**: cinsel birleşmenin çokluğudur.
20. Ve **الجَفْنةُ**: cömert adamdır.
21. Araplar, efendi çok yedirene **جَفْنة** derlerdi; çünkü onu koyar ve insanları onun içinde doyururdu; böylece onun adıyla adlandırıldı. Ve **الغَرّاء**: beyaz; yani o, içyağı ve yağ ile doludur.
22. Ve **عند جُفينةَ الخبرُ اليقينُ**.
لسان العرب
● - جفن: **الجَفْنُ**: gözün **جَفْنُ**’udur. Ve **المحكم**’de: **الجَفْنُ** gözün üstten ve alttan örtüsüdür; çoğulu **أَجْفُنٌ** ve **أَجفان** ve **جُفونٌ**’dur. Ve **الجَفْنُ**: kılıcın direği/omurgasıdır. Ve kılıcın **جَفْنُ**’u: onun kınıdır. Ve Huzeyfe b. Enes el-Huzelî’nin sözü:
نَجا سالمٌ، والنفسُ منه بشِدْقِه،
ولم يَنْجُ إلا جَفْنَ سيفٍ ومِئْزَرا.
**جَفْنَ سيف**’i, kopuk istisna üzere mansup kıldı; sanki “kurtuldu ve kurtulmadı” dedi. İbn Sîde dedi: ve bence o, “kılıcın kını ile kurtulmadı”yı kastetti; sonra hazfetti ve ulaştırdı. Ve kesre ile rivayet edilmiştir; İbn Düreyd dedi: onun sıhhatini bilmiyorum. Ve Hâricîler hadîsinde: “Kılıçlarınızı **جُفونها**’larından çekin.” Dedi: kılıçların **جفون**’u onların kınlarıdır; onun teki **جَفْنٌ**’dür; ve hadiste tekrar etmiştir. Ve **الجَفْنة**: bilinen (şeydir); çanakların en büyüğü olur; çoğulu **جِفانٌ** ve **جِفَنٌ**’dir; Sîbeveyh’ten: **هَضْبةٍ** ve **هِضَب** gibi. Ve sayı (çoğulu) **جفَنات**’tır; hareke ile; çünkü **فَعْلة**’nin ikincisi, isim olduğunda cem‘de harekelenir; ancak **ياء** yahut **واواً** olursa o vakit sükûnlu bırakılır. Ve **الصحاح**’ta: **الجَفْنة** çanak gibidir. Ve **جَفَنَ** deveyi: ondan yemek yaptı. Ve Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: sadaka hayvanlarından bir dişi deve kırıldı da onu **جَفَنها**; bu, ondandır; çünkü ondan **الجِفان**’ı doldurur. Ve denildi: **جَفَنَها**’nın manası: yani onu boğazladı, pişirdi, ondan yemek yaptı; etini **الجفان** içine koydu ve üzerine insanları çağırdı; ta ki onu yediler. Ve **الجَفْنة**: üzümden bir türdür. Ve **الجَفْنة**: asmadır; ve denildi: asmanın köklerinden bir köktür; ve denildi: dallarından bir çubuktur; ve denildi: onun yaprağıdır; bunun çoğulu **جَفْنٌ**’dür. El-Ahtal’ın sözü; şarap küpünü vasfeder:
آلتْ إلى النصف من كَلْفاءَ أَتْأَقها
عِلْجٌ، وكتَّمَها بالجَفْنِ والغار.
Ve denildi: **الجَفْن** tekil bir isimdir; o, asmanın köküdür. Ve denildi: **الجَفْن** asmanın kendisidir; Yemen ehlinin diliyle. Ve **الصحاح**’ta: asmanın çubukları. Ve en-Nemir b. Tevleb’in sözü:
سُقَيَّةُ بين أَنْهارٍ عِذابٍ،
وزَرْعٍ نابِتٍ وكُرومِ جَفْنِ.
