# جلح (ج-ل-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%84%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ل - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والجيم واللام معهما
ح ج ل، ل ح ج، ج ل ح، ح ل ج مستعملات
حجل:
الحَجَلُ: القَيَح، الواحدة حَجَلةٌ. وحَجَلة العَروس تُجمَع على حِجال وحَجَل، قال:
يا رُبَّ بيْضاءَ ألوفٍ للحَجَل
والحَجْل، مجزوم، مَشْيُ المُقيَّد. وحِجلاً القَيد: حَلْقَتاه. قال عديّ بن زيد:
أعاذلُ قد لاقَيْتُ ما يَزَعُ الفَـتَـى		وطابَقْتُ في الحِجلَيْن مَشْيَ المُقيَّدِ
وفلانٌ يَحْجِل: إذا رَفَعَ رجلاً وَيَثِبُ في مَشْيه على رِجْل، يقال: حَجَلَ. ونَزَوان الغُراب حَجْله.
والحِجْل: الخَلْخال، ويقال: الحَجْل أيضاً، قال النابغة:
على أنَّ حِجْلَيْها وإن قُلتُ أُوسِعا		صَمُوتانِ من ملءٍ وقِلّةِ مَنطِق
والتَحْجيل: بَياضٌ في قَوائِم الفَرَس، فَرَسٌ مُحَجَّل، وفَرَسٌ بادٍ حُجُولُه، قال:
تَعالَوا فإِنَّ الـعِـلْـمَ عـنـدَ ذَوي		النُهَى من الناس كالبَلقْاء بادٍ حُجُولُها
والحَوْجَلةُ: من صِغار القَوارير ما وسعَ رأسُها، قال العجاج:
كأنَّ عَيْنَيهِ من الغُؤُورِ		قَلْتانِ أو حَوْجَلتا تارُورِ
وحَجَل الإبلِ: أولادُها وحَشوها. وحَجَلتْ عينُه: غارَتْ، قال:
فتُصبحُ حاجـلةً عـينُـه		بحِنْو اسِتِه وصَلاهُ عُيوبُ
حجل:
الجَحْل: ضرب من اليعسوب، والجمع جحِلان غير الخليل: ضَبٌّ جَحُول إذا كان ضَخْماً كبيراً.
لحج:
اللحَج: كَسر العين مثل اللَّخَص إلا أنّه من تحت ومن فوق. واللحجَ: الغَمَص نفسه. واللَّحْج، مجزُوم، المَيْلُولة التَحجَوا إلى كذا. وأَلحَجَهُمْ فيه كذا: أَمالَهُم فيه، قال:
ويَلْتَحجُوا بَكْراً لدَى كلِّ مِذنَبِ
قال العجاج:
أو تَلْحَجَ الألسُنُ فينا مَلْحَجا
أي تقولُ فينا فتَميل إلى القَبْيحِ عن الحَسَن.
جلح:
الجَلَحُ: ذَهابُ شَعْر مُقَدَّم الرأس، والنعتُ أجْلَحُ. والتَجليحُ: التَعميم في الأمر. وناقَةٌ مِجلاح: وهي المُجَلِّحة على السنة الشديدة في بقاءِ لَبَنٍها، والجميعُ: المَجاليح، قال:
شَدَّ الفَناءُ بمصباح مَجالـحَـه		شَيْحانةٌ خُلِقَتْ خَلْقَ المَصاعيبِ
والجالحةُ والجَوالحُ: ما تَطايَرَ من رؤوس النَبات كالقُطْن من الريح ونحوه من نَسْج العنكبوت. وكالثَّلْح إذا تَهافَتَ.
والجَلْحاء: البَقَرةُ الذاهبُ قَرناها بأَخَرةٍ. جُلاح: اسمُ أبي أُحَيْحَة، وكان سيِّدَ بني النَجّار وهو جَدّ عبد المطَّلب، كانت أمُّه سَلمَى بنتَ عَمْرو بنِ أُحَيْحَة. والمُجَلَّح: الكثير الأكل، ومنه ابن مقبل:
إذا اغبَرَّ العِضاهُ المُجَلَّحُ
وهو الذي أُكِلَ فلم يُتْرَكْ منه شيءٌ.
حلج:
والحَلْجُ: حَلْجُ القُطن بالمِحْلاج. والحَلْج في السَّيْر كقولك: بَيْننا وبينَهم حَلْجة صالحةٌ وحَلْجةٌ بعيدة، قال أبو النجم:
منه بعجز كصَفاةِ الحَيْجَل
وفي الأصل: الحَيْلَج.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الجيم** ve **اللام** onlarla birlikte

**ح ج ل**، **ل ح ج**، **ج ل ح**، **ح ل ج** kullanımdadırlar.

**حجل**:
**الحَجَلُ**: irin; teki **حَجَلةٌ**. Ve gelinin **حَجَلة**’si **حِجال** ve **حَجَل** üzere toplanır; dedi ki:
يا رُبَّ بيْضاءَ ألوفٍ للحَجَل

Ve **الحَجْل** (cezimli): bağlanmışın yürüyüşü. Ve **حِجلاً** (bağ) **القَيد**: onun iki halkasıdır. **عديّ بن زيد** dedi ki:
أعاذلُ قد لاقَيْتُ ما يَزَعُ الفَـتَـى		وطابَقْتُ في الحِجلَيْن مَشْيَ المُقيَّدِ

Ve falan **يَحْجِل**: bir ayağı kaldırdığı ve yürüyüşünde bir ayak üzerinde sıçradığı zaman; denir: **حَجَلَ**. Ve karganın sıçrayışı onun **حَجْله**’idir.
Ve **الحِجْل**: halhal; ve **الحَجْل** de denir. **النابغة** dedi ki:
على أنَّ حِجْلَيْها وإن قُلتُ أُوسِعا		صَمُوتانِ من ملءٍ وقِلّةِ مَنطِق

Ve **التَحْجيل**: atın ayaklarında beyazlık; **فَرَسٌ مُحَجَّل**; ve **فَرَسٌ** ki **حُجُولُه** belirgin; dedi ki:
تَعالَوا فإِنَّ الـعِـلْـمَ عـنـدَ ذَوي		النُهَى من الناس كالبَلقْاء بادٍ حُجُولُها

Ve **الحَوْجَلةُ**: küçük şişelerden, başı (ağzı) sığan (tür); **العجاج** dedi ki:
كأنَّ عَيْنَيهِ من الغُؤُورِ		قَلْتانِ أو حَوْجَلتا تارُورِ

Ve **حَجَل الإبلِ**: onların yavruları ve iç dolusu. Ve **حَجَلتْ عينُه**: çöktü. Dedi ki:
فتُصبحُ حاجـلةً عـينُـه		بحِنْو اسِتِه وصَلاهُ عُيوبُ

**حجل**:
**الجَحْل**: yusufçuk türünden bir tür; çoğulu **جحِلان**. **الخليل**’den başkası: iri büyük olduğu zaman **ضَبٌّ جَحُول** (der).

**لحج**:
**اللحَج**: gözün kırılması; **اللَّخَص** gibi, ancak alttan ve üsttendir. Ve **اللحجَ**: bizzat çapaklanmanın kendisi. Ve **اللَّحْج** (cezimli): meyletme; **التَحجَوا** şuna meylettiler. Ve **أَلحَجَهُمْ** onda şuna: onları onda meylettirdi. Dedi ki:
ويَلْتَحجُوا بَكْراً لدَى كلِّ مِذنَبِ

**العجاج** dedi ki:
أو تَلْحَجَ الألسُنُ فينا مَلْحَجا

Yani: bizim hakkımızda söyler de, güzeli bırakıp çirkine meyleder.

**جلح**:
**الجَلَحُ**: başın ön kısmının saçının gitmesi; sıfatı **أجْلَحُ**. Ve **التَجليحُ**: işte genelleme. Ve **ناقَةٌ مِجلاح**: o, şiddetli yılda sütünü bırakmada (sütünü sürdürmede) **المُجَلِّحة** olan (devedir); hepsi: **المَجاليح**. Dedi ki:
شَدَّ الفَناءُ بمصباح مَجالـحَـه		شَيْحانةٌ خُلِقَتْ خَلْقَ المَصاعيبِ

Ve **الجالحةُ** ve **الجَوالحُ**: rüzgâr ve benzeriyle bitkinin başlarından pamuk gibi uçuşan şey; ve örümcek ağından olan benzeri. Ve **الثَّلْح** gibi, dökülüp saçıldığı zaman.
Ve **الجَلْحاء**: boynuzları sonradan gitmiş inek. **جُلاح**: **أبي أُحَيْحَة**’nin adıdır; ve o **بني النَجّار**’ın efendisiydi ve **عبد المطَّلب**’in dedesidir. Annesi **سَلمَى بنتَ عَمْرو بنِ أُحَيْحَة** idi. Ve **المُجَلَّح**: çok yiyen; ondan **ابن مقبل**:
إذا اغبَرَّ العِضاهُ المُجَلَّحُ

Ve o, yenilmiş olup ondan hiçbir şey bırakılmayan kimsedir.

**حلج**:
Ve **الحَلْجُ**: **القُطن**’u **المِحْلاج** ile çırpmak. Ve yürüyüşte **الحَلْج**: senin “bizimle onların arasında iyi bir **حَلْجة** ve uzak bir **حَلْجة** var” demen gibi. **أبو النجم** dedi ki:
منه بعجز كصَفاةِ الحَيْجَل

Ve asılda: **الحَيْلَج**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

جَلَحَ المالُ الشَجَرَ يَجْلَحُهُ بالفتح، جَلْحاً، إذا رَعى أعالِيَهُ وقَشَرَهُ.
والجَوالح: ما تطاير من رُءوس القَصَبِ والبَرْديِّ شِبْهَ القُطْنِ.
والمُجالِحُ: الناقةُ التي تَدُرُّ في الشِتاء، والجمع المَجاليحُ.
والمَجَاليح أيضاً: السِنونَ اللّواتي تَذْهب.
وناقةٌ مِجْلاحٌ: جَلْدَةٌ على السَنَةِ الشديدة في بقاء لَبَنها.
والجَلَحُ: فَوْقَ النَزَع، وهو انحِسارُ الشَعَر عن جانِبَي الرأس. أوَّله النَزَعُ، ثم الجَلَحُ، ثم الصَلَعُ.
وقد جَلِحَ الرجل بالكسر، فهو أَجْلَحُ بَيِّنُ الجَلَح، واسم ذلك الموضع الجَلَحَةُ.
والأَجْلَحُ من الهوادج: الذي ليس له رأْسٌ مُرتَفِعٌ. قال أبو ذؤيب:
إن لم تَكُنْ حِسانُ الزيِّ هَوادِجُهافإنَّهنَّ حِسانُ الـزيِّ أَجْـلاحُ
وبَقَرٌ جُلَّحٌ، أي لا قُرون لها.
والمُجَلِّحُ: الرَجُلُ الكثير الأكل. والمجَلَّحُ المأكول.
والتَجْليحُ أيضاً: الإقْدامُ الشَديدُ، والتَصْميمُ.
والجُلاحُ بالضم مخفَّفةٌ: السَيْل الجُراف.
الأصمعيّ: جالَحتُ الرَجُلَ بالأمْرِ، إذا جاهَرْتَهُ به. والمُجالَحَةُ: المُكاشَفَةُ بالعَداوَةِ.
والمُجالِحُ: المُكابِرُ.

##### Türkçe

**جَلَحَ** mal **الشَجَرَ**’i, fetha ile **يَجْلَحُهُ**; **جَلْحاً** (yapar): eğer onun üst kısımlarını otlayıp onu soyarsa.

**والجَوالح**: **القَصَبِ** ve **البَرْديِّ** başlarından pamuk benzeri olarak uçuşup saçılan şey.

**والمُجالِحُ**: kışın süt veren dişi deve; çoğulu **المَجاليحُ**.

**والمَجَاليح** da: gidip giden yıllar.

Ve **مِجْلاحٌ** bir deve: sütünü kalıcı kılmada şiddetli yıla karşı dayanıklı.

**والجَلَحُ**: **النَزَع**’ın üstündedir; o, saçın başın iki yanından çekilip geri gitmesidir. Onun ilki **النَزَع**’dır, sonra **الجَلَح**’tır, sonra **الصَلَع**’dır.

Ve adam kesre ile **جَلِحَ**; o hâlde o, **أَجْلَحُ**tur, **الجَلَح**ı açık-seçiktir; o yerin adı **الجَلَحَةُ**’dir.

Ve **الأَجْلَحُ** (hevdaclerden): yükseltilmiş bir başı olmayan. Ebû Züeyb dedi ki:
Eğer onların hevdacleri güzel giyimli değilse,
şüphesiz onlar güzel giyimli **أَجْـلاحُ**tur.

Ve **جُلَّحٌ** sığırlar: yani onların boynuzları yoktur.

**والمُجَلِّحُ**: çok yiyen adam. **والمجَلَّحُ**: yenilmiş olan.

**والتَجْليحُ** da: şiddetli atılma/ileri atılma ve kesin azim.

**والجُلاحُ** (damme ile) hafifletilmiş: sürükleyip götüren sel.

el-Asma‘î: **جالَحتُ** adamı bir iş ile: eğer onu onunla açıktan yüzleştirirsem. **والمُجالَحَةُ**: düşmanlıkla açıkça ortaya koyma.

