# جفو (ج-ف-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%81%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

CeFeE filizlerin eritilmesinde çıkan köpük, cüruf demektir

- Harfler: ج - ف - و
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَتَجَافَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%81%D9%8E%D9%89.md) | تَتَفَاعَلَ | Yerinde duramaz | 1 | 1 | [32:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88/ayet/32:16.md) |
| [جُفَاءً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88/siga/%D8%AC%D9%8F%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8B.md) | فُعَالً | Köpük | 1 | 1 | [13:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88/ayet/13:17.md) |

## Mücavir kökler — 32 mücavir (40 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [زبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Zebed köpük demektir
2. [سيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Sel demektir
3. [ضجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Yataktır
4. [مكث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Oturup bekleyen adam demektir
5. [حلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hilye takı demektir
6. [ودي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · İki dağ arasındaki yamaçlardır
7. [وقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Onun yakıtı
8. [طمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “Teve’a” olgunlaşmış, koparılmaya hazır hurma demektir
9. [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Rebbe’deki be vav’a dönüşmüş, gelişmek, evrimleşmek anlamı…
10. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Yan demektir
11. [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için)…
12. [نفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fayda eder
13. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Haml: İple yüklenen yük demektir
14. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Örnek verdi
15. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
16. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Su
17. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
18. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İki yüzlüler
19. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Buğa boğa demektir
20. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Üzüm demektir
21. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
22. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kıdr kazandır
23. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
24. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ateş demektir
25. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
26. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Nezle” konaklama yeri demektir
27. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
28. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
29. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
30. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
31. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir
32. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جفو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (nâkıs vāvî; kök içi geçişkenlikle hemzeli [جفأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%A3.md)) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D9%88.md), [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md), [غلظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%B8.md) |
| Zıt Kök | [وصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir cismin oturduğu yüzeyle temasını kesip yukarı kalkması, aralık bırakması |
| Çekirdek Özet 2 | İstirahat zeminini terk ederek ibadete yönelme ve sel veya eriyik üstündeki köpüğün atılması |
| Çekirdek Özet 3 | Bünyeye tutunamayan, faydasız ve safsızlık niteliğindeki unsurların kendiliğinden tasfiyesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca ahlaki bir kabalık veya vefasızlık sayıp köpük, cüruf ve yüzeyden dikey kopuş dinamiğini göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جف | Zeminden veya yüzeyden kabarma, sıyrılma, nemini yitirerek sertleşip ayrılma mânâsını taşır; [جفن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%86.md) ve [جفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%81.md) köklerinde de kılıfın veya göz kapağının yüzeyden kalkması ve kuruma hareketi görülür. | و | Vāv harfinin kattığı yönelim ve süreklilikle bir cismin zeminle temasını keserek araya boşluk koyması, dikey olarak kalkması veya köpük gibi savrulup atılması mânâsını pekiştirmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, yükselme | Bir ağırlığın yerinden kaldırılarak yukarı doğru harekete geçirilmesini imler. |
| ف | Ağız; açıklık, kenar, dışa açılma, nefes verme | Yüzeyler arasında bir aralık, yarık veya temas boşluğu meydana gelmesini temsil eder. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, uzanma, süreklilik | Ayrılma ve mesafelenme hâlinin bir yönelime dönüşerek devam etmesini sağlar. |
| جفو | Bir kütlenin veya bedenin yerinden kalkarak zeminle arasına açıklık koyması ve bu temassızlık hâlinin cismi dışarı itecek veya boşlukta bırakacak şekilde sürmesi hareketidir. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Eyerin atın sırtına tam oturmayıp havada kalması (جفا السرج عن ظهر الفرس), yatan kimsenin bedeninin döşekten teması kesmesi ve kaynayan kazanın veya kabaran selin cüruf ve köpüğü kenara savurmasıdır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Ebü'n-Necm el-İclî çobanın sertliğini ve kadınlara iltifat etmekten uzak duruşunu şöyle tasvir eder: صُلْبُ العصا جافٍ عن التغَزُّلِ / كالصَّقرِ يَجْفُو عن طِرَادِ الدُّخَّلِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem recez şairi el-Accâc kirpiklerin ve göz kapaklarının birbirinden ayrılıp açılmasını şu mısra ile şahitlendirir: وشجرَ الهُداب عنه فجفا / بسلهبين فوق أنفٍ أذلفا |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü'l-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça جفو kökü, Sami dillerinde genel olarak bir yüzeyin kabarması, şişmesi, temas hâlindeki iki cismin birbirinden ayrılması ve fazlalık olan unsurların dışarı atılması semantik alanında konumlanır. İbranicede *gūp̄* / *gāp̄āh* kök grubuyla bir gövdenin yükselmesi, kapanması veya sınır çizerek dış dünyadan ayrılması anlamı korunmuştur. Doğu Sami kolunda yer alan Akadcada *gapāšu* kökü hacimce kabarmak, şişip yükselmek ve zeminden taşmak manasında kullanılır. Süryanicede ise *gaph* biçimi kanat açarak gövdeden ayrılma ve gerilme fiilini taşır. Arapçada bu ilksel kök, bir yandan eyerin sırttan veya bedenin yataktan kalkması gibi fiziksel temassızlığı (tecâfî), diğer yandan eriyen madenin veya coşan selin faydasız köpüğünü kenara fırlatması anlamındaki hemzeli [جفأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%A3.md) formuyla birleşerek özgün ve çift yönlü bir gelişim göstermiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | جف ikili çekirdeğinden türeyerek dikey ayrılma, kabarma ve dışlama anlamı kazanmıştır. | Kök içi hemzeli varyantı olan [جفأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D8%A3.md) ile sel köpüğü ve maden cürufunun atılması bağlamında doğrudan geçişlidir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akadca *gapāšu* (şişmek, kabarmak), İbranice *gūp̄* (kütlece ayrışmak), Süryanice *gaph* (açılmak). | Erken Sami katmanındaki kabarma ve hacim kazanarak zeminden kopma hareketi Arapçada yüzey temassızlığına evrilmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جفو | Anlamlı | Zeminden kalkma, temas etmeme, tortuyu atma | Bedenin yataktan, eyerin sırttan ayrılması; sel veya tencere köpüğünün dışarı fırlatılması. | Hedef köktür; Kur'an'da 2 yerde geçer. |
| [جوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D9%81.md) | Anlamlı | İç, oyuk, boşluk, derinlik | Bir nesnenin veya bedenin iç kısmındaki geniş açıklık ve oyuk alan. | Hedef kökün yüzeyler arası bıraktığı boşluk ile iç boşluk anlamca akrabadır; Kur'an'da geçer. |
| [فجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D9%88.md) | Anlamlı | İki nesne arasını açmak, genişlik bırakmak | İki dağ veya iki sınır arasında açılan geniş vadi ve açıklık; yayın kirişten uzak durması. | Hedef kökle tam bir kalb (harf değişimi) ve anlam ortaklığı taşır; Kur'an'da geçer. |
| [فوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC.md) | Anlamlı | Akın eden insan topluluğu, dalga dalga geçiş | Kendi içinde kümelenip hızla bir istikamete yönelen büyük insan cemaatleri. | Ayrışma ve kütlesel hareket boyutuyla temas taşır; Kur'an'da geçer. |
| [وجف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%81.md) | Anlamlı | Hızla koşmak, şiddetle sarsılmak, çarpmak | Bineğin yerinde duramayarak hızlanması; korkuyla yüreğin yerinden oynarcasına çarpması. | Zeminde sabit duramama ve dikey/yatay sarsıntı hareketini paylaşır; Kur'an'da geçer. |
| وفج | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جفو | Merkez | Zeminden kalkma, teması kesme, tortuyu atma | Yüzeye oturmama, boşluk bırakma ve faydasız olanın dışarı savrulmasıdır. | Eyerin ata basmaması, bedenin yataktan kalkması ve sel köpüğünün savrulması. |
| [نبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D9%88.md) | Komşu | Temas etmeme, hedeften sekme, yerine oturmama | Kılıcın hedefe işlemeyip geri tepmesi veya mekânın kişiyi barındıramamasıdır; جفو ise yüzeyle araya bilinçli veya yapısal bir aralık koymaktır. | Hedefe uymama ve çarpıp geri dönme vurgusu baskındır. |
| [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) | Komşu | Mesafe koyma, uzaklaşma | Mekânda veya zamanda iki nokta arasındaki salt uzunluktur; جفو ise temas hâlindeki yüzeyin dikey veya dinamik olarak ayrılmasıdır. | Doğrusal uzaklık hâlidir. |
| [غلظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%B8.md) | Komşu | Katılık, sertlik, kabalık | Maddede yoğunluk ve mizaçta yumuşaklığın zıddı olan katılıktır; جفو ise sertliği ilgisizlik, temassızlık ve boşluk bırakma üzerinden yansıtır. | Hacimsel yoğunluk ve esneklik yoksunluğudur. |
| [وصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%84.md) | Zıt | Bitişme, kavuşma, rabt olma | İki ayrı parçanın birbiriyle temas ederek bütünleşmesi ve irtibatın sürmesidir. | Kopukluğu giderme, temas ve ilgi kurma hâlidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جفو | Zeminden ayrılmak, boşluk bırakmak, cüruf atmak | Bir yüzeyle teması kesmek, yatağı terk etmek ve selin süprüntüyü dışlaması. | Kesin |
| Latince | *abhorrere*, *respuere* | Geri çekilmek, temas etmemek, tükürüp atmak | *Abhorrere* uyumsuzluk nedeniyle geri durmayı, *respuere* ise tencerenin köpüğü fırlatıp atması gibi reddetmeyi karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | *to detach*, *to pull away*, *dross* | Teması kesmek, geri çekilmek, cüruf/köpük | *To detach* ve *pull away* yatağı terk etme hareketini, *dross* ise eriyikten atılan faydasız cürufu karşılar. | Kesin |
| Almanca | *abstoßen*, *sich abwenden*, *Schlacke* | İtmek, teması kesmek, cüruf | *Abstoßen* bedenin yüzeyden kalkmasını ve dışlamayı, *Schlacke* ise ergitme sonucu ayrılan faydasız atığı ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | *se détacher*, *rejeter*, *écume* | Ayrılmak, püskürtüp atmak, köpük | *Se détacher* yüzeyle teması kesmeyi, *rejeter* ve *écume* sel ve maden tortusunun fırlatılmasını karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins-Robert French Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَتَجَافَى | Bedenin yatakla temasını kesmesi, konfor alanını terk etme | Gecenin sükûnetinde yatağın rehavetinden kopup korku ve ümitle Rabbe yalvaran müminlerin hâli (Secde [32:16](https://lisan.digital/tr/ayet/32:16.md)). |
| جُفَاءً | Selin veya eritilen cevherin yüzeye attığı faydasız köpük, süprüntü, cüruf | Hak ile batılın mücadelesinde batılın geçici bir kabarıklık gösterip nihayetinde zayi olması, faydalı olanın ise dipte kalması (Ra'd [13:17](https://lisan.digital/tr/ayet/13:17.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Batılın ontolojik temelsizliği | Batılın sel köpüğü gibi hacimli görünse de zâtî bir varlığa ve devamlılığa sahip olmaması meselesi. | Hakikatin kalıcılığı karşısında geçici ve fuzuli arazların yok oluşu. |
| Fıkıh | Secdede organların ayrılması ve teheccüd | Namazda secdede karnın uyluklardan, dirseklerin yanlardan uzak tutulması (istihbâb-ı tecâfî) ve gece kalkışının hükmü. | Beden uzuvlarının birbirine ve zemine yapışmayıp aralıklı ve zinde tutulması. |
| Tefsir | Temsilî anlatımlar ve takva tasvirleri | Secde [32:16](https://lisan.digital/tr/ayet/32:16.md) ve Ra'd [13:17](https://lisan.digital/tr/ayet/13:17.md)'deki fiziki sahnelerin ahlaki ve ontolojik hakikatlere delalet biçimi. | Maddi temasın kesilerek manevi rabıtanın kurulması; zâhirî kabarıklığın aldatıcılığı. |
| Hadis | İlimden ve cemaatten uzaklaşma (cefâ) | Çöl hayatına çekilerek medeni inceliği ve cemaat zeminini terk edenlerin kabalaşması rivayetleri. | İnsanın terbiye ve hakikat zemininden koparak duyarsızlaşması. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Gece ibadeti ve nefis terbiyesi | Rehavet zemininden kopuş | Bedensel ataleti kırarak manevi uyanıklığı sağlama | Bedenin döşekten iradi olarak ayrılması, ilahi huzurda teyakkuzun şartıdır. | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik ayıklama | Safsata ve kuruntunun tasfiyesi | Hakiki bilgiyi zihinsel tortulardan arındırma | Zihne hücum eden temelsiz zanlar sel köpüğü gibi atılır; geriye kalıcı bilgi kalır. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal düzen ve meşruiyet | Parazit yapıların dışlanması | Kamusal fayda üretmeyen unsurların tasfiyesi | Topluma yük olan ve sadece gürültü üreten odaklar cüruf gibi sistem dışına itilir. | Güçlü |
| İktisadi | Madencilik ve katma değer üretimi | Cürufun cevherden ayrılması | Hammaddenin saflaştırılması ve verimlilik | Eritilen cevherin üzerindeki köpüğün atılmasıyla saf ve kalıcı değer elde edilir. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz ayrışması ve cüruf tasfiyesi | Metalurji ve akışkanlar dinamiğinde yoğunluk farkı sebebiyle hafif ve safsızlık içeren fazın (köpük) yüzeye çıkıp atılması. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Konfor alanını terk etme | Bireyin veya grubun alışılageldik statükodan ve atalet zemininden iradi olarak temasını kesip eyleme geçmesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece ahlaki bir kusur olan "vefasızlık", "kabalık" ve "gönül kırma" (cefa) mânâsına hapsetmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün asıl fiziksel çekirdeğini oluşturan "zeminle teması kesme, aralık bırakma" ile "faydasız köpüğün savrulup atılması" yasasını birlikte kavramak. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Secde [32:16](https://lisan.digital/tr/ayet/32:16.md)'daki tecâfî eyleminin fiziki ve iradi zemin terkini kavrayamamak ve Ra'd [13:17](https://lisan.digital/tr/ayet/13:17.md)'deki köpük meselini varoluşsal bir yasa yerine sıradan bir benzetme saymak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık düzeninde hak ile batılın ayrışma mekanizmasını gösterir; hakikatin zeminde kalıcı olduğunu, kabaran batılın ise cüruf gibi atılacağını fiziksel yasalarla temellendirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Gece ibadetini ve takva sahiplerinin vasıflarını bildiren ayetler ile tabiat kanunları üzerinden hak-batıl karşıtlığını anlatan temsil ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Manevi yükselişin konforu koruyarak gerçekleşebileceği zannını yıkar; ayrıca bâtılın dönemsel kabarmasını güç sanan yanılgıyı onun özünde atılacak bir köpük olduğunu göstererek düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir cismin temas ettiği yüzeyden ayrılarak havaya kalkması, aralık bırakması; kaynayan sıvının veya selin üzerindeki posa ve köpüğü kenara fırlatması.
- Soyut anlam: Rehavet ve konfor zeminini iradi olarak terk etmek; öz değeri bulunmayan, sadece hacimsel kabarıklık üreten aldatıcı unsurları sistemden dışlamak.
- Sistematik karşılık: Dinamik tasfiye ve bilinçli aralanma mekanizması; saf cevherin kalması için cürufun yüzeye çıkarak bertaraf edilmesi.
- LaTeX modeli: $$ d(x, y) > 0 \quad \land \quad z = u \cup v \xrightarrow{\; f \;} u \quad (v \to \emptyset) $$
- LaTeX açıklaması: Formülde $x$ hareket eden faili (bedeni), $y$ istirahat zeminini (yatağı), aralarındaki $d(x, y) > 0$ ifadesi ise yüzeyle temasın iradi olarak kesilmesini temsil eder. İkinci kısımda $z$ ham karışımı, $u$ kalıcı ve faydalı cevheri (hakkı), $v$ ise faydasız köpük ve cürufu (bâtılı) simgeler; $f$ ilahi tasfiye ve eritme sürecini gösterir ve bu sürecin sonunda cüruf olan $v$ yokluğa savrulurken geriye yalnızca zâtî değeri olan $u$ kalır.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%81%D9%88/occurrences?meal=IK

### [Rad 13:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88/ayet/13:17.md) — جُفَاءً

أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ

Meal (IK): Göten su indirir de dereler onunla dolar taşar. Üste çıkan köpüğü sel alır götürür. Süslenmek veya yararlanmak için ateşle erittiklerinizin üzerinde de buna benzer bir köpük vardır. Böyle misal verir Allah hak ile batıl için. Köpük; uçar gider, insanlara fayda veren ise yerde kalır. İşte böyle; Allah daha nice misaller verir.

