# جفو — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%81%D9%88/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جفو

: ( و ( *!جَفَا *!جَفاءً *!وتَجافى : لم يَلْزَمْ مَكَانَهُ ) ، كالسَّرْجِ يَجْفُو عن الظَّهْرِ ، وكالجَنْبِ يَجْفُو عن الفِراشِ ، قالَ الشاعِرُ :
إِنَّ جَنْبي عن الفِراشِ لَنابِ
*!كتَجافِي الأَسَرِّ فَوْقَ الظِّرابِوالحُجَّةُ في أَنَّ جفا يكونُ لازِماً مِثْل *!تَجافَى قولُ العجَّاج يَصِفُ ثوْراً وحْشِيّاً :
وشَجَرَ الهُدَّابَ عَنْه *!فَجَفَا يقولُ : رَفَعَ هُدْب الأَرْطى بقَرْنِه حتى تَجافَى عنه .
( *!واجْتَفَيْتُه : أَزَلْتُه عن مَكانِهِ .
( *!وجَفَا عليه كذا ) : ) أَي ( ثَقُلَ ) ، لما كانَ في مَعْناه ، وكانَ ثَقُل يتعدَّى بعلى ، عدَّوْه بعلَى أَيْضاً ، ومِثْلُ هذا كَثيرٌ .
( *!والجَفاءُ ) : ) خِلافُ البِرِّ و ( نَقيضُ الصِّلَةِ ) ، مَمْدودٌ ( ويُقْصَرُ ) ؛ ) عن الليْث .
قالَ الأزْهرِيُّ : *!الجَفاءُ ، مَمْدودٌ عنْدَ النّحْويِّين ، وما عَلِمْتُ أَحداً أَجازَ فيه القَصْرَ ؛ ولذا اقْتَصَرَ عليه الجَوْهرِيُّ ؛ وقد ( *!جَفاهُ *!جَفْواً ) *!وجَفاءً ، فهو *!مَجْفُوٌّ ، ولا تَقُل جَفَيْت ، فأمَّا قَوْلُ الراجزِ :
ما أَنا *!بالجافِي ولا *!المَجْفِيِّ فإنَّ الفرَّاءَ قالَ : بناهُ على جُفِيَ ، فلمَّا انْقَلَبتِ الواوُ ياءً فيمَا لم يُسَمَّ فاعِلُهُ بني المَفْعولُ عليه .
وفي الحدِيثِ : البَذاءُ مِن الجَفاءِ والجفَاءُ في النارِ .
وفي الحدِيثِ الآخرِ : مَنْ بَدَا جَفَا ،