**والمُجالِحُ**: inatla direnen.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ج ل
حجل ، جحل ، حلج ، لحج ، جلح ، لجح : مستعملات .
حجل : قال الليث : الحَجَلُ : القَبَج ، الواحدة حَجَلة . وسمعتُ بعض العرب يقول : قالت القَطا للحَجَل : حَجَلْ حَجَلْ ، تَفِرُّ في الجبل ، من خشية الرَّجل . فقالت الحجَل للقطا : قَطَاقَطَا ، بَيْضُكِ ثِنْتا ، وبَيْضِي مِائَتا . قلت : الحَجَل : إناث اليَعاقِيب ، واليَعاقِيبُ : ذُكورها ، ورَوى ابنُ شُمَيْل حديثاً أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( اللَّهُمّ إني أَدعو قريشاً وقد جعَلوا طعامي كطعام الحَجَل ) . قال النَّضْر : الحَجَل هو القَبَج يأكل الحبّة بعد الحبّة لا يَجِدّ . قلت : أراد أنهم لا يَجِدّون في إجابتي ، ولا يَدْخُل
منهم في دين الله إلا الخَطِيئَةُ بعد الخطيئة .
وقال الليث : الحَجَلَة للعَرُوس ، والجميع الحِجال . وقال الفرزدق :
رَقَدْن عليهن الحِجالُ المُسَجَّف
قال : الحِجال وهي جماعة ، ثم قال : المُسَجَّف فذَكَّر : لأن لفظ الحِجال لفظُ الواحد مثل الجِدار والجِراب ، ومثله قول الله : ( وَنَسِىَ خَلْقَهُ قَالَ مَن يُحىِ الْعِظَامَ ) ( يس : 78 ) ولم يَقُل : رَمِيمة .
الليث : الحَجْل : مشي المُقَيَّد ، قال : والإنسان إذا رفع رجلا وتوثَّب في مشيه على رِجْل فقد حَجَلَ ، ونَزَوان الغُراب : حَجْلُه . وقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لزيد : أنت مولانا فحَجَلَ . قال أبو عُبيد : الحَجْل : أن يَرْفَع رِجْلاً ويقفِزَ على الأخرى من الفرح ، وقد يكون بالرِّجْلَين جميعاً إلا أنه قَفزٌ وليس بمَشْي .
وقال الليث : الحَجْل والحِجْل لغتان ، وهو الخَلْخال ، قال : وحِجْلا القَيْدِ : حَلْقَتاه . الحرَّاني عن ابن السكيت : الحِجْل : الْخَلْخال : وجمعه حُجُول ، ونحو ذلك رَوَى أبو عُبيد عن أصحابه حِجْل بكسر الحاء ، وما علمتُ أحداً أجاز الحِجْل غير ما قاله الليث وهو غَلَط . وقال عَدِيّ :
أعاذِلُ قد لاقيتُ ما يَزَعُ الفَتَى
وطابقتُ في الحِجْلين مَشْيَ المُقَيَّد
وقال ابن السّكّيت : حَجَل يَحْجُلُ حَجْلاً إذا مَشَى في القَيْد .
ثعلب عن ابن الأعرابي أن المُفَضَّل أنشده :
إذا حُجِّلَ المِقْرَى يكون وفاؤُه
تَمامَ الذي تَهْوِي إليه المَوَارِد
قال : المِقْرى : القَدَح الذي يُقْرَى فيه ، وتَحْجِيلُه : أن تَصُبَّ فيه لُبَيْنَة قليلة قَدْر تَحْجِيل الفرس ثم يُوَفَّى المِقْرى بالماء ، وذلك في الجُدُوبة وعَوَز اللّبن . وقال أبو نصر عن الأصمعيّ : إذا حُجِّل المِقْرى أي سُتِر بالحَجَلة ضَنّاً به ليشربوه هم .
وقال الليث : التَّحْجِيل : بياض في قَوائم الفرَسِ . تقول : فرس مُحَجَّل ، وفرس بادٍ حُجولُه ، قال الأعشى :
تَعَالَوْا فإنّ العِلْمَ عند ذوي النُّهى
من الناس كالبَلْقَاء بادٍ حُجُولُها
وقال أبو عُبيدة : المُحَجَّلُ من الخيل : أن تكون قوائمه الأربع بِيضاً يبلغ البياض منها ثُلُث الوَظِيف ونصفه أو ثلثيه بعد أن يتجاوز الأَرْساغ ، ولا يَبْلُغ الرُّكْبَتَين والعُرْقُوبين ، فيقال : مُحَجَّل القوائم فإن بلغ البياضُ من التحجيل رُكبَة اليد وعُرْقُوبَ الرِّجْل فهو فرس مُجَبَّب ، فإن كان البياض بِرِجْليه دون اليد فهو مُحَجَّل إن جاوز الأرساغ ، وإن كان البَيَاضُ بِيَدَيْه دون رجليه فهو أَعْصَمُ ، فإن كان في ثلاثِ قوائمَ دون رِجْل أو دون يَدٍ فهو مُحَجَّل الثلاث مُطْلَق اليد أو الرِّجل ، ولا يكون التَّحْجِيل واقعاً بِيَدٍ ولا يَدَيْن إلا أن يكون معها أو معهما رجل أو رجلان .
قلت : وأُخِذ تحجيلُ الخيل من الحِجْل وهو حَلْقة القَيْد ، جُعِلَ ذلك البياض في
قوائمها بمنزلة القُيُود ، وجَمْع الحِجْل حُجُول .
ويقال : أَحْجَلَ الرَّجُلُ بَعِيرَه إحجالا إذا أطلق قيدَه من يده اليُمنى وشَدّه في الأُخْرى . وحَجَّل فلان أمرَه تَحْجِيلا إذا شَهَرَه ، ومنه قول الْجَعدِيّ يهجو لَيْلَى الأَخْيَليَّة :
أَلاَ حَيِّيَا ليلَى وقولا لها هَلاَ
فقد رَكِبتْ أَمراً أَغَرّ مُحَجَّلا
وضَرْع مُحجَّل : به تَحجيل من أثر الصِّرار ، وقال أبو النَّجم :
عن ذي قَرَاميصَ لها مُحَجَّلِ
وحَجَّلَتِ المرأَةُ بنانَها إذا لَوَّنَت خضابها .
أبو عُبيد عن أبي زيد : نَعجةٌ حَجْلاء ، وهي البيضاءُ الأَوْظِفة وسائرها أَسْود .
عمرو عن أبيه : الحُجَيْلاَءُ : الماء الذي لا تصيبه الشمس .
وقال الليث : الحَوْجَلة : ما كان من القوارِير من صغارها واسعَ الرأس ، وأنشد :
كأنَّ عينيه من الغُؤُورِ
قَلْتَان أَوْ حَوْجَلَتا قَارُور
أبو العباس : عن ابن الأعرابي قال : الحَواجِل : القوارِيرُ ، والسَّواجِل : غُلُفها ، وأنشد ابن الأنباري :
نَهْج تَرَى حوله بَيْضَ القَطَا قَبَصاً
كأنّه بالأفاحِيص الحَواجيلُ
حواجِلٌ مُلِئَت زَيتاً مُجَرَّدَة
ليست عليهنّ من خُوص سَواجِيلُ
قال : القَبَصُ : الجماعاتُ والقِطَع ، والسّواجيلُ : الغُلُف ، واحدها ساجُول وسَوْجَل .
قال : وحَجَل الإبِل : صِغارُ أولادها وحَشْوُها ، قال لَبِيد :
لها حَجَلٌ قد قرّعَت من رُؤوسه
لها فوقَه ممّا تَحلَّب واشل
قال ابن السِّكِّيت : استعار الحَجل فجعلها صِغار الإبل .
والتَّحجيل والصّليبُ : سِمَتان من سِماتِ الإبل .
وقال ذو الرُّمَّة يصف إبلا :
يَلُوحُ بها تَحجيلُها وصَليبُها
وأما قول الشاعر :
ألم تَعْلَمي أنّا إذا القِدْر حُجِّلَت
وأُلْقِي عن وَجْه الفَتاةِ سُتُورُها
حُجّلت القِدْر أي سُتِرت كما تُسْتَر العَرُوس فلا تَبْرُز .
ويقال : حَجَلَتْ عينُه وحَجَّلَت إذا غارت ، وأنشد أبو عُبيدة :
حَواجِلُ العُيون كالقِداح
وقال آخر في الإفراد دون الإضافة :
حَواجِلٌ غائِرَة العُيون
جحل : الليث : الجَحْل : ضرب من اليعاسِيب من صغارها ، والجميع الجِحْلان .
أبو عُبيد عن الفرّاء : الجَحْلُ : ضَرْب من الحِرْباء .
الحرّاني عن ابن السّكّيت قال : الجَحْل هو من الضِّبابِ : الضَّخم .
أبو زيد : الجَحْلُ السِّقاء الضَّخْم أو الزّقّ ، قال : والجَحْل : صَرْعُ الرجلِ صاحبه . يقال : جَحَلَه جَحْلا إذا صَرَعَه .
أبو عُبيد عن الأصمعي : ضَرَبَه ضَرْبا فجَحَلَه ، ويقال بالتشديد : جَحَّله إذا صَرَعَه .
ابن الأعرابي : الجَحْلاء من النوق : العظيمة الخلق .
قال : والجُحال : السُّمُّ .
والجَحْلُ : السيد من الرجال . والجَحْل : ولدُ الضَّبّ . والجَحْل : يَعْسُوب النحل .
لحج : قال الليث : اللَّحَجُ : الغَمَصُ نفسه .
واللحْج مجزوم هو المَيْلُولة ، ويقال : التَحَجُوا إلى كذا وكذا ، وألْحَجَهُم إليه كذا أي أمالهم وأنشد قول العجاج :
أَوْ تَلْحَجُ الألسُنُ فينا مَلْحَجا
أي تقول فينا فتميل عن الحَسَنِ إلى القبيح .
أبو عُبيد عن أبي زيد : لَحْوَجْتُ الخبَر لَحْوجة : خَلَّطْتُه عليه .
وقال الفراء : لَحّجَهُ تلْحِيجاً إذا أظهر غير ما في نفسه .
الأصمعي وغيره : أتى فلان فلاناً فلم يجد عنده مَوئِلا ولا مُلْتَحجاً وأنشد :
حُبَّ الضَّرِيكِ تِلاَدَ المالَ زَرَّمَه
فَقْرٌ ولم يتَّخِذ في الناس مُلْتَحَجَا
شمر عن ابن الأعرابي : ألحاجُ الوادي : نواحيه وأطرافه ، واحدها لُحْجُ .
غيره : لَحِجَ الشيء إذا ضاق ، ولحِجَتْ عينُه ، وقال الشَّمّاخ :
بخَوْصَاوَيْنِ في لُحْجٍ كَنينِ
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال لزوايا البيت : الألْحاجُ والأدْحال والجوازي والحراسم والأخصام والأكسار والمَزْوِيّاتُ .
قال : والملاحِيج : الطرق الضيقة في الجبال .
وفي ( النوادر ) : لحجه بالعصا إِذا ضربه ، ولحجَه بعينه .
لجح : أبو عُبيد عن الأصمعي : اللُّجْحُ الجيم قبل الحاء : الشيء يكون في الوادي نحوٌ من الدَّحْل في أسفله وأسفل البئر والجبل كأنه نَقْب .
قال شمر : وأنشدني ابن الأعرابي :
بادٍ نواحِيه شَطُون اللُّجْح
قال : والقصيدة على الحاء . وأصله اللحج الحاء قبل الجيم فقُلِب .
جلح : الجَلحُ : ذهاب الشعر من مُقدَّم الرأس ، والنعت أَجْلَج وجَلْحَاءُ . أبو عُبيد : إذا انحسر الشعر عن جانبي الجبهة فهو أنْزَع ، فإن زاد قليلاً فهو أَجْلَحُ ، فإذا بلغ النصف ونحوه فهو أجْلَى ثم هو أَجْلَه ، وجمع الأَجْلح جُلْحٌ وجُلْحان .
الليث : جُلاح : اسمُ أبي أُحَيْحة بن الجُلاح الخزرجي .
قال : والتَّجْليح : التَّصْميم في الأمْر والمُضِيُّ ، يقال : جَلَّح في الأمر فهو مُجَلِّح .
وقال أبو زيد : جَلَّح على القوم تَجْليحا إذا
حَمَل عليهم ، وقال امرؤ القيس :
عصافِيرٌ وذِبَّان ودُودٌ
وأَجْرَأُ من مُجَلِّحَة الذِّئَاب
وقال لبِيد يصف فَلاةً :
فكُنَّ سفينَها وضَرَبْنَ جَأْشاً
لخَمْسٍ في مُجَلِّحة أَزُومِ
أي مفازة مُنكَشِفة بالشرّ .
أبو عُبيد عن أبي عَمْرو قال : المُجَلِّح : الكثير الأكل ، والمُجَلَّح : المأْكُول ، وقال ابن مُقْبل :
. . . إذا اغْبَرَّ العِضاهُ المُجَلَّحُ
وهو الذي أُكِل حتى لم يُتْرَك منه شيء .
قال ابن السكيت : جَلَحَ المالُ الشجرَ يَجْلَحُه جَلْحاً إذا أكل أعلاه . قال : والمجلوح : المأكول رأسُه وأنشد :
ألا ازْحَمِيه زَحْمةً فَرُوحي
وجاوِزِي ذا السَّحَمِ المجلُوح
المأْكُول رأسه .
وقال الليث : الناقة المجْلاحُ هو المُجَلَّحَة على السَّنَة الشَّدِيدة في بقاء لبنها ، والجمِيعُ المجاليح ، وقال أبو ذؤيب :
المانِحُ الأَدَمَ والخُورَ الهِلابَ إذا
ما حارد الخُورُ واجْتُثَّ المجاليحُ
قال : المجاليح : التي لا تُبَالي قُحوطَ المطر ، قلت : مجاليح الإبل : التي تقضم العِيدان إذا أقحطت السَّنَةُ فتَسْمَنُ عليها .
أبو عُبيد عن الأصمعي قال : المجاليحُ من النوق : التي تَدِرُّ في الشتاء .
والتّجليح : السَّيْر الشّديدُ .
وقال ابن شُمَيْل : جَلَّح علينا أي أتى علينا .
الليث : الجالحة ، والجوالح : ما تطاير من رُؤوس النَّباتِ شِبْه القُطْن في الرِّيح وما أشبه ذلك من نَسْج العنكبوت ، وكذلك الثَّلج إذا تهافت .
قال : والجلْحَاء من البَقَر : التي تَذْهَب قرناها أُخُرا .
وقرية جَلْحاءُ : لا حِصْن لها ، وقُرى جُلْح ، وبقر جُلْح : لا قُرون لها .
وقال الأصمعي : أنشدني ابن أبي طَرَفة :
فسكَّنتُهم بالْقَوْل حتى كأنَّهم
بَوَاقِرُ جُلْحٌ سَكَّنَتْها المراتِعُ
وفي حديث أبي أيوب : ( مَنْ بات على سطح أَجْلح فلا ذِمَّة له ) .
قال شمر : هو السطح الذي لم يُحجَّر بجدار ولا غيره مما يَرُدُّ الرجل ، قال : والأَجْلَح من الثَّيران : الذي لا قَرْن له .
وبقرة جَلْحَاء ، وهودج أَجْلَح : لا رَأْس له . وأكمة جَلْحَاء : إذا لم تكن محددة الرأس ، وفي الحديث : ( إن الله ليُؤدِّي الْحُقوق إلى أهلها حتى يَقُصَّ للشاة الجَلْجاء من الشاة القرناء نَطْحَتْها ، قلت : وهذا يبين لك أن الجلحاءَ من الشاءِ والبقر بمنزلة الْجَمَّاء التي لا قرن لها .
حلج : أبو العباس عن عمرو عن أبيه : حَلَج إذا مشى قليلاً قليلاً .
وقال ابن الأعرابي : حَلَج الديكُ يَحلِجُ حلْجاً إذا نشر جنَاحيه ومشى إلى أُنثاه ليَسْفِدها .
قال : والحُلُج : عُصَارا الحِنَّاء . والحُلُج هي التُّمور بالألْبان : والحُلُج أيضاً : الكثيرو الأكل .
ابن السكيت : الْحلِيجة : عُصارة نِحْيٍ أو لبَن أُنْقِعَ فيه تمر .
وفي ( نوادر الأعراب ) يقال : حَجَنْت إلى كذا حُجونا ، وحاجَنْتُ وأَحْجَنْتُ وأَحْلَجْتُ ، وحالجْتُ ، ولاحَجْتُ ولَحَجْتُ لُحُوجاً وتفسيره لُصوقُك بالشيء ودخولك في أضعافه .
الليث : الْحَلجُ : حَلْج القطن بالمحلاج على المِحلَج .
وقال : والْحَلْجُ في السير كقولك : بيننا وبينهم حَلْجَةٌ صالحة وحَلْجَةٌ بعيدة . قلت : الذي سمعتُه من العرب : الْخَلْجُ في السير بالخاء ، يقال : بيننا وبينهم خَلْجة بعيدة ، ولا أُنْكر الحاء بهذا المعنى ، غير أن الْخلْجَ بالخاء أكثر وأفشى من الحلْج .
وقال الليث : يقال : دَعْ ما تَحَلَّج في صدرك وتَخَلَّج أي شككت فيه .
قال شمر : وهما قريبان من السّواء .
وقال الأصمعي : تَحَلّج في صدري وتَخَلَّج أي شككتُ فيه ، وفي حديث عَدِيّ بن حاتم ( لا يَتَحَلَّجَنَّ في صدرك طعام ضارَعْتَ فيه النَّصْرَانيّة ) .
قال شمر : معنى لايَتَحَلَّجَنَّ أي لا يدخُلَنَّ قلبَك منه شيءٌ يعني أنه نظيف .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للحِمار الخفيف : مِحْلج ومِحْلاج ، وجمعه المَحاليج . والحَلِيجة : عُصارَة الْحِنّاء .
وقال في موضع آخر : المحاليج : الحُمُر الطِّوالُ .

##### Türkçe

ح ج ل
**حجل** ، **جحل** ، **حلج** ، **لحج** ، **جلح** ، **لجح** : kullanımdadırlar.

**حجل** : Leys dedi: **الحَجَلُ**: **القَبَج**’dır; bir tanesi **حَجَلة**. Bazı Arapların şöyle dediğini işittim: **القَطا** **الحَجَل**’e dedi ki: **حَجَلْ حَجَلْ** ، dağda kaçarsın, adam korkusundan. **الحجَل** de **القطا**’ya dedi ki: **قَطَاقَطَا** ، senin yumurtan ikidir, benim yumurtam iki yüzdür. Dedim: **الحَجَل**: **اليَعاقِيب**’in dişileridir; **اليَعاقِيبُ**: onların erkekleridir. İbn Şümeyl, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) şöyle dediğine dair bir hadis rivayet etti: ( **اللَّهُمّ إني أَدعو قريشاً وقد جعَلوا طعامي كطعام الحَجَل** ). Nadr dedi: **الحَجَل** o **القَبَج**’dır; taneyi taneden sonra yer, ciddîleşmez. Dedim: Muradı, benim çağrıma icabette ciddîleşmemeleridir; onlardan Allah’ın dinine, ancak hatadan sonra hata girer.

Leys dedi: **الحَجَلَة** gelin içindir; hepsi **الحِجال**. Ferazdak dedi:
رَقَدْن عليهن الحِجالُ المُسَجَّف
Dedi: **الحِجال** bir topluluktur; sonra **المُسَجَّف** dedi de müzekker getirdi; çünkü **الحِجال** lafzı, **الجِدار** ve **الجِراب** gibi tekil lafzıdır. Bunun benzeri Allah’ın sözü: ( **وَنَسِىَ خَلْقَهُ قَالَ مَن يُحىِ الْعِظَامَ** ) ( يس : 78 ) ve “**رَمِيمة**” demedi.

Leys: **الحَجْل**: bağlanmışın yürüyüşüdür. Dedi: İnsan bir ayağını kaldırıp yürüyüşünde bir ayak üzerinde sıçrayarak atılırsa **حَجَلَ** etmiştir; karganın sıçrayışı: onun **حَجْل**’üdür. Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) Zeyd’e: “Sen bizim mevlamızsın” dedi de o **حَجَلَ** etti. Ebû Ubeyd dedi: **الحَجْل**: sevinçten bir ayağı kaldırıp öteki üzerinde sıçramaktır; iki ayakla da olabilir; ancak o bir sıçrayıştır, yürüyüş değildir.

Leys dedi: **الحَجْل** ve **الحِجْل** iki lehçedir; o **الخَلْخال**’dır. Dedi: **حِجْلا القَيْدِ**: onun iki halkasıdır. Harrânî, İbn Sikkît’ten: **الحِجْل**: **الْخَلْخال**; çoğulu **حُجُول**. Bunun benzerini Ebû Ubeyd, ashabından **حِجْل** (حاء kesresiyle) diye rivayet etti; Leys’in söylediği dışında **الحِجْل**’i kimsenin caiz gördüğünü bilmedim; o yanlıştır. Adî dedi:
أعاذِلُ قد لاقيتُ ما يَزَعُ الفَتَى
وطابقتُ في الحِجْلين مَشْيَ المُقَيَّد
İbn Sikkît dedi: **حَجَل** **يَحْجُلُ** **حَجْلاً**: bağda yürüdüğü zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Müfaddal ona şu beyti okudu:
إذا حُجِّلَ المِقْرَى يكون وفاؤُه
تَمامَ الذي تَهْوِي إليه المَوَارِد
Dedi: **المِقْرَى**: içinde ikram edilen kadehtir; onun **تَحْجِيلُه**: içine, atın **تَحْجِيل**i miktarınca az bir **لُبَيْنَة** dökmendir; sonra **المِقْرَى** su ile tamamlanır; bu, kıtlıkta ve sütün azlığındadır. Ebû Nasr, Asma‘î’den: **حُجِّلَ المِقْرَى**: yani onu, kendileri içsin diye cimrilikle **الحَجَلة** ile örttü.

Leys dedi: **التَّحْجِيل**: atın ayaklarında beyazlıktır. Dersin ki: **فرس مُحَجَّل**; ve **فرس** ki **حُجولُه** görünür. A‘şâ dedi:
تَعَالَوْا فإنّ العِلْمَ عند ذوي النُّهى
من الناس كالبَلْقَاء بادٍ حُجُولُها
Ebû Ubeyde dedi: Atlardan **المُحَجَّلُ**: dört ayağının beyaz olmasıdır; beyazlık, **الوَظِيف**’in üçte birine, yarısına yahut üçte ikisine ulaşır; **الأَرْساغ**’ı geçtikten sonra; **الرُّكْبَتَين** ve **العُرْقُوبين**’e ulaşmaz. Denir ki: **مُحَجَّل القوائم**. Eğer **التَّحْجِيل**den beyazlık elin dizine ve ayağın topuğuna ulaşırsa o **فرس مُجَبَّب**’dir. Eğer beyazlık iki ayağında olup ellerinde değilse, **الأرساغ**’ı aşarsa o **مُحَجَّل**’dir. Eğer beyazlık iki elinde olup ayaklarında değilse o **أَعْصَمُ**’dır. Eğer üç ayakta olup bir ayak yahut bir el hariçse o **مُحَجَّل الثلاث**; eli yahut ayağı serbest bırakılmıştır. **التَّحْجِيل** bir elde yahut iki elde vaki olmaz; ancak onunla yahut onlarla birlikte bir ayak yahut iki ayak olursa.