### [Secde 32:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88/ayet/32:16.md) — تَتَجَافَى

تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ

Meal (IK): Onların yanları yataklarından uzaklaşır. Korku ve ümid ile Rabblarına yalvarırlar. Verdiğimiz rızıklardan da infak ederler.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

CeFeE filizlerin eritilmesinde çıkan köpük, cüruf demektir. CeFeVe den dönüşmüş olup boşaltma, boş bırakma anlamındadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والفاء و و ا ي ء معهما
ج ف أ، ج أ ف، ف ج أ، ج ي ف، ف ي ج، ج و ف، ج ف و، ف ج و، و ج ف، ف و ج مستعملات
جفأ:
جَفَأَ الزَّبد يجفأ جفأً، والاسم: الجُفاءُ. وأجفأتِ القِدر زبدها، وجفأت به، أي: رمت به وطرحته. وجفأتُ الرَّجل، أي: احتملته وضربت به الأرض.
والجُفاءُ: الزَّبدُ فوق الماء، قال الله عز وجل: "لا أما الزَّبدُ فيذهب جُفاء".
جأف:
الجأفُ: ضربٌ من الفزعِ والخَوفِ. قال العجّاج:
كأنّ تحتي ناشطاً مُجأَّفا
والجأفُ: مثل الجوف، ورجلٌ مُجأفٌ: لا قلب له.
فجأ:
فجأهُ الأمدُ يفجؤهُ فجأةً.... وفاجأهُ يُفاجِئهُ مفاجأةً.. وفجئهُ لغةُ. وكل ما هجم عليك من أمرٍ لم تحتسبهُ فقد فجأك.
جيف:
جافتِ الجيفةُ، واجتافت، أي: أنتنت وأروحت. وجمع الجيفة، وهي الجثَّةُ الميَّتة والمنتنة: جِيفٌ وأجياف. وفي الحديث.
فيج:
الفَيجُ: اشتق من الفارسية، وهو رسول السلطان على رجلهِ. والفائجُ من الأرض ما اتسع منها بين جبلين، وجمعهُ: فوائج.
جوف:
والجَوف معروف، وجمعه: أجواف. وأهلُ الحجاز يُسمُّون فساطيط عمالهم: الأجواف.
والجائفة: الطَّعنةُ تدخل الجَوفَ. والجَوفُ: خلاءُ الجوف، كالقصبةِ الجوفاءِ. والجُوفانُ: جماعة الأجوف.
واجتاف الثَّورُ الكِناسِ، إذا دخل جوفه.
والجُواف: ضربٌ من السَّمك، الواحدة: جُوافة.
جفو:
جفا الشيءُ يجفُو جَفاءً، ممدود، كالسَّرج يجفو عن الظَّهر، إذا لم يلزمِ الظَّهر، والجنب يجفو عن الفراش، وتجافى مثله، قال:
إن جنبي عن الفراش لنابـي		كتجافي الأسرِّ فوق الظرابِ
وقال العجّاج:
وشجرَ الهُداب عنه فجفا
بسلهبين فوق أنفٍ أذلفا
والجفاءُ: يقصر ويمدُّ: نقيض الصِّلة. والجَفوةُ: ألزم في ترك الصِّلة من الجَفاء، لأن الجَفا قد يكون في فعلاته. إذا لم يكن له ملقٌ.
فجو:
فَجا قوسهُ يفجوها. وقوس فجواءُ: بان وترها عن كَبدها.
والفَجا في الفخذين خاصّة كالفحجِ، قال:
حنكةٌ فيها قِبالٌ وفجا
الحنكة: اللّثيمة، والفَجا: تباعدٌ في رُكبتيها.
والفجوةُ: متَّسعٌ في الأرض وغيرها.
وجف:
الوَجف: سُرعةُ السَّير.. وَجَفَت تجفُ وجيفاً. وأوجَفَها راكِبُها. ويقال: راكبُ البعير يوضعُ، وراكبُ الفرس يُوجِفُ.
فوج:
الفَوجُ: القطيع من الناس، والجميعُ: الأفواجُ.

##### Türkçe

باب **الجيم** ve **الفاء** ve **و** ve **ا** ve **ي** ve **ء** onlarla beraber

**ج ف أ**، **ج أ ف**، **ف ج أ**، **ج ي ف**، **ف ي ج**، **ج و ف**، **ج ف و**، **ف ج و**، **و ج ف**، **ف و ج** kullanımdadırlar

**جفأ**:
**جَفَأَ** kaymağı **يجفأ** **جفأً** (diye); isim: **الجُفاءُ**. Ve tencere kaymağını **أجفأتِ**; ve onunla **جفأت**; yani: onunla attın ve onu bıraktın. Ve adamı **جفأتُ**; yani: onu yüklendim ve onunla yere vurdum.
Ve **الجُفاءُ**: suyun üstündeki kaymaktır; Aziz ve Celil Allah dedi ki: “... ama kaymak, **جُفاء** olarak gider.”

**جأف**:
**الجأفُ**: ürküntü ve korkunun bir türü. el-‘Accâc dedi ki:
Sanki altımda **مُجأَّفا** bir sıçrayıcı var
Ve **الجأفُ**: **الجوف** gibidir; ve **مُجأفٌ** bir adam: kalbi yoktur.

**فجأ**:
Süre onu **فجأهُ**; onu **يفجؤهُ** **فجأةً** (diye).... Ve onu **فاجأهُ**; onu **يُفاجِئهُ** **مفاجأةً** (diye).. Ve **فجئهُ** bir lehçedir. Ve senin üzerine, hesap etmediğin bir işten her ne baskın gelirse, muhakkak o seni **فجأك** etmiştir.

**جيف**:
Leş **جافتِ**; ve **اجتافت**; yani: kokuştu ve koku saldı. Ve **الجيفة**’nin (o, ölü ve kokmuş cesettir) çoğulu: **جِيفٌ** ve **أجياف**. Ve hadiste.

**فيج**:
**الفَيجُ**: Farsçadan türetilmiştir; o, sultanın yaya elçisidir. Ve yerden **الفائجُ**: ondan iki dağ arasındaki genişleyen şeydir; çoğulu: **فوائج**.

**جوف**:
Ve **الجَوف** bilinir; çoğulu: **أجواف**. Ve Hicaz ehli, işçilerinin çadırlarını: **الأجواف** diye adlandırırlar.
Ve **الجائفة**: **الجَوف**’a giren yaradır. Ve **الجَوفُ**: iç boşluğun boşluğudur; içi boş kamış gibi. Ve **الجُوفانُ**: içi boş olanın topluluğudur.
Ve öküz, barınağı **اجتاف** etti; iç boşluğuna girdiği zaman.
Ve **الجُواف**: balığın bir türüdür; teki: **جُوافة**.

**جفو**:
Şey **جفا** eder; **يجفُو** **جَفاءً** (diye); uzatılmıştır; eyerin sırttan **يجفو** etmesi gibi; sırtı tutmadığı zaman; ve yanın döşekten **يجفو** etmesi; ve **تجافى** onun gibidir; dedi ki:
Şüphesiz yanım döşekten uzaklaşandır		tepelerin üstündeki sedirlerin uzaklaşması gibi
Ve el-‘Accâc dedi ki:
Ve **الهُداب** ağacı ondan uzaklaştı da **فجفا** etti
**بسلهبين** üzerinde, **أنفٍ** **أذلفا** üstünde
Ve **الجفاءُ**: kısalır ve uzatılır: **الصِّلة**’nin zıddıdır. Ve **الجَفوةُ**: **الجَفاء**’dan daha bağlayıcıdır, **الصِّلة**’yi terk etmede; çünkü **الجَفا** fiillerinde olabilir; eğer onun için bir yaltaklanma yoksa.

**فجو**:
Yayını **فَجا** etti; onu **يفجوها**. Ve **فجواءُ** bir yay: kirişi göbeğinden ayrıldı.
Ve **الفَجا** özellikle uyluklarda, **الفحجِ** gibi; dedi ki:
Bir **حنكةٌ**; onda **قِبالٌ** ve **فجا** var
**الحنكة**: peçe; ve **الفَجا**: dizlerinde ayrıklık.
Ve **الفجوةُ**: yerde ve başkasında bir genişliktir.

**وجف**:
**الوَجف**: yürüyüşün süratidir.. **وَجَفَت**; **تجفُ** **وجيفاً** (diye). Ve binicisi onu **أوجَفَ** etti. Ve denir ki: devenin binicisi “**يوضعُ**”; atın binicisi “**يُوجِفُ**”.

**فوج**:
**الفَوجُ**: insanlardan sürüdür; ve hepsi: **الأفواجُ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والفاء وما يثلثهما في الثلاثي)
(جفل) الجيم والفاء واللام أصلٌ واحد، وهو تجمُّع الشيء، وقد يكون بعضُه مجتمعاً في ذَهاب أو فِرار. فالجفْل: السَّحاب الذي هَرَاقَ ماءَه. وذلك أنّه إذا هَرَاقه انجفَلَ([1]) ومَرّ. وريحٌ مُجْفِلٌ وجافِلَةٌ، أي سريعةُ المَرّ. والجُفال: ما نفاه السَّيلُ من غثائِه. ورُوي عن رؤبةَ الشّاعر أنّه كان يقرأ: ﴿فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَالاً([2])﴾ [الرعد 17]. ويقال انجفَلَ الناسُ إذا ذَهَبوا. والجَفَلَى: أن تدعُوَ النّاسَ إلى طعامك عامّةً، وهي خلاف النَّقَرَى. قال طَرَفة:
نحنُ في المَشتاةِ ندعُو الجَفَلَى  *** لا تَرى الآدِبَ فينا يَنْتَقِرْ([3])وظليمٌ إجْفِيلٌ: يَهْرُبُ من كلِّ شيء؛ وذلك أنّه يجمع نَفْسَه إذا هَرَب ويجفُِل وبه سُمِّي الجَبانُ إجْفِيلاً. ويقال لِلَّيل إذا وَلّى وأدبر انجفَلَ([4]).
قال الخليل: الجُفَالة من الناس الجماعةُ جاؤوا أو ذَهَبوا. ويقال أخذ جُفْلَةً من صُوفٍ، أي جُزَّة منه. والجُفَال: الشعر المجتمع الكثير. قال ذو الرمة:
* على المتْنَيْنِ مُنْسَدِلاً جُفَالا([5]) *
(جفن) الجيم والفاء والنون أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يُطِيفُ بشيءٍ ويَحْوِيه. فالجَفنُ جَفْنُ العين. والجَفْن جفن السَّيْف([6]).وجَفْن: مكان ([7]). وسمِّي الكَرْم جَفْناً لأنه يَدُورُ على ما يَعْلَق به. وذلك مُشاهَدٌ.
(جفو) الجيم والفاء والحرف المعتل يدلُّ على أصلٍ واحد: نبوّ الشيء عن الشيء. من ذلك جفَوْتُ الرّجُلَ أجْفُوه، وهو ظاهر الجِفْوة أي الجَفَاء. وجَفَا السَّرْجُ عن ظهر الفَرَس وأجفيته أنا. وكذلك كلُّ شيءٍ إذا لم يَلْزَم [شيئاً] يقال جَفَا عنه يَجفُو. قال أبو النَّجم يصف راعِياً:
صُلْبُ العصا جافٍ عن التغَزُّلِ *** كالصَّقرِ يَجْفُو عن طِرَادِ الدُّخَّلِ
يقول: لا يُحسِن مُغازَلة النساء، يجفُو عنهن كما يَجْفُو الصّقْر عن طراد الدُّخَّل، وهو ابن تَمْرة. والجَفاء: خلاف البِرّ([8]). والجُفَاء: ما نفاه السَّيل، ومنه اشتقاق الجَفَاء.
وقد اطّرد هذا الباب حتى في المهموز، فإنه يقال جَفأتُ الرجلَ إذا صرَعْتَه فضربتَ به الأرض. واجتفَأْتُ البقْلَةَ إذا أنت اقتلعتها من الأرض. وأجْفَأَتِ القِدْرُ بزَبَدها إذا ألْقَتْه، إجْفاءً. ومنه قوله صلى الله عليه وآله وسلم: "ما لم تصطبِحُوا أو تغتبِقُوا أو تجْتَفِئوا بها بَقْلاً"، في رواية من يرويها بالجيم.
ومن هذا الباب تجَفَّأَت البلادُ، إذا ذَهب خَيْرُها. وأنشد:
*ولما رأت أنَّ البلادَ تجفَّأَتْ *** تشكّتْ إلينا عَيْشَها أمُّ حَنْبَلِ([9])أي أُكِل بَقْلُها.
(جفر) الجيم والفاء والراء أصلان: أحَدهما نعت شيءٍ أجوف، والثاني تَرْك الشيء.
فالأوّل الجَفْر: البئر التي لم تُطْوَ. ومما حمل عليه الجَفْر من وَلَد الشاة ما جَفَرَ جَنْبَاهُ إذا اتَّسعا، ويكون الجَفرَ حتى يُجذِع([10]). وغُلامٌ جَفْرٌ من هذا. والجَفِيرُ كالكِنانَة، إلا أنه أوسع منها، يكون فيه نُشّابٌ كثير. وفرسٌ مُجْفَر، إذا كان عظيم الجُفْرَة، وهي وسطه.
وأما الأصل الثاني فقولهم أجْفَرْت الشيء قطعتُه، وأجْفَرَني مَن كان يزُورُني.
وأجْفَرْتُ الشيءَ الذي كنت أستعمله، أي تركته. ومن ذلك جَفَرَ الفحلُ عن الضِّراب، إذا امتنع وترك. وقال:
وقد لاحَ للساري سُهَيْلٌ كأنّه *** قَريعُ هِجانٍ يَتْبَعُ الشَّوْلَ جافِرُ([11])(جفز) الجيم والفاء والزاء لا يصلح أن يكون كلاماً إلا كالذي يأتي به ابنُ دريد، من أنّ الجَفْزَ السرعة([12]). وما أدري ما أقول. وكذلك قوله في الجِفْس وأنّه لغة في الجِبْس([13]). وكذلك الجَفْس وهو الجمع([14]).
---------------------
([1]) في الأصل: "الجفل".
([2]) من الآية 17 في سورة الرعد. وقراءة رؤبة هذه من القراءات الشاذة؛ نبه عليها ابن خالويه في كتابه 66، قال:" فيذهب جفالاً باللام رؤبة بن العجاج. قال أبو حاتم: ولا يقرأ بقراءته لأنه كان يأكل الفأر". وانظر لأكل رؤبة الجرذان، ما في الحيوان (4: 44/ 5: 253/ 6: 385).
([3]) ديوان طرفة 68 والمجمل واللسان.
([4]) في الأصل: "الجفل".
([5]) صدره كما في ديوانه 435 واللسان (جفل) .
* وأسحم كالأساود مسبكرا *
          وفي اللسان: "وأسود" بدل "وأسحم".
([6]) في الأصل: "الشيء"، تحريف.
([7]) أنشد ياقوت لمحمد بن عبد الله النميري:
طربت وهاجتك المنازل من جفن *** ألا ربما يعتادك الشوق بالحزن
([8]) في الأصل: "الشر"، صوابه في المجمل واللسان.
([9]) البيت في المجمل.
([10]) أجذع: صار جذعاً، وهو الذي أتى عليه الحول. وفي الأصل: "يخدع" محرف.
([11]) البيت لذي الرمة في ديوانه 243 وفي اللسان (جفر): "وقد عارض الشعرى سهيل".
([12]) نص الجمهرة (2: 90): "والجفز السرعة في المشي لغة يمانية لا أدري ما صحتها".
([13]) في الجمهرة (2: 93): "الجفس لغة في الجبس، وهو الضعيف الفدم".
([14]) نص الجمهرة (2: 96): جفشت الشيء أجفشه جفشا، إذا جمعته. لغة يمانية".

ـ

##### Türkçe

(جîm, فâ ve bunların üçlüde üçlenenleri bâbı)
(**جفل**) **الجيم** ve **الفاء** ve **اللام** tek bir asıldır; o da şeyin toplanmasıdır; ve onun bir kısmı, gidiş yahut kaçış içinde toplanmış olabilir. Artık **الجفْل**: suyunu dökmüş olan buluttur. Bu da şundandır ki: onu döktüğü vakit **انجفَلَ** ve geçti. Ve **ريحٌ مُجْفِلٌ** ve **جافِلَةٌ**; yani geçişi hızlı. Ve **الجُفال**: selin köpüğünden sürüp attığı şeydir. Ve şair Rü’be’den rivayet olundu ki o, şöyle okurdu: ﴿فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ **جُفَالاً**﴾ [الرعد 17]. Ve denir: **انجفَلَ** insanlar, gittikleri vakit. Ve **الجَفَلَى**: insanları yemeğine umumî olarak çağırmandır; ve o, **النَّقَرَى**’nın zıddıdır. Tarafe dedi:
نحنُ في المَشتاةِ ندعُو **الجَفَلَى**  *** لا تَرى الآدِبَ فينا يَنْتَقِرْ
Ve **وظليمٌ إجْفِيلٌ**: her şeyden kaçar; bu da şundandır ki: kaçtığı vakit nefsini toplar ve **يجفُِل**; ve bununla korkağa **إجْفِيلاً** adı verildi. Ve gece için, dönüp geri çekildiği ve arkasını dönüp gittiği vakit, **انجفَلَ** denir.
Halîl dedi: insanlardan **الجُفَالة**: gelmiş yahut gitmiş olan topluluktur. Ve denir: yünden **جُفْلَةً** aldı; yani ondan bir kırpıntı. Ve **الجُفَال**: toplanmış çok kıllardır. Zü’r-Rumme dedi:
* على المتْنَيْنِ مُنْسَدِلاً **جُفَالا** *

(**جفن**) **الجيم** ve **الفاء** ve **النون** tek bir asıldır; o da bir şeyin bir şeyi kuşatması ve onu içine almasıdır. Artık **الجَفنُ**: gözün **جَفْنُ**’udur. Ve **الجَفْن**: kılıcın **جفن**’idir. Ve **جَفْن**: bir yerdir. Ve asmaya **جَفْناً** adı verildi; çünkü tutunduğu şeyin etrafında döner. Ve bu, görülendir.