أَي غَلُظ طَبْعُه لقلَّةِ مُخالَطَةِ الناسِ .
( وفيه *!جَفْوَةٌ ، ويُكْسَرُ : أَي *!جَفاءٌ .
( قالَ الليْثُ : *!الجَفْوةُ أَلْزَم في تَرْكِ الصلّةِ مِن الجَفاءِ .
وفلانٌ ظاهِرُ *!الجِفْوةِ ، بالكسْرِ : أَي الجَفَاء .
( فإن كانَ *!مَجْفُوّاً قيلَ به *!جَفْوَةٌ ) ، بالفَتْح .
( وجَفَا مالَهُ : لم يُلازِمْهُ .
( و ) جَفَا ( السَّرْجَ عن فَرَسِه : رَفَعَه ) عنه ، ( *!كأَجْفاهُ ) ، هكذا في النسخ وهو خِلافُ ما عليه الأُصُول بأنَّ جَفَا لازِمٌ ؛ ففي الصِّحاح : جَفَا السَّرْج عن ظَهْرِ الفَرَسِ *!وأَجْفَيْتُه أَنا إذا رَفَعْتَه عنه .
وفي المُحْكَم : وأَجْفَيْت القَتَب عن ظَهْرِ البَعيرِ فجَفَا ؛ فكَلامُهما صَرِيحٌ في أنَّ جَفا لازِمٌ ؛ فالذي ذَهَبَ إليه المصنِّفُ خَطَأٌ ظاهِرٌ .
وشاهِدُ *!أَجْفاهُ قَوْلُ الراجز أَنْشَدَه الجوْهرِيُّ :
تَمُدُّ بالأَعْناقِ أَو تَلْوِيهاوتَشْتَكي لَوْ أنَّنا نُشْكِيها مَسَّ حَوايا قلما *!نُجْفِيها أَي قلما نَرْفَع الحَوِيَّة عن ظَهْرِها .
( و ) الجَفاءُ يكونُ في الخِلْقَةِ والخُلُق ؛ يقالُ : ( رجُلٌ *!جافِي الخِلْقَةِ و ) جافِي ( الخُلُقِ ) ، أَي ( كَزٌّ غَلِيظُ ) العِشْرةِ خرقٌ في المُعامَلَةِ مُتحامِلٌ عند الغَضَبِ والسَّوْرةِ على الجَلِيسِ .
وفي صفَتِهِ صلى الله عليه وسلم ( ليسَ *!بالجافِي المُهِين ) ، أَي ليسَ بالغلِيظِ الخِلْقةِ والطَّبْع ، أَي ليسَ بالذي *!يَجْفُو أَصْحابَه ، والمَهِين تقدَّمَ في النونِ .
( *!واسْتَجْفَى الفِراشَ وغيرَهُ : عدَّهُ *!جافِياً ) ، أَي غلِيظاً أَو خَشِناً .

( *!وأجْفَى الماشِيَةَ ) ، فهي *!مُجْفاةٌ : ( أَتْعَبَها ) ؛ ) وفي الصِّحاحِ : تَبِعَها ؛ ( ولم يَدَعْها تأْكُلُ ) ، ولا علَفَها قبْلَ ذلِكَ ، وذلِكَ إذا سَاقَها سَوْقاً شَديداً ؛ عن أَبي زيْدٍ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!جافَى جَنْبَه عن الفِراشِ *!فتَجافَى .
*!وجافَى عَضُدَيْه عن جَنْبَيْهِ : باعَدَهُما .
*!وجَفاهُ : بَعُدَ عنه ؛ ومنه قَوْلُ محمد بنِ سوقَةَ : لمَّا قلَّ مالي *!جَفانِي إخْواني .
*!وأَجْفاهُ : أَبْعَدَه ؛ ومنه الحدِيثُ : ( اقْرَؤُا القُرْآنَ ولا *!تَجْفُوا عنه ) ، أَي لا تَبْعدُوا عن تِلاوَتِه .
*!وجَفاهُ : فَعَلَ به ما ساءَهُ .
*!واسْتَجْفاهُ : طَلَبَ منه ذلِكَ .
والأدَبُ صِناعَةٌ *!مَجْفُوُّ أَهْلُها .
*!وجفَتِ المرْأَةُ وَلَدَها : لم تَتَعاهَدْه .
وفي الحدِيثِ : ( مَنْ حَجَّ ولم يَزُرْني فقد جَفا ) ، أَي فَعَل ما يَسُوءني .
وجَفَا ثَوْبه : غَلُظَ ؛ وكَذلِكَ القَلَم إذا غَلُظَ قَطّه .
وهو مِن *!جُفَاةِ العَرَبِ .
وأَصابَتْه *!جَفْوَةُ الزَّمنِ *!وجَفَاوتُه ؛ وهو مَجازٌ .
*!والجَفْوَةُ : المَرَّةُ الواحِدَةُ مِن *!الجَفاءِ ، *!والجُفاءُ كغُرابٍ : ما يُرْمى به الوادِي أَو القِدْرِ مِن الغثاءِ .
*!وأَجْفَتِ القِدْرُ زبدَها : رَمَتْه ؛ وكَذلِكَ *!جَفَتْ .
*!وأَجْفَتِ الأرضُ : صارَتْ *!كالجفاءِ في ذَهابِ خَيْرِها .
قالَ الرّاغبُ : أَصْلُ كلّ ذلِكَ الواوُ دونَ الهَمْزةِ .