Dedim: Atların **تحجيل**i, **الحِجْل**’den alınmıştır; o, bağın halkasıdır. O beyazlık, onların ayaklarında bağlar menzilesinde kılındı. **الحِجْل**’in çoğulu **حُجُول**.

Ve denir: Adam devesini **أَحْجَلَ** eder, **إحجالا**: sağ elinden bağını çözüp ötekine bağladığı zaman. Falan, işini **حَجَّل** etti, **تَحْجِيلا**: onu açığa vurduğu zaman. Bundan, Ca‘dî’nin Leylâ el-Ahyeliyye’yi hicvederken sözü:
أَلاَ حَيِّيَا ليلَى وقولا لها هَلاَ
فقد رَكِبتْ أَمراً أَغَرّ مُحَجَّلا
Ve **ضَرْع مُحجَّل**: onda, **الصِّرار** izinden **تَحجيل** vardır. Ebû’n-Necm dedi:
عن ذي قَرَاميصَ لها مُحَجَّلِ
Kadın, parmak uçlarını **حَجَّلَت**: kınasını renklendirdiği zaman.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **نَعجةٌ حَجْلاء**: o, **الأَوْظِفة**’si beyaz, geri kalanı siyah olandır.

Amr, babasından: **الحُجَيْلاَءُ**: güneşin değmediği sudur.

Leys dedi: **الحَوْجَلة**: şişelerden küçük olan, başı geniş olan şeydir. Şu beyit okundu:
كأنَّ عينيه من الغُؤُورِ
قَلْتَان أَوْ حَوْجَلَتا قَارُور

Ebû’l-Abbâs: İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الحَواجِل**: şişelerdir; **السَّواجِل**: onların kılıflarıdır. İbnü’l-Enbârî şu beyti okudu:
نَهْج تَرَى حوله بَيْضَ القَطَا قَبَصاً
كأنّه بالأفاحِيص الحَواجيلُ
حواجِلٌ مُلِئَت زَيتاً مُجَرَّدَة
ليست عليهنّ من خُوص سَواجِيلُ
Dedi: **القَبَصُ**: topluluklar ve parçalar; **السّواجيلُ**: kılıflar; bir tanesi **ساجُول** ve **سَوْجَل**.

Dedi: **حَجَل الإبِل**: yavrularının küçükleri ve iç dolgusudur. Lebîd dedi:
لها حَجَلٌ قد قرّعَت من رُؤوسه
لها فوقَه ممّا تَحلَّب واشل
İbn Sikkît dedi: **الحَجل**’i ödünç aldı da onu, develerin küçükleri yaptı.

**التَّحجيل** ve **الصّليبُ**: develerin damgalarından iki damgadır.

Zü’r-Rumme develeri vasfederek dedi:
يَلُوحُ بها تَحجيلُها وصَليبُها

Şairin şu sözüne gelince:
ألم تَعْلَمي أنّا إذا القِدْر حُجِّلَت
وأُلْقِي عن وَجْه الفَتاةِ سُتُورُها
**حُجّلت القِدْر**: yani gelin örtüldüğü gibi örtüldü; böylece ortaya çıkmaz.

Ve denir: Gözü **حَجَلَتْ** ve **حَجَّلَت**: çöktüğü zaman. Ebû Ubeyde şu beyti okudu:
حَواجِلُ العُيون كالقِداح
Bir başkası, izafesiz tekil kullanımda:
حَواجِلٌ غائِرَة العُيون

**جحل** : Leys: **الجَحْل**: küçüklerinden bir tür **اليعاسِيب**’dir; hepsi **الجِحْلان**.

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **الجَحْلُ**: **الحِرْباء**’dan bir türdür.

Harrânî, İbn Sikkît’ten: **الجَحْل** **الضِّبابِ**’dan olan: iri olanıdır.

Ebû Zeyd: **الجَحْلُ**: iri **السِّقاء** yahut **الزّقّ**. Dedi: **الجَحْل**: adamın arkadaşını yere sermesidir. Denir: onu **جَحَلَه** **جَحْلا**: onu yere serdiği zaman.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Ona bir vuruş vurdu da onu **جَحَلَه**; şeddeli de denir: onu **جَحَّله**: onu yere serdiği zaman.

İbnü’l-A‘râbî: Develerden **الجَحْلاء**: yaratılışı büyük olan.

Dedi: **الجُحال**: zehirdir.

Ve **الجَحْلُ**: erkeklerden efendidir. Ve **الجَحْل**: kelerin yavrusudur. Ve **الجَحْل**: arının reisi olanıdır.

**لحج** : Leys dedi: **اللَّحَجُ**: bizzat **الغَمَصُ**’tur.

Ve cezmedilmiş **اللحْج**: meyletmedir. Denir: **التَحَجُوا** şuna şuna; ve onları ona **أَلْحَجَهُم** etti şu: yani onları meylettirdi. A‘câc’ın sözü okundu:
أَوْ تَلْحَجُ الألسُنُ فينا مَلْحَجا
Yani: hakkandan çirkine meylederek bizim hakkımızda söyler.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Haberi **لَحْوَجْتُ** **لَحْوجة**: ona karıştırdım.

Ferrâ dedi: Onu **لَحّجَهُ** **تلْحِيجاً**: içinde olanın dışında olanı ortaya koyduğu zaman.

Asma‘î ve başkaları: Falan, falana geldi de yanında ne bir sığınak ne de bir **مَوئِلا** ve ne de bir **مُلْتَحجاً** buldu. Şu beyit okundu:
حُبَّ الضَّرِيكِ تِلاَدَ المالَ زَرَّمَه
فَقْرٌ ولم يتَّخِذ في الناس مُلْتَحَجَا

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **ألحاجُ الوادي**: onun yanları ve uçlarıdır; bir tanesi **لُحْجُ**.

Başkası: Şey **لَحِجَ**: daraldığı zaman; ve gözü **لحِجَتْ**. Şemmâh dedi:
بخَوْصَاوَيْنِ في لُحْجٍ كَنينِ

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Evin köşelerine **الألْحاجُ** ve **الأدْحال** ve **الجوازي** ve **الحراسم** ve **الأخصام** ve **الأكسار** ve **المَزْوِيّاتُ** denir.

Dedi: **الملاحِيج**: dağlardaki dar yollardır.

Ve **( النوادر )**’de: Onu sopayla **لحجه**: onu vurduğu zaman; ve onu gözüyle **لحجَه**.

**لجح** : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **اللُّجْحُ** (جيم, حاء’dan önce): vadide, alt tarafında **الدَّحْل** benzeri bir şeydir; kuyunun ve dağın altı; sanki bir **نَقْب**.

Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî bana şu beyti okudu:
بادٍ نواحِيه شَطُون اللُّجْح
Dedi: Kaside **الحاء** üzerinedir. Aslı **اللحج**’dir; **الحاء** **الجيم**’den önceydi; sonra çevrildi.

**جلح** : **الجَلحُ**: başın ön tarafından saçın gitmesidir. Sıfatı **أَجْلَج** ve **جَلْحَاءُ**. Ebû Ubeyd: Saç, alnın iki yanından çekilirse o **أنْزَع**’dır; biraz artarsa o **أَجْلَحُ**’tır; yarıya ve benzerine ulaşırsa o **أجْلَى**; sonra o **أَجْلَه**’dir. **الأَجْلح**’ın çoğulu **جُلْحٌ** ve **جُلْحان**.

Leys: **جُلاح**: Hazrecî **أبي أُحَيْحة بن الجُلاح**’ın adıdır.

Dedi: **التَّجْليح**: işte kesinleştirme ve ilerleyiştir. Denir: İşte **جَلَّح** etti; o **مُجَلِّح**’tir.

Ebû Zeyd dedi: Kavme **جَلَّح** etti, **تَجْليحا**: üzerlerine yüklendiği zaman. İmru’ul-Kays dedi:
عصافِيرٌ وذِبَّان ودُودٌ
وأَجْرَأُ من مُجَلِّحَة الذِّئَاب
Lebîd, bir çölü vasfederek dedi:
فكُنَّ سفينَها وضَرَبْنَ جَأْشاً
لخَمْسٍ في مُجَلِّحة أَزُومِ
Yani: şerle açılmış bir ıssızlık.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan dedi: **المُجَلِّح**: çok yiyendir; **المُجَلَّح**: yenilmiş olandır. İbn Mukbil dedi:
. . . إذا اغْبَرَّ العِضاهُ المُجَلَّحُ
O, yenilip de ondan hiçbir şey bırakılmayan şeydir.

İbn Sikkît dedi: Mal, ağacı **جَلَحَ** eder, onu **يَجْلَحُه** **جَلْحاً**: üstünü yediği zaman. Dedi: **المجلوح**: başı yenilmiş olandır. Şu beyit okundu:
ألا ازْحَمِيه زَحْمةً فَرُوحي
وجاوِزِي ذا السَّحَمِ المجلُوح
Başı yenilmiş olan.

Leys dedi: **الناقة المجْلاحُ**: şiddetli yılda sütünü kalıcı kılmada **المُجَلَّحَة** olan; hepsi **المجاليح**. Ebû Züeyb dedi:
المانِحُ الأَدَمَ والخُورَ الهِلابَ إذا
ما حارد الخُورُ واجْتُثَّ المجاليحُ
Dedi: **المجاليح**: yağmurun kıtlığına aldırmayanlardır. Dedim: **مجاليح الإبل**: yıl kıtlık olduğunda dalları kemirip onunla semirenlerdir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den dedi: Develerden **المجاليحُ**: kışın sütü akanlardır.

Ve **التّجليح**: şiddetli yürüyüştür.

İbn Şümeyl dedi: “Bize **جَلَّح** etti” yani “bize geldi”.

Leys: **الجالحة** ve **الجوالح**: rüzgârda bitki başlarından pamuk benzeri uçuşan şey ve örümcek ağı dokumasından buna benzer olan; aynı şekilde kar, dökülüp saçıldığı zaman.

Dedi: Sığırlardan **الجلْحَاء**: iki boynuzu sonradan giden.

Ve **قرية جَلْحاءُ**: kalesi olmayan; köyler **جُلْح**; ve sığırlar **جُلْح**: boynuzları olmayan.

Asma‘î dedi: İbn Ebî Tarafe bana şu beyti okudu:
فسكَّنتُهم بالْقَوْل حتى كأنَّهم
بَوَاقِرُ جُلْحٌ سَكَّنَتْها المراتِعُ

Ebû Eyyûb hadisi içinde: ( **مَنْ بات على سطح أَجْلح فلا ذِمَّة له** ).

Şemmer dedi: O, duvarla yahut adamı geri çeviren başka bir şeyle çevrilmemiş damdır. Dedi: Öküzlerden **الأَجْلَح**: boynuzu olmayan.

Ve inek **جَلْحَاء**; ve **هودج أَجْلَح**: başı olmayan. Ve **أكمة جَلْحَاء**: başı sivri değilse. Hadiste: ( **إن الله ليُؤدِّي الْحُقوق إلى أهلها حتى يَقُصَّ للشاة الجَلْجاء من الشاة القرناء نَطْحَتْها** ). Dedim: Bu, sana şunu açıklar: koyun ve sığırdan **الجلحاءَ**, boynuzu olmayan **الْجَمَّاء** menzilesindedir.

**حلج** : Ebû’l-Abbâs, Amr’dan, babasından: **حَلَج**: azar azar yürüdüğü zaman.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Horoz **حَلَج** eder, **يَحلِجُ** **حلْجاً**: kanatlarını açıp dişisine, onu aşmak için yürüdüğü zaman.

Dedi: **الحُلُج**: kınanın posasıdır. **الحُلُج**: sütlerle hurmalardır. **الحُلُج** ayrıca: çok yiyenlerdir.

İbn Sikkît: **الْحلِيجة**: bir tulumun özsuyu yahut içinde hurma ıslatılmış süttür.

Ve **( نوادر الأعراب )**’da denir: Şuna **حَجَنْت** ettim, **حُجونا**; ve **حاجَنْتُ** ve **أَحْجَنْتُ** ve **أَحْلَجْتُ**; ve **حالجْتُ**; ve **لاحَجْتُ** ve **لَحَجْتُ** **لُحُوجاً**; bunun tefsiri: şeye yapışman ve onun katlarına girmen.

Leys: **الْحَلجُ**: **المحلاج** ile **المِحلَج** üzerinde pamuğu **حَلْج** etmektir.

Dedi: Yürüyüşte **الْحَلْجُ**, “bizimle onların arasında iyi bir **حَلْجَةٌ** ve uzak bir **حَلْجَةٌ** var” demen gibidir. Dedim: Araplardan işittiğim: yürüyüşte **الْخَلْجُ** (خاء ile)dir; “bizimle onların arasında uzak bir **خَلْجة** var” denir. Bu anlamda **الحاء**’yı inkâr etmem; ancak **الْخلْجَ** (خاء ile) **الحلْج**’den daha çok ve daha yaygındır.

Leys dedi: Denir: Göğsünde **تَحَلَّج** eden ve **تَخَلَّج** eden şeyi bırak; yani onda şüphe ettin.

Şemmer dedi: İkisi, eşitliğe yakındır.

Asma‘î dedi: Göğsümde **تَحَلّج** etti ve **تَخَلَّج** etti: yani onda şüphe ettim. Adî b. Hâtim hadisi içinde: ( **لا يَتَحَلَّجَنَّ في صدرك طعام ضارَعْتَ فيه النَّصْرَانيّة** ).

Şemmer dedi: **لا يَتَحَلَّجَنَّ**’in manası: ondan kalbine hiçbir şey girmesin; yani o temizdir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Hafif eşeğe **مِحْلج** ve **مِحْلاج** denir; çoğulu **المَحاليج**. Ve **الحَلِيجة**: **الْحِنّاء**’ın özsuyudur.