(**جفو**) **الجيم** ve **الفاء** ve illetli harf tek bir asla delâlet eder: şeyin şeyden uzak durması. Bundan: **جفَوْتُ** adamı, **أجْفُوه**; ve o, **الجِفْوة** yani **الجَفَاء**’nın zahiridir. Ve eyer, atın sırtından **جَفَا** etti; ve ben onu **أجفيته**. Ve bunun gibi her şey, bir şeye yapışmadığı vakit, ondan **جَفَا** etti, **يَجفُو** denir. Ebû’n-Necm, bir çobanı vasfederek dedi:
صُلْبُ العصا جافٍ عن التغَزُّلِ *** كالصَّقرِ يَجْفُو عن طِرَادِ الدُّخَّلِ
Der ki: kadınlarla flört etmeyi iyi yapmaz; onlardan uzak durur; tıpkı doğanın **طِرَادِ الدُّخَّلِ**’den uzak durması gibi; o da Temre’nin oğludur. Ve **الجَفاء**: **البِرّ**’in zıddıdır. Ve **الجُفَاء**: selin sürüp attığı şeydir; ve ondan **الجَفَاء**’nın اشتقاق’ı vardır.
Ve bu bâb, hemzeli olanda bile düzenli olarak yürümüştür; zira denir: **جَفأتُ** adamı, onu yere çalıp onunla yere vurduğun vakit. Ve **اجتفَأْتُ** otu, onu yerden söküp çıkardığın vakit. Ve tencere, köpüğüyle **أجْفَأَتِ**; onu attığı vakit; **إجْفاءً** olarak. Ve ondan, صلى الله عليه وآله وسلم’in sözü: "ما لم تصطبِحُوا أو تغتبِقُوا أو تجْتَفِئوا بها بَقْلاً"، onu **بالجيم** ile rivayet edenin rivayetinde.
Ve bu bâbdandır: **تجَفَّأَت** beldeler; hayrı gittiği vakit. Ve inşâd etti:
*ولما رأت أنَّ البلادَ تجفَّأَتْ *** تشكّتْ إلينا عَيْشَها أمُّ حَنْبَلِ*
yani onun otu yenildi.

(**جفر**) **الجيم** ve **الفاء** ve **الراء** iki asıldır: birincisi içi boş bir şeyin sıfatı, ikincisi şeyin terkidir.
Birincisi: **الجَفْر**: örülmemiş kuyudur. Ve ona hamledilenlerden: koyun yavrusundan **الجَفْر**; yanları genişlediği vakit **جَفَرَ جَنْبَاهُ**. Ve **الجَفر** olur; ta ki **يُجذِع** oluncaya kadar. Ve bundan **غُلامٌ جَفْرٌ**. Ve **الجَفِيرُ**: **الكِنانَة** gibidir; ancak ondan daha geniştir; içinde çok ok bulunur. Ve **فرسٌ مُجْفَر**: **الجُفْرَة**’si büyük olduğu vakit; o da onun ortasıdır.
İkinci asla gelince: onların sözü: **أجْفَرْت** şeyi; onu kestim. Ve beni ziyaret eden kimse **أجْفَرَني**.
Ve kullandığım şeyi **أجْفَرْتُ**; yani onu terk ettim. Ve bundan: aygır, çiftleşmeden **جَفَرَ**; kaçındığı ve terk ettiği vakit. Ve dedi:
وقد لاحَ للساري سُهَيْلٌ كأنّه *** قَريعُ هِجانٍ يَتْبَعُ الشَّوْلَ جافِرُ

(**جفز**) **الجيم** ve **الفاء** ve **الزاء** söz olmaya elverişli değildir; ancak İbn Düreyd’in getirdiği gibi: **الجَفْزَ** sürattir. Ve ne diyeceğimi bilmiyorum. Ve yine onun **الجِفْس** hakkında sözü ve onun **الجِبْس**’te bir lügat olduğu. Ve yine **الجَفْس**; o da toplamadır.
---------------------
([1]) Asılda: "الجفل".
([2]) Ra‘d sûresi 17. âyettendir. Rü’be’nin bu kıraati şâz kıraatlerdendir; İbn Hâleveyh, Kitâb’ında 66’da buna dikkat çekti; dedi ki: "فيذهب جفالاً باللام رؤبة بن العجاج. قال أبو حاتم: ولا يقرأ بقراءته لأنه كان يأكل الفأر". Ve Rü’be’nin sıçan yemesi hakkında, el-Hayavân’da (4: 44/ 5: 253/ 6: 385) olana bak.
([3]) Tarafe Dîvânı 68 ve el-Mücmel ve el-Lisân.
([4]) Asılda: "الجفل".
([5]) Sadrı, dîvânında 435 ve el-Lisân (**جفل**)’de olduğu gibidir.
* وأسحم كالأساود مسبكرا *
          Ve el-Lisân’da: "وأسود" "وأسحم" yerine.
([6]) Asılda: "الشيء"; tahrif.
([7]) Yâkût, Muhammed b. Abdullah en-Nümeyrî için inşâd etti:
طربت وهاجتك المنازل من جفن *** ألا ربما يعتادك الشوق بالحزن
([8]) Asılda: "الشر"; doğrusu el-Mücmel ve el-Lisân’dadır.
([9]) Beyit el-Mücmel’dedir.
([10]) **أجذع**: جذع oldu; o, üzerinden bir yıl geçen kimsedir. Asılda: "يخدع" tahrif edilmiştir.
([11]) Beyit Zü’r-Rumme’nindir; dîvânında 243 ve el-Lisân (**جفر**)’de: "وقد عارض الشعرى سهيل".
([12]) el-Cemhere metni (2: 90): "والجفز السرعة في المشي لغة يمانية لا أدري ما صحتها".
([13]) el-Cemhere’de (2: 93): "الجفس لغة في الجبس، وهو الضعيف الفدم".
([14]) el-Cemhere metni (2: 96): **جفشت** şeyi, **أجفشه** **جفشا**; onu topladığın vakit. Yemenî bir lügattir".

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ف و
جفاني فلان‏:‏ فعل بي ما ساءني واستجفيته‏.‏
والـأدب صناعـة مجفـو أهلهـا‏.‏
وجفـت المـرأة ولدهـا فلـم تتعاهـده‏.‏
وثـوب جـاف‏:‏ غليظ وقد جفا ثوبه‏.‏
وهو من جفاة العرب‏.‏
وجفا السرج عن ظهر الفرس وجنب النائم عن الفراش وتجافى ‏"‏ تتجافى جنوبهم عن المضاجع ‏"‏ وأجفاه صاحبه وجافاه‏.‏
قال‏:‏ وتشتكي لو أننا نشكيهـا غمـز حوايـا قلما نجفيها وجافى عضديه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أصابته جفوة الزمان وجفاوته‏.‏

##### Türkçe

ج ف و
Biri bana **جفاني**: bana hoşlanmadığım şeyi yaptı ve onu **استجفيته**.

Ve **الـأدب** (edep), ehli **مجفـو** olan bir sanattır.

Ve kadın çocuğunu **جفـت**; böylece ona bakıp gözetmedi.

Ve **ثـوب جـاف**: kalın; ve onun elbisesi **جفا**.

Ve o, Arapların **جفاة**sindendir.

Ve eyer, atın sırtından **جفا**; ve uyuyanın yanı döşekten (uzak) **جنب**; ve **تجافى**: “**تتجافى جنوبهم عن المضاجع**”; ve arkadaşı onu **أجفاه** ve ona **جافاه**.

Dedi ki:
Ve şikâyet eder; eğer biz onu şikâyet etsek,
iç organların sıkması; onu pek az **نجفيها**
Ve iki pazusunu **جافى**.

Mecazdan: Zamanın **جفوة**si ona isabet etti ve onun **جفاوته**si.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ف و * * الجَفَاءُ * ممدود ضد البر وقد * جفَوتُهُ * أجفوه * جَفَاءً * فهو * مجْفُوٌّ * ولا تقل جفيت و * تَجافَى * جنبه عن الفراش أي نبا و * استَجْفَاهُ * عده * جَافِيا

##### Türkçe

* ج ف و * **الجَفَاءُ**: uzatılmıştır; iyiliğin zıddıdır. Ve: **جفَوتُهُ**; onu **أجفوه**; **جَفَاءً** (diye). O hâlde o **مجْفُوٌّ**dur. Ve “**جفيت**” deme. Ve **تَجافَى**: yanı döşekten uzaklaştı; yani uzaklaştı. Ve **استَجْفَاهُ**: onu **جَافِيا** saydı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( و ( *!جَفَا *!جَفاءً *!وتَجافى : لم يَلْزَمْ مَكَانَهُ ) ، كالسَّرْجِ يَجْفُو عن الظَّهْرِ ، وكالجَنْبِ يَجْفُو عن الفِراشِ ، قالَ الشاعِرُ :
إِنَّ جَنْبي عن الفِراشِ لَنابِ
*!كتَجافِي الأَسَرِّ فَوْقَ الظِّرابِوالحُجَّةُ في أَنَّ جفا يكونُ لازِماً مِثْل *!تَجافَى قولُ العجَّاج يَصِفُ ثوْراً وحْشِيّاً :
وشَجَرَ الهُدَّابَ عَنْه *!فَجَفَا يقولُ : رَفَعَ هُدْب الأَرْطى بقَرْنِه حتى تَجافَى عنه .
( *!واجْتَفَيْتُه : أَزَلْتُه عن مَكانِهِ .
( *!وجَفَا عليه كذا ) : ) أَي ( ثَقُلَ ) ، لما كانَ في مَعْناه ، وكانَ ثَقُل يتعدَّى بعلى ، عدَّوْه بعلَى أَيْضاً ، ومِثْلُ هذا كَثيرٌ .
( *!والجَفاءُ ) : ) خِلافُ البِرِّ و ( نَقيضُ الصِّلَةِ ) ، مَمْدودٌ ( ويُقْصَرُ ) ؛ ) عن الليْث .
قالَ الأزْهرِيُّ : *!الجَفاءُ ، مَمْدودٌ عنْدَ النّحْويِّين ، وما عَلِمْتُ أَحداً أَجازَ فيه القَصْرَ ؛ ولذا اقْتَصَرَ عليه الجَوْهرِيُّ ؛ وقد ( *!جَفاهُ *!جَفْواً ) *!وجَفاءً ، فهو *!مَجْفُوٌّ ، ولا تَقُل جَفَيْت ، فأمَّا قَوْلُ الراجزِ :
ما أَنا *!بالجافِي ولا *!المَجْفِيِّ فإنَّ الفرَّاءَ قالَ : بناهُ على جُفِيَ ، فلمَّا انْقَلَبتِ الواوُ ياءً فيمَا لم يُسَمَّ فاعِلُهُ بني المَفْعولُ عليه .
وفي الحدِيثِ : البَذاءُ مِن الجَفاءِ والجفَاءُ في النارِ .
وفي الحدِيثِ الآخرِ : مَنْ بَدَا جَفَا ،

أَي غَلُظ طَبْعُه لقلَّةِ مُخالَطَةِ الناسِ .
( وفيه *!جَفْوَةٌ ، ويُكْسَرُ : أَي *!جَفاءٌ .
( قالَ الليْثُ : *!الجَفْوةُ أَلْزَم في تَرْكِ الصلّةِ مِن الجَفاءِ .
وفلانٌ ظاهِرُ *!الجِفْوةِ ، بالكسْرِ : أَي الجَفَاء .
( فإن كانَ *!مَجْفُوّاً قيلَ به *!جَفْوَةٌ ) ، بالفَتْح .
( وجَفَا مالَهُ : لم يُلازِمْهُ .
( و ) جَفَا ( السَّرْجَ عن فَرَسِه : رَفَعَه ) عنه ، ( *!كأَجْفاهُ ) ، هكذا في النسخ وهو خِلافُ ما عليه الأُصُول بأنَّ جَفَا لازِمٌ ؛ ففي الصِّحاح : جَفَا السَّرْج عن ظَهْرِ الفَرَسِ *!وأَجْفَيْتُه أَنا إذا رَفَعْتَه عنه .
وفي المُحْكَم : وأَجْفَيْت القَتَب عن ظَهْرِ البَعيرِ فجَفَا ؛ فكَلامُهما صَرِيحٌ في أنَّ جَفا لازِمٌ ؛ فالذي ذَهَبَ إليه المصنِّفُ خَطَأٌ ظاهِرٌ .
وشاهِدُ *!أَجْفاهُ قَوْلُ الراجز أَنْشَدَه الجوْهرِيُّ :
تَمُدُّ بالأَعْناقِ أَو تَلْوِيهاوتَشْتَكي لَوْ أنَّنا نُشْكِيها مَسَّ حَوايا قلما *!نُجْفِيها أَي قلما نَرْفَع الحَوِيَّة عن ظَهْرِها .
( و ) الجَفاءُ يكونُ في الخِلْقَةِ والخُلُق ؛ يقالُ : ( رجُلٌ *!جافِي الخِلْقَةِ و ) جافِي ( الخُلُقِ ) ، أَي ( كَزٌّ غَلِيظُ ) العِشْرةِ خرقٌ في المُعامَلَةِ مُتحامِلٌ عند الغَضَبِ والسَّوْرةِ على الجَلِيسِ .
وفي صفَتِهِ صلى الله عليه وسلم ( ليسَ *!بالجافِي المُهِين ) ، أَي ليسَ بالغلِيظِ الخِلْقةِ والطَّبْع ، أَي ليسَ بالذي *!يَجْفُو أَصْحابَه ، والمَهِين تقدَّمَ في النونِ .
( *!واسْتَجْفَى الفِراشَ وغيرَهُ : عدَّهُ *!جافِياً ) ، أَي غلِيظاً أَو خَشِناً .

( *!وأجْفَى الماشِيَةَ ) ، فهي *!مُجْفاةٌ : ( أَتْعَبَها ) ؛ ) وفي الصِّحاحِ : تَبِعَها ؛ ( ولم يَدَعْها تأْكُلُ ) ، ولا علَفَها قبْلَ ذلِكَ ، وذلِكَ إذا سَاقَها سَوْقاً شَديداً ؛ عن أَبي زيْدٍ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!جافَى جَنْبَه عن الفِراشِ *!فتَجافَى .
*!وجافَى عَضُدَيْه عن جَنْبَيْهِ : باعَدَهُما .
*!وجَفاهُ : بَعُدَ عنه ؛ ومنه قَوْلُ محمد بنِ سوقَةَ : لمَّا قلَّ مالي *!جَفانِي إخْواني .
*!وأَجْفاهُ : أَبْعَدَه ؛ ومنه الحدِيثُ : ( اقْرَؤُا القُرْآنَ ولا *!تَجْفُوا عنه ) ، أَي لا تَبْعدُوا عن تِلاوَتِه .
*!وجَفاهُ : فَعَلَ به ما ساءَهُ .
*!واسْتَجْفاهُ : طَلَبَ منه ذلِكَ .
والأدَبُ صِناعَةٌ *!مَجْفُوُّ أَهْلُها .
*!وجفَتِ المرْأَةُ وَلَدَها : لم تَتَعاهَدْه .
وفي الحدِيثِ : ( مَنْ حَجَّ ولم يَزُرْني فقد جَفا ) ، أَي فَعَل ما يَسُوءني .
وجَفَا ثَوْبه : غَلُظَ ؛ وكَذلِكَ القَلَم إذا غَلُظَ قَطّه .
وهو مِن *!جُفَاةِ العَرَبِ .
وأَصابَتْه *!جَفْوَةُ الزَّمنِ *!وجَفَاوتُه ؛ وهو مَجازٌ .
*!والجَفْوَةُ : المَرَّةُ الواحِدَةُ مِن *!الجَفاءِ ، *!والجُفاءُ كغُرابٍ : ما يُرْمى به الوادِي أَو القِدْرِ مِن الغثاءِ .
*!وأَجْفَتِ القِدْرُ زبدَها : رَمَتْه ؛ وكَذلِكَ *!جَفَتْ .
*!وأَجْفَتِ الأرضُ : صارَتْ *!كالجفاءِ في ذَهابِ خَيْرِها .
قالَ الرّاغبُ : أَصْلُ كلّ ذلِكَ الواوُ دونَ الهَمْزةِ .