*!وجُفَاءُ النَّاسِ : سَرَعانهم وأَوائِلُهم ، شُبِّهوا *!بجُفَاءِ السَّيْل .

### Türkçe

: ( ve ( **جَفَا** **جَفاءً** **وتَجافى** : yerini terk etmedi ) ، eyer gibi sırttan **يَجْفُو** (yani uzak durur/ayrılır), ve yan gibi döşekten **يَجْفُو** (yani uzak durur/ayrılır). Şair dedi ki:
Şüphesiz benim yanım döşekten elbette uzak duran(dır),
**كتَجافِي** sedirlerin tepelerin üstünde (uzak durması) gibi.

Ve **جفا**’nın **تَجافَى** gibi لازم (geçişsiz) olduğuna delil, el-ʿAccâc’ın vahşî bir boğayı vasfederken sözü(dür):
Ve onun üzerinden saçaklı ağacı, derken **فَجَفَا**;
der ki: boynuzuyla arṭâ’nın saçak(larını) kaldırdı, ta ki ondan **تَجافَى** etti (uzaklaştı).

( **واجْتَفَيْتُه** : onu yerinden giderdim/uzaklaştırdım.

( **وجَفَا عليه كذا** ) : yani ( ağır geldi )؛ mânasında bulunduğu için; ve **ثَقُل** “على” ile geçişli olduğundan, onu da “على” ile geçişli kıldılar; bunun benzeri çoktur.

( **والجَفاءُ** ) : iyiliğin zıddı ve ( bağın/صلة’nin nakîzi )dir; uzatmalı(dır) (ve kısaltılır)؛ el-Leys’ten.

el-Ezherî dedi ki: **الجَفاءُ** nahivciler yanında uzatmalı(dır); onda kısaltmayı câiz gören bir kimse bilmedim; bu yüzden el-Cevherî onunla yetindi; ve ( **جَفاهُ** **جَفْواً** ) **وجَفاءً**; o hâlde o **مَجْفُوٌّ**’dur; ve “**جَفَيْت**” deme. Amma râcizin sözü:
Ben ne **بالجافِي**yim ne de **المَجْفِيِّ**;
çünkü el-Ferrâ dedi ki: onu **جُفِيَ** üzerine bina etti; vav, faili adlandırılmayan(da) yâ’ya dönünce, mef‘ûl onun üzerine bina edildi.

Hadiste: “Kötü söz **الجَفاءِ**dandır; ve **الجفَاءُ** ateştedir.”

Diğer hadiste: “Kim (bâdiyeye) çıktıysa **جَفَا** etti,”

yani tabiatı katılaştı; insanların az karışması sebebiyle.

( Ve onda **جَفْوَةٌ** vardır, ve kesrelenir: yani **جَفاءٌ**.

( el-Leys dedi ki: **الجَفْوةُ**, **الجَفاءِ**dan daha bağlayıcıdır sıla’yı terk etmede.

Ve falan, kesre ile, **الجِفْوةِ**si zahirdir: yani **الجَفَاء**.

( Eğer **مَجْفُوّاً** ise, onun hakkında fetḥa ile **جَفْوَةٌ** denir.

( Ve **جَفَا** malını: ona ملازم olmadı.

( Ve ) **جَفَا** ( eyeri atından: onu ) ondan kaldırdı, ( **كأَجْفاهُ** )؛ nüshalarda böyledir; hâlbuki asılların üzerinde bulunduğu şeye aykırıdır: **جَفَا**’nın لازم (geçişsiz) olması; çünkü es-Ṣıḥâḥ’ta: “Eyer atın sırtından **جَفَا** etti; ve ben onu ondan kaldırdığımda **أَجْفَيْتُه**” (vardır).