Başka bir yerde dedi: **المحاليج**: uzun eşeklerdir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم واللام وما يثلثهما)
(جلم) الجيم واللام والميم أصلان: أحدهما القَطْع، والآخر جمْع الشيء.
فالأوّل جلَمْتُ السَّنَام قطعتُه. والجَلَم معروفٌ، وبه يُقطَع أو يجَزُّ.
والآخر قولهم: أخذت الشيء بجَلَمَتِه أي كلّه. وجَلمةُ الشاة([1]) مسلوخَتُها إذا ذهبَتْ منها أكارِعُها وفُصُولها. ويقال إنّ الجِلام الجِدَاءُ في قول الأعشى:
سَوَاهِمُ جُِذْعانُها كالجِلاَ *** مِ قَدْ أقْرَحَ القَوْدُ منها النُّسُورَا([2])وهذا لعلّه يصلح في الثاني، أو يكونُ شاذّاً.
 (جله) الجيم واللام والهاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على انكشافِ الشيء. فالجَلَه انحسارُ الشَّعَْر عن جانِبَي الرَّأس. قال رؤبة:
لمّا رأتني خَلَقَ المُمَوَّهِ *** بَرَّاقَ أصْلادِ الجبينِ الأَجْلَهِ([3])وجَلْهتا الوادِي: ناحيتاه، إذا كانت فيهما صلابةٌ. وذلك مشتقّ من قولهم جَلَهتُ الحَصَى عن المكان، إذا نَحَّيْتَه.
(جلو) الجيم واللام والحرف المعتل أصلٌ واحد، وقياسٌ مطّرد، وهو انكشاف الشيء وبروزُه. يقال جَلَوْتُ العروسَ جَلْوَةً وجَلاَءً([4])، وجَلَوْت السيف جَلاءً. وقال الكسائيّ: السماء جَلْواءُ أي مُصْحِية. ويقال تجلَّى الشيءُ، إذا انكشَفَ. ورُجلٌ أُجْلَى، إذا ذهب شَعَْر مقدّم رأسِه، وهو الجَلا. قال:
* مِنَ الجَلاَ ولائح القَتِيرِ([5]) *
ومن الباب: جَلاَ القومُ عن منازلهم جَلاءً، وأجْليْتُهمْ أنا إجْلاءً. ويقولون: هو ابن جلاَ، إذا كان لا يَخْفَى أمرُهُ لشُهرته. قال:
أنا ابنُ جَلاَ وطَلاّعُ الثَّنَايا  *** متى أضعِ العمامةَ تَعْرِفُوني([6])ويقال جلاَ القَومُ وأجْليْتُهم أنا، وجلَوْتُهم. قال أبو ذؤيب:
فلما جَلاها بالأُيَامِ تحيَّزَتْ *** ثُبَاتٍ عليها ذُلُّها واكتئابُها([7])(جلب) الجيم واللام والباء [أصلان]: أحدهما الإتيان بالشيء من موضعٍ إلى موضع، والآخر شيءٌ يغَشّي شيئاً.
فالأوّل قولهم جَلَبْت الشيءَ جلبا. قال:
أُتيح لـه من أرضِهِ وسمائه  *** وقد تَجلُِبُ الشيءَ البعيدَ الجوالِبُ([8])والجَلَب الذي نُهي عنه في الحديث: أن يَقْعُد السَّاعِي عن إتيان أرباب الأموال في مياههم لأخذ الصدقات، لكن يأمرُهم بجلب نَعَمهم، فيأخذ الصدقاتِ حينئذ. ويقال بل ذلك في المسابقة، أن يهيِّئ الرجل رجلاً يُجَلِّبُ على فرسه عند الجري فيكون أسرعَ لمن يُجَلَّبُ عليه([9]).
والأصل الثاني: الجُلْبة، جلدةٌ تُجعل على القَتَب. والجُلْبة القِشْرة على الجرْح إذا بَرَأَ. يقال جلَبَ الجُرْحُ وأجْلَبَ. وجُِلْبُ الرَّحْلِ عيدانُهُ([10])؛ فكأنه سمّي بذلك على القُرْب. والجُِلْب: سَحابٌ* يعترضُ رقيقٌ، وليس فيه ماءٌ([11]).
قال أبو عَمرو: الجُلبَة([12]) السحاب الذي كأنه جبل، وكذلك الجُِلْب. وأنشد:
ولستُ بجِلْب جِلْبِ ريحٍ وقِرَّةٍ *** ولا بصَفاً صَلْدٍ عن الخيرِ مَعْزِلِ([13])ومن هذا اشتقاق الجِلباب، وهو القميص، والجمع جلابيب. وأنشد:
تمشي النُّسورُ إليه وهي لاهية *** مَشْيَ العذَارَى عليهن الجلاليبُ([14])يقول: النسور في خلاءٍ ليس فيه شيءٌ يَذْعَرُها، فهي آمنةٌ لا تَعْجَل.
(جلج) الجيم واللام والجيم ليس أصلاً؛ لأنّ فيه كلمتين. قال ابن دريد: الجَلَج شبيه بالقَلَق ([15]). فإنْ كان صحيحاً فالجيم مبدلةٌ من القاف. والكلمة الأخرى الجَلَجَة الرأس؛ يقال على كلِّ جَلَجةٍ في القِسْمة كذا. وهذا ليس بشيءٍ، ولعله بعض ما يعرَّب من لغةٍ غير عربيّة.
(جلح) الجيم واللام والحاء أصلٌ واحد، وهو التجرُّد وانكشافُ الشيء عن الشيء. فالجَلَح ذهابُ شَعَْر مقدّم الرأس، ورجلٌ أجْلَح. والسّنُونَ المجاليحُ اللواتي تَذْهَب بالمال. والسيل الجُلاح: الشَّديدُ يجرِف كلَّ شيء، يذهبُ به. ويقال جَلَحَ المالُ الشّجَرَ يجْلَحُه جَلْحاً إذا أكَلَ أعلاه، فهو مجلوح. والأجلح من الهوادج الذي لا قُبَّة له. فهذا هو القياس المطرد.
وممّا يُحمَل عليه قولهم فلان مُجَلِّح، إذا صمَّم ومَضَى في الأمر مثل تجليح الذِّئب، وهذا لا يكون إلاّ بكشف قِناع الحياء. ومنه التجليح في السَّير، وهو الشديد؛ وذلك أنّه تجرُّدٌ له ([16]) وانكماشٌ فيه. وفيه النَّخْلة المِجْلاح التي لا تبالي القَحْط. والنَّاقةُ المجلاح التي تَدُِرّ في الشّتاء. وهو من الباب، كأنها صلبةٌ، صلبةُ الوجه، لا تبالي الشدّة.
(جلخ) الجيم واللام والخاء ليس أصلاً، ولا فيه عربيّةٌ صحيحة([17]). فإن كان شيءٌ فالخاء مبدلةٌ من حاءٍ. وقد مضى ذكره.
(جلد) الجيم واللام والدال أصلٌ واحد وهو يدلُّ على قوّةٍ وصلابة. فالجِلْدُ معروفٌ، وهو أقوى وأصلَبُ ممّا تحته من اللحم. والجَلَد صلابة الجِلد. والأجلاد: الجسم؛ يقال لجِسم الرّجُل أجلادُهُ وتجاليده. والمِجْلَد: جِلدٌ يكون مع النّادبة تضرِب [به] وجْهَها عند المناحة. قال:
خرجْنَ جريراتٍ وأبدَيْنَ مِجْلَداً *** وجالَتْ عليهن المكتَّبةُ الصُّفْرُ([18])والجَلَدُ فيه قولان: أحدهما أن يُسلخ جِلدُ البعير وغيرُه فيُلْبَسُهُ غَيرَه من الدّوابّ. قال:
* كأنَّه في جَلَدٍ مُرَفَّلِ([19]) *
والقول الثاني أن يُحشَى جِلد الحُِوار ثُماماً أو غيرَه، وتُعطَفَ عليه أمُّه فتَرأمَه. وقال العجّاج:
وقد أُراني للغَواني مِصْيَدا *** مُلاوَةً كأنَّ فَوقِي جَلَدَا([20])يقول: إنَّهنّ يرأمْنَني ويعطِفْن عليَّ كما تَرأمُ الناقة الجَلَد.
وكان ابنُ الأعرابيّ يقول: الجِلْد والجَلَد واحد، كما يقال شِبْه وشَبَه. وقال ابن السكيت: ليس هذا معروفاً. ويقال جَلَّدَ الرّجُلُ جزوره إذا نَزَع عنها جِلدَها. لا يقال سَلَخَ جَزوره. ويقال فرس مجلَّد إذا كان لا يجزع من ضرب السَّوط. ويقال ناقةٌ ذات مجلودٍ إذا كانت قويّةً. قال:
مِن اللَّواتي إذا لانَتْ عريكتُها *** يبقى لها بعدها آلٌ ومَجْلُودُ([21])ويقال إنّ الجَلَد من البُعْران([22]) الكبار لا صِـغارَ فيها. والجَلَد: الأرض الغليظة الصلبة. والجِلاد من الإبل تكون أقلَّ لبَناً من الخُور([23])، الواحدة جلدة.
(جلذ) الجيم واللام والذال يدلّ على ما يدلّ عليه ما قبله من القوّة. فالجِلْذَاءَةُ: الأرض الغليظة الصُّلبة. والجُلْذِيّة: الناقة القويّة السريعة. والجُلْذِيُّ: السَّير القويّ السريع. قال:
* لتَقْرُبِنَّ قَرَباً جُلْذيَّا([24]) *
وأمّا قول ابنِ مقْبِل:
ضرب النّواقيس فيه ما يفَرِّطه *** أيدِي الجَلاذِي وجُون ما يُعفِّينا([25])فإنه يذكر نصارى. والجَلاذِيّ قومه وخُدّامه. قال ابنُ الأعرابي: إنما سُمِّي جُلْذِيّاً لأنّه حَلَقَ *وسط رأسِه، فشبّه ذلك الموضعُ بالحجر الأملس، وهو الجُلْذِي.
قال ابن الأعرابيّ: ولم نزل نظُن أن الجُونَ الحمامُ في هذا البيت، ما يعفّين من الهدير، حتى حُدِّثْت عن بعض ولدِ ابن مُقبْل أنّ الجُون القناديل، سمِّيت بذلك لبياضِها. ما يعفِّين: ما يَنْطَفِين. وما يفرِّط هؤلاء الخُدّام في قرع النَّوَاقيس. ويقال اجلوَّذَ، إذ أسْرَع.
(جلس) الجيم واللام والسين كلمةٌ واحدة وأصل واحد، وهو الارتفاع في الشيء، يقال جَلَسَ الرجُل جُلوساً، وذلك يكون عن نَومٍ واضطجاع؛ وإذا كان قائماً كانت الحال التي تخالفها القُعود. يقال قام وقعد، وأخذه المُقِيمُ والمُقْعد. والجِلْسة: الحال التي يكون عليها الجالس، يقال جلس جِلْسةً حسنة. والجَلْسة المرّة الواحدة. ويقال جَلَس الرّجُل إذا أتَى نَجْداً؛ وهو قياس الباب، لأنّ نَجْداً خلاف الغور، وفيه ارتفاع. ويقال لنَجْدٍ: الجَلْس. ومنه الحديث: "أنّه أعطاهم مَعَادِنَ القَبَلِيَّة غَوْريَّها وجَلْسيَّها([26])". وقال الهذلي([27]):
إذا ما جَلَسْنَا لا تزال تَنُوبنا *** سُلَيمٌ لدى أبياتنا وهَوازِنُ([28])وقال آخر:
* وعن يمين الجالس المُنجِدِ([29]) *
وقال ([30]):
قُلْ للفرزْدَق والسَّفَاهةُ كاسْمِها *** إن كنتَ كارِهَ ما أمَرْتُكَ فاجْلِسِ([31])يريد ائت نجداً. قال أبو حاتم: قالت أمّ الهيثم: جَلَستِ الرّخَمة إذا جَثَمَتْ. والجلْس: الغلَظ من الأرض. ومن ذلك قولهم ناقةٌ جَلْس أي صُلبة شديدة. فهذا البابُ مطّردٌ كما تراه. فأمّا قول الأعشى:
لنا جُلَّسَانٌ عندها وَبَنَفْسَجً *** وَسِيسَنْبَرٌ والمَرْزَجُوشُ مُنَمْنَما([32])
فيقال إنّه فارسيّ، وهو جُلْشَان([33])، نِثارُ الوَرْد.
(جلط) الجيم واللام والطاء أصلٌ على قِلّته مطّرد القياس، وهو تجرُّد الشّيء. يقال جلَطَ رأسه إذا حَلَقه، وجَلَط سَيفَه إذا سَلَّه.
(جلع) الجيم واللام والعين أصلٌ واحد، وهو قريبٌ من الذي قبله. يقال للمرأة القليلة الحياء جلِعَة، كأنها كشفَتْ قِناع الحياء. ويقال جَلِعَ فَمُ فلانٍ، إذا تقلَّصَتْ شفتُه وظهرتْ أسنانهُ.
قال الخليل: المُجالَعة: تنازُعُ القومِ عند شُرْبٍ أو قسمةٍ. قال:
* ولا فاحش عند الشَّرابِ مجالع([34]) *
(جلف) الجيم واللام والفاء أصلٌ واحدٌ يدلّ على القطع وعلى القَشْر. يقال جلَفَ الشّيءَ جَلْفاً، إذا استأصله؛ وهو أشدُّ من الجَرْف. ورجل مُجَلَّف جلَّفه الدّهرُ أتى على ماله. وهو قول الفرزدق:
وعَضُّ زمانٍ يابنَ مَرْوانَ لم يَدَعْ *** مِن المال إلاَّ مُسْحَتاً أوْ مُجَلَّفُ([35])والجِلْفَة: القِطعة من الشيء. والجِلْف المسلوخة بلا رأسٍ ولا قوائم- ولذلك يقولون هو جِلْفٌ جَافٍ- وسمِّي بذلك لأنَّ أطرافه مقطوعة.
(جلق) الجيم واللام والقاف ليس أصلاً ولا فَرعاً. وجِلَّق: بلد، وليس عربياً. قال:
لِلهِ دَرُّ عِصابةٍ نادمتُهم *** يوماً بِجِلَّقَ في الزَّمانِ الأوّلِ([36])
---------------------ـ
([1]) في الأصل: "الشيء"، صوابه في اللسان والمجمل.
([2]) في الأصل: "النور"، صوابه في ديوان الأعشى واللسان (جلم، نسر).
([3]) ديوان رؤبة 165 واللسان (صلد، جله، موه).
([4]) ضبطت في الأصل بفتح الجيم. ونص في القاموس أنها ككتاب، وبذلك ضبطت في اللسان ضبط قلم.
([5]) البيت في اللسان (جلا 185) برواية "مع الجلا" وهي الصواب. وهو من أرجوزة للعجاج في ديوانه 26 وأراجيز العرب 85. وقبل البيت:
* وهل يرد ما خلا تخبيري *
([6]) البيت لسحيم بن وثيل الرياحي، من قصيدة في الأصمعيات 73. وانظر الخزانة (1: 123) واللسان (جلا). وقد سبق في مادة (بنو) ص303. وقد نسبه في المجمل إلى القلاخ بن حزن.
([7]) في الأصل: "فلما جلوها" تحريف، صوابه في المجمل واللسان (جلا)، كما سبق إنشاده على الصواب الذي أثبت في مادة (أيم 166). وروي في الديوان 79: "فلما اجتلاها"، وقد نبه على هذه الرواية صاحب اللسان.
([8]) وكذا أنشده في المجمل بدون نسبة، ولم يروه في اللسان.
([9]) التجليب: أن يصيح به من خلفه ويستحثه للسبق.
([10]) بضم الجيم وكسرها. وفي المجمل: "وجلب الرحل عيدانه ضماً وكسراً".
([11]) في الأصل: "أو ليس فيه ماء"، صوابه من المجمل واللسان.
([12]) وكذا ورد في المجمل بهذا الضبط. وفي القاموس: "والجلبة بالضم القشرة تعلو الجرح عند البرء. والقطعة من الغيم".
([13]) البيت لتأبط شراً في اللسان (جلب).
([14]) البيت لجنوب أخت عمرو ذي الكلب ترثيه. انظر الحيوان (2: 185/ 6: 329).
([15]) نص الجمهرة (3: 188): "والجلج شبيه بالقلق زعموا".
([16]) في الأصل: "يتجرد له".
([17]) كذا. يريد كلمة عربية صحيحة.
([18]) البيت للفرزدق في ديوانه 217 واللسان (جرر) .
([19]) للعجاج يصف أسداً. انظر ديوانه 48 واللسان ( جلد). وقبله:
* وكل رئبال خضيب الكلكل *
([20]) ديوان العجاج 15 واللسان (جلد).
([21]) البيت في اللسان (جلد). وقد سبق في مادة (أول) ص161.
([22]) في الأصل: "من البعير".
([23]) في الأصل: "حور" تحريف. والخور: جمع خوارة غير قياس، وهي الغزيرة اللين.
([24]) البيت لابن ميادة. اللسان (جلد) والخزانة (4: 59). وأنشده في (هيا) بدون نسبة.
([25]) البيت في اللسان (جلذ).
([26]) وكذا النص في المجمل. لكن في معجم البلدان (رسم القبيلة): "هذا ما أعطى محمد رسول الله بلال بن الحارث، أعطاه معادن القبلية غوريها وجلسيها". وانظر الإصابة 730.
([27]) هو المعطل الهذلي. وقصيدة البيت التالي في مخطوطة الشنقيطي من الهذليين 108.
 ([28])في الأصل: "لدى أبياتها" صوابه من مخطوطة الشنقيطي للهذليين.
([29]) صدره كما في اللسان (جلس) ومعجم البلدان (الجلس):
* شمال من غار به مفرعا *
([30]) في الأصل: "وقال أخي" وكلمة "أخي" مقحمة. وفي المجمل "وقال" فقط.
([31]) نسب البيت في اللسان إلى عبد الله بن الزبير، أو مروان بن الحكم، وبهذه النسبة الأخيرة جاء في معجم البلدان.
([32]) ديوان الأعشى 200 واللسن (جلس). ورواية الديوان: "لنا جلسان عندها".
([33]) انظر معجم استينجاس 1094 والمعرب للجواليقي 105.
([34]) أنشد هذا الشطر في اللسان (جلع)، مع ضبط الروي بالكسر.
([35]) البيت من قصيدته المشهورة التي مطلعها:
عزفت بأعشاش وما كدت تعزف *** وأنكرت من حدراء ما كنت تعرف
          وفي الديوان 556: "أو مجرف" بالراء، ويبدو أنها صواب الرواية، لأن "مجلف" قد وردت في القصيدة قافية لبيت آخر، هو:
وحتى مشى الحادي البطيء يسوقها *** لها نحص دام ودأي مجلف
          وللنحويين كلام في هذا البيت. انظر الخزانة (2: 347) والإنصاف 121 ونزهة الألباء 14 والشعراء لابن قتيبة 299 طبع ليدن وشرح المفضليات للأنباري 395.
([36]) البيت لحسان في ديوانه 308 واللسان (جلق) والمعرب للجواليقي 101.
 ـ

##### Türkçe

(جîm, lâm ve bunların üçüncüsü olanlar bâbı)

(جلم) **الجيم** ve **اللام** ve **الميم** iki asıldır: birisi kesme, diğeri şeyin toplanmasıdır.
Birincisi: **جلَمْتُ السَّنَام**: onu kestim. **الجَلَم** bilinen (bir şey)dir; onunla kesilir yahut kırpılır.
Diğeri onların sözü: **أخذت الشيء بجَلَمَتِه** yani onun tamamını. **جَلمةُ الشاة**([1]) onun, **أكارِعُها** ve **فُصُولها** ondan gidince, soyulmuşu(=derisi yüzülmüş hâli)dir. Ve denilir ki **الجِلام** **الجِدَاءُ**dır; A‘şâ’nın sözü içinde:
سَوَاهِمُ جُِذْعانُها كالجِلاَ *** مِ قَدْ أقْرَحَ القَوْدُ منها النُّسُورَا([2])
Ve bu, belki ikincide uygun düşer; yahut şâz olur.

(جله) **الجيم** ve **اللام** ve **الهاء** tek asıldır; şeyin açığa çıkmasına delâlet eder. **الجَلَه** başın iki yanından saçın çekilip geri gitmesidir. Ru’be dedi:
لمّا رأتني خَلَقَ المُمَوَّهِ *** بَرَّاقَ أصْلادِ الجبينِ الأَجْلَهِ([3])
Ve **جَلْهتا الوادِي**: onun iki yanı; eğer ikisinde sertlik varsa. Bu, onların “**جَلَهتُ الحَصَى** عن المكان” sözünden türemiştir; onu uzaklaştırdığında.