*!وجُفَاءُ النَّاسِ : سَرَعانهم وأَوائِلُهم ، شُبِّهوا *!بجُفَاءِ السَّيْل .

##### Türkçe

: ( ve ( **جَفَا** **جَفاءً** **وتَجافى** : yerini terk etmedi ) ، eyer gibi sırttan **يَجْفُو** (yani uzak durur/ayrılır), ve yan gibi döşekten **يَجْفُو** (yani uzak durur/ayrılır). Şair dedi ki:
Şüphesiz benim yanım döşekten elbette uzak duran(dır),
**كتَجافِي** sedirlerin tepelerin üstünde (uzak durması) gibi.

Ve **جفا**’nın **تَجافَى** gibi لازم (geçişsiz) olduğuna delil, el-ʿAccâc’ın vahşî bir boğayı vasfederken sözü(dür):
Ve onun üzerinden saçaklı ağacı, derken **فَجَفَا**;
der ki: boynuzuyla arṭâ’nın saçak(larını) kaldırdı, ta ki ondan **تَجافَى** etti (uzaklaştı).

( **واجْتَفَيْتُه** : onu yerinden giderdim/uzaklaştırdım.

( **وجَفَا عليه كذا** ) : yani ( ağır geldi )؛ mânasında bulunduğu için; ve **ثَقُل** “على” ile geçişli olduğundan, onu da “على” ile geçişli kıldılar; bunun benzeri çoktur.

( **والجَفاءُ** ) : iyiliğin zıddı ve ( bağın/صلة’nin nakîzi )dir; uzatmalı(dır) (ve kısaltılır)؛ el-Leys’ten.

el-Ezherî dedi ki: **الجَفاءُ** nahivciler yanında uzatmalı(dır); onda kısaltmayı câiz gören bir kimse bilmedim; bu yüzden el-Cevherî onunla yetindi; ve ( **جَفاهُ** **جَفْواً** ) **وجَفاءً**; o hâlde o **مَجْفُوٌّ**’dur; ve “**جَفَيْت**” deme. Amma râcizin sözü:
Ben ne **بالجافِي**yim ne de **المَجْفِيِّ**;
çünkü el-Ferrâ dedi ki: onu **جُفِيَ** üzerine bina etti; vav, faili adlandırılmayan(da) yâ’ya dönünce, mef‘ûl onun üzerine bina edildi.

Hadiste: “Kötü söz **الجَفاءِ**dandır; ve **الجفَاءُ** ateştedir.”

Diğer hadiste: “Kim (bâdiyeye) çıktıysa **جَفَا** etti,”

yani tabiatı katılaştı; insanların az karışması sebebiyle.

( Ve onda **جَفْوَةٌ** vardır, ve kesrelenir: yani **جَفاءٌ**.

( el-Leys dedi ki: **الجَفْوةُ**, **الجَفاءِ**dan daha bağlayıcıdır sıla’yı terk etmede.

Ve falan, kesre ile, **الجِفْوةِ**si zahirdir: yani **الجَفَاء**.

( Eğer **مَجْفُوّاً** ise, onun hakkında fetḥa ile **جَفْوَةٌ** denir.

( Ve **جَفَا** malını: ona ملازم olmadı.

( Ve ) **جَفَا** ( eyeri atından: onu ) ondan kaldırdı, ( **كأَجْفاهُ** )؛ nüshalarda böyledir; hâlbuki asılların üzerinde bulunduğu şeye aykırıdır: **جَفَا**’nın لازم (geçişsiz) olması; çünkü es-Ṣıḥâḥ’ta: “Eyer atın sırtından **جَفَا** etti; ve ben onu ondan kaldırdığımda **أَجْفَيْتُه**” (vardır).

Ve el-Muḥkem’de: “Devenin sırtından katabı **أَجْفَيْتُ** de, o da **فَجَفَا** etti”; ikisinin sözü, **جفا**’nın لازم olduğunda sarihtir; öyleyse musannifin gittiği şey açık bir hatadır.

**أَجْفاهُ**’nun şahidi, el-Cevherî’nin inşad ettiği râcizin sözü(dür):
Boyunlarla uzatır yahut onları büker,
Şikâyet eder; keşke biz onu şikâyet ettirseydik;
Havâyâya dokunma; onu pek az **نُجْفِيها**;
yani haviyye’yi onun sırtından pek az kaldırırız.

( Ve ) **الجَفاءُ** yaratılışta ve huyda olur; denir ki: ( bir adam **جافِي الخِلْقَةِ** ve ) **جافِي** ( **الخُلُقِ** )؛ yani ( sert, kalın ) ülfeti; muamelede kaba; öfke ve taşkınlık anında oturana karşı kendini zorlayan.

Onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında: “O, **بالجافِي المُهِين** değildir”; yani yaratılış ve tabiatça kalın değildir; yani ashabına **يَجْفُو** eden değildir; ve **المَهِين** nûn maddesinde geçti.

( **واسْتَجْفَى الفِراشَ** ve başkasını: onu **جافِياً** saydı )؛ yani kalın yahut kaba.

( **وأجْفَى الماشِيَةَ** ) , o hâlde o **مُجْفاةٌ**dır: ( onu yordu )؛ ve es-Ṣıḥâḥ’ta: onu takip etti; ( ve onu yemeye bırakmadı ), ve bundan önce ona yem vermedi; bu, onu şiddetli bir sevk ile sürdüğünde olur; Ebû Zeyd’den.

Ona istidrâk olunanlardandır:
**جافَى** yanını döşekten, derken **فتَجافَى**.
**وجافَى** iki pazusunu iki yanından: ikisini uzaklaştırdı.
**وجَفاهُ**: ondan uzaklaştı; bundan Muhammed b. Sûḳa’nın sözü: malım azalınca **جَفانِي** kardeşlerim.
**وأَجْفاهُ**: onu uzaklaştırdı; bundan hadis: “Kur’ân’ı okuyun ve ondan **تَجْفُوا** etmeyin”; yani onun tilâvetinden uzaklaşmayın.
**وجَفاهُ**: ona, onu kötüleyecek şeyi yaptı.
**واسْتَجْفاهُ**: ondan bunu istedi.
Edeb bir sanattır; ehli **مَجْفُوٌّ** (uzak bırakılmış)tır.
**وجفَتِ** kadın çocuğunu: onu gözetmedi.
Hadiste: “Kim hacceder de beni ziyaret etmezse, gerçekten **جَفا** etmiştir”; yani beni kötüleyecek şeyi yapmıştır.
Ve **جَفَا** elbisesi: kalınlaştı; aynı şekilde kalem, kesimi kalınlaştığında.
Ve o, Arapların **جُفَاةِ**sindendir.
Ona zamanın **جَفْوَةُ**si ve onun **جَفَاوتُه** isabet etti; bu mecazdır.
**والجَفْوَةُ**: **الجَفاءِ**dan bir tek kerre; ve **الجُفاءُ** (غُراب gibi): vadinin yahut tencerenin köpükten attığı şeydir.
**وأَجْفَتِ** tencere köpüğünü: onu attı; aynı şekilde **جَفَتْ**.
**وأَجْفَتِ** yer: hayrının gitmesinde **كالجفاءِ** gibi oldu.
er-Râgıb dedi ki: bütün bunun aslı, hemze değil vavdır.

**وجُفَاءُ النَّاسِ**: onların çabuk olanları ve ilk gelenleridir; onları selin **بجُفَاءِ**suna benzettiler.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَفَا
1 جَفَا جف جفا , (K,) aor. جَفُوَ , (TA,) inf. n. جَفَآءٌ; and ↓ تجافى; It did not keep, or cleave, to its place. (K.) You say, جَفَا جَنْبُهُ عَنِ الفِرَاشِ, (Mgh,) and عَنْهُ ↓ تجافى, (S, Mgh,) His side did not rest, or was restless, or uneasy, upon the bed; or shrank from it; (S, Mgh;) and heaved, or rose, from it: (Mgh:) or the former, his side did not keep, or cleave, to its place upon the bed: and the latter, it became withdrawn, or removed, from it. (TA.) And جَفَا السَّرْجُ عَنْ ظَهْرِ الفَرَسِ, (S Msb, TA,) aor. and inf. n. as above; (Msb;) and ↓ تجافى; (S, Msb;) The saddle heaved, or rose, from the back of the horse: (S, Msb:) or did not keep, or cleave, to its place upon his back. (TA.) ― -b2- [Hence,] it is said in a trad. of 'Omar, اـِنِّى أَجْفُو عَنْ أَشْيَآءَ مِنَ العِلْمِ Verily I recoil, shrink, or am averse, from some matters of knowledge, or science, and ignore them, or neglect them. (Mgh.) ― -b3- Also جَفَا, (Msb, TA,) aor. as above, (Msb,) [and so the inf. n.,] said of a garment, or piece of cloth, It was thick, coarse, or rough: (Msb, TA:) and in like manner said of a reed-pen, it was thick, coarse, or rough, in its nib. (TA.) ― -b4- [And hence, (see جَفَآءٌ, below, and جَافٍ,) He was, or became, thick, gross, coarse, rough, or rude, of make: and, more commonly, coarse, rough, or rude, of nature or disposition, or in his intercourse and dealings with others; unkind, hard, churlish, uncivil, or surly. (See also 10.)] It is said in a trad., مَنْ بَدَا جَفَا, i. e. [He who abides in the desert] becomes coarse, rough, or rude, of nature or disposition; [or unkind, hard, churlish, &c.;] by reason of mixing little with men. (TA.) ― -b5- جَفَا عَلَيْهِ كَذَا Such a thing was, or became, heavy, onerous, burdensome, or oppressive, to him. (K.) -A2- جَفَا جَنْبَهُ عَنِ الفِرَاشِ: and جَفَا السَّرْجَ: see 3. ― -b2- جَفَتِ القِدْرُ زَبَدَهَا The cooking-pot cast forth its froth, or foam; as also ↓ اجفت; (TA;) [like جَفَأَت and اجفأت;] originally without ء. (Er- Rلghib, TA.) And جَفَا السَّيْلُ The torrent drove away [things in its course]. (Msb.) ― -b3- جَفَا الرَّجُلَ, aor. as above, He turned away from the man; avoided him; or shunned him: or he drove away the man; from جفا السَّيْلُ, explained above: sometimes meaning, with hatred. (Msb.) And جَفَاهُ He withdrew, or removed, far, or to a distance, from him: whence the saying of Mohammad Ibn-Sookah, لَمَّا قَلَّ مَالِى جَفَانِى اـِخْوَانِى [When my property became little, my brethren withdrew far from me]. (TA) ― -b4- And جَفَا مَالَهُ He did not keep, or cleave, or hold fast, to his property. (K.) ― -b5- And جَفَاهُ, (S, K,) aor. جَفُوَ , (S,) inf. n. جَفَآءٌ (S, K) and جَفْوٌ, (K,) He treated him, or behaved towards him, coarsely, roughly, rudely, unkindly, hardly, churlishly, uncivilly, or surlily: (S, K:) you should not say جَفَيْتُ. (S.) The pass. part. n. is ↓ مَجْفُوٌّ and ↓ مَجْفِىٌّ: (S, and K in art. جفى:) the latter formed in accordance with جُفِىَ, in which the و is changed into ى. (Fr, S.) ― -b6- He did to him what displeased, grieved, or vexed, him; did to him what he disliked, or hated; did evil to him. (TA.) So in the trad., مَنْ حَجَّ وَلَمْ يَزُرْنِى فَقَدْ جَفَا [He who performs the pilgrimage to Mekkeh and does not visit me, i.e. does not visit my tomb afterwards, either on his homeward journey or by journeying to ElMedeeneh for that special purpose, does what displeases me]. (TA.) ― -b7- جَفَتِ المَرْأُةُ وَلَدَهَا The woman neglected to take care of her child, or to pay frequent attention to it. (TA.)

تَجْفِيَةٌ
2 تَجْفِيَةٌ جف جفا تجفيه تجفية [inf. n. of جفّى] signifies, in Persian, جفاء فرمودن [app. as meaning The ordering one to act, or to treat another, coarsely, roughly, rudely, &c.]. (KL. [Accord. to Golius, as on this authority, “ i. q. جَفَا, sign. injuria affecit; duriter et inique tractavit: seu transit. ejus. ”])

جافى جَنْبَهُ عَنِ الفِرَاشِ
3 جافى جَنْبَهُ عَنِ الفِرَاشِ ذ , and ↓ جَفَاهُ, He caused his side not to rest, or caused it to be restless, or uneasy, upon the bed; or caused it to shrink therefrom: and he heaved it, drew it up, or raised it, [making it to be separated by some space or interval] from the bed. (Mgh.) And hence, (Mgh,) جافى عَضُدَيْهِ (Mgh, TA) عَنْ جَنْبيْهِ (TA) He put, or set, his upper arms apart, or remote, from his sides. (Mgh, TA.) [Thus the Muslim is enjoined to do in prostrating himself in prayer.] And جافى السَّرْجَ عَنْ ظَهْرِ الفَرَسِ, (S, * Msb,) and ↓ اجفاهُ, (S, K,) and ↓ جَفَاهُ, (K, [said in the TA to be a mistake, but a similar usage of this verb has been mentioned above on the authority of the Mgh,]) He raised the saddle from the back of the horse: (S, Msb, K:) and in like manner, القَتَبَ عَنْ ظَهْرِ البَعِيرِ ↓ أَجْفَيْتُ [I raised the saddle from the back of the. camel]. (M, TA.)

اجفاهُ
4 اجفاهُ أجفاه أجفى اجفاه اجفاة He made, or caused, him, or it, to be, or become, distant, remote, far off, or aloof. (TA.) ― -b2- See also 3, in two places. ― -b3- اجفى المَاشِيَةَ He fatigued the cattle, [in some copies of the S, تَبِعَهَا is put for أَتْعَبَهَا,] and did not let them eat, (AZ, S, K, TA,) nor fed them previously, driving them vehemently. (TA.) -A2- أَجْفَتِ القِدْرُ: see 1. ― -b2- أجْفَتِ الأَرْضُ The land became like the جُفَآء, or rubbish and scum cast forth by the torrent of a valley, or by a cooking-pot, in respect of the departure of the good thereof. (Er-Rلghib, TA.)

تجافى
6 تجافى جافى تجافى تجافي : see 1, in three places. [Said of a person prostrating himself, or lying down, it means He drew up his body from that on which he rested. And تجافى عَنْهُ generally signifies He, or it, receded, withdrew, removed, or became remote or aloof or separated by some space or interval, from him, or it: and he drew away, shrank, or flinched, from him, or it.] It is said, of the difference between الذَّبْح and القَتْل, that the former is by cutting the external jugular veins; and the latter, بِاـِيقَاعِ الفِعِلِ فِى المَحَلِّ مَعَ التَّجَافِى [By causing the act to take effect upon the place thereof while standing aloof]; meaning that the قَاتِل strikes from a distance, not knowing whether he will hit the place or not. (Mgh.) And [hence] you say, تجافى لَهُ عَنْ حَقِّهِ (assumed tropical:) [He relinquished, i. e.] he gave, to him, his right, or due. (TA in art. خمص.) ― -b2- He inclined, or declined, or turned, from side to side: and from right to wrong. (Har p. 125.) [See 6 in art. دفو.]

اجتفاهُ
8 اجتفاهُ اجتفاه اجتفاة He removed him, or it, from his, or its, place. (K.)

استجفاهُ
10 استجفاهُ استجفاه استجفاة He esteemed it (namely, a bed, &c., K) جَافٍ (S, K) i. e. thick, coarse, or rough. (TA.) ― -b2- He demanded, or required, of him that he should do what was displeasing, grievous, vexatious, or evil. (TA.) -A2- استجفى He became coarse, rough, rude, unkind, hard, churlish, uncivil, or surly. (KL. [See also 1.])

جَفًا
جَفًا جفا : see جَفَآءٌ.

جَفْوَةٌ
جَفْوَةٌ جف جفو جفوه جفوة A single act of coarse, rough, rude, unkind, hard, churlish, uncivil, or surly, treatment, or behaviour. (TA.) ― -b2- See also جَفَآءٌ, in three places.

جِفْوَةٌ
جِفْوَةٌ جف جفو جفوه جفوة : see جَفَآءٌ.