Kastetti: “ve **جَفْنِ** bağları”; böylece çevirdi. Ve **الجَفْنُ** (burada): asmadır; onu kendisine izafe etti. Ve **جَفن** asma ve **تَجَفَّن**: onun bir kökü oldu. İbn el-A‘râbî: **الجَفْنُ** içinde su bulunan üzüm kabuğudur; şaraba **ماءَ الجَفْنِ** denir; bulut, **جَفْنَ الماء**’dır. Şairin sözü; bir kadının tükürüğünü vasfeder ve onu şaraba benzetir:
تُحْسي الضجيعَ ماءَ جفْنٍ شابَه،
صَبيحةَ البارِقِ، مَثْلوج ثَلِج.
El-Ezherî dedi: **ماء الجَفْنِ** ile şarabı kastetti. Ve **الجَفْنُ**: üzümün kökü; **شيبَ** yani soğuk su ile karıştırıldı. İbn el-A‘râbî: **الجَفْنةُ** asmadır; ve **الجَفْنةُ** şaraptır. El-Lihyânî dedi: ekmeğin içi, iki **جَفْنَيه** arasındadır. Ve ekmeğin **جَفْنا**’sı: üstten ve alttan iki yüzüdür. Ve **الجَفْنُ**: güzel kokulu bir ağaçtır; Ebû Hanîfe’den; ve onunla, el-Ahtal’ın önce geçen beyti tefsir edildi. Dedi: ve bu **الجَفْنُ**, asmadaki **الجَفْنِ** değildir; o, ağacın içinde sarmaşıktan yükselen şeydir; onun içinde **تجفُّنِه** sebebiyle **الجَفْنَ** diye adlandırıldı. Ve **الجَفْنُ** ayrıca, hür arazilerden: yayvan biten bir bitkidir; kuruduğunda büzülür ve toplanır; onun tanesi, sanki **الحُلْبَة** gibidir; en çok bittiği yer tümseklerdir; yıllarca kuru kalır; onu en çok otlatanlar yaban eşekleri ve keçilerdir. Dedi: ve bazı bedevî dedi: o, **العَيْشوم** gibi küçük serttir; onun sert ince kısa dalları vardır; yaprağı yeşil tozlu (renkli)dir; bitkisi toprağın sert yerindedir; yağmur yağdırıldığında otların en hızlı bitenidir ve en hızlı kuruyanıdır. Ve **جَفَنَ** kendisini şeyden: onu alıkoydu; (şu beyitte):
وَفَّرَ مالَ اللهِ فينا، وجَفَنْ
نفْساً عن الدُّنيا، وللدنيا زِيَنْ.
El-Asmaî dedi: **الجَفْنُ** nefsin aşağı şeyden alıkonmasıdır. Denir: adam kendisini şundan **جَفْناً** ile **جَفَنَ**: onu alıkoydu ve onu men etti. Ebû Saîd dedi: nefsin alıkonması manasında **الجَفْنَ**’i bilmem. Ve **التَّجْفينُ**: cinsel birleşmenin çokluğudur. Dedi: ve bir bedevî dedi: “**دوام التجفين** beni zayıflattı.” Ve **أَجْفَنَ**: cinsel birleşmeyi çok yaptı. Ahmed el-Bustî’nin şu beyti okundu:
يا رُبَّ شَيخ فيهم عِنِّينْ
عن الطِّعانِ وعن التَّجفينْ.