(جلو) **الجيم** ve **اللام** ve illetli harf tek asıldır ve süreklilik gösteren bir kıyastır; o da şeyin açığa çıkması ve belirginleşmesidir. Denilir: **جَلَوْتُ العروسَ** **جَلْوَةً** ve **جَلاَءً**([4]); ve **جَلَوْت السيف** **جَلاءً**. Kisâî dedi: **السماء جَلْواءُ** yani açık (bulutsuz). Ve denilir: **تجلَّى الشيءُ**; açığa çıktığında. Ve bir adam **أُجْلَى**dır; başının ön tarafının saçı gittiğinde; o, **الجَلا**dır. Dedi:
* مِنَ الجَلاَ ولائح القَتِيرِ([5]) *
Ve bâbdandır: **جَلاَ القومُ** عن منازلهم **جَلاءً**; ve ben onları **أجْليْتُهمْ** **إجْلاءً**. Ve derler: o **ابن جلاَ**dır; şöhreti sebebiyle işi gizli kalmıyorsa. Dedi:
أنا ابنُ جَلاَ وطَلاّعُ الثَّنَايا  *** متى أضعِ العمامةَ تَعْرِفُوني([6])
Ve denilir: **جلاَ القَومُ** ve ben **أجْليْتُهم**; ve **جلَوْتُهم**. Ebû Züeyb dedi:
فلما جَلاها بالأُيَامِ تحيَّزَتْ *** ثُبَاتٍ عليها ذُلُّها واكتئابُها([7])

(جلب) **الجيم** ve **اللام** ve **الباء** [iki asıl]: birisi bir şeyi bir yerden bir yere getirmektir; diğeri bir şeyin bir şeyi örtmesidir.
Birincisi onların sözü: **جَلَبْت الشيءَ** **جلبا**. Dedi:
أُتيح لـه من أرضِهِ وسمائه  *** وقد تَجلُِبُ الشيءَ البعيدَ الجوالِبُ([8])
Ve hadiste nehyedilen **الجَلَب**: zekât toplayıcısının, sadakaları almak için malların sahiplerine sularında gelmekten geri durmasıdır; fakat onlara hayvanlarını getirmelerini emreder; o vakit sadakaları alır. Ve denilir: bilakis bu yarıştadır; adam, koşu sırasında atının üzerine “**يُجَلِّبُ**” eden bir adam hazırlar; böylece üzerine “**يُجَلَّبُ**” edilene daha hızlı olur([9]).
İkinci asıl: **الجُلْبة**; **القَتَب** üzerine konulan bir deridir. Ve **الجُلْبة**: yara iyileştiğinde yaranın üzerindeki kabuktur. Denilir: **جلَبَ الجُرْحُ** ve **أجْلَبَ**. Ve **جُِلْبُ الرَّحْلِ** onun çubuklarıdır([10]); sanki yakınlıktan dolayı bununla adlandırılmıştır. Ve **الجُِلْب**: ince, araya giren bir buluttur; onda su yoktur([11]).
Ebû ‘Amr dedi: **الجُلبَة**([12]) dağ gibi olan buluttur; aynı şekilde **الجُِلْب**. Ve şu beyti okudu:
ولستُ بجِلْب جِلْبِ ريحٍ وقِرَّةٍ *** ولا بصَفاً صَلْدٍ عن الخيرِ مَعْزِلِ([13])
Ve bundan **الجِلباب**ın اشتقاقı; o, gömlektir; çoğulu **جلابيب**. Ve şu beyti okudu:
تمشي النُّسورُ إليه وهي لاهية *** مَشْيَ العذَارَى عليهن الجلاليبُ([14])
Der ki: akbabalar, içinde onları ürkütecek bir şey olmayan bir boşluktadır; bu yüzden emindirler, acele etmezler.

(جلج) **الجيم** ve **اللام** ve **الجيم** asıl değildir; çünkü onda iki kelime vardır. İbn Düreyd dedi: **الجَلَج** **القَلَق**a benzer([15]). Eğer sahih ise, **الجيم** **القاف**tan بدل edilmiştir. Diğer kelime **الجَلَجَة الرأس**tır; denilir: taksimde her **جَلَجة** üzerine şöyle şöyle. Bu bir şey değildir; belki Arapça olmayan bir dilden Arapçalaştırılanın bir kısmıdır.

(جلح) **الجيم** ve **اللام** ve **الحاء** tek asıldır; o da soyunma ve şeyin şeyden açığa çıkmasıdır. **الجَلَح** başın ön tarafının saçının gitmesidir; ve bir adam **أجْلَح**tır. Ve **السّنُونَ المجاليحُ**: malı götüren (yıllar)dır. Ve **السيل الجُلاح**: şiddetli olan; her şeyi süpürür, onu götürür. Ve denilir: **جَلَحَ المالُ الشّجَرَ** **يجْلَحُه** **جَلْحاً**; üstünü yediğinde; o hâlde o **مجلوح**tur. Ve **الأجلح**: kubbesi olmayan **الهوادج**dendir. İşte bu, süreklilik gösteren kıyastır.
Ve buna حمل edilen şeylerdendir: onların “falanca **مُجَلِّح**” sözü; eğer azmetti ve işte yürüdü ise; kurdun **تجليح**i gibi. Bu ise ancak hayâ örtüsünü açmakla olur. Ve ondan: yürüyüşte **التجليح**; o şiddetli olandır; çünkü o, onun için bir soyunmadır([16]) ve onda bir büzülmedir. Ve onda: kıtlığa aldırmayan **النَّخْلة المِجْلاح**. Ve kışın süt veren **النَّاقةُ المجلاح**. Ve o, bâbdandır; sanki o serttir; yüzü serttir; şiddete aldırmaz.

(جلخ) **الجيم** ve **اللام** ve **الخاء** asıl değildir; onda sahih bir Arapça yoktur([17]). Eğer bir şey varsa, **الخاء** bir **حاء**dan بدل edilmiştir. Onun zikri geçti.

(جلد) **الجيم** ve **اللام** ve **الدال** tek asıldır; o da kuvvete ve sertliğe delâlet eder. **الجِلْدُ** bilinen (şey)dir; o, altındaki etten daha kuvvetli ve daha serttir. **الجَلَد** derinin sertliğidir. **الأجلاد**: beden; erkeğin bedenine **أجلادُهُ** ve **تجاليده** denilir. **المِجْلَد**: ağıtçı kadınla birlikte bulunan bir deridir; ağıt sırasında onunla yüzünü döver. Dedi:
خرجْنَ جريراتٍ وأبدَيْنَ مِجْلَداً *** وجالَتْ عليهن المكتَّبةُ الصُّفْرُ([18])
Ve **الجَلَد** hakkında iki söz vardır: birincisi, devenin ve başkasının derisinin yüzülüp başka bir hayvana giydirilmesidir. Dedi:
* كأنَّه في جَلَدٍ مُرَفَّلِ([19]) *
İkinci söz: **الحُِوار**ın derisinin sonra **ثُماماً** yahut başkasını doldurup, anasının ona çevrilmesi; böylece onu benimsemesidir. ‘Accâc dedi:
وقد أُراني للغَواني مِصْيَدا *** مُلاوَةً كأنَّ فَوقِي جَلَدَا([20])
Der ki: onlar beni benimser ve bana yönelirler; tıpkı devenin **الجَلَد**i benimsemesi gibi.
İbnü’l-A‘râbî derdi: **الجِلْد** ve **الجَلَد** birdir; tıpkı **شِبْه** ve **شَبَه** denildiği gibi. İbnü’s-Sikkît dedi: bu bilinen değildir. Ve denilir: adam, devesini **جَلَّدَ** etti; ondan derisini çekip çıkardığında. “Devesini **سَلَخَ** etti” denilmez. Ve denilir: kamçı darbesinden sızlanmayan ata **مجلَّد**. Ve denilir: güçlü ise deveye **ذات مجلودٍ**. Dedi:
مِن اللَّواتي إذا لانَتْ عريكتُها *** يبقى لها بعدها آلٌ ومَجْلُودُ([21])
Ve denilir ki **الجَلَد** büyük **البُعْران**dandır([22]); onda küçükler yoktur. Ve **الجَلَد**: kalın sert topraktır. Ve **الجِلاد** develerden olup **الخُور**dan([23]) daha az sütlü olur; teki **جلدة**.

(جلذ) **الجيم** ve **اللام** ve **الذال** kuvvet bakımından bir öncekinin delâlet ettiğine delâlet eder. **الجِلْذَاءَةُ**: kalın sert toprak. **الجُلْذِيّة**: güçlü hızlı deve. **الجُلْذِيُّ**: güçlü hızlı yürüyüş. Dedi:
* لتَقْرُبِنَّ قَرَباً جُلْذيَّا([24]) *
İbn Mukbil’in sözüne gelince:
ضرب النّواقيس فيه ما يفَرِّطه *** أيدِي الجَلاذِي وجُون ما يُعفِّينا([25])
O, Hristiyanları zikreder. **الجَلاذِيّ** onun kavmi ve hizmetkârlarıdır. İbnü’l-A‘râbî dedi: ancak ona **جُلْذِيّاً** denildi; çünkü başının ortasını tıraş etti; böylece o yer, pürüzsüz taşa benzetildi; o da **الجُلْذِي**dir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: bu beyitte **الجُونَ**un güvercin olduğunu zannetmeyi sürdürdük; ötüşten kesilmezler; ta ki İbn Mukbil’in evladından birinden bana rivayet edilinceye kadar: **الجُون** kandillerdir; beyazlıklarından dolayı böyle adlandırılmıştır. **ما يعفّين**: sönmezler. Ve bu hizmetkârların çan çalmada gevşeklik göstermedikleri. Ve denilir: **اجلوَّذَ**; hızlandığında.

(جلس) **الجيم** ve **اللام** ve **السين** tek kelimedir ve tek asıldır; o da şeyde yükselmektir. Denilir: adam **جَلَسَ** **جُلوساً**; bu, uykudan ve yatıştan sonra olur; eğer ayakta ise, ona muhalif olan hâl **القُعود**dur. Denilir: **قام** ve **قعد**; ve onu **المُقِيمُ** ve **المُقْعد** aldı. **الجِلْسة**: oturanın üzerinde bulunduğu hâldir; denilir: güzel bir **جِلْسةً** oturdu. **الجَلْسة** bir defadır. Ve denilir: adam **جَلَس**; **نَجْداً**ya geldiğinde; bu, bâbın kıyasıdır; çünkü **نَجْداً** **الغور**un zıddıdır ve onda yükselme vardır. Ve **نَجْد**a **الجَلْس** denilir. Ondan hadis: “Onlara **مَعَادِنَ القَبَلِيَّة**nin **غَوْريَّها**sını ve **جَلْسيَّها**sını verdi([26]).” Hüzeli([27]) dedi:
إذا ما جَلَسْنَا لا تزال تَنُوبنا *** سُلَيمٌ لدى أبياتنا وهَوازِنُ([28])
Ve bir başkası:
* وعن يمين الجالس المُنجِدِ([29]) *
Ve dedi([30]):
قُلْ للفرزْدَق والسَّفَاهةُ كاسْمِها *** إن كنتَ كارِهَ ما أمَرْتُكَ فاجْلِسِ([31])
İster: **نَجْداً**ya gel. Ebû Hâtim dedi: Ümmü’l-Heysem dedi: **جَلَستِ الرّخَمة**; çöktüğünde. Ve **الجلْس**: yerin kabalığıdır. Bundan: “**ناقةٌ جَلْس**” yani sert, şiddetli. İşte bu bâb, gördüğün gibi süreklidir. A‘şâ’nın sözüne gelince:
لنا جُلَّسَانٌ عندها وَبَنَفْسَجً *** وَسِيسَنْبَرٌ والمَرْزَجُوشُ مُنَمْنَما([32])
Denilir ki o Farsçadır; o **جُلْشَان**dır([33]); gül serpiştirmesi.

(جلط) **الجيم** ve **اللام** ve **الطاء** azlığına rağmen kıyası süreklidir; o da şeyin soyunmasıdır. Denilir: başını **جلَطَ** etti; onu tıraş ettiğinde. Ve kılıcını **جَلَط** etti; onu kınından çektiğinde.

(جلع) **الجيم** ve **اللام** ve **العين** tek asıldır; o, bir öncekinin yakınıdır. Hayâsı az kadına **جلِعَة** denilir; sanki hayâ örtüsünü açmıştır. Ve denilir: falancanın ağzı **جَلِعَ**; dudağı büzülüp dişleri göründüğünde.
Halîl dedi: **المُجالَعة**: içki yahut taksim sırasında kavmin çekişmesidir. Dedi:
* ولا فاحش عند الشَّرابِ مجالع([34]) *

(جلف) **الجيم** ve **اللام** ve **الفاء** tek asıldır; kesmeye ve soymaya delâlet eder. Denilir: şeyi **جلَفَ** **جَلْفاً**; onu kökünden kazıdığında; o, **الجَرْف**ten daha şiddetlidir. Ve bir adam **مُجَلَّف**; zaman onu **جلَّفه** etti; malını tüketti. Bu, Ferazdak’ın sözüdür:
وعَضُّ زمانٍ يابنَ مَرْوانَ لم يَدَعْ *** مِن المال إلاَّ مُسْحَتاً أوْ مُجَلَّفُ([35])
Ve **الجِلْفَة**: şeyden bir parçadır. Ve **الجِلْف**: başsız ve ayaksız soyulmuş (şey)dir—bu yüzden “o **جِلْفٌ جَافٍ**tır” derler—ve böyle adlandırıldı; çünkü uçları kesiktir.

(جلق) **الجيم** ve **اللام** ve **القاف** ne asıldır ne de fer‘dir. Ve **جِلَّق**: bir beldedir; Arapça değildir. Dedi:
لِلهِ دَرُّ عِصابةٍ نادمتُهم *** يوماً بِجِلَّقَ في الزَّمانِ الأوّلِ([36])
---------------------ـ
([1]) Asılda: “**الشيء**”; doğrusu Lisân ve Mücmel’deki gibidir.
([2]) Asılda: “**النور**”; doğrusu A‘şâ divanı ve Lisân’daki gibidir (جلم، نسر).
([3]) Ru’be divanı 165 ve Lisân (صلد، جله، موه).
([4]) Asılda **الجيم**in fethasıyla ضبط edildi. Kâmûs’ta “kitap gibi” olduğu نص edildi; Lisân’da da “kalem” ضبطıyla ضبط edildi.
([5]) Beyit Lisân’da (جلا 185) “**مع الجلا**” rivayetiyle; o doğrudur. ‘Accâc’ın divanındaki 26. urcûzeden ve Arapların urcûzeleri 85. Önceki beyit:
* وهل يرد ما خلا تخبيري *
([6]) Beyit Suhaym b. Vethîl er-Riyâhî’nindir; Asma‘iyyât 73’te bir kasidedendir. Hızâne (1: 123) ve Lisân (جلا)’ya bak. (بنو) maddesinde s303’te geçti. Mücmel’de onu **القلاخ بن حزن**e nisbet etti.
([7]) Asılda: “**فلما جلوها**” tahriftir; doğrusu Mücmel ve Lisân’da (جلا) olduğu gibidir; daha önce (أيم 166) maddesinde sabit kılınan doğru şekil üzere okunmuştu. Divanda 79’da “**فلما اجتلاها**” diye rivayet edildi; Lisân sahibi bu rivayete dikkat çekti.
([8]) Mücmel’de de nisbet olmaksızın böyle okuttu; Lisân’da onu rivayet etmedi.
([9]) **التجليب**: arkasından ona bağırması ve onu birinciliğe teşvik etmesidir.
([10]) **الجيم**in zammı ve kesriyle. Mücmel’de: “**وجلب الرحل عيدانه ضماً وكسراً**”.
([11]) Asılda: “**أو ليس فيه ماء**”; doğrusu Mücmel ve Lisân’dandır.
([12]) Mücmel’de bu ضبطla böyle geldi. Kâmûs’ta: “**والجلبة بالضم القشرة تعلو الجرح عند البرء. والقطعة من الغيم**”.
([13]) Beyit Lisân’da (جلب) Teebbete Şerran’ındır.
([14]) Beyit, onu mersiyeleyen ‘Amr Zî’l-Kelb’in kız kardeşi Cenûb’undur. Hayevân (2: 185/ 6: 329)’a bak.
([15]) Cümhere (3: 188) نصّı: “**والجلج شبيه بالقلق زعموا**”.
([16]) Asılda: “**يتجرد له**”.
([17]) Böyle. Sahih bir Arapça kelimeyi kasteder.
([18]) Beyit Ferazdak’ındır; divanı 217 ve Lisân (جرر).
([19]) ‘Accâc’ındır; aslanı vasfeder. Divanı 48 ve Lisân (جلد). Öncesi:
* وكل رئبال خضيب الكلكل *
([20]) ‘Accâc divanı 15 ve Lisân (جلد).
([21]) Beyit Lisân’da (جلد). Daha önce (أول) maddesinde s161’de geçti.
([22]) Asılda: “**من البعير**”.
([23]) Asılda: “**حور**” tahriftir. **الخُور**: قياس dışı olarak **خوارة**nın cem‘idir; o, bol sütlü yumuşak (deve)dir.
([24]) Beyit İbn Miyâde’nindir. Lisân (جلد) ve Hızâne (4: 59). (هيا)’da nisbet olmaksızın okuttu.
([25]) Beyit Lisân’da (جلذ).
([26]) Mücmel’de de metin böyledir. Fakat Mu‘cemü’l-Büldân’da (رسم القبيلة): “**هذا ما أعطى محمد رسول الله بلال بن الحارث، أعطاه معادن القبلية غوريها وجلسيها**”. İsâbe 730’a bak.
([27]) O, **المعطل الهذلي**dir. Sonraki beytin kasidesi Şınkîtî yazmasında Hüzeli’lerden 108’dedir.
([28]) Asılda: “**لدى أبياتها**”; doğrusu Şınkîtî yazmasından Hüzeli’lerdendir.
([29]) Sadrı Lisân’da (جلس) ve Mu‘cemü’l-Büldân’da (الجلس) olduğu gibidir:
* شمال من غار به مفرعا *
([30]) Asılda: “**وقال أخي**”; “**أخي**” kelimesi sokulmuştur. Mücmel’de yalnız “**وقال**”.
([31]) Beyit Lisân’da Abdullah b. Zübeyr’e yahut Mervân b. Hakem’e nisbet edildi; Mu‘cemü’l-Büldân’da bu son nisbetle geldi.
([32]) A‘şâ divanı 200 ve Lisân (جلس). Divan rivayeti: “**لنا جلسان عندها**”.
([33]) Steingass mu‘cemi 1094 ve Cevâlikî’nin **المعرّب**i 105’e bak.
([34]) Bu mısra Lisân’da (جلع) kafiye kesriyle ضبط edilerek okundu.
([35]) Beyit, matla‘ı şu olan meşhur kasidesindendir:
عزفت بأعشاش وما كدت تعزف *** وأنكرت من حدراء ما كنت تعرف
Divanda 556’da: “**أو مجرف**” râ ile; görünüşe göre o rivayet doğrudur; çünkü “**مجلف**” kasidede başka bir beytin kafiyesi olarak gelmiştir; o da:
وحتى مشى الحادي البطيء يسوقها *** لها نحص دام ودأي مجلف
Nahivcilerin bu beyitte sözü vardır. Hızâne (2: 347), İnsâf 121, Nüzhetü’l-Elbâ 14, İbn Kuteybe’nin **الشعراء**sı 299 Leiden baskısı ve Enbârî’nin **شرح المفضليات**i 395’e bak.
([36]) Beyit Hassân’ındır; divanı 308 ve Lisân (جلق) ve Cevâlikî’nin **المعرّب**i 101.
ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ل ح
رجل أجلح وبرأسه جلحة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هودج أجلح‏:‏ لا قبة له‏.‏
وتيس وثور أجلح وعنز وبقرة جلحاء‏:‏ بلا قرن‏.‏
وقرية جلحاء‏:‏ لا حصن لها‏.‏
وهضبة جلحاء ملساء‏.‏
ويوم أجلح وأصلع‏:‏ شديد‏.‏
قال‏:‏ قـد لاحهـا يوم سموم ملهاب أجلح مـا لشمسـه مـن جلبـاب وجالحنـي فلـان وجلـح علـيّ‏:‏ كاشفنـي بالعـداوة ولا تجلـح علينـا يـا فلـان وجلـح فلـان تجليـح الذئـب‏.‏
وفلـان وقـع مجلـح‏.‏
وفـي وجهـه تجيـح وهـو الإقـدام علـى الشـر وتكشيـف العداوة وتصريحها‏.‏
وقال العجاج‏:‏ وقـول لا تهلكن وقول جلـح ولا تحصـر ومـن لا يحتـل أي صمم‏.‏