جَفَآءٌ
جَفَآءٌ جفآء is in make; [signifying Thickness, grossness, coarseness, roughness, or rudeness:] and in nature, or disposition; (TA;) signifying coarseness, roughness, or rudeness, (Mgh, Msb,) in one's intercourse and dealings with others; (Mgh;) unkindness, hardness, churlishness, incivility, or surliness; a predominant quality of the people of the desert; (Mgh, Msb;) from جَفَا said of a garment, or piece of cloth; (Msb;) contr. of بِرٌّ (S,) or of صِلَةٌ; (K;) as also ↓ جَفًا, (K,) accord. to Lth; but Az says that he knew not any one who allowed this latter: (TA:) so, too, ↓ جِفْوَةٌ and ↓ جَفْوَةٌ, in the sayings فِيهِ جِفْوَةٌ and جَفْوَةٌ [In him is coarseness, roughness, or rudeness, &c.] : (K:) and فُلَانٌ ظَاهِرُ الجِفْوَةِ Such a one is a person in whom coarseness, roughness, or rudeness, &c., is apparent: (S:) but accord. to Lth, جفوة [whether جَفْوَةٌ or جَفْوَةٌ is not shown] denotes a more constant quality than جَفَآءٌ (TA.) You say also, ↓ بِهِ جَفْوَةٌ, meaning He is suffering coarseness, roughness, or rudeness, &c. (K.) And الزَّمَنِ ↓ أَصَابَتْهُ جَفْوَةُ (tropical:) [The roughness, or rudeness, &c., of time, or fortune, smote him]; and جَفَوَاتُهُ [its roughnesses, or rudenesses, &c.]. (TA.)

جُفَآءٌ
جُفَآءٌ جفآء The rubbish and scum cast forth by the torrent of a valley, and by a cooking-pot. (Er-Rلghib, TA.) [See also art. جفأ.] ― -b2- And hence, as being likened to the جُفَآء of the torrent, (tropical:) The first, or foremost, of men, or people. (TA.) [But see art. جفأ.]

جَافٍ
جَافٍ جاف جافي [act. part. n. of 1:] applied to a garment, or piece of cloth, (Mgh, Msb,) and to a bed, &c., (S, * K, TA,) Thick, coarse, or rough. (Mgh, Msb, TA.) ― -b2- And [hence] applied to a man, (S, TA,) meaning Thick, gross, coarse, rough, or rude, of make; and coarse, rough, or rude, of nature or disposition; coarse, rough, rude, unkind, hard, churlish, uncivil, or surly, in his treatment of, or behaviour towards, his companions: pl. جُفَاةٌ. (TA.) You say also, رَجُلٌ جَافِى الخِلْقَةِ [A man thick, gross, coarse, rough, or rude, of make]: and جَافِىالخُلُقِ niggardly and incompliant; coarse, rough, or rude, (K, TA,) in his intercourse and dealings with others; oppressive when angry and irritated against his companion with whom he sits. (TA.) And جَافٍ عَنِ المَوْعِظَةِ [Obdurate against admonition]. (TA in art. جعظر.)

مَجْفُوٌّ
مَجْفُوٌّ مجفو : see 1.

مَجْفِىٌّ
مَجْفِىٌّ مجفى مجفي : see 1.

##### Türkçe

جَفَا
1 **جَفَا** جف جفا, (K,) muzâri‘ı **جَفُوَ**, (TA,) mastarı **جَفَآءٌ**; ve ↓ **تجافى**; Yerinde durmadı yahut yerine yapışıp kalmadı. (K.) Şöyle dersin, **جَفَا جَنْبُهُ عَنِ الفِرَاشِ**, (Mgh,) ve **عَنْهُ** ↓ **تجافى**, (S, Mgh,) Onun yanı yatak üzerinde dinlenmedi; yahut huzursuz oldu, rahatsız oldu; yahut ondan çekindi; (S, Mgh;) ve ondan kabardı yahut yükseldi: (Mgh:) yahut birincisi, onun yanı yatak üzerinde yerinde durmadı yahut yerine yapışıp kalmadı: ikincisi ise, ondan çekilmiş yahut uzaklaştırılmış oldu. (TA.) Ve **جَفَا السَّرْجُ عَنْ ظَهْرِ الفَرَسِ**, (S Msb, TA,) muzâri‘ı ve mastarı yukarıdaki gibi; (Msb;) ve ↓ **تجافى**; (S, Msb;) Eyer atın sırtından kabardı yahut yükseldi: (S, Msb:) yahut onun sırtı üzerinde yerinde durmadı yahut yerine yapışıp kalmadı. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] ‘Ömer’in bir rivayetinde şöyle denir: **اـِنِّى أَجْفُو عَنْ أَشْيَآءَ مِنَ العِلْمِ** Gerçekten ben ilimden yahut bilimden bazı şeylerden geri çekilirim, ürkerim yahut hoşlanmam; ve onları görmezden gelirim yahut ihmal ederim. (Mgh.) ― -b3- Yine **جَفَا**, (Msb, TA,) muzâri‘ı yukarıdaki gibi, (Msb,) [ve mastarı da böyledir,] bir elbise yahut kumaş parçası hakkında söylenerek, Kalın oldu, kaba oldu yahut sert/pürtüklü oldu: (Msb, TA:) ve aynı şekilde bir kamış kalem hakkında söylenerek, ucu bakımından kalın oldu, kaba oldu yahut sert/pürtüklü oldu. (TA.) ― -b4- [Ve bundan dolayı, (aşağıda **جَفَآءٌ**’a ve **جَافٍ**’ye bak,) O, yapılışça kalın, iri, kaba, sert/pürtüklü yahut haşin oldu; ve daha yaygın olarak, tabiat yahut huy bakımından, yahut başkalarıyla ünsiyetinde ve muamelelerinde kaba, sert/pürtüklü yahut haşin; nezaketsiz, katı, huysuz, görgüsüz yahut asık suratlı oldu. (10’a da bak.)] Bir rivayette şöyle denir: **مَنْ بَدَا جَفَا**, yani [çölde ikamet eden] tabiat yahut huy bakımından kaba, sert/pürtüklü yahut haşin olur; [yahut nezaketsiz, katı, huysuz, vb.;] insanlarla az karışması sebebiyle. (TA.) ― -b5- **جَفَا عَلَيْهِ كَذَا** Şu şey ona ağır oldu, külfetli oldu, yük oldu yahut bunaltıcı oldu. (K.) -A2- **جَفَا جَنْبَهُ عَنِ الفِرَاشِ**: ve **جَفَا السَّرْجَ**: 3’e bak. ― -b2- **جَفَتِ القِدْرُ زَبَدَهَا** Tencere köpüğünü dışarı attı; ↓ **اجفت** de böyledir; (TA;) [**جَفَأَت** ve **اجفأت** gibi;] aslında ء’sizdir. (Er- Rلghib, TA.) Ve **جَفَا السَّيْلُ** Sel [yolundaki şeyleri] sürüp götürdü. (Msb.) ― -b3- **جَفَا الرَّجُلَ**, muzâri‘ı yukarıdaki gibi, Adamdan yüz çevirdi; ondan kaçındı; yahut ondan sakındı: yahut adamı sürdü; yukarıda açıklanan **جفا السَّيْلُ**’dendir: bazen, kin ile anlamında olur. (Msb.) Ve **جَفَاهُ** Ondan uzaklaştı yahut ondan uzak bir yere çekildi: buradan Muhammed İbn-Sookah’ın sözü: **لَمَّا قَلَّ مَالِى جَفَانِى اـِخْوَانِى** [Malım azaldığında kardeşlerim benden uzaklaştı]. (TA) ― -b4- Ve **جَفَا مَالَهُ** Malına yapışıp kalmadı, onu elinde tutmadı yahut ona sımsıkı sarılmadı. (K.) ― -b5- Ve **جَفَاهُ**, (S, K,) muzâri‘ı **جَفُوَ**, (S,) mastarı **جَفَآءٌ** (S, K) ve **جَفْوٌ**, (K,) Ona kaba davrandı, sert/pürtüklü davrandı, haşin davrandı, nezaketsiz davrandı, katı davrandı, huysuz davrandı, görgüsüz davrandı yahut asık suratlı davrandı: (S, K:) **جَفَيْتُ** dememelisin. (S.) Meçhul ism-i mef‘ûlü ↓ **مَجْفُوٌّ** ve ↓ **مَجْفِىٌّ**’dir: (S, ve K “جفى” maddesinde:) ikincisi, **جُفِىَ**’ye uygun olarak yapılmıştır; onda و, ى’ye çevrilmiştir. (Fr, S.) ― -b6- Ona onu hoşnutsuz eden, kederlendiren yahut canını sıkan şeyi yaptı; ona hoşlanmadığı yahut nefret ettiği şeyi yaptı; ona kötülük yaptı. (TA.) Nitekim rivayette: **مَنْ حَجَّ وَلَمْ يَزُرْنِى فَقَدْ جَفَا** [Mekke’ye haccedip beni ziyaret etmeyen, yani bundan sonra kabrimi ziyaret etmeyen—ister dönüş yolunda ister sırf bu maksatla Medine’ye yolculuk ederek—beni hoşnutsuz eden şeyi yapmış olur]. (TA.) ― -b7- **جَفَتِ المَرْأُةُ وَلَدَهَا** Kadın çocuğunun bakımını ihmal etti yahut ona sık sık ilgi göstermeyi ihmal etti. (TA.)

تَجْفِيَةٌ
2 **تَجْفِيَةٌ** جف جفا تجفيه تجفية [**جفّى**’nin mastarı] Farsçada **جفاء فرمودن** anlamına gelir [görünüşe göre “birine kaba, sert/pürtüklü, haşin, vb. davranmasını emretmek” manasında]. (KL. [Golius’a göre, bu kaynağa dayanarak, “**جَفَا** ile aynı; ‘haksızlık etti; sert ve haksızca muamele etti: yahut bunun müteaddîsi’ ”])

جافى جَنْبَهُ عَنِ الفِرَاشِ
3 **جافى جَنْبَهُ عَنِ الفِرَاشِ** ذ, ve ↓ **جَفَاهُ**, Yanını yatak üzerinde dinlenmez kıldı, yahut onu huzursuz/rahatsız kıldı; yahut ondan çekindirtti: ve onu yataktan kabarttı, yukarı çekti yahut kaldırdı, [onu yataktan bir mesafe yahut aralıkla ayrılmış kılarak]. (Mgh.) Ve bundan dolayı, (Mgh,) **جافى عَضُدَيْهِ** (Mgh, TA) **عَنْ جَنْبيْهِ** (TA) Üst kollarını yanlarından ayırdı yahut uzak tuttu. (Mgh, TA.) [Böylece Müslüman, namazda secde ederken bunu yapmaya emrolunur.] Ve **جافى السَّرْجَ عَنْ ظَهْرِ الفَرَسِ**, (S, * Msb,) ve ↓ **اجفاهُ**, (S, K,) ve ↓ **جَفَاهُ**, (K, [TA’da bunun bir hata olduğu söylenmiştir; fakat bu fiilin benzeri bir kullanımı yukarıda Mgh’nin otoritesiyle zikredilmiştir,]) Eyeri atın sırtından kaldırdı: (S, Msb, K:) ve aynı şekilde, **القَتَبَ عَنْ ظَهْرِ البَعِيرِ** ↓ **أَجْفَيْتُ** [Ben eyeri devenin sırtından kaldırdım]. (M, TA.)

اجفاهُ
4 **اجفاهُ** أجفاه أجفى اجفاه اجفاة Onu yahut onu uzak kıldı, uzaklaştırdı; uzak, ırak yahut çekingen yaptı yahut yaptı ki uzak/ırak olsun. (TA.) ― -b2- 3’e de bak, iki yerde. ― -b3- **اجفى المَاشِيَةَ** Davarları yordu, [S’nin bazı nüshalarında **أَتْعَبَهَا** yerine **تَبِعَهَا** konmuştur,] ve onların yemesine izin vermedi, (AZ, S, K, TA,) ne de onları önceden besledi; onları şiddetle sürerek. (TA.) -A2- **أَجْفَتِ القِدْرُ**: 1’e bak. ― -b2- **أجْفَتِ الأَرْضُ** Arazi, vadinin selinin yahut tencerenin dışarı attığı çerçöp ve köpük olan **جُفَآء** gibi oldu; bunun iyisinin gitmesi bakımından. (Er-Rلghib, TA.)

تجافى
6 **تجافى** جافى تجافى تجافي : 1’e bak, üç yerde. [Secde eden yahut uzanan bir kişi hakkında söylenerek, Üzerinde dayandığı şeyden bedenini yukarı çekti demektir. Ve **تجافى عَنْهُ** genellikle, O yahut o, ondan yahut ondan geri çekildi, çekildi, uzaklaştı, uzak/ırak yahut bir mesafe yahut aralıkla ayrılmış oldu; ve ondan yahut ondan uzaklaştı, çekindi yahut ürktü demektir.] **الذَّبْح** ile **القَتْل** arasındaki fark hakkında şöyle denir: birincisi dış şah damarlarını kesmekledir; ikincisi ise **بِاـِيقَاعِ الفِعِلِ فِى المَحَلِّ مَعَ التَّجَافِى** [Fiili, uzak durarak, kendi mahallinde vuku‘a getirmekle]; bununla, **قَاتِل**’in uzaktan vurduğu, mahalli vurup vurmayacağını bilmediği kastedilir. (Mgh.) Ve [bundan dolayı] şöyle dersin: **تجافى لَهُ عَنْ حَقِّهِ** (mecaz kabul edilerek:) [Hakkından vazgeçti, yani] ona hakkını yahut alacağını verdi. (TA “خمص” maddesinde.) ― -b2- Sağa sola meyletti yahut döndü: ve doğrudan yanlışa. (Har s. 125.) [“دفو” maddesinde 6’ya bak.]

اجتفاهُ
8 **اجتفاهُ** اجتفاه اجتفاة Onu yahut onu yerinden kaldırdı/yerinden uzaklaştırdı. (K.)

استجفاهُ
10 **استجفاهُ** استجفاه استجفاة Onu (yani bir yatağı, vb., K) **جَافٍ** (S, K) saydı; yani kalın, kaba yahut sert/pürtüklü. (TA.) ― -b2- Ondan, hoşnutsuz edici, keder verici, can sıkıcı yahut kötü olan şeyi yapmasını istedi yahut talep etti. (TA.) -A2- **استجفى** Kaba oldu, sert/pürtüklü oldu, haşin oldu, nezaketsiz oldu, katı oldu, huysuz oldu, görgüsüz oldu yahut asık suratlı oldu. (KL. [1’e de bak.])

جَفًا
**جَفًا** جفا : **جَفَآءٌ**’a bak.

جَفْوَةٌ
**جَفْوَةٌ** جف جفو جفوه جفوة Kaba, sert/pürtüklü, haşin, nezaketsiz, katı, huysuz, görgüsüz yahut asık suratlı muamelenin yahut davranışın tek bir defası. (TA.) ― -b2- **جَفَآءٌ**’a da bak, üç yerde.

جِفْوَةٌ
**جِفْوَةٌ** جف جفو جفوه جفوة : **جَفَآءٌ**’a bak.

جَفَآءٌ
**جَفَآءٌ** جفآء yapılışta olur; [kalınlık, irilik, kabalık, sert/pürtüklülük yahut haşinlik anlamında:] ve tabiatta yahut huyda; (TA;) başkalarıyla ünsiyet ve muamelede kabalık, sert/pürtüklülük yahut haşinlik anlamında; (Mgh, Msb,) (Mgh;) nezaketsizlik, katılık, huysuzluk, görgüsüzlük yahut asık suratlılık; çöl halkının baskın bir niteliği; (Mgh, Msb;) bir elbise yahut kumaş parçası hakkında söylenen **جَفَا**’dandır; (Msb;) **بِرٌّ**’ün (S,) yahut **صِلَةٌ**’nin zıddıdır; (K;) ve ayrıca ↓ **جَفًا**, (K,) Lth’ye göre; fakat Az, buna izin veren hiç kimseyi bilmediğini söyler: (TA:) yine, **فِيهِ جِفْوَةٌ** ve **جَفْوَةٌ** sözlerinde ↓ **جِفْوَةٌ** ve ↓ **جَفْوَةٌ** [Onda kabalık, sert/pürtüklülük yahut haşinlik, vb. vardır] demektir: (K:) ve **فُلَانٌ ظَاهِرُ الجِفْوَةِ** Şu kimse, kendisinde kabalık, sert/pürtüklülük yahut haşinlik, vb. açık olan bir kimsedir: (S:) fakat Lth’ye göre, **جفوة** [**جَفْوَةٌ** mi yoksa **جَفْوَةٌ** mi olduğu gösterilmemiştir] **جَفَآءٌ**’dan daha sürekli bir niteliği ifade eder. (TA.) Yine şöyle dersin: ↓ **بِهِ جَفْوَةٌ**, yani O, kabalık, sert/pürtüklülük yahut haşinlik, vb. çekiyor. (K.) Ve **الزَّمَنِ** ↓ **أَصَابَتْهُ جَفْوَةُ** (mecaz:) [Zamanın yahut talihin kabalığı/haşinliği, vb. ona isabet etti]; ve **جَفَوَاتُهُ** [onun kabalıkları/haşinlikleri, vb.]. (TA.)

جُفَآءٌ
**جُفَآءٌ** جفآء Vadi selinin ve tencerenin dışarı attığı çerçöp ve köpük. (Er-Rلghib, TA.) [“جفأ” maddesine de bak.] ― -b2- Ve bundan dolayı, selin **جُفَآء**’una benzetilerek, (mecaz:) İnsanların yahut halkın ilki yahut önde geleni. (TA.) [Fakat “جفأ” maddesine bak.]