Ahmed, “**وعن التَّجْفين**” sözünde dedi: o, içinde yemek yedirilen **الجِفان**’dır. Ebû Mansûr dedi: bu beyitte **التَّجْفين**’in **الجِفان** ve içinde yedirme (manasında olması) bu yerde hatadır; ancak burada **التَّجفينُ** cinsel birleşmenin çokluğudur. Dedi: Ebû’l-Abbâs, İbn el-A‘râbî’den rivayet etti. Ve **الجَفْنةُ**: cömert adamdır. Ve hadiste: ona “sen şöylesin, sen böylesin ve sen **الجَفْنَةُ الغَرّاء**’sın” denildi. Araplar, efendi çok yedirene **جَفْنة** derlerdi; çünkü onu koyar ve insanları onun içinde doyururdu; böylece onun adıyla adlandırıldı. Ve **الغَرّاء**: beyaz; yani o, içyağı ve yağ ile doludur. Ve Ebû Katâde hadîsinde: “**نادِيا جَفْنَةَ الرَّكْبِ**” yani onları yediren ve doyuran. Ve denildi: “ey yolcuların **جَفْنة**’sinin sahibi”ni kastetti; izafet, bilinirlik sebebiyle hazfedildi; çünkü **الجَفْنة** çağrılmaz ve cevap vermez. Ve **جَفْنةُ**: Ezd’den bir kabiledir; ve **الصحاح**’ta: Yemen’den bir kabiledir. Ve **آلُ جَفْنةَ**: Yemen ehlinden krallardır; Şam’a yerleşmişlerdi. Hassân b. Sâbit’in sözü:
أَوْلادِ جَفْنةَ حولَ قبْرِ أَبِيهمُ،
قَبْر ابن مارِيةَ الكَريمِ المِفْضَل.
“Babalarının kabri yanında” sözüyle, onların atalarının meskenlerinde ve onlardan miras aldıkları yurtlarında olduklarını kastetti. Ve **جُفَيْنةُ**: bir meyhanecinin adıdır. Ve meselde: “**عند جُفَيْنةَ الخبرُ اليقين**”; Ebû Ubeyd ve İbn es-Sikkît böyle rivayet etti. İbn es-Sikkît dedi: **جُهَيْنة** deme. Ebû Ubeyd, Emsâl kitabında dedi: bu, el-Asmaî’nin sözüdür. Ama Hişâm b. Muhammed el-Kelbî, onun **جُهَيْنة** olduğunu haber verdi. Ve onun rivayetinden: Husayn b. Amr b. Muâviye b. Amr b. Kilâb çıktı; onunla birlikte **جُهَيْنة** oğullarından, adı **الأَخْنَسُ** olan bir adam vardı; bir menzile indiler; **الجُهَنِيُّ** Kilâbî’ye kalktı—ikisi de kan dökücüydü—onu öldürdü ve malını aldı. Ve Sahrâ bint Amr b. Muâviye, mevsimlerde ona ağlardı; **الأَخْنَس** dedi ki:
كصَخْرةَ إذ تُسائل في مراح
وفي جَرْمٍ، وعِلْمُهما ظُنونُ
تُسائلُ عن حُصَيْنٍ كلَّ ركْبٍ،
وعند جُهَيْنةَ الخبرُ اليَقينُ.
İbn Berrî dedi: Ebû Sehl, Husayl’den rivayet etti. Ve İbn el-Kelbî bu tür ilimde el-Asmaî’den daha büyüktü. İbn Berrî dedi: Sahrâ onun kız kardeşidir; dedi: ve küçültme ile **صُخَيرة** daha çoktur. Ve **مراح**: Kudâa’dan bir haydır. Ebû Ubeyd onu **حُفَيْنة** diye rivayet ederdi; noktasız **ح** ile. İbn Hâlaveyh dedi: âlimlerden hiç kimse “**وعند حُفَيْنة**”yi **ح** ile söylemez; yalnız Ebû Ubeyd (söyler). İnsanların geri kalanı **جُفَيْنة** ve **جُهَيْنة** der. Dedi: çoğunluk **جُفَيْنة** üzerinedir. Dedi: Ebû Ömer ez-Zâhid’in Sa‘leb’den, onun da İbn el-A‘râbî’den rivayet ettiği üzere **جُفَيْنة**’nin kıssasından: Teymâ ehli arasında, adı **جُفَيْنة** olan, Peygamber’in komşusu bir Yahudi meyhaneci vardı; İbn Murra onu dövdü. Benî Sehm’in de, adı **غُصَين** olan, yine Yahudi bir meyhaneci komşusu vardı. Ve Gatafânî bir adam **جُفَيْنة**’ye geldi, onun yanında içti; onunla yahut onun yanındaki bir adamla çekişti; onu öldürdü ve işi gizli kaldı. Öldürülenin bir kız kardeşi vardı; onun hakkında sorardı. Bir gün **غُصَيْن**’e uğradı; onun yanında kardeşi vardı—o, öldürülenin kardeşiydi—ona, âdeti üzere kardeşini sordu. **غُصَين** dedi:
تُسائل عن أَخيها كلَّ رَكْب،
وعند جُفينةَ الخبرُ اليقينُ.