##### Türkçe

ج ل ح
**رجل أجلح** ve başında **جلحة**.
Mecazdan: **هودج أجلح**: onun kubbesi yoktur.
**وتيس وثور أجلح** ve **عنز وبقرة جلحاء**: boynuzsuz.
**وقرية جلحاء**: onun kalesi yoktur.
**وهضبة جلحاء ملساء**.
**ويوم أجلح وأصلع**: şiddetli.
Dedi ki: “Onu, yakıcı bir semûm günü belirgin kıldı; **أجلح**; güneşi için bir **جلباب** yoktur.” Ve falan bana **جالحنـي** ve bana karşı **جلـح**: düşmanlıkla beni açığa vurdu. Ve “ey falan, bize karşı **تجلـح** etme.” Ve falan, kurdun **تجليـح**i gibi **جلـح** etti.
Ve falan, **مجلـح**a düştü.
Ve onun yüzünde **تجيـح** vardır; o, şerre atılmak, düşmanlığı açığa çıkarmak ve onu açıkça söylemektir.
Ve el-‘Accâc dedi ki: “Ve ‘helâk olmayın’ sözü ve **جلـح** sözü; ve ‘hasr etmeyin’; ve ‘ihtilâl etmeyen’ (yani) sağır.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجَلَحُ: ذهابُ الشعر من مُقَدَّم الرأْس، وقيل: هو إِذا زاد قليلاً على النَّزَعَة. جَلِحَ، بالكسر، جَلَحاً، والنعتُ أَجْلَحُ وجَلْحاء، واسم ذلك الموضع الجَلَحَة.
والجَلَحُ: فوق النَّزَعِ، وهو انْحِسار الشعر عن جانبي الرأْس، وأَوّله النَّزَعُ ثم الجَلَحُ ثم الصَّلَعُ. أَبو عبيد: إِذا انحَسَر الشعر عن جانبي الجبهة، فهو أَنْزَعُ، فإِذا زاد قليلاً، فهو أَجْلَح، فإِذا بلغ النصفَ ونحوه، فهو أَجْلى، ثم هو أَجْلَه، وجمعُ الأَجْلَح جُلْح وجُلْحانٌ.
والجَلَحةُ: انْحِسارُ الشعر، ومُنْحَسِرُه عن جانبي الوجه. وفي الحديث: إِن الله ليؤدي الحقوق إِلى أَهلها حتى يَقْتَصَّ للشاة الجَلْحاءِ من الشاة القَرْناءِ نَطَحَتْها. قال الأَزهري: وهذا يبين أَن الجَلْحاء من الشاء والبقر بمنزلة الجَمَّاء التي لا قرن لها؛ وفي حديث الصدقة: ليس فيها عَقْصاء ولا جَلْحاء؛ وهي التي لا قرن لها. قال ابن سيده: وعَنْز جَلْحاء جَمَّاء على التشبيه بجَلَحِ الشعر؛ وعمَّ بعضهم به نوعي الغنم، فقال: شاة جَلْحاءٌ كجَمَّاء، وكذلك هي مِن البقر، وقيل: هي من البقر التي ذهب قرناها آخراً، وهو من ذلك لأَنه كانحسار مُقَدَّم الشعر. وبقر جُلْح: لا قرون لها؛ قال قَيْسُ بن عَيزارة
(* قوله «قال قيس بن عيزارة» قال شارح
القاموس: تتبعت شعر قيس هذا فلم أجده في ديوانه اهـ.) الهذلي: فَسَكَّنْتَهم بالمالِ، حتى كأَنهم
بَواقِرُ جُلْحٌ سَكَّنَتْها المَراتِعُ
وقال الجوهري عن هذا البيت: قال الكسائي أَنشدني ابن أَبي طَرْفة، وأَورد البيت.
وقَرْيَةٌ جَلْحاء: لا حِصْنَ لها، وقُرًى جُلْحٌ. وفي حديث كعب: قال الله لرُومِيَّةَ: لأَدَعَنَّكِ جَلْحاء أَي لا حِصْنَ عليك. والحُصُون تشبه القرون، فإِذا ذهبت الحصون جَلِحَتِ القُرَى فصارت بمنزلة البقرة التي لا قرن لها. وفي حديث أَبي أَيوب: من بات على سَطْحٍ أَجْلح فلا ذمة له؛ هو السطح الذي لا قرن له؛ قال ابن الأَثير: يريد الذي ليس عليه جدار ولا شيء يمنع من السقوط. وأَرضٌ جَلْحاء: لا شجر فيها. جَلِحَتْ جَلَحاً وجُلِحَتْ، كلاهما: أُكِلَ كَلَؤُها. وقال أَبو حنيفة: جُلِحَتِ الشجرة: أُكِلَتْ فروعها فَرُدَّت إِلى الأَصل وخص مرة به الجَنْبةَ. ونباتٌ مَجْلوحٌ: أُكل ثم نبت. والثُّمامُ المَجْلوحُ والضَّعَةُ المَجْلوحَة: التي أُكلت ثم نبتت، وكذلك غيرها من الشجر؛ قال يخاطب ناقته:أَلا ازْحَمِيهِ زَحْمةً فَرُوحِي،
وجاوِزي ذال السَّحَمِ المَجْلوحِ،
وكَثْرَةَ الأَصْواتِ والنُّبُوحِ
والمَجْلوح: المأْكولُ رأْسه. وجَلَح المالُ الشجرَ يَجْلَحُه جَلْحاً، بالفتح، وجَلَّحَه: أَكله، قيل: أَكل أَعلاه، وقيل: رَعَى أَعاليه وقَشَرَه.
ونبت إِجْلِيحٌ: جُلِحَتْ أَعاليه وأُكِلَ. والمُجَلَّح: المأْكولُ الذي ذهب فلم يَبْقَ منه شيء؛ قال ابن مُقْبل يصف القَحْط:
أَلم تَعْلَمِي أَنْ لا يَذُمُّ فُجاءَتي
دَخِيلي، إِذا اغْبَرَّ العضاهُ المُجَلَّحُ
أَي الذي أُكل حتى لم يُترك منه شيء، وكذلك كَلأٌ مُجَلَّح. قال ابن بري في شرح هذا البيت: دَخِيلُه دُخْلُلُه وخاصته، وقوله: فُجاءتي، يريد وقت فجاءتي. واغبرار العضاه: إِنما يكون من الجدب، وأَراد بقوله أَن لا يذم: أَنه لا يذم، فحذف الضمير على حدّ قوله عز وجل: أَفلا يرون أَن لا يرجعُ إِليهم قولاً، تقديره أَنه لا يرجع.
والمُجَلِّحُ: الكثير الأَكل؛ وفي الصحاح: الرجل الكثير الأَكل. وناقة مُجالِحة: تأْكل السَّمُرَ والعُرْفُط، كان فيه ورق أَو لم يكن. والمَجاليح من النحل والإِبل: اللواتي لا يبالين قُحوطَ المطر؛ قال أَبو حنيفة: أَنشد أَبو عمرو:
غُلْبٌ مَجالِيحُ عند المَحْلِ كُفْأَتُها،
أَشْطانُها في عِذابِ البحرِ تَسْتَبِقُ
الواحدة مِجْلاح ومُجالِحٌ.
والمُجالِحُ أَيضاً من النُّوق: التي تَدِر في الشتاء، والجمع مَجالِيحُ؛ وضَرْع مُجالِحٌ، منه، وُصِفَ بصفة الجملة، وقد يستعمل في الشاء.والمِجْلاحُ والمُجَلِّحَةُ: الباقية اللبن على الشتاء، قلَّ ذلك منها أَو كثر، وقيل: المُجالِحُ التي تَقْضِمُ عيدان الشجر اليابس في الشتاء إِذا أَقْحَطت السنَةُ وتَسْمَنُ عليها فيبقى لبنها؛ عن ابن الأَعرابي. وسنَة مُجَلِّحة: مُجْدِبة. والمَجالِيح: السِّنُونَ التي تَذْهَبُ بالمال.
وناقة مِجْلاحٌ: جَلْدَةٌ على السنة الشديدة في بقاء لبنها؛ وقال أَبو ذؤيب:
المانِحُ الأُدْمَ والخُورَ الهِلابَ، إِذا
ما حارَدَ الخُورُ، واجْتَثَّ المَجالِيحُ
قال: المجاليح التي لا تبالي القحوط.
والجالِحةُ والجَوالِحُ: ما تطاير من رؤُوس النبات في الريح شِبْه القطن؛ وكذلك ما أَشبهه من نسج العنكبوت وقِطَعِ الثلج إِذا تهافت. والأَجْلَح: الهَوْدَجُ إِذا لم يكن مُشْرِفَ الأَعْلى؛ حكاه ابن جني عن خالد بن كلثوم، قال: وقال الأَصمعي هو الهودج المربع؛ وأَنشد لأَبي ذؤيب:إِلاّ تكنْ ظُعْناً تُبْنى هَوادِجُها،
فإِنهن حِسانُ الزِّيِّ أَجْلاحُ
قال ابن جني: أَجْلاحٌ جمع أَجْلَح، ومثله أَعْزَلُ وأَعْزال، وأَفْعَلُ وأَفعالٌ قليل جدّاً؛ وقال الأَزهري: هَوْدَجٌ أَجْلَح لا رأْس له، وقيل: ليس له رأْس مرتفع. وأَكَمَةٌ جَلْحاء إِذا لم تكن مُحَدَّدة الرأْس.والتَّجْلِيحُ: السيرُ الشديد. ابن شميل: جَلَّحَ علينا أَي أَتى علينا. أَبو زيد: جَلَّحَ على القوم تجليحاً إِذا حمل عليهم. وجَلَّحَ في الأَمر: ركب رأْسه. والتَّجْلِيحُ: الإِقدام الشديد والتصميم في الأَمر والمُضِيُّ؛ قال بِشْرُ بن أَبي خازم:
ومِلْنا بالجِفارِ إِلى تَميمٍ،
على شُعُثٍ مُجَلًّحَةٍ عِتاقِ
والجُلاحُ، بالضم مخففاً: السيلُ الجُرافُ. وذئب مُجَلِّحٌ: جَريءٌ، والأِّنثى بالهاء؛ قال امرؤ القيس:
عَصافيرٌ وذِبَّانٌ ودُودٌ،
وأَجْرٍ من مُجَلِّحَةِ الذِّئابِ
وقيل: كلُّ ماردٍ مُقْدِم على شيءٍ مُجَلِّح. والتَّجْليحُ: المكاشَفةُ في الكلام، وهو من ذلك؛ وأَما قول لبيد:
فكنَّ سَفِينها، وضَرَبْنَ جَأْشاً،
لِخَمْسٍ في مُجَلِّحَةٍ أَرُومِ
فإِنه يصف مفازة متكشفة بالسير.
وجالَحْتُ الرجلَ بالأَمر إِذا جاهرته به.
والمُجالَحَة: المُكاشَفة بالعداوة. والمُجالِحُ: المُكابِرُ. والمُجالَحة: المُشارَّة مثل المُكالحةِ. وجَلاَّحٌ والجُلاحُ وجُلَيْحة: أَسماء؛ قال الليث: وجُلاحٌ اسم أَبي أُحَيْحة بن الجُلاح الخزرجي. وجَلِيحٌ: اسم.وفي حديث عُمَرَ والكاهن: يا جَلِيحُ أَمرٌ نجِيحٌ؛ قال ابن الأَثير: جَلِيح اسم رجل قد ناداه.
وبنو جُلَيْحة: بطن من العرب.
والجَلْحاءُ: بلد معروف، وقيل هو موضع على فرسخين من البصرة. وجَلْمَح رأْسَه أَي حَلَقَه، والميم زائدة.

##### Türkçe

**الجَلَحُ**: saçın başın ön tarafından gitmesi; ve denildi: o, **النَّزَعَة** üzerine biraz arttığı zamandır. **جَلِحَ**, kesre ile, **جَلَحاً**; sıfatı **أَجْلَحُ** ve **جَلْحاء**; o yerin adı **الجَلَحَة**’dir.

Ve **الجَلَحُ**: **النَّزَعِ**’in üstündedir; o, saçın başın iki yanından geri çekilmesidir; onun ilki **النَّزَعُ**, sonra **الجَلَحُ**, sonra **الصَّلَعُ**. Ebû Ubeyd: Saç alının iki yanından geri çekilirse o **أَنْزَعُ**’dır; biraz artarsa o **أَجْلَح**’tır; yarıya ve benzerine ulaşırsa o **أَجْلى**’dır; sonra o **أَجْلَه**’dir. **الأَجْلَح**’ın çoğulu **جُلْح** ve **جُلْحانٌ**’dır.

Ve **الجَلَحةُ**: saçın geri çekilmesi ve onun yüzün iki yanından geri çekilenidir. Hadiste: “Şüphesiz Allah hakları sahiplerine mutlaka öder; hatta boynuzsuz koyun için, onu boynuzlayan boynuzlu koyundan kısas alınır.” el-Ezherî dedi: Bu, koyun ve sığırdan **الجَلْحاء**’ın, boynuzu olmayan **الجَمَّاء** menzilesinde olduğunu açıklar. Sadaka hadîsinde: “Onda ne **عَقْصاء** vardır ne de **جَلْحاء**”; o, boynuzu olmayanıdır. İbn Sîde dedi: Saçın **جَلَحِ**’ına benzetme üzere **عَنْز جَلْحاء جَمَّاء**; bazıları bunu iki koyun türüne genelledi de: **شاة جَلْحاءٌ** tıpkı **جَمَّاء** gibi; sığırdan da böyledir. Ve denildi: O, sığırdan, sonunda iki boynuzu gitmiş olandır; bu, ondandır; çünkü o, saçın önünün geri çekilmesi gibidir. Ve **بقر جُلْح**: boynuzları olmayan. Kays b. Ayzâra el-Hüzelî dedi:
(* “قال قيس بن عيزارة” sözü hakkında: Kāmûs şârihi dedi: Kays’ın bu şiirini araştırdım da divanında bulamadım, bitti.)
“Onları malla sakinleştirdin; ta ki sanki onlar, otlakların sakinleştirdiği boynuzsuz sığırlar gibi oldular.”

el-Cevherî bu beyit hakkında dedi: el-Kisâî bana İbn Ebî Tarfe’nin okuduğunu rivayet etti; ve beyti nakletti.

Ve **قَرْيَةٌ جَلْحاء**: kalesi olmayan; ve **قُرًى جُلْحٌ**. Ka‘b hadîsinde: Allah **لرُومِيَّةَ**’ye dedi: “Seni mutlaka **جَلْحاء** bırakacağım”; yani senin üzerinde kale yok. Kaleler boynuzlara benzer; kaleler gidince köyler **جَلِحَتِ** olur da boynuzu olmayan inek menzilesinde olur. Ebû Eyyûb hadîsinde: “Kim **أَجْلح** bir dam üzerinde gecelemişse onun için zimmet yoktur”; o, boynuzu olmayan damdır. İbnü’l-Esîr dedi: Duvarı olmayan ve düşmekten alıkoyan bir şey bulunmayanı kasteder. Ve **أَرضٌ جَلْحاء**: içinde ağaç olmayan. **جَلِحَتْ جَلَحاً** ve **جُلِحَتْ**; ikisi de: otlağı yenildi. Ebû Hanîfe dedi: **جُلِحَتِ الشجرة**: dalları yenildi de asla döndürüldü; ve bir defa bununla özellikle **الجَنْبةَ**’yi kastetti.

Ve **نباتٌ مَجْلوحٌ**: yenildi sonra bitti. Ve **الثُّمامُ المَجْلوحُ** ve **الضَّعَةُ المَجْلوحَة**: yenilmiş sonra bitmiş olan; ağaçtan başkası da böyledir. Devesine hitap ederek dedi:
“Onu bir itişle it de sen rahatla,
ve **ذال السَّحَمِ المَجْلوحِ**’u geç,
ve seslerin çokluğunu ve ulumayı.”

Ve **المَجْلوح**: başı yenilmiş olan. Ve **جَلَح المالُ الشجرَ يَجْلَحُه جَلْحاً**; fetha ile; ve **جَلَّحَه**: onu yedi. Denildi: üstünü yedi; ve denildi: üstlerini otladı ve onu soydu.

Ve **نبت إِجْلِيحٌ**: üstleri **جُلِحَتْ** ve yenildi. Ve **المُجَلَّح**: yenilmiş olup gitmiş, ondan hiçbir şey kalmamış olan; İbn Mukbil kıtlığı vasfederek dedi:
“Bilmiyor musun ki, ansızın gelişimi ayıplamaz
içeridekim; **العضاهُ المُجَلَّحُ** tozlandığı zaman.”