جَافٍ
**جَافٍ** جاف جافي [1’in ism-i fâili:] bir elbise yahut kumaş parçasına, (Mgh, Msb,) ve bir yatağa, vb.’ye, (S, * K, TA,) uygulanarak, Kalın, kaba yahut sert/pürtüklü. (Mgh, Msb, TA.) ― -b2- Ve [bundan dolayı] bir adama uygulanarak, (S, TA,) Yapılışça kalın, iri, kaba, sert/pürtüklü yahut haşin; ve tabiat yahut huy bakımından kaba, sert/pürtüklü yahut haşin; arkadaşlarına muamelesinde yahut onlara karşı davranışında kaba, sert/pürtüklü, haşin, nezaketsiz, katı, huysuz, görgüsüz yahut asık suratlı demektir: çoğulu **جُفَاةٌ**. (TA.) Yine şöyle dersin: **رَجُلٌ جَافِى الخِلْقَةِ** [Yapılışça kalın, iri, kaba, sert/pürtüklü yahut haşin bir adam]: ve **جَافِىالخُلُقِ** cimri ve uyumsuz; başkalarıyla ünsiyet ve muamelede kaba, sert/pürtüklü yahut haşin, (K, TA,) ve yanında oturduğu arkadaşına karşı öfkelendiğinde ve hiddetlendiğinde zalim/baskıcı. (TA.) Ve **جَافٍ عَنِ المَوْعِظَةِ** [Öğüde karşı katı]. (TA “جعظر” maddesinde.)

مَجْفُوٌّ
**مَجْفُوٌّ** مجفو : 1’e bak.

مَجْفِىٌّ
**مَجْفِىٌّ** مجفى مجفي : 1’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَفَا
جَفَا U ( n. ac. جَفَآء [ 22A ] ,  جَفَاوَة [ 22t ] ),
a.  Treated harshly, tyrannized over, vexed.

b.  Recoiled, turned away from; slipped, shifted ( saddle ).

c.  Was rough, rude, repulsive.

جَفَّوَ
جَفَّوَ II ,
a.  see I (b) .

b.  Trimmed, pruned, lopped.

جَاْفَوَ
جَاْفَوَ III ,
a.  Removed, took away.

b.  Was rude, obnoxious to.

أَجْفَوَ
أَجْفَوَ IV ,
a.  Took off, removed.

b.  Ill-treated ( cattle ).

تَجَفَّوَ
تَجَفَّوَ V ,
a.  Was trimmed, pruned, lopped.

تَجَاْفَوَ
تَجَاْفَوَ VI
a.  [ 'An ], Moved, shifted away from; withdrew, drew back from.

b.  Abused one another.

جَفْوَة
جَفْوَة 1t ,  جِفْوَة 2t ,
a.  Harshness, tyranny, oppression.

جَاْفِو
جَاْفِو 21 ,
a.  Harsh, cruel, inhuman.

b.  Rude, rough.

جَفَاْو
جَفَاْو 22A ,
a.  see 1t .

جَقَل
جَقَل P. ,
a.  Jackal.

##### Türkçe

جَفَا
**جَفَا** U ( i. ac. **جَفَآء** [ 22A ] , **جَفَاوَة** [ 22t ] ),
a. Sert davrandı, zorbalık etti, eziyet etti.

b. Geri tepti, -den yüz çevirdi; kaydı, yer değiştirdi (eyer).

c. Kaba, nezaketsiz, itici oldu.

جَفَّوَ
**جَفَّوَ** II ,
a. I (b)’ye bak.

b. Budadı, kırptı, kesti.

جَاْفَوَ
**جَاْفَوَ** III ,
a. Giderdi, uzaklaştırdı.

b. -e karşı kaba oldu, rahatsız edici oldu.

أَجْفَوَ
**أَجْفَوَ** IV ,
a. Çıkardı, giderdi.

b. Kötü muamele etti (sığır).

تَجَفَّوَ
**تَجَفَّوَ** V ,
a. Budandı, kırpıldı, kesildi.

تَجَاْفَوَ
**تَجَاْفَوَ** VI
a. [ 'An ], -den uzaklaştı, -den yana kaydı; çekildi, -den geri durdu.

b. Birbirlerine sövdüler.

جَفْوَة
**جَفْوَة** 1t , **جِفْوَة** 2t ,
a. Sertlik, zorbalık, baskı.

جَاْفِو
**جَاْفِو** 21 ,
a. Sert, zalim, insanlık dışı.

b. Kaba, sert.

جَفَاْو
**جَفَاْو** 22A ,
a. 1t’ye bak.

جَقَل
**جَقَل** P. ,
a. Çakal.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

جفو
جَفَا - يَجْفُو - تَجافـَى - يَتَجَافـَى

جَفَا - يَجْفُوْ + الكائن أو الشيء + عن مكان أو شيء أو أمر: ينفر ويبتعد عن الإلف واللصيق والود: يبتعد عن الكائن أو المكان الأصلي الذي نشأ منه وكان يلزمه ويستقر فيه عادة
تَجَافـَى - يَتَجافـَى: على وزن " تفاعل " من " جَفَا - يَجْفُوْ " يتبادل كائنان فعل " جَفَا - يَجْفُوْ " كل مع الآخر بإرادة ذاتية : يبتعد كائنان  كل منهما عن الآخر بعد أن كانا متلازمين في مكان وأصل واحد
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الابتعاد والانفصال عن  اللصيق الإلف، بمسافة ابتعاد قريبة"، وهي:
شَطَنَ - يَشْطُنُ، دَبَرَ - يَدْبُرُ (دَبَرَ - يَدْبِرُ)، شَتَّ - يَشِتُّ، نَبَا - يَنْبُو ،نَشَزَ - يَنْشُزُ، جَفا - يَجْفو
يفرق لفظاً:
جَفَأَ - يَجْفَأُ + كائن + شيئاً: يرميه وينثره ويطرحه بعيداً لعدم نفعه
جَفَا - يَجْفُوْ + الكائن أو الشيء + عن مكان أو شيء أو أمر: ينفر ويبتعد عن الإلف واللصيق والود

تتجافى
 ﴿تتجافى جنوبهم عن المضاجع يدعون ربهم خوفا وطمعا ومما رزقناهم ينفقون(16)﴾ السجدة
مختار الصحاح
● [جفا] ج ف ا: الجَفَاءُ ممدود ضد البر وقد جفَوتُهُ أجفوه جَفَاءً فهو مجْفُوٌّ ولا تقل جفيت و تَجافَى جنبه عن الفراش أي نبا و استَجْفَاهُ عده جَافِيا
معجم الفرائد القرآنية:
ج  ف  و
" تَتَجَافَى" في قوله تعالـى " تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُـونَ رَبَّهُمْ خَوْفـاً وَطَمَعـا"  (16) السجدة .
الجَفوُ : الارتفاع والتباعد، وتجافى جنبه عن الفراش أي نبا عنه .
الراغب
ملخص اللسان
1.     جَفَا الشيءُ يَجْفُو جَفَاءً وتَجافَى: لَمْ يلزم مكانَه،
2.      وأَجْفَيْتُه أَنا: أَنزلته عن مكانه؛
3.     وجَفَا جنْبُه عن الفراش وتَجافَى: نَبَا عنه ولم يطمئنّ عليه.
4.     أَنه كان يُجافي عَضُدَيْه عن جَنْبَيْهِ في السجود أَي يباعدهما.
5.      اقْرَؤُوا القرآن ولا   تَجْفُوا عنه أَي تعاهدوه ولا تبعدوا عن تلاوته.
6.     وجَفا الشيءُ عليه ثَقُل،
7.     الجفاءُ: ترك الصلة والبرّ؛
8.     مَنْ بَدَا جَفَا، أَي من سكن البادية غلُظ طبعه لقلة مخالطة   الناس،
9.     والجَفاءُ غِلَظ الطبع.
10.                        جُفاء السيل وهو ما يقذفه من الزَّبَدِ والوسخ ونحوهما.
11.                        وجَفَيْت البَقْلَ واجْتَفَيْته: اقتلعته من أُصوله كجَفأَه واجْتَفأَه.
12.                        مَسَّ حَوايانا فَلم نُجْفِيها   أَي فلَمَّا نرفع الحَوِيَّة عن ظهرها.
13.                        وجَفَا السرجُ عن ظهر الفرس   وأَجْفَيْته أَنا إِذا رفعته عنه،
14.                        . وتَجافَى جَنْبُه عن  الفراش أَي نَبَا،
15.                         واسْتجفاه أَي عدّه جافياً.
16.                        تَتَجافى جُنُوبُهم عن المضاجع: إِنهم كانوا يصلون في الليل،
17.                        رجل جافِي الخِلْقة وجافِي الخُلُق إِذا كان كَزّاً غليظَ العِشْرة والخُرْقِ في المعاملة والتحامُلِ عند الغضب والسَّوْرةِ على الجليس.
18.                        ليس بالجافي المُهِين أَي ليس بالغليظ الخِلْقة ولا الطبع أَو ليس بالذي يجفو أَصحابه،
19.                        لا   تَزْهَدَنَّ في جَفاءِ الحِقْوِ أَي لا تَزْهَدْ في غلظ الإِزار،
20.                        الجُفاية السفينة   الفارغة،
21.                        وجَفا مالَه: لم يُلازمه.
22.                       وأَجْفَى   الماشيةَ، فهي مُجْفاة: أَتعبها ولم يَدَعْها تأْكل،
لسان العرب
● -    جفا: جَفَا الشيءُ يَجْفُو جَفَاءً وتَجافَى: لَمْ يلزم مكانَه،   كالسَّرْجِ يَجْفُو عن الظَّهْر وكالجَنْب يَجْفُو عن الفِراشِ؛ قال   الشاعر:إِنَّ جَنْبي عن الفِراش لَنابِ،   كتَجافِي الأَسَرِّ فَوْقَ الظِّرابِ   والحُجَّةُ في أَن الجَفاءَ يكون لازماً مثل تَجافَى قولُ العجاج يصف   ثوراً وحشيّاً:   وشَجَرَ الهُدَّابَ عَنْه فَجَفَا   يقول: رفع هُدْب الأَرْطى بقَرْنه حتى تجافى عنه.   وأَجْفَيْتُه أَنا: أَنزلته عن مكانه؛ قال:   تَمُدُّ بالأَعْناق أَو نتَلْوِيها   وتَشْتَكي لَوْ أَنَّنا نُشْكِيها   مَسَّ حَوايانا فَلم نُجْفِيها   أَي فلَمَّا نرفع الحَوِيَّة عن ظهرها. وجَفَا جنْبُه عن الفراش   وتَجافَى: نَبَا عنه ولم يطمئنّ عليه. وجافَيْت جَنْبي عن الفراش فتَجافى،   وأَجْفَيْت القَتَب عن ظهر البعير فَجَفا، وجَفَا السرجُ عن ظهر الفرس   وأَجْفَيْته أَنا إِذا رفعته عنه، وجافاه عنه فتَجافى. وتَجافَى جَنْبُه عن   الفراش أَي نَبَا، واسْتجفاه أَي عدّه جافياً. وفي التنزيل: تَتَجافى   جُنُوبُهم عن المضاجع؛ قيل في تفسير هذه الآية: إِنهم كانوا يصلون في الليل،   وقيل: كانوا لا ينامون عن صلاة العَتَمة، وقيل: كانوا يصلون بين الصلاتين   صلاةِ المغربِ والعشاءِ الأَخيرةِ تَطَوُّعاً. قال الزجاج: وقوله تعالى :   فلا تعلم نفس ما أُخْفِيَ لهم من قُرَّةِ أََعْيُنٍ، دليل على أَنها   الصلاة في جوف الليل لأَنه عملٌ يَسْتَسِرُّ الإِنسان به. وفي الحديث: أَنه   كان يُجافي عَضُدَيْه عن جَنْبَيْهِ في السجود أَي يباعدهما. وفي الحديث:   إِذا سَجَدْتَ فَتَجافَ، وهو من الجَفاءِ البُعْدِ عن الشيء، جفاه إِذا   بعد عنه، وأَجْفاه إِذا أَبعده؛ ومنه الحديث: اقْرَؤُوا القرآن ولا   تَجْفُوا عنه أَي تعاهدوه ولا تبعدوا عن تلاوته. قال ابن سيده: وجَفا الشيءُ   عليه ثَقُل، لما كان في معناه، وكان ثَقُل يتعدى بعلى، عدَّوْه بعلى   أَيضاً، ومثل هذا كثير، والجَفا يقصر ويمدّ خلاف البِرّ نقيض الصلة، وهو من   ذلك. قال الأَزهري: الجفاء ممدود عند النحويين، وما علمت أَحداً أَجاز فيه   القصر، وقد جَفَاه جَفْواً وجَفَاءً. وفي الحديث: غير الْغَالي فيه   والْجافي؛ الجفاءُ: ترك الصلة والبرّ؛ فأَما قوله:   ما أَنا بالجافي ولا المَجْفِيِّ   فإِن الفراء قال: بناه على جُفِيَ، فلما انقلبت الواو ياء فيما لم يسمَّ   فاعله بني المفعول عليه؛ وأَنشد سيبويه للشاعر:   وقَدْ عَلِمَتْ عِرْسِي مُلَيْكَةُ أَنَّني   أَنا الليثُ مَعْدِيّاً عليه وعادِيَا   وفي الحديث عن أَبي هريرة قال: قال النبي، صلى الله عليه وسلم: الحياءُ   من الإِيمان والإِيمانُ   في الجنة والبَذَاءُ من الجَفَاء والجَفاءُ في النار؛ البَذاء، بالذال   المعجمة: الفُحْش من القول. وفي الحديث الآخر: مَنْ بَدَا جَفَا، بالدال   المهملة، خرج إِلى البادية، أَي من سكن البادية غلُظ طبعه لقلة مخالطة   الناس، والجَفاءُ غِلَظ الطبع. الليث: الجَفْوة أَلْزَم في تَرْكِ الصِّلَة   من الجَفاءِ لأَن الجَفاء يكون في فَعَلاته إِذا لم يكن له مَلَقٌ ولا   لَبَقٌ. قال الأَزهري: يقال جَفَوْته جَفْوَة مرّةً واحدة، وجفاءً كثيراً،   مصدر عام، والجَفاء يكون في الخِلْقة والخُلُق؛ يقال: رجل جافِي الخِلْقة   وجافِي الخُلُق إِذا كان كَزّاً غليظَ العِشْرة والخُرْقِ   في المعاملة والتحامُلِ عند الغضب والسَّوْرةِ على الجليس. وفي صفته،   صلى الله عليه وسلم: ليس بالجافي المُهِين أَي ليس بالغليظ الخِلْقة ولا   الطبع أَو ليس بالذي يجفو أَصحابه، والمهين يروى بضم الميم وفتحها، فالضم   على الفاعل من أَهان أَي لا يهين من صحبه، والفتح على المفعول من المَهانة   والحَقارة، وهو مَهِين أَي حقير. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: لا   تَزْهَدَنَّ في جَفاءِ الحِقْوِ أَي لا تَزْهَدْ في غلظ الإِزار، وهو حثٌّ على   ترك التنعم. وفي حديث حُنَيْنٍ: خرج جُفَاءٌ من الناسِ؛ قال ابن الأَثير:   هكذا جاء في رواية، قالوا: ومعناه سَرَعانُ الناس وأَوائِلُهم، تشبيهاً   بجُفاء السيل وهو ما يقذفه من الزَّبَدِ والوسخ ونحوهما.   وجَفَيْت البَقْلَ واجْتَفَيْته: اقتلعته من أُصوله كجَفأَه واجْتَفأَه.   ابن السكيت: يقال جَفَوْته، فهو مَجْفُوّ، قال: ولا يقال جَفَيْت، وقد   جاء في الشعر مَجْفِيّ؛ وأَنشد:   ما أَنا بالجافِي ولا المَجْفِيِّ   وفلان ظاهرُ   الجِفْوة، بالكسر، أَي ظاهر الجَفاء. أَبو عمرو: الجُفاية السفينة   الفارغة، فإِذا كانت مشحونة فهي غامِدٌ وآمِدٌ وغامِدة وآمِدة. وجَفا مالَه:   لم يُلازمه. ورجل فيه جَفْوة وجِفْوة وإِنه لَبَيِّن الجِفْوة، بالكسر،   فإِذا كان هو المَجْفُوّ قيل به جَفْوة. وقولُ المِعْزَى حين قيل لها ما   تصنعين في الليلة المَطِيرة فقالت: الشَّعْر دُقاقٌ والجِلْدُ رُقاق   والذَّنَبُ جُفاءٌ ولا صَبْر بي عن البَيْت؛ قال ابن سيده: لم يفسر اللحياني   جُفاء، قال: وعندي أَنه من النُّبُوِّ والتباعد وقلة اللُّزُوق. وأَجْفَى   الماشيةَ، فهي مُجْفاة: أَتعبها ولم يَدَعْها تأْكل، ولا عَلَفها قبلَ   ذلك، وذلك إِذا ساقها سوقاً شديداً.
مقاييس اللغة:
(جفو) الجيم والفاء والحرف المعتل يدلُّ على أصلٍ واحد: نبوّ الشيء عن الشيء. من ذلك جفَوْتُ الرّجُلَ أجْفُوه، وهو ظاهر الجِفْوة أي الجَفَاء. وجَفَا السَّرْجُ عن ظهر الفَرَس وأجفيته أنا. وكذلك كلُّ شيءٍ إذا لم يَلْزَم [شيئاً] يقال جَفَا عنه يَجفُو. قال أبو النَّجم يصف راعِياً:
صُلْبُ العصا جافٍ عن التغَزُّلِ *** كالصَّقرِ يَجْفُو عن طِرَادِ الدُّخَّلِ
يقول: لا يُحسِن مُغازَلة النساء، يجفُو عنهن كما يَجْفُو الصّقْر عن طراد الدُّخَّل، وهو ابن تَمْرة. والجَفاء: خلاف البِرّ([8]). والجُفَاء: ما نفاه السَّيل، ومنه اشتقاق الجَفَاء.
وقد اطّرد هذا الباب حتى في المهموز، فإنه يقال جَفأتُ الرجلَ إذا صرَعْتَه فضربتَ به الأرض. واجتفَأْتُ البقْلَةَ إذا أنت اقتلعتها من الأرض. وأجْفَأَتِ القِدْرُ بزَبَدها إذا ألْقَتْه، إجْفاءً. ومنه قوله صلى الله عليه وآله وسلم: "ما لم تصطبِحُوا أو تغتبِقُوا أو تجْتَفِئوا بها بَقْلاً"، في رواية من يرويها بالجيم.
ومن هذا الباب تجَفَّأَت البلادُ، إذا ذَهب خَيْرُها. وأنشد:
*ولما رأت أنَّ البلادَ تجفَّأَتْ *** تشكّتْ إلينا عَيْشَها أمُّ حَنْبَلِ([9])
أي أُكِل بَقْلُها.
القاموس المحيط:
و جَفَا جَفاءً وتَجافَى لَمْ يَلْزَمْ مَكانَهُ. واجْتَفَيْتُه أزَلْتُه عن مَكَانِهِ. وجَفَا عليه كذا ثَقُلَ.
والجَفَاءُ: نَقيضُ الصِّلَةِ، ويُقْصَرُ، جَفَاهُ جَفْواً وجَفَاءً. وفيه جَفْوَةٌ، ويُكْسَرُ، أيْ: جفاءٌ، فإن كانَ مَجْفُوًّا، قيل: به جَفْوَةٌ. وجَفَا مالَهُ: لم يُلازِمْهُ، و السَّرْجَ عن فَرَسِه: رَفَعَه، كأَجْفاهُ.
ورجلٌ جافي الخِلْقَةِ والخُلُقِ: كَزٌّ غَليظٌ. واسْتَجْفَى الفِراشَ وغيرَهُ: عَدَّهُ جافياً. وأجْفَى الماشِيَةَ: أتْعَبَها، ولم يَدَعْها تأكُلُ.
تاج العروس:
( جفا جفاء وتجافى لم يلزم مكانه ) كالسرج يجفو عن الظهر وكالجنب يجفو عن الفراش قال الشاعر ان جنبى عن الفراش لناب * كتجافي الاسر فوق الضراب والحجة في ان جفا يكون لازما مثل تجافى قول العجاج يصف ثورا وحشيا * وشجر الهداب عنه فجفا * يقول رفع هدب الارطى بقرنه حتى تجافى عنه ( ولجتفيته أزلته عن مكانه وجفا عليه كذا ) أي ( ثقل ) لما كان في معناه وكان ثقل يتعدى بعلى عدو بعلى أيضا ومثل هذا كثير ( والجفاء ) خلاف البرو ( نقيض الصلة ) ممدود ( ويقصر ) عن الليث قال الازهرى الجفاء ممدود عند النحويين وما علمت أحدا أجاز فيه القصر ولذا اقتصر عليه الجوهرى وقد ( جفاه جفوا وجفاء ) فهو مجفو ولا نقل جفيت فاما قول الراجز * ما أنا بالجافى ولا المجفى * فان الفراء قال بناه على جفى فلما انقلبت الواو ياء فيما لم يسم فاعله بنى المفعول عليه وفى الحديث البذاء من الجفاء والجفاء في النار وفى الحديث الاخر من بدا جفا أي غلظ طبعه لقلة مخالطة الناس ( وفيه جفوة ويكسر أي جفاء ) قال الليث الجفوة ألزم في ترك الصلة من الجفاء وفلان ظاهر الجفوة بالكسر أي الجفاء ( فان كان مجفوا قيل به جفوة ) بالفتح ( وجفا ما له لم يلازمه و ) جفا ( السرج عن فرسه رفعه ) عنه ( كالجفاه ) هكذا في النسخ وهو خلاف ما عليه الاصول بان جفا لازم ففى الصحاح جفا السرج عن ظهر الفرس وأجفيته انا إذا رفعته عنه وفى المحكم وأجفيت القتب عن ظهر البعير فجفا فكلا مهما صريح في ان جفا
لازم فالذي ذهب إليه المصنف خطأ ظاهر وشاهد أجفاه قول الراجز أنشد الجوهرى تمد بالاعناق أو تلويها * وتشتكى لو اننا نشكيها * مس حوايا قلما نجفيها أي قلما نرفع الحوية عن ظهرها ( و ) الجفاء يكون في الخلقة والخلق يقال ( رجل جافى الخلقة و ) جافى ( الخلق ) أي ( كز غليظ ) العشرة خرق في المعاملة متحامل عند الغضب والسورة على الجليس وفى صفته صلى الله عليه وسلم ليس بالجافى المهين أي ليس بالغليظ الخلقة والطبع أي ليس بالذى يجفو أصحابه المهين تقدم في النون ( واستجفى الفراش وغيره عده جافيا ) أي غليظا أو خشنا ( وأجفى الماشية ) فهى مجفاة ( أتعبها ) وفى الصحاح تبعها ( ولم يدعها تأكل ) ولا علفها قبل ذلك وذلك إذا ساقها سوقا شديدا عن أبى زيد * ومما يستدرك عليه جافى جنبه عن الفراش فتجافى وجافى عضديه عن جنبيه باعدهما وجفاه بعد عنه ومنه قول محمد بن سوقة لما قل مالى جفاني اخواني وأجفاه أبعده ومنه الحديث اقرؤا القرآن ولا تجفوا عنه أي لا تبعدوا عن تلاوته وجفاه فعل به ما ساءه واستجفاه طلب منه ذلك والادب صناعة مجفو أهلها وجفت المرأة ولدها لم تتعاهده وفي الحديث من حج
ولم يزرنى فقد جفا أي فعل ما يسؤنى وجفا ثوبه غلظ وكذلك القلم إذا غلظ قطه وهو من جفاة العرب وأصابته جفوة الزمن وجفواته وهو مجاز والجفوة المرة الواحدة من الجفاء والجفاء كغراب ما يرمى به الوادي أو القدر من الغثاء وأجفت القدر زبدها رمته وكذلك جفت وأجفت الارض صارت كالجفاء في ذهاب خيرها قال الراغب أصل كل ذلك الواو دون الهمزة وجفاء الناس سرعانهم وأوائلهم شبهوا بجفاء السيل