Kardeşi bunu işitince—**غُصَيْن** onun kardeşi olduğunu bilmiyordu—**جُفَيْنة**’ye gitti, onu sordu; o inkâr etti; onu öldürdü. Sonra Benî Sırme **غُصَين**’e saldırdı ve onu öldürdüler; çünkü o, **جُفَينة**’nin öldürülmesinin sebebi olmuştu. Kavmi Husayn b. el-Humâm’a gitti, bunu ona şikâyet ettiler; o dedi: “Siz bizim Yahudimizi ve komşumuzu öldürdünüz; biz de sizin Yahudinizi ve komşunuzu öldürdük.” Onlar kabul etmediler; aralarında şiddetli savaş oldu. Ve **الجَفَنُ**: bir yer adıdır.
مقاييس اللغة:
(**جفن**) **الجيم** ve **الفاء** ve **النون** tek bir asıldır; o, bir şeyi kuşatan ve onu içine alan bir şeydir. Öyleyse **الجَفنُ**: gözün **جَفْنُ**’udur. Ve **الجَفْن** kılıcın **جفن**’idir. Ve **جَفْن**: bir mekândır. Ve asma **جَفْناً** diye adlandırıldı; çünkü ona tutunan şeyin etrafında döner. Bu, gözlemlenendir.
القاموس المحيط:
**الجَفْنُ**: gözün üstten ve alttan örtüsüdür; çoğulu **أجْفنٌ** ve **أجْفَانٌ** ve **جُفُونٌ**; ve kılıcın kınıdır; ve kesrelenir; ve asmanın kökü yahut çubukları; yahut üzümden bir tür; ve nefsin pisliklerden alıkonması; ve güzel kokulu bir ağaç;
ve Tâif’te bir yer. Ve **الجَفْنَةُ**: cömert adam; küçük kuyu; çanak; çoğulu: **جِفانٌ** ve **جَفَناتٌ**; ve Yemen’de bir kabile. Ve **جَفَنَ** dişi deveyi: onu boğazladı ve etini **الجِفان** içinde yedirdi. Ve **جَفَّنَ** **تَجْفيناً** ve **أجْفَنَ**: çok cinsel birleşti.
Ve “**عِندَ جُفَيْنَةَ الخَبَرُ اليَقينُ**”: o, bir meyhanecinin adıdır; **جُهَيْنَةَ** deme; yahut denilebilir; çünkü Husayn b. Amr b. Muâviye b. Amr b. Kilâb çıktı; onunla birlikte Benî **جُهَيْنَة**’den, adı **الْأَخْنَسُ** olan bir adam vardı; bir menzile indiler; **الجُهَنِيُّ** Kilâbî’ye kalktı; onu öldürdü ve malını aldı. Ve Sahrâ bint Amr b. Muâviye, mevsimlerde ona ağlardı; **الْأَخْنَسُ** dedi:
تُسائِلُ عن حُصَيْنٍ كُلَّ رَكْبٍ
تاج العروس:
(**الجفن** gözün üstten ve alttan örtüsüdür; çoğulu **أجفن**) fâ’nın zammı ile; (ve **أجفان** ve **جفون**). Şeyhimiz—Allah ona rahmet etsin—dedi: en bedî‘ cinaslardan ve en latiflerinden, şeyhimiz imam Muhammed b. eş-Şâzelî—Allah ona rahmet etsin—bana okuduğu şudur:
أجفانهم نفت الغرار كما انتفى * ماضى الغرار بهم من الاجفان
**الغرار**’ın birincisi uyku, ikincisi kılıcın keskinliği; ve **أجفان**’ın birincisi göz kapakları, ikincisi kınlardır.
Ve **الجفن**: kılıcın kınıdır; **الصحاح** ve **المحكم** ve **التهذيب**’te olduğu gibi. (Ve kesrelenir.) Ve **المحكم**’de: kesre ile rivayet edilmiştir; İbn Düreyd dedi: onun sıhhatini bilmiyorum.