Yani, yenildi de ondan hiçbir şey bırakılmamış olan; ve **كَلأٌ مُجَلَّح** da böyledir. İbn Berrî bu beytin şerhinde dedi: **دَخِيلُه** onun **دُخْلُلُه**’u ve haslarıdır; ve onun sözü **فُجاءتي**: ansızın gelişim vaktini kasteder. **اغبرار العضاه** ancak kuraklıktan olur; ve “ayıplamaz” sözüyle kastetti: ayıplamaz; zamiri, Aziz ve Celil’in sözü ölçüsünce hazfetti: “Onlar görmüyorlar mı ki, kendilerine bir söz geri dönmez”; takdiri: onun geri dönmediğidir.

Ve **المُجَلِّحُ**: çok yiyen; **الصحاح**’ta: çok yiyen adam.

Ve **ناقة مُجالِحة**: **السَّمُرَ** ve **العُرْفُط** yer; onda yaprak olsun ya da olmasın. Ve arı ve deveden **المَجاليح**: yağmurun kıtlığına aldırmayan dişiler. Ebû Hanîfe: Ebû Amr inşad etti:
“**غُلْبٌ مَجالِيحُ** kıtlıkta onun dengi,
ipleri denizin tatlı sularında yarışır.”

Tekili **مِجْلاح** ve **مُجالِحٌ**.

Ve **المُجالِحُ** ayrıca develerden: kışın süt veren; çoğulu **مَجالِيحُ**. Ve ondan **ضَرْع مُجالِحٌ**; cümle sıfatıyla vasfedildi; ve koyunda da kullanılabilir. Ve **المِجْلاحُ** ve **المُجَلِّحَةُ**: kışa süt bırakan; ondan az olsun çok olsun. Ve denildi: **المُجالِحُ**; yıl kıtlığa düştüğünde kışın kuru ağaç çubuklarını kemiren ve onun üzerinde semiren, böylece sütü kalan; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **سنَة مُجَلِّحة**: kıt. Ve **المَجالِيح**: malı götüren yıllar.

Ve **ناقة مِجْلاحٌ**: şiddetli yıla karşı, sütünün kalmasında dayanıklı. Ebû Züeyb dedi:
“**الأُدْمَ** ve **الخُورَ الهِلابَ** veren,
**الخُورُ** süt vermekten kesildiğinde ve **المَجالِيحُ** kökünden söktüğünde.”

Dedi: **المجاليح** kıtlığa aldırmayanlardır.

Ve **الجالِحةُ** ve **الجَوالِحُ**: rüzgârda bitkinin başlarından pamuk benzeri uçuşan şey; ve örümcek dokusundan ona benzeyen ve kar parçalarından, döküldüğünde, ona benzeyen de böyledir.

Ve **الأَجْلَح**: **الهَوْدَجُ**; eğer üst tarafı yüksek değilse; bunu İbn Cinnî, Hâlid b. Kulsûm’dan nakletti. Dedi: el-Asma‘î dedi: o, dört köşe **الهودج**’dur. Ebû Züeyb’den inşad etti:
“Eğer **ظُعْناً** olmaz da **هَوادِجُها** kurulmazsa,
şüphesiz onlar, ziynetçe güzel, **أَجْلاحُ**’tır.”

İbn Cinnî dedi: **أَجْلاحٌ**, **أَجْلَح**’ın çoğuludur; benzeri **أَعْزَلُ** ve **أَعْزال**’dır; ve **أَفْعَلُ** ile **أَفعالٌ** pek azdır. el-Ezherî dedi: **هَوْدَجٌ أَجْلَح**: başı olmayan; ve denildi: yükselmiş başı yoktur. Ve **أَكَمَةٌ جَلْحاء**: başı sivri değilse. Ve **التَّجْلِيحُ**: şiddetli yürüyüş. İbn Şümeyl: **جَلَّحَ علينا**; yani üzerimize geldi. Ebû Zeyd: **جَلَّحَ على القوم تجليحاً**; eğer onların üzerine saldırdıysa. Ve **جَلَّحَ في الأَمر**: başını dikine bindi. Ve **التَّجْلِيحُ**: işte şiddetli atılganlık ve azim ve ilerleyiş. Bişr b. Ebî Hâzim dedi:
“Ve **الجِفارِ** ile Temîm’e meylettik,
dağınık saçlı, **مُجَلًّحَةٍ** soylu atlar üzerinde.”

Ve **الجُلاحُ**, damme ile hafifletilmiş olarak: sürükleyici sel. Ve **ذئب مُجَلِّحٌ**: cesur; dişisi **الهاء** ile. İmru’ül-Kays dedi:
“Serçeler, sinekler ve kurtlar,
ve **مُجَلِّحَةِ الذِّئابِ**’dan bir yavru.”

Ve denildi: Her azgın, bir şeye atılgan olan **مُجَلِّح**’tır. Ve **التَّجْليحُ**: sözde açıkça söyleme; o da bundandır. Lebîd’in sözüne gelince:
“Onlar onun gemisi oldular ve bir yüreklilik vurdular,
beş gün için, **مُجَلِّحَةٍ أَرُومِ** içinde.”

Şüphesiz o, yürüyüşle açığa çıkmış bir çölü vasfeder.

Ve **جالَحْتُ الرجلَ بالأَمر**: işi ona açıkça söylediysem.

Ve **المُجالَحَة**: düşmanlıkla açıkça ortaya koyma. Ve **المُجالِحُ**: inatçı. Ve **المُجالَحة**: **المُكالحةِ** gibi **المُشارَّة**. Ve **جَلاَّحٌ** ve **الجُلاحُ** ve **جُلَيْحة**: isimlerdir. el-Leys dedi: **جُلاحٌ**, **أَبي أُحَيْحة بن الجُلاح** el-Hazrecî’nin babasının adıdır. Ve **جَلِيحٌ**: bir isim. Ömer ve kâhin hadîsinde: “Ey **جَلِيحُ**; iş **نجِيحٌ**.” İbnü’l-Esîr dedi: **جَلِيح** bir adamın adıdır; ona seslenmiştir.

Ve **بنو جُلَيْحة**: Araplardan bir batındır.

Ve **الجَلْحاءُ**: bilinen bir beldedir; ve denildi: Basra’dan iki fersah üzerinde bir yerdir.

Ve **جَلْمَح** başını; yani onu tıraş etti; **الميم** ziyadedir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

جلح المال الشجر، كمنع  يجلحه جلحا، وجلحه تجليحا: أكله. وقيل: أكل أعلاه وقيل:  رعى أعاليه وقشره  . والمجلوح: المأكول رأسه. الجالحة و  الجوالح: ما تطاير من رؤوس  النبات و  القصب والبردي  في الريح شبه القطن، وكذلك ما أشبهها من نسج العنكبوت. يقال: جالحني فلان وجلحنى.  المجالحة  : المشارة، مثل  المكالحة. و  المجالحة:  المجاهرة بالأمر  ، عن الأصمعي،  والمكاشفة بالعداوة والمكابرة  . منه  المجالح  : المكابر. وقد سمي بذلك  الأسد. و  المجالح:  الناقة  التي  تدر في الشتاء  . وقيل: هي التي تقضم عيدان الشجر اليابس في الشتاء إذا أقحطت السنة وتسمن عليها فيبقى لبنها؛ عن ابن الأعرابي.  والمجاليح: جمعها  . وقيل: المجاليح من النحل والإبل: اللواتي لا يبالين قحوط المطر، وقال أبو حنيفة: أنشد أبو عمرو:
  غلب مجاليح عند المحل كفأتهـا                      أشطانها في عذاب البحر تستبق الواحدة مجلاح ومجالح. وسنة مجلحة: مجدبة. المجاليح:  السنون التي تذهب بالمال   والمجلاح  ، بالكسر: الناقة  الجلدة على السنة الشديدة في بقاء لبنها  ، وكذلك المجلحة.  والجلح، محركة: انحسار الشعر عن جانبي الرأس  . وقيل: ذهابه عن مقدم الرأس. وقيل: إذا زاد قليلا على النزعة.  جلح كفرح  جلحا، والنعت أجلح وجلحاء واسم ذلك الموضع جلحة. قال أبو عبيد: إذا انحسر الشعر عن جانبي الجبهة فهو أنزع، فإذا زاد قليلا فهو أجلح، فإذا بلغ النصف ونحوه فهو أجلى، قم هو أجله. وجمع الأجلح جلحان. وفي التهذيب: الجلحاء من الشاء والبقر: بمنزلة الجماء التي لا قرن لها. وفي المحكم: وعنز جلحاء: جماء، على التشبيه. وعم بعضهم به نوعى الغنم، فقال: شاة جلحاء كجماء، وكذلك هي من البقر.  والمجلح كمحدث: الأكول  . وفي الصحاح: الرجل الكثير الأكل. المجلح  كمحمد: المأكول  الذي ذهب فلم يبق منه شيء قال ابن مقبل يصف القحط:

  ألم تعلمي أن لا يذم فجـاءتـي                      دخيلي إذا اغبر العضاه المجلح أي الذي أكل حتى لم يترك منه، وكذلك كلأ مجلح.  والأجلح: هودج ماله رأس مرتفع  ، حكاه ابن جني عن ابن كلثوم. قال: وقال الأصمعي. هو الهودج المربع، وأنشد لأبي ذؤيب:
  إلا تكن ظعنا تبنى هوادجها                      فإنهن حسان الزي أجلاح قال ابن جني: أجلاح: جمع أجلح، ومثله أعزل وأعزال، وأفعل وأفعال قليل جدا. وقال الأزهري: هودج أجلح: لا رأس له. في حديث أبي أيوب:  من بات على سطح أجلح فلا ذمة له  . وهو  سطح  ليس له قرن. قال ابن الأثير: يريد الذي  لم يحجز بجدار  ولا شيء يمنع من السقوط.  وبقر جلح كسكر: بلا قرون  . وهو خطأ والصواب،: وبقر جلح، بضم فسكون. في الصحاح: قال الكسائي: أنشدني ابن أبي طرفة:
  فسكنتهم بالقول حتى كأنهم                      بواقر جلح أسكنتها المراتع وفي اللسان:  فسكنتهم بالمال  . ونسب الشعر لقيس بن عيزارة الهذلي. قلت: وقد تتبعت شعر قيس هذا، فلم أجده له في ديوانه. الجلاح  كغراب: السيل الجراف  ، لشدة جريانه وهجومه. الجلاح:  والد أحيحة  الخزرجي المتقدم ذكره.  والتجليح: الإقدام  الشديد،  والتصميم  في الأمر، والمضي، والسير الشديد. وقال ابن شميل: جلح علينا، أي أتى علينا. التجليح:  حمله السبع  . قال أبو زيد: جلح على القوم تجليحا، إذا حمل عليهم.  والجلواح، بالكسر: الأرض الواسعة  المكشوفة.  وجلحاء: ة، ببغداد، و: ع: بالبصرة  على فرسخين منها.  والجلحاءة، بالكسر: الأرض لا تنبت شيئا  ، على التشبيه بأجلح الرأس.  والجليحة: المخض بالسمن  .  والجليحاء، كغبيراء: شعار  بني  غني  بن أعصر فيما بينهم.  وجلمح: رأسه حلقه  ، والميم زائدة. ومما يستدرك عليه: قرية جلحاء: لا حصن لها، وقرى جلح. وفي حديث كعب: قال الله لرومية:  لأدعنك جلحاء  ، أي لا حصن عليك والحصون تشبه القرون، فإذا ذهبت الحصون جلحت القرى فصارت بمنزلة البقرة التي لا قرن لها. وأرض جلحاء: لا شجر فيها. جلحت جلحا، وجلحت: كلاهما أكل كلؤها. وقال أبو حنيفة: جلحت الشجرة: أكلت فروعها فردت إلى الأصل، وخص مرة به الجنبة. ونبات مجلوح: أكل ثم نبت. والثمام المجلوح، والضعة المجلوحة: التي أكلت ثم نبتت. وكذلك غيرها من الشجر. ونبت إجليح: جلحت أعاليه وأكل. وناقة مجالحة: تأكل السمر والعرفط، كان فيه ورق أو لم يكن. والجوالح: قطع الثلج إذا تهافتت. وأكمة جلحاء، إذا لم تكن محددة الرأس. ويوم أجلح وأصلع: شديد. ولا تجلح علينا يا فلان. وفلان وقح مجلح. وجلح في الأمر: ركب رأسه. وذئب مجلح: جرئ، والأنثى بالهاء قال امرؤ القيس:
  عصافـير وذبـان ودود                      وأجرأ من مجلحة الذئاب وقيل: كل مارد مقدم على شيء: مجلح. وأما قول لبيد:
  فكن سفينها وضربن جأشا                      لخمس في مجلحة أزوم فإنه يصف مفازة متكشفة بالسير. وجلاح وجليح وجليحة وجليح: أسماء. وفي حديث عمر والكاهن. في حديث الإسراء:  يا جليح، أمر نجيح  . قال ابن الأثير: اسم رجل قد ناداه. وبنو جليحة: بطن من العرب. وجلح، بفتح فسكون: من مياه كلب لبني تويل منهم.

##### Türkçe

**جلح** malı ağacı, **منع** gibi; onu **جلحا** olarak **يجلحه** ve onu **تجليحا** olarak **وجلحه**: onu yedi. Ve denildi: onun üstünü yedi. Ve denildi: üstlerini otladı ve onu soydu. Ve **المجلوح**: başı yenmiş olan.

**الجالحة** ve **الجوالح**: rüzgârda bitkinin başlarından ve kamışın ve sazın uçlarından pamuk benzeri olarak uçuşan şey; ve yine onun benzeri olan örümcek ağı dokumasından olan şey. Denilir: falan bana **جالحني** ve **جلحنى** yaptı.

**المجالحة**: işaretleşme, **المكالحة** gibi. Ve **المجالحة**: işte alenen söyleme; **الأصمعي**’den; ve düşmanlıkta açıkça ortaya koyma ve inatlaşma. Ondandır **المجالح**: inatçı. Ve bununla adlandırılmıştır aslan. Ve **المجالح**: kışın süt veren dişi deve. Ve denildi: o, yıl kıtlık olduğunda kışın kuru ağaç dallarını kemiren ve onunla semiren, böylece sütü kalan dişi devedir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **المجاليح**: onun çoğuludur. Ve denildi: arılardan ve develerden **المجاليح**: yağmurun kıtlığına aldırmayanlar; ve Ebû Hanîfe dedi: Ebû Amr şu beyti okudu:

غلب مجاليح عند المحل كفأتهـا                      أشطانها في عذاب البحر تستبق

Bir tanesi **مجلاح** ve **مجالح**. Ve **سنة مجلحة**: kıtlık yılı. **المجاليح**: malı götüren yıllar. Ve **المجلاح**, kesre ile: şiddetli yılda sütünün kalmasında dayanıklı dişi deve; ve yine **المجلحة**.

Ve **الجلح**, harekeli: saçın başın iki yanından çekilmesi. Ve denildi: başın önünden gitmesi. Ve denildi: **النزعة**’dan biraz fazla olunca.

**جلح** **كفرح** olarak **جلحا**; ve sıfat **أجلح** ve **جلحاء**; ve o yerin adı **جلحة**. Ebû Ubeyd dedi: saç alnın iki yanından çekilirse o **أنزع**’dır; biraz artarsa o **أجلح**’tır; yarıya ve benzerine ulaşırsa o **أجلى**’dır; sonra o **أجله**’dir. Ve **الأجلح**’ın çoğulu **جلحان**’dır. **التهذيب**’de: koyun ve sığırdan **الجلحاء**: boynuzu olmayan **الجماء** mertebesindedir. **المحكم**’de: ve **عنز جلحاء**: benzetme üzere **جماء**. Ve bazısı bununla iki koyun türünü de genelledi; dedi ki: **شاة جلحاء** **كجماء**; ve yine o sığırdandır.

Ve **المجلح** **كمحدث**: çok yiyen. **الصحاح**’ta: çok yiyen adam. **المجلح** **كمحمد**: yenmiş olan; ondan bir şey kalmayıncaya dek gidip yok olan. İbn Mukbil kıtlığı vasfederek dedi:

ألم تعلمي أن لا يذم فجـاءتـي                      دخيلي إذا اغبر العضاه المجلح

Yani: yenildi de ondan bir şey bırakılmadı; ve yine **كلأ مجلح**.

Ve **الأجلح**: yükselmiş başı olmayan bir hevdectir; İbn Cinnî bunu İbn Külsûm’dan nakletti. Dedi: ve **الأصمعي** dedi: o, dört köşe hevdectir. Ve Ebû Züeyb’e ait olarak şu beyit okundu:
  إلا تكن ظعنا تبنى هوادجها                      فإنهن حسان الزي أجلاح

İbn Cinnî dedi: **أجلاح**, **أجلح**’ın çoğuludur; ve benzeri **أعزل** ve **أعزال**; ve **أفعل** ve **أفعال** pek azdır. Ve Ezherî dedi: **هودج أجلح**: onun başı yoktur. Ebû Eyyûb hadîsinde: **من بات على سطح أجلح فلا ذمة له**. Ve o, boynuzu olmayan bir damdır. İbnü’l-Esîr dedi: duvarla engellenmemiş ve düşmekten alıkoyan bir şey bulunmayanı kasteder.

Ve **بقر جلح** **كسكر**: boynuzsuz. Ve o hatadır; doğrusu: **وبقر جلح**; damme ile sonra sükûn ile. **الصحاح**’ta: Kisâî dedi: İbn Ebî Tarafe bana şu beyti okuttu:
  فسكنتهم بالقول حتى كأنهم                      بواقر جلح أسكنتها المراتع

**اللسان**’da: **فسكنتهم بالمال**. Şiir Kays b. ‘Ayzâra el-Hüzelî’ye nispet edildi. Dedim: Kays’ın bu şiirini araştırdım; divanında onu bulmadım.

**الجلاح** **كغراب**: şiddetli akışı ve hücumu sebebiyle sürükleyici sel. **الجلاح**: daha önce zikri geçen Hazrecî **أحيحة**’nin babası.