##### Türkçe

جفو
**جَفَا - يَجْفُو - تَجافـَى - يَتَجَافـَى**

**جَفَا - يَجْفُوْ** + canlı veya şey + bir yerden veya bir şeyden veya bir işten: ünsiyet, yapışık olma ve sevgi’den ürker ve uzaklaşır: kendisinden doğup çıktığı, ona bitişik olduğu ve onda genellikle yerleşip durduğu asıl canlıdan veya asıl mekândan uzaklaşır.
**تَجَافـَى - يَتَجافـَى**: **" تفاعل "** vezninde, **" جَفَا - يَجْفُوْ "**dan; iki canlı, **" جَفَا - يَجْفُوْ "** fiilini, öz irade ile, birbirleriyle karşılıklı olarak değiş tokuş eder: iki canlı, her biri diğerinden, tek bir mekân ve tek bir asıl üzerinde bitişik iken, birbirinden uzaklaşır.
Ve lafız, “yakın bir uzaklaşma mesafesiyle, ünsiyetli yapışık olandan uzaklaşma ve ayrılma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**شَطَنَ - يَشْطُنُ**، **دَبَرَ - يَدْبُرُ** (**دَبَرَ - يَدْبِرُ**)، **شَتَّ - يَشِتُّ**، **نَبَا - يَنْبُو**، **نَشَزَ - يَنْشُزُ**، **جَفا - يَجْفو**
Lafız bakımından ayırır:
**جَفَأَ - يَجْفَأُ** + canlı + bir şeyi: faydasızlığından dolayı onu atar, saçar ve uzağa fırlatır.
**جَفَا - يَجْفُوْ** + canlı veya şey + bir yerden veya bir şeyden veya bir işten: ünsiyet, yapışık olma ve sevgi’den ürker ve uzaklaşır.

**تتجافى**
﴿**تتجافى جنوبهم عن المضاجع يدعون ربهم خوفا وطمعا ومما رزقناهم ينفقون(16)**﴾ **السجدة**
**مختار الصحاح**
● [**جفا**] ج ف ا: **الجَفَاءُ** uzatılmıştır; **البر**’ün zıddıdır. Ve “onu terk ettim” **جفَوتُهُ** “onu terk ederim” **أجفوه** “terk ediş” **جَفَاءً**; o da “terk edilmiş” **مجْفُوٌّ**dur. Ve **جفيت** deme. Ve “yanı döşekten uzaklaştı” **تَجافَى جنبه عن الفراش**; yani uzaklaştı (**نبا**). Ve “onu kaba saydı” **استَجْفَاهُ**: onu “kaba” **جَافِيا** saydı.

**معجم الفرائد القرآنية:**
ج  ف  و
**" تَتَجَافَى"**; Yüce sözü: **" تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُـونَ رَبَّهُمْ خَوْفـاً وَطَمَعـا"** (16) **السجدة**.
**الجَفوُ**: yükselme ve uzaklaşma; ve “yanı döşekten uzaklaştı” **تجافى جنبه عن الفراش**; yani ondan uzaklaştı (**نبا**).
**الراغب**

**ملخص اللسان**
1. **جَفَا** şey **يَجْفُو** “terk ediş” **جَفَاءً** ve **تَجافَى**: yerini bırakmadı (yerine yapışık kalmadı),
2. ve ben onu **أَجْفَيْتُه**: onu yerinden indirdim;
3. ve “yanı döşekten uzaklaştı” **جَفَا جنْبُه عن الفراش** ve **تَجافَى**: ondan uzaklaştı (**نَبَا**) ve onun üzerinde yatışıp sakinleşmedi.
4. Onun secdede “iki pazusunu iki yanından uzaklaştırdığı” **يُجافي عَضُدَيْه عن جَنْبَيْهِ**: yani ikisini birbirinden uzaklaştırırdı.
5. “Kur’an’ı okuyun ve ondan uzaklaşmayın” **ولا تَجْفُوا عنه**: yani onu gözetin ve onun tilavetinden uzaklaşmayın.
6. Ve şey ona karşı **جَفا**: ağır geldi (**ثَقُل**),
7. **الجفاءُ**: bağ ve iyiliği terk etmek;
8. “Kim bedevîleşirse kaba olur” **مَنْ بَدَا جَفَا**: yani kim çöldeki bedevîde oturursa, insanlarla az karışmasından dolayı tabiatı katılaşır,
9. ve **الجَفاءُ**: tabiatın kabalığıdır.
10. Selin **جُفاء**’sı: onun köpükten, kirden ve benzerlerinden fırlatıp attığı şey.
11. “Yeşilliği söküp çıkardım” **جَفَيْت البَقْلَ** ve **اجْتَفَيْته**: onu köklerinden söküp çıkardım; **جَفأَه** ve **اجْتَفأَه** gibi.
12. “Semerlerimize dokundu da onları kaldırmadık” **مَسَّ حَوايانا فَلم نُجْفِيها**: yani semeri sırtından kaldırmadık.
13. “Eyer atın sırtından uzaklaştı” **وجَفَا السرجُ عن ظهر الفرس**; ve ben onu **أَجْفَيْته**: onu ondan kaldırdığım zaman,
14. ve “yanı döşekten uzaklaştı” **تَجافَى جَنْبُه عن الفراش**: yani uzaklaştı (**نَبَا**),
15. ve “onu kaba saydı” **واسْتجفاه**: yani onu kaba saydı.
16. “Yanları yataklardan uzaklaşır” **تَتَجافى جُنُوبُهم عن المضاجع**: şüphesiz onlar geceleyin namaz kılıyorlardı,
17. “Yaratılışı kaba ve huyu kaba adam” **رجل جافِي الخِلْقة وجافِي الخُلُق**: eğer sert, geçimi ağır, muamelede kaba, öfke anında yüklenen ve oturana karşı taşkın ise.
18. “Kaba, aşağılayıcı değildir” **ليس بالجافي المُهِين**: yani ne yaratılışça ne tabiatça serttir; yahut arkadaşlarına kaba davranan değildir,
19. “Bel kuşağının kabalığında sakın küçümseme” **لا تَزْهَدَنَّ في جَفاءِ الحِقْوِ**: yani izarın kalınlığını küçümseme,
20. **الجُفاية**: boş gemi,
21. Ve “malına karşı kaba davrandı” **وجَفا مالَه**: ona yapışıp durmadı.
22. Ve “davarları yordu” **وأَجْفَى الماشيةَ**; o da “yordurulmuş” **مُجْفاة**dır: onu yordu ve ona yemesine izin vermedi.