Ve **الجفن**: asmanın köküdür; tekil bir isimdir. En-Nemir b. Tevleb dedi:
سقية بين أنهار عذاب * وزرع نابت وكروم جفن
Ve denilir: Yemen ehlinin diliyle asmanın kendisi. Bu, **التهذيب**’tedir. Râgıb dedi: asma **جفنا** diye adlandırıldı; onu, üzüm için bir kap tasavvur ederek. Ve **الأساس**’ta: “**ماء الجفن** içtiler” yani asma (suyu/şarabı).
(Yahut onun çubuklarıdır.) Tekili **جفنة**’dir; **الصحاح** ve **التهذيب** ve **المحكم**’te olduğu gibi.
(Yahut üzümden bir türdür.) İbn Sîde nakletti.
Ve **الجفن**: nefsin pisliklerden alıkonmasıdır. Denir: kendisini şeyden **جفن** etti; yani onu alıkoydu. Şu beyitte:
قال جمع مال الله فينا وجفن * نفسا عن الدنيا وللدنيا زين
El-Asmaî dedi. Ebû Zeyd dedi: nefsin alıkonması manasında **الجفن**’i bilmem.
Ve **الجفن**: güzel kokulu bir ağaçtır; Ebû Hanîfe’den. Ve onunla, el-Ahtal’ın şarap küpünü vasfeden beyti tefsir edildi:
آلت الى النصف من كلفاء أتأقها * علج وكتمها بالجفن والغار
Dedi: ve bu **الجفن** asmadaki **الجفن** değildir; o, ağacın içinde sarmaşıktan yükselen şeydir; onun içinde **تجفنه** sebebiyle **الجفن** diye adlandırılır.
Ve **جفن**: Tâif’te bir yerdir. Nasr dedi: Tâif’te bir nahiyedir; onu **الجيم**’in zammı ile ضبط etti. Cevherî ise dedi: **الجفن** bir yer adıdır; onu fetha ile ضبط etti.
Ve mecazdan, onların “sen **الجفنة** **الغراء**’sın” sözleri; bununla **الرجل الكريم**i, yemeğe misafirperver olanı kastederler; İbn el-A‘râbî’den. Dedim: bu, Abdullah b. eş-Şıhhîr hadîsinde gelmiştir; onu **جفنة** diye adlandırmaları, onun içinde yedirmesindendir; onu **غراء** yaptılar; hörgüç yağının açıklığından dolayı.
Ve **الجفنة**: küçük kuyu; yemek **جفنة**’sine benzetilerek; Râgıb söyledi.
Ve **الجفنة**: çanaktır. Ve **الصحاح**’ta: çanak gibidir. Ve **المحكم**’de: **الصاع**ın en büyüğü. Râgıb dedi: yiyecek kabına tahsis edildi.
(Çoğulu **جفان**) kesre ile; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: **وجفان كالجوابى**.
Ve sayı (çoğulu) **جفنات** üzerine cem‘ olunur; hareke ile; çünkü **فعلة**’nin ikincisi, isim olduğunda cem‘de harekelenir; ancak **واوا** yahut **ياء** olursa o vakit sükûn üzere kalır; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Hassân dedi:
لنا الجفنات الغر تلمع بالصحى
Ve **جفنة**: Yemen’de bir kabiledir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. İbn Sîde ekledi: Ezd’dendir. Ve **التهذيب**’te: **آل جفنة** Yemen’den krallardır; Şam’a yerleşirlerdi. Hassân—Allah ondan razı olsun—dedi:
أولاد جفنة عند قبر أبيهم * قبر ابن مارية الكريم المفضل
“Babalarının kabri yanında” sözüyle, onların atalarının meskenlerinde ve onlardan miras aldıkları yurtlarında olduklarını kastetti. Dedim: onlar, Ensâr’ın ceddi Sa‘lebe el-Atakâ’nın kardeşinin bakiyelerinden Amr’ın oğlu **جفنة** oğullarıdır; **جفنة**’nin adı **علبة**’dir; ve üç kola nesil verdi: Ka‘b, Rifâ‘a ve el-Hâris.