Ve el-Muḥkem’de: “Devenin sırtından katabı **أَجْفَيْتُ** de, o da **فَجَفَا** etti”; ikisinin sözü, **جفا**’nın لازم olduğunda sarihtir; öyleyse musannifin gittiği şey açık bir hatadır.

**أَجْفاهُ**’nun şahidi, el-Cevherî’nin inşad ettiği râcizin sözü(dür):
Boyunlarla uzatır yahut onları büker,
Şikâyet eder; keşke biz onu şikâyet ettirseydik;
Havâyâya dokunma; onu pek az **نُجْفِيها**;
yani haviyye’yi onun sırtından pek az kaldırırız.

( Ve ) **الجَفاءُ** yaratılışta ve huyda olur; denir ki: ( bir adam **جافِي الخِلْقَةِ** ve ) **جافِي** ( **الخُلُقِ** )؛ yani ( sert, kalın ) ülfeti; muamelede kaba; öfke ve taşkınlık anında oturana karşı kendini zorlayan.

Onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında: “O, **بالجافِي المُهِين** değildir”; yani yaratılış ve tabiatça kalın değildir; yani ashabına **يَجْفُو** eden değildir; ve **المَهِين** nûn maddesinde geçti.

( **واسْتَجْفَى الفِراشَ** ve başkasını: onu **جافِياً** saydı )؛ yani kalın yahut kaba.

( **وأجْفَى الماشِيَةَ** ) , o hâlde o **مُجْفاةٌ**dır: ( onu yordu )؛ ve es-Ṣıḥâḥ’ta: onu takip etti; ( ve onu yemeye bırakmadı ), ve bundan önce ona yem vermedi; bu, onu şiddetli bir sevk ile sürdüğünde olur; Ebû Zeyd’den.

Ona istidrâk olunanlardandır:
**جافَى** yanını döşekten, derken **فتَجافَى**.
**وجافَى** iki pazusunu iki yanından: ikisini uzaklaştırdı.
**وجَفاهُ**: ondan uzaklaştı; bundan Muhammed b. Sûḳa’nın sözü: malım azalınca **جَفانِي** kardeşlerim.
**وأَجْفاهُ**: onu uzaklaştırdı; bundan hadis: “Kur’ân’ı okuyun ve ondan **تَجْفُوا** etmeyin”; yani onun tilâvetinden uzaklaşmayın.
**وجَفاهُ**: ona, onu kötüleyecek şeyi yaptı.
**واسْتَجْفاهُ**: ondan bunu istedi.
Edeb bir sanattır; ehli **مَجْفُوٌّ** (uzak bırakılmış)tır.
**وجفَتِ** kadın çocuğunu: onu gözetmedi.
Hadiste: “Kim hacceder de beni ziyaret etmezse, gerçekten **جَفا** etmiştir”; yani beni kötüleyecek şeyi yapmıştır.
Ve **جَفَا** elbisesi: kalınlaştı; aynı şekilde kalem, kesimi kalınlaştığında.
Ve o, Arapların **جُفَاةِ**sindendir.
Ona zamanın **جَفْوَةُ**si ve onun **جَفَاوتُه** isabet etti; bu mecazdır.
**والجَفْوَةُ**: **الجَفاءِ**dan bir tek kerre; ve **الجُفاءُ** (غُراب gibi): vadinin yahut tencerenin köpükten attığı şeydir.
**وأَجْفَتِ** tencere köpüğünü: onu attı; aynı şekilde **جَفَتْ**.
**وأَجْفَتِ** yer: hayrının gitmesinde **كالجفاءِ** gibi oldu.
er-Râgıb dedi ki: bütün bunun aslı, hemze değil vavdır.

**وجُفَاءُ النَّاسِ**: onların çabuk olanları ve ilk gelenleridir; onları selin **بجُفَاءِ**suna benzettiler.