**لسان العرب**
● - **جفا**: Şey **جَفَا** “terk eder” **يَجْفُو** “terk ediş” **جَفَاءً** ve **تَجافَى**: yerini bırakmadı; eyerin sırttan uzaklaşması gibi (**كالسَّرْجِ يَجْفُو عن الظَّهْر**) ve yanın döşekten uzaklaşması gibi (**وكالجَنْب يَجْفُو عن الفِراشِ**). Şair dedi ki:
إِنَّ جَنْبي عن الفِراش لَنابِ،
كتَجافِي الأَسَرِّ فَوْقَ الظِّرابِ
Ve delil şudur ki **الجَفاءَ** bazen, **تَجافَى** gibi, lâzım olur: **العجاج**’ın, vahşi bir boğayı vasfederken sözü:
وشَجَرَ الهُدَّابَ عَنْه فَجَفَا
Der ki: boynuzuyla **الأَرْطى**’nın saçaklarını kaldırdı; ta ki ondan uzaklaştı (**تجافى**). Ve ben onu **أَجْفَيْتُه**: onu yerinden indirdim; dedi ki:
تَمُدُّ بالأَعْناق أَو نتَلْوِيها
وتَشْتَكي لَوْ أَنَّنا نُشْكِيها
مَسَّ حَوايانا فَلم نُجْفِيها
Yani semeri sırtından kaldırmadık. Ve “yanı döşekten uzaklaştı” **وجَفَا جنْبُه عن الفراش** ve **تَجافَى**: ondan uzaklaştı (**نَبَا**) ve onun üzerinde yatışıp sakinleşmedi. Ve “yanımı döşekten uzaklaştırdım” **وجافَيْت جَنْبي عن الفراش**; o da uzaklaştı (**فتَجافى**). Ve “semeri devenin sırtından kaldırdım” **وأَجْفَيْت القَتَب عن ظهر البعير**; o da uzaklaştı (**فَجَفا**). Ve “eyer atın sırtından uzaklaştı” **وجَفَا السرجُ عن ظهر الفرس**; ve ben onu **أَجْفَيْته**: onu ondan kaldırdığım zaman. Ve onu ondan uzaklaştırdı (**وجافاه عنه**) da uzaklaştı (**فتَجافى**). Ve “yanı döşekten uzaklaştı” **وتَجافَى جَنْبُه عن الفراش**: yani uzaklaştı (**نَبَا**). Ve “onu kaba saydı” **واسْتجفاه**: yani onu kaba saydı. Ve indirmede: **تَتَجافى جُنُوبُهم عن المضاجع**; bu âyetin tefsirinde denildi ki: şüphesiz onlar geceleyin namaz kılıyorlardı; ve denildi ki: **العَتَمة** namazından uyumazlardı; ve denildi ki: iki namaz arasında, **المغرب** ile **العشاءِ الأَخيرة** arasında, nafile olarak namaz kılarlardı. **الزجاج** dedi ki: Yüce sözü: **فلا تعلم نفس ما أُخْفِيَ لهم من قُرَّةِ أََعْيُنٍ**; bunun delili şudur ki o, gecenin içindeki namazdır; çünkü o, insanın onunla gizlendiği bir ameldir. Ve hadiste: onun secdede “iki pazusunu iki yanından uzaklaştırdığı” **يُجافي عَضُدَيْه عن جَنْبَيْهِ**: yani ikisini birbirinden uzaklaştırırdı. Ve hadiste: “Secde ettiğinde uzaklaş” **إِذا سَجَدْتَ فَتَجافَ**; bu, şeyden uzak olma olan **الجَفاءِ**dandır; “ondan uzaklaştı” **جفاه**: ondan uzaklaştı; ve “onu uzaklaştırdı” **أَجْفاه**: onu uzaklaştırdı. Ondandır hadîs: “Kur’an’ı okuyun ve ondan uzaklaşmayın” **ولا تَجْفُوا عنه**: yani onu gözetin ve onun tilavetinden uzaklaşmayın. **ابن سيده** dedi ki: Şey ona karşı **وجَفا الشيءُ عليه**: ağır geldi (**ثَقُل**); manasında bulunduğu için; ve **ثَقُل** “على” ile geçişli olduğundan, onu da “على” ile geçişli kıldılar; bu çoktur. Ve **الجَفا** kısalır ve uzatılır; **البِرّ**’ün hilâfıdır; bağın zıddıdır; o bundandır. **الأَزهري** dedi ki: **الجفاء** nahivcilere göre uzatılmıştır; onda kısaltmayı caiz gören birini bilmedim. Ve o, onu **جَفَاه** “terk ediş” **جَفْواً** ve **جَفَاءً** ile terk etti. Ve hadiste: “onda aşırı giden değil ve kaba olan değil” **غير الْغَالي فيه والْجافي**; **الجفاءُ**: bağ ve iyiliği terk etmektir. Ama onun sözü:
ما أَنا بالجافي ولا المَجْفِيِّ
Şüphesiz **الفراء** dedi ki: onu **جُفِيَ** üzerine bina etti; sonra, faili adı anılmayan yerde **الواو** **ياء**’ya dönünce, mef’ûlü onun üzerine bina etti. Ve **سيبويه** şaire şu beyti rivayet etti:
وقَدْ عَلِمَتْ عِرْسِي مُلَيْكَةُ أَنَّني
أَنا الليثُ مَعْدِيّاً عليه وعادِيَا
Ve hadiste, **أَبي هريرة**’den: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, dedi: “Haya imandandır; iman cennettedir; ve **البَذَاءُ** **الجَفَاء**dandır; ve **الجَفاء** ateştedir.” **البَذَاء** (mu‘ceme **الذال** ile): sözde çirkinliktir. Ve diğer hadiste: “Kim bedevîleşirse kaba olur” **مَنْ بَدَا جَفَا**; muhmale **الدال** ile: çöle çıktı; yani kim çölde oturursa, insanlarla az karışmasından dolayı tabiatı katılaşır; ve **الجَفاءُ** tabiatın kabalığıdır. **الليث**: **الجَفْوة** bağın terkinde **الجَفاء**dan daha yerleşiktir; çünkü **الجَفاء** onun fiillerinde olur; eğer onda ne yaltaklanma (**مَلَق**) ne de incelik (**لَبَق**) yoksa. **الأَزهري** dedi ki: “Onu bir defa terk ettim” **جَفَوْته جَفْوَة**; ve çokça “terk ediş” **جفاءً**; genel bir masdardır. Ve **الجَفاء** yaratılışta ve huyda olur; denir: “Yaratılışı kaba ve huyu kaba adam” **رجل جافِي الخِلْقة وجافِي الخُلُق**; eğer sert, geçimi ağır, muamelede kaba, öfke anında yüklenen ve oturana karşı taşkın ise. Ve onun, صلى الله عليه وسلم, sıfatında: “Kaba, aşağılayıcı değildir” **ليس بالجافي المُهِين**: yani ne yaratılışça ne tabiatça serttir; yahut arkadaşlarına kaba davranan değildir. Ve **المهين** mimin zammesiyle ve fethasıyla rivayet edilir: zamme, **أَهان**’dan fâil üzerinedir; yani beraberinde bulunanı aşağılamaz; fetha ise **المَهانة** ve hakirlikten mef’ûl üzerinedir; o da **مَهِين**: yani hakirdir. Ve **عمر**’in, رضي الله عنه, hadîsinde: “Bel kuşağının kabalığında sakın küçümseme” **لا تَزْهَدَنَّ في جَفاءِ الحِقْوِ**: yani izarın kalınlığını küçümseme; bu, nimet düşkünlüğünü terk etmeye teşviktir. Ve **حُنَيْنٍ** hadîsinde: “İnsanlardan bir **جُفَاءٌ** çıktı.” **ابن الأَثير** dedi ki: rivayette böyle geldi; dediler ki: manası, insanların acelecileri ve öncüleri; selin **جُفاء**’sına benzetme olarak; o da onun köpükten, kirden ve benzerlerinden fırlatıp attığı şeydir. Ve “yeşilliği söküp çıkardım” **وجَفَيْت البَقْلَ** ve **اجْتَفَيْته**: onu köklerinden söküp çıkardım; **جَفأَه** ve **اجْتَفأَه** gibi. **ابن السكيت**: denir: “Onu terk ettim” **جَفَوْته**; o da “terk edilmiş” **مَجْفُوّ**dur; dedi ki: **جَفَيْت** denmez. Ve şiirde “terk edilmiş” **مَجْفِيّ** gelmiştir; ve şu beyti okudu:
ما أَنا بالجافِي ولا المَجْفِيِّ
Ve falan, kesre ile **الجِفْوة**’nin dış yüzüdür: yani **الجَفاء**’nın dış yüzü. **أَبو عمرو**: **الجُفاية** boş gemidir; dolu olursa **غامِدٌ** ve **آمِدٌ** ve **غامِدة** ve **آمِدة**dir. Ve “malına karşı kaba davrandı” **وجَفا مالَه**: ona yapışıp durmadı. Ve bir adamda **جَفْوة** ve **جِفْوة** vardır; ve şüphesiz o, kesre ile **الجِفْوة**’si apaçıktır. Eğer o, “terk edilmiş” **المَجْفُوّ** ise, “onda **جَفْوة** vardır” denir. Ve keçiye, “yağmurlu gecede ne yaparsın?” denildiğinde onun sözü: “Kıl inceciktir, deri inceciktir, kuyruk **جُفاءٌ**dur; ve evden uzak kalmaya sabrım yoktur.” **ابن سيده** dedi ki: **اللحياني** **جُفاء**’yı açıklamadı; dedi ki: bence o, uzaklaşma (**النُّبُوِّ**) ve uzak durma, ve yapışmanın azlığındandır. Ve “davarları yordu” **وأَجْفَى الماشيةَ**; o da “yordurulmuş” **مُجْفاة**dır: onu yordu ve ona yemesine izin vermedi; ve bundan önce ona yem vermedi; bu, onu şiddetli bir sürüşle sürdüğü zamandır.

**مقاييس اللغة:**
(**جفو**) **الجيم** ve **الفاء** ve illetli harf, tek bir asla delalet eder: şeyin şeyden uzaklaşması (**نبوّ**). Ondandır: “adamı terk ettim” **جفَوْتُ الرّجُلَ** “onu terk ederim” **أجْفُوه**; o da kesre ile **الجِفْوة**’nin dış yüzüdür: yani **الجَفَاء**. Ve “eyer atın sırtından uzaklaştı” **وجَفَا السَّرْجُ عن ظهر الفَرَس**; ve ben onu **أجفيته**. Ve bunun gibi, her şey, bir şeye yapışık kalmadığı zaman, “ondan uzaklaştı” **جَفَا عنه** “uzaklaşır” **يَجفُو** denir. **أبو النَّجم** bir çobanı vasfederken dedi ki:
صُلْبُ العصا جافٍ عن التغَزُّلِ *** كالصَّقرِ يَجْفُو عن طِرَادِ الدُّخَّلِ
Der ki: kadınlarla flört etmeyi iyi yapmaz; onlardan uzak durur (**يجفُو**) tıpkı şahinin, **الدُّخَّل**’i kovalamaktan uzak durması gibi; o, **تَمْرة**’nin oğludur. Ve **الجَفاء**: **البِرّ**’ün hilâfıdır. Ve **الجُفَاء**: selin uzaklaştırdığı şeydir; ve ondan **الجَفَاء**’nın اشتقاق’ı.
Ve bu bab, hemzeli’de bile düzenli olarak sürmüştür; çünkü “adamı yere çaldım” **جَفأتُ الرجلَ** denir: onu devirdin de onunla yere vurdun. Ve “otu söküp çıkardım” **واجتفَأْتُ البقْلَةَ**: onu yerden söküp çıkardığın zaman. Ve “tencere köpüğünü attı” **وأجْفَأَتِ القِدْرُ بزَبَدها**: onu attığı zaman; “atma” **إجْفاءً** ile. Ondandır onun, صلى الله عليه وآله وسلم, sözü: **"ما لم تصطبِحُوا أو تغتبِقُوا أو تجْتَفِئوا بها بَقْلاً"**; onu **الجيم** ile rivayet edenin rivayetinde.
Ve bu babdandır: “memleketler köpüğü atar gibi oldu” **تجَفَّأَت البلادُ**: hayrı gittiği zaman. Ve şu beyti okudu:
*ولما رأت أنَّ البلادَ تجفَّأَتْ *** تشكّتْ إلينا عَيْشَها أمُّ حَنْبَلِ([9])
Yani onun otu yenildi.

**القاموس المحيط:**
Ve **جَفَا** “terk ediş” **جَفاءً** ve **تَجافَى**: yerini bırakmadı. Ve “onu yerinden kaldırdım” **واجْتَفَيْتُه**: onu yerinden giderdim. Ve “ona şu ağır geldi” **وجَفَا عليه كذا**: ağır geldi (**ثَقُلَ**).
Ve **الجَفَاءُ**: bağın zıddıdır (**نَقيضُ الصِّلَةِ**); ve kısaltılır; onu **جَفَاهُ** “terk ediş” **جَفْواً** ve **جَفَاءً** ile terk etti. Ve onda **جَفْوَةٌ** vardır; ve kesrelenir; yani: **جفاءٌ**. Eğer “terk edilmiş” **مَجْفُوًّا** ise, “onda **جَفْوَةٌ** vardır” denir. Ve “malına karşı kaba davrandı” **وجَفَا مالَهُ**: ona yapışıp durmadı. Ve “eyeri atından kaldırdı” **و السَّرْجَ عن فَرَسِه**: onu kaldırdı; **أَجْفاهُ** gibi.
Ve “yaratılışı kaba ve huyu kaba adam” **ورجلٌ جافي الخِلْقَةِ والخُلُقِ**: sert, kalındır. Ve “döşeği ve başkasını kaba saydı” **واسْتَجْفَى الفِراشَ وغيرَهُ**: onu kaba saydı. Ve “davarları yordu” **وأجْفَى الماشِيَةَ**: onu yordu; ve ona yemesine izin vermedi.

**تاج العروس:**
(**جفا جفاء وتجافى لم يلزم مكانه**) eyerin sırttan uzaklaşması gibi ve yanın döşekten uzaklaşması gibi. Şair dedi ki:
ان جنبى عن الفراش لناب * كتجافي الاسر فوق الضراب
Ve delil şudur ki **جفا** bazen, **تجافى** gibi, lâzım olur: **العجاج**’ın, vahşi bir boğayı vasfederken sözü:
* وشجر الهداب عنه فجفا *
Der ki: boynuzuyla **الارطى**’nın saçaklarını kaldırdı; ta ki ondan uzaklaştı (**تجافى**). (Ve “onu yerinden kaldırdım” **ولجتفيته**: onu yerinden giderdim. Ve “ona şu ağır geldi” **وجفا عليه كذا**): yani (**ثقل**) ağır geldi; manasında bulunduğu için; ve **ثقل** “على” ile geçişli olduğundan, onu da “على” ile geçişli kıldılar; bu çoktur. (**والجفاء**) **البرو**’nun hilâfıdır (**نقيض الصلة**); uzatılmıştır (**ممدود**) (ve kısaltılır) **الليث**’ten. **الازهرى** dedi ki: **الجفاء** nahivcilere göre uzatılmıştır; onda kısaltmayı caiz gören birini bilmedim; bu yüzden **الجوهرى** onunla yetindi. Ve o, onu **جفاه** “terk ediş” **جفوا** ve **جفاء** ile terk etti; o da “terk edilmiş” **مجفو**dur. Ve **جفيت** denmez. Ama **الراجز**’in sözü:
* ما أنا بالجافى ولا المجفى *
Şüphesiz **الفراء** dedi ki: onu **جفى** üzerine bina etti; sonra faili adı anılmayan yerde **الواو** **ياء**’ya dönünce, mef’ûlü onun üzerine bina etti. Ve hadiste: **البذاء** **الجفاء**dandır; ve **الجفاء** ateştedir. Ve diğer hadiste: “Kim bedevîleşirse kaba olur” **من بدا جفا**: yani insanlarla az karışmasından dolayı tabiatı katılaşır. (Ve onda **جفوة** vardır; ve kesrelenir; yani **جفاء**) **الليث** dedi ki: **الجفوة** bağın terkinde **الجفاء**dan daha yerleşiktir. Ve falan, kesre ile **الجفوة**’nin dış yüzüdür: yani **الجفاء**. (Eğer “terk edilmiş” **مجفوا** ise, “onda **جفوة** vardır” denir) fetha ile. (Ve “malına karşı kaba davrandı” **وجفا ما له**: ona yapışıp durmadı. Ve “eyeri atından uzaklaştırdı” **وجفا السرج عن فرسه رفعه**) ondan. (**كالجفاه**) nüshalarda böyledir; bu, asılların üzerinde olana aykırıdır; çünkü **جفا** lâzımdır. Nitekim **الصحاح**’ta: “eyer atın sırtından uzaklaştı” **جفا السرج عن ظهر الفرس**; ve ben onu **أجفيته**: onu ondan kaldırdığım zaman. Ve **المحكم**’de: “semeri devenin sırtından kaldırdım” **وأجفيت القتب عن ظهر البعير**; o da uzaklaştı (**فجفا**). İkisi de, **جفا**’nın lâzım olduğuna açık delildir; bu yüzden musannifin gittiği şey apaçık hatadır. Ve **أجفاه**’ın şahidi, **الراجز**’in, **الجوهرى**’nin rivayet ettiği şu beyti:
تمد بالاعناق أو تلويها * وتشتكى لو اننا نشكيها * مس حوايا قلما نجفيها
Yani semeri sırtından pek az kaldırırız. (Ve) **الجفاء** yaratılışta ve huyda olur; denir: (yaratılışı kaba ve) (huyu kaba) adam: yani (sert, kalın); geçimi ağır; muamelede kaba; öfke anında yüklenen; oturana karşı taşkın. Ve onun, صلى الله عليه وسلم, sıfatında: “Kaba, aşağılayıcı değildir” **ليس بالجافى المهين**: yani ne yaratılışça ne tabiatça serttir; yani arkadaşlarına kaba davranan değildir. **المهين** “**النون**”da geçti. (Ve “döşeği ve başkasını kaba saydı” **واستجفى الفراش وغيره عده جافيا**) yani kalın yahut kaba. (Ve “davarları yordu” **وأجفى الماشية**) o da “yordurulmuş” **مجفاة**dır: (onu yordu). **الصحاح**’ta: onu izledi. (Ve ona yemesine izin vermedi) ve bundan önce ona yem vermedi; bu, onu şiddetli bir sürüşle sürdüğü zamandır; **أبى زيد**’den. *Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “yanını döşekten uzaklaştırdı” **جافى جنبه عن الفراش**; o da uzaklaştı (**فتجافى**). Ve “iki pazusunu iki yanından uzaklaştırdı” **وجافى عضديه عن جنبيه**: ikisini birbirinden uzaklaştırdı. Ve “ondan uzaklaştı” **وجفاه**: ondan uzaklaştı. Ondandır **محمد بن سوقة**’nin sözü: “Malım azaldığında kardeşlerim beni terk etti” **لما قل مالى جفاني اخواني**. Ve “onu uzaklaştırdı” **وأجفاه**: onu uzaklaştırdı. Ondandır hadîs: “Kur’an’ı okuyun ve ondan uzaklaşmayın” **اقرؤا القرآن ولا تجفوا عنه**: yani onun tilavetinden uzaklaşmayın. Ve “ona kötü geleni yaptı” **وجفاه**. Ve “elbisesi kalınlaştı” **وجفا ثوبه**; ve aynı şekilde kalem, kesimi kalınlaştığı zaman; bu, Arapların kabaları (**جفاة**)ndandır. Ve ona zamanın bir kabalığı (**جفوة**) ve kabalıkları (**جفواته**) isabet etti; bu mecazdır. Ve **الجفوة**: **الجفاء**’dan bir defadır. Ve **الجفاء** (غراب gibi): vadinin yahut tencerenin köpükten attığı şeydir (**الغثاء**). Ve “tencere köpüğünü attı” **وأجفت القدر زبدها**: onu attı; ve aynı şekilde **جفت** ve **أجفت**. Ve “yer hayrı giderek sel köpüğü gibi oldu” **وأجفت الارض**: hayrının gitmesinde **الجفاء** gibi oldu. **الراغب** dedi ki: bütün bunun aslı, hemze değil **الواو**dur. Ve “insanların acelecileri ve öncüleri” **وجفاء الناس**: selin **جفاء**’sına benzettiler.