Ve **جفن الناقة**: onu **جفنا** ile **يجفنها**: onu boğazladı ve etini insanlara **الجفان** içinde yedirdi. Ve ondan Ömer hadîsi—Allah ondan razı olsun—: sadaka develerinden bir dişi deve kırıldı da onu **جفنها**.
Ve **جفن** **تجفينا** ve **أجفن**: çok cinsel birleşti. Bir bedevî dedi: “**دوام التجفين** beni zayıflattı.”
Ve meselde: “**عند جفينة الخبر اليقين**”; Ebû Ubeyde, Emsâl kitabında el-Asmaî’den böyle rivayet etti. İbn es-Sikkît dedi: “o, bir meyhanecinin adıdır; **جهينة** deme”; **الهاء** ile; **الصحاح**’ta olduğu gibi. (Yahut denilebilir) diller üzerinde meşhur olduğu üzere. Cevherî dedi: Hişâm b. Muhammed el-Kelbî onu böyle rivayet etti. Ebû Ubeyde onu **الحاء** المهملة ile rivayet ederdi; az sonra geleceği üzere. Ve onun kıssasından, İbn el-Kelbî’nin haber verdiği üzere:
çünkü Husayn b. Amr b. Muâviye b. Amr b. Kilâb çıktı; onunla birlikte Benî **جهينة**’den, adı **الاخنس** olan bir adam vardı; bir menzile indiler; **الجهنى** Kilâbî’ye kalktı—ikisi de kan dökücüydü—onu öldürdü ve malını aldı. Ve Sahrâ bint Amr b. Muâviye—**الصحاح**’ta: Sakhra bint Muâviye; belki onu dedesine nispet etti—mevsimlerde ona ağlardı; **الاخنس** dedi:
تسائل عن حصين كل ركب * وعند جهينة الخبر اليقين
İbn Berrî dedi: ve İbn el-Kelbî bu tür ilimde el-Asmaî’den daha çoktu. Ve “**تسائل عن أخيها**” diye rivayet edilir.
Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerden: **الجفن** (üzüm gibi) **الجفنة**’nin (çanak) çoğuludur; Sîbeveyh’in **هضبة** ve **هضب** misali gibi. Ve **الجفنة**: asmadır; İbn el-A‘râbî’den. Ve denildi: asmanın yaprağıdır; İbn Sîde’den. Ve **الجفن**: hür arazilerden bir bitkidir; yayvan biter; kuruduğunda büzülür ve toplanır; onun tanesi sanki **الحلبة** gibidir; Ebû Hanîfe’den. Ve **جفن** asma ve **تجفن**: onun bir kökü oldu. İbn el-A‘râbî dedi: **الجفن** içinde su bulunan üzüm kabuğudur; şaraba **ماء الجفن** denir; bulut, **جفن الماء**’dır. Şu beyitte; bir kadının tükürüğünü vasfeder ve onu şaraba benzetir:
تحسى الضجيع ماء جفن شابه * صبيحة البارق مثولج ثلج
**ماء الجفن** ile şarabı kastetti. Ve **جفنوا**: **جفانا** yaptılar. Ve **تجفن**: **جفنة**’ye nispet etti. El-Lihyânî dedi: ekmeğin içi, iki **جفنيه** arasındadır. Ve ekmeğin **جفنا**’sı: üstten ve alttan iki yüzüdür. Ve **الجفنة**: şaraptır; İbn el-A‘râbî’den. Ve **مجفنة بن النعمان العتكى**: Ezd’in muhadram şairidir; Vethîme onu zikretti.