Ve **التجليح**: şiddetli atılma, ve işte kesin kararlılık, ve ilerleme, ve şiddetli yürüyüş. İbn Şümeyl dedi: **جلح علينا**; yani bize geldi. **التجليح**: yırtıcı hayvanın onu yüklenmesi. Ebû Zeyd dedi: **جلح على القوم تجليحا**; onlara saldırdıysa.

Ve **الجلواح**, kesre ile: geniş, açık arazi. Ve **جلحاء**: Bağdat’ta bir yer; ve Basra’da ondan iki fersah uzaklıkta bir yer.

Ve **الجلحاءة**, kesre ile: hiçbir şey bitirmeyen arazi; başın **أجلح** oluşuna benzetme üzere.

Ve **الجليحة**: sade yağ ile çalkalama. Ve **الجليحاء**, **كغبيراء**: kendi aralarında Benî Gani b. A‘sar’ın şiarı.

Ve **جلمح**: başını tıraş etti; **الميم** ziyadedir.

Ve ona ek olarak: **قرية جلحاء**: kalesi olmayan; ve **قرى جلح**. Ka‘b hadîsinde: Allah Rûmiyye’ye dedi: **لأدعنك جلحاء**; yani senin üzerinde kale yok; kaleler boynuzlara benzetilir; kaleler gidince köyler **جلحت** olur, boynuzu olmayan sığır mertebesine döner. Ve **أرض جلحاء**: içinde ağaç olmayan.

**جلحت جلحا** ve **جلحت**: ikisi de otunu tamamen yedi. Ebû Hanîfe dedi: **جلحت الشجرة**: dallarını yedi de onu köke döndürdü; bir defa bununla yan dalı tahsis etti. Ve **نبات مجلوح**: yendi sonra bitti. Ve **الثمام المجلوح** ve **الضعة المجلوحة**: yendi sonra bitti olan. Ve yine ağaçtan başkası da böyledir. Ve **نبت إجليح**: üstleri **جلحت** oldu ve yendi.

Ve **ناقة مجالحة**: **السمر** ve **العرفط** yer; onda yaprak olsun olmasın.

Ve **الجوالح**: dökülüp parçalandığında kar parçaları.

Ve **أكمة جلحاء**: başı sivri olmadığında.

Ve **يوم أجلح وأصلع**: şiddetli.

Ve: ey falan, bize **تجلح** etme. Ve falan, kaba bir **مجلح**tır. Ve **جلح في الأمر**: başını dikti (inatla kendi bildiğini yaptı). Ve **ذئب مجلح**: cesur; dişisi **بالهاء** iledir. İmruü’l-Kays dedi:
  عصافـير وذبـان ودود                      وأجرأ من مجلحة الذئاب

Ve denildi: bir şeye atılan her azgın, öne atılan: **مجلح**.

Lübeyd’in sözüne gelince:
  فكن سفينها وضربن جأشا                      لخمس في مجلحة أزوم

O, yürüyüşle açığa çıkmış bir çölü vasfeder.

Ve **جلاح** ve **جليح** ve **جليحة** ve **جليح**: isimlerdir.

Ömer ve kâhin hadîsinde. İsrâ hadîsinde: **يا جليح، أمر نجيح**. İbnü’l-Esîr dedi: çağırdığı bir adamın adıdır.

Ve **بنو جليحة**: Araplardan bir batındır.

Ve **جلح**, fetha sonra sükûn ile: Kelb’in sularındandır; onlardan Benî Tüveyl’e aittir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَلِحَ
1 جَلِحَ أجلح جلح , aor. جَلَحَ , inf. n. جَلَحٌ, He (a man, S, L, &c.) was, or became, bald in the two sides of his head: (S, K:) or in the two sides of the fore part of his head: (Msb:) or in the fore part of his head: or a little more bald than he who is termed أَنْزَعُ. (L.) [See also جَلَحٌ and أَجْلَحُ.] ― -b2- جَلِحَتِ الأَرْضُ, inf. n. as above, The herbage of the land was eaten; as also جُلِحَت. (TA.) And جُلِحَتِ الشَّجَرَةُ The branches of the tree were eaten, and it became reduced to its stem, or root. (AHn, TA.) -A2- جَلَحَ المَالُ الشَّجَرَ, aor. جَلَحَ , (S, K,) inf. n. جَلْحٌ; (S;) and ↓ جلّحهُ, inf. n. تَجْلِيحٌ; (TA;) The cattle ate the trees: or ate the upper parts thereof: (TA:) or fed upon the upper parts thereof, and peeled them. (S, K.) -A3- See also 3.

2 جَلَّحَ see 1. -A2- تَجْلِيحٌ [the inf. n.] signifies also the acting, or advancing, boldly, (K,) or very boldly: (S:) or being bold to do evil or mischief; and showing open enmity or hostility: (A:) and acting with penetrating energy, vigour, or effectiveness, (S, K, TA,) in an affair: (TA:) and going, or journeying, vehemently: (TA:) and the assaulting, or attacking, (AZ, K, TA,) of a man, (AZ, TA,) and of an animal of prey. (K.) See also 3. You say, لَت تُجَلِّحْ عَلَيْنَا يَا فُلَانُ [Be not bold to do evil or mischief, or to show open enmity or hostility, to us, O such a one]. (A.) And فِى وَجْهِهِ تَجْلِيحٌ In his face is [apparent] boldness to do evil or mischief, and a show of open enmity or hostility. (A.) And جلّح عَلَى القَوْمِ He charged, or made an assault or attack, upon the people or party. (AZ, TA.) And جلّح تَجْلِيحَ الذِّئْبِ [He assaulted with the assaulting of the wolf]. (A.) And جلّح عَلَيْنَا He came upon us; or came down upon us and overcame us; or destroyed us; syn. أَتَى عَلَيْنَا. (ISh, TA.) And جلّح فِى الأَمْرِ He went at random, heedlessly, without any certain aim or object, or without consideration, in the affair; or pursued a headlong, or rash, course therein. (TA.)

مُجَالَحَةٌ
3 مُجَالَحَةٌ مجالحه مجالحة [the inf. n.] signifies the acting openly with another in an affair: (As, K:) and the showing open enmity or hostility with another. (S, K.) You say, جَالَحْتُ الرَّجُلَ بِالأَمْرِ  I acted openly with the man in the affair. (S.) And جَالَحَنِى فُلَانٌ Such a one showed open enmity or hostility with me; as also ↓ جلّح عَلَىَّ. (A.) ― -b2- Also The contending with another for superiority in strength; syn. مُشَادَّةٌ (S) and مُكَالَحَةٌ. (S, K.) You say, ↓ جَالَحَنِى فُلَانٌ وَجَلَحَنِى [app. meaning Such a one contended with me for superiority in strength, and overcame me therein]. (TA.) ― -b3- And i. q. مُكَابَرَةٌ [The contending with another for superiority in greatness; &c.]. (K.)

جَلْمَحَ
Q. Q. 1 جَلْمَحَ جلمح He shaved his head: (Fr, S, K:) the م is augmentative. (S.)

جَلَحٌ
جَلَحٌ أجلح جلح Baldness in the two sides of the head: (S, K:) or in the two sides of the fore part of the head: (Msb:) it is more than نَزَعٌ, and less than صَلَعٌ, (S, Msb,) which is less than جَلَهٌ: (Msb:) or baldness in the fore part of the head: or baldness that is a little more than what is termed نَزَعٌ. (L.)

جَلَحَةٌ
جَلَحَةٌ أجلح جلحه جلحة A part, or place, in which is baldness such as is termed جَلَحٌ. (S, Msb.)

أَرْضٌ جِلَحَآءَةٌ
أَرْضٌ جِلَحَآءَةٌ ذ Land that produces no herbage. (K.)

جُلَاحٌ
جُلَاحٌ جلاح A torrent that carries away everything in its course. (S, K.)

جِلْوَاحٌ
جِلْوَاحٌ جلواح Wide (K, TA) and bare, or open, (TA,) land. (K, TA.)

جُلَّحٌ
جُلَّحٌ أجلح جلح : see أَجْلَحُ.

جَالِحَةٌ
جَالِحَةٌ جالحه جالحة (TA) and جَوَالِحُ (S, K [the latter being pl. of the former]) What flies about in successive portions from the heads of reeds and papyrusplants (S, K, TA) and other plants, in the wind, (TA,) resembling cotton; (S, TA;) and spiders' webs so flying about. (TA.) And the latter, Flakes of snow falling quickly and continuously. (TA.)

أَجْلَحُ
أَجْلَحُ ذ A man bald in the two sides of his head: (S:) or in the two sides of the fore part of his head: (Msb:) or in the fore part of his head: (Mgh, L:) or a little more bald than he who is termed أَنْزَعُ: (L:) it signifies more than انزع, and less than أَجْلَى and أَجْلَهُ: (Mgh:) when a man is bald in the sides of his forehead, he is termed انزع; when the baldness is a little more, اجلح; when it extends to the half, or the like, اجلى; and then, اجله: (A 'Obeyd, TA:) the fem. is جَلْحَآءُ: and the pl. جُلْحٌ (L, Msb) and جُلْحَانٌ. (L.) ― -b2- (tropical:) Having no horn; applied to a bull and a he-goat: (A:) and in this sense the fem. is applied to a ewe (T, M, Msb) or she-goat, (T, M, A, Msb,) and to a cow: (T, M, A:) and in like manner [the pl.] جُلْحٌ is applied to cows or bulls having no horns; (S, TA;) erroneously said in the K to be جُلَّحٌ, like سُكَّرٌ. (TA.) ― -b3- (assumed tropical:) A [woman's camel-vehicle of the kind called] هَوْدَج that has not a high head or top: (Ibn-Kulthoom, IJ, S, K:) or without a top: (T:) or one that is of a square form: (As, IJ:) pl. ↓ أَجْلَاحٌ, (S, IJ,) like as أَعْزَالٌ is pl. of أَعْزَلُ; a very rare form of pl. of a sing. of the measure أَفْعَلُ. (IJ.) ― -b4- (assumed tropical:) A flat roof not surrounded by a wall or anything else to prevent persons' falling from it. (IAth, K.) ― -b5- قَرْيَةٌ جَلْحَآءُ (tropical:) A town having no fortress: (A, TA:) pl. قُرًى جُلْحٌ: the fortresses being likened to horns. (TA.) ― -b6- أَكَمَةٌ جَلْحَآءُ (assumed tropical:) [A hill] not having a pointed summit. (TA.) And هَضْبَةٌ جَلْحَآءُ (assumed tropical:) [A] smooth [hill]. (A.) ― -b7- أَرْضٌ جَلْحَآءُ (assumed tropical:) A land in which are no trees. (TA.) ― -b8- يَوْمٌ أَجْلَحُ (assumed tropical:) A hard, distressing, or calamitous, day; as also أَصْلَعُ. (A, TA.)

أَجْلَاحٌ
أَجْلَاحٌ ذ : see أَجْلَحُ.

اـِجْلِيحٌ
اـِجْلِيحٌ اجليح A plant of which the upper parts have been eaten. (TA.)

مُجَلَّحٌ
مُجَلَّحٌ مجلح Eaten: (S, K:) eaten until nothing of it is left: (S:) herbage so eaten. (TA.)

مُجَلِّحٌ
مُجَلِّحٌ مجلح A man (S) who eats much; a great eater; voracious. (S, K.) ― -b2- See also مِجْلَاحٌ. ― -b3- سَنَةٌ مُجَلِّحَةٌ A year of drought, barrenness, or death. (TA.) -A2- Insolent and audacious. (L.) You say, فُلَانٌ وَقِحٌ مُجَلِّحٌ [Such a one is impudent, insolent, and audacious]. (A, TA.) ― -b2- A bold wolf. (TA.)

مِجْلَاحٌ
مِجْلَاحٌ مجلاح A she-camel (S) that bears with hardiness a severe year, preserving her milk; (S, K;) as also ↓ مُجَلِّحَةٌ. (L.) ― -b2- See also مُجَالِحٌ.

مَجْلُوحٌ
مَجْلُوحٌ مجلوح A tree having the head, or upper part, eaten. (L.) ― -b2- A plant, or tree, that has been eaten and has grown again. (TA.)

مُجَالِحٌ
مُجَالِحٌ مجالح i. q. مُكَابِرٌ [Contending with another for superiority in greatness; &c.: see its verb, 3]. (S.) ― -b2- The lion. (K.) ― -b3- A she-camel that yields milk abundantly in winter: (S, K:) or that crops the twigs of the dry trees in winter, in a year of drought, and becomes fat upon them, and so preserves her milk: (IAar, TA:) pl. ↓ مَجَالِيحُ: (S, K:) or this is pl. of مُجَالِحٌ and ↓ مِجْلَاحٌ as epithets applied to a palm-tree and a she-camel that cares not for the want of rain. (AHn, TA.) And مُجَالَحَةٌ A she-camel that eats the سَمُر and عُرْفُط, whether they have leaves upon them or not. (TA.)

مَجَالِيحُ
مَجَالِيحُ مجاليح : see مُجَالِحٌ. ― -b2- Also Years of drought that carry off, or destroy, the cattle. (S, K.)

##### Türkçe

جَلِحَ
1 **جَلِحَ** **أجلح** **جلح** , muzâri‘ı **جَلَحَ** , mastar ismi **جَلَحٌ**, O (bir adam, S, L, vb.) başının iki yanında kel olan; yahut öyle oldu: (S, K:) yahut başının ön kısmının iki yanında: (Msb:) yahut başının ön kısmında: yahut **أَنْزَعُ** diye adlandırılandan biraz daha fazla kel. (L.) [Ayrıca **جَلَحٌ** ve **أَجْلَحُ**’a da bak.] ― -b2- **جَلِحَتِ الأَرْضُ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, Arazinin otu yenildi; **جُلِحَت** da böyledir. (TA.) Ve **جُلِحَتِ الشَّجَرَةُ** Ağacın dalları yenildi ve gövdesine yahut köküne indirgenmiş oldu. (AHn, TA.) -A2- **جَلَحَ المَالُ الشَّجَرَ**, muzâri‘ı **جَلَحَ**, (S, K,) mastar ismi **جَلْحٌ**; (S;) ve ↓ **جلّحهُ**, mastar ismi **تَجْلِيحٌ**; (TA;) Sığırlar ağaçları yedi: yahut onların üst kısımlarını yedi: (TA:) yahut onların üst kısımlarıyla beslendi ve onları soydu. (S, K.) -A3- 3’e de bak.

2 **جَلَّحَ**: 1’e bak. -A2- **تَجْلِيحٌ** [mastar ismi] ayrıca, cesaretle davranmayı yahut ilerlemeyi, (K,) yahut pek cesaretle: (S:) yahut kötülük yahut fesat işlemeye cüretkâr olmayı; ve açık düşmanlık yahut husumet göstermeyi: (A:) ve bir işte delici bir enerji, kuvvet yahut etkililikle davranmayı, (S, K, TA,) (TA:) ve şiddetle gitmeyi yahut yolculuk etmeyi: (TA:) ve bir adamın, (AZ, TA,) ve yırtıcı bir hayvanın, (K,) saldırmasını yahut hücum etmesini. (AZ, K, TA.) 3’e de bak. Şöyle dersin: **لَت تُجَلِّحْ عَلَيْنَا يَا فُلَانُ** [Bize karşı kötülük yahut fesat işlemeye cüretkâr olma, yahut açık düşmanlık yahut husumet gösterme, ey falan]. (A.) Ve **فِى وَجْهِهِ تَجْلِيحٌ** Onun yüzünde [zahir] kötülük yahut fesat işlemeye cüretkârlık ve açık düşmanlık yahut husumet gösterişi vardır. (A.) Ve **جلّح عَلَى القَوْمِ** O, topluluğa yahut fırkaya hücum etti yahut saldırı yaptı. (AZ, TA.) Ve **جلّح تَجْلِيحَ الذِّئْبِ** [O, kurdun saldırmasıyla saldırdı]. (A.) Ve **جلّح عَلَيْنَا** O bize geldi; yahut üzerimize indi ve bizi yendi; yahut bizi helâk etti; eş anlamlısı **أَتَى عَلَيْنَا**. (ISh, TA.) Ve **جلّح فِى الأَمْرِ** O, işte rastgele, dikkatsizce, belirli bir gaye yahut maksat olmaksızın, yahut düşünmeksizin gitti; yahut onda başıboş yahut atılgan bir yol tuttu. (TA.)

مُجَالَحَةٌ
3 **مُجَالَحَةٌ** **مجالحه** **مجالحة** [mastar ismi] bir işte bir başkasıyla açıkça davranmayı ifade eder: (As, K:) ve bir başkasıyla açık düşmanlık yahut husumet göstermeyi. (S, K.) Şöyle dersin: **جَالَحْتُ الرَّجُلَ بِالأَمْرِ** Ben, işte adamla açıkça davrandım. (S.) Ve **جَالَحَنِى فُلَانٌ** Falan kimse benimle açık düşmanlık yahut husumet gösterdi; ↓ **جلّح عَلَىَّ** da böyledir. (A.) ― -b2- Ayrıca, kuvvette üstünlük için bir başkasıyla çekişmektir; eş anlamlısı **مُشَادَّةٌ** (S) ve **مُكَالَحَةٌ**. (S, K.) Şöyle dersin: ↓ **جَالَحَنِى فُلَانٌ وَجَلَحَنِى** [görünüşe göre anlamı: Falan kimse kuvvette üstünlük için benimle çekişti ve bunda beni yendi]. (TA.) ― -b3- Ve **مُكَابَرَةٌ** ile aynı anlamdadır [büyüklükte üstünlük için bir başkasıyla çekişme; vb.]. (K.)

جَلْمَحَ
Q. Q. 1 **جَلْمَحَ** **جلمح** O, başını tıraş etti: (Fr, S, K:) **م** ziyadedir. (S.)

جَلَحٌ
**جَلَحٌ** **أجلح** **جلح** Başın iki yanında kellik: (S, K:) yahut başın ön kısmının iki yanında: (Msb:) o, **نَزَعٌ**’dan fazladır ve **صَلَعٌ**’dan azdır, (S, Msb,) ki o da **جَلَهٌ**’dan azdır: (Msb:) yahut başın ön kısmında kellik: yahut **نَزَعٌ** diye adlandırılandan biraz daha fazla olan kellik. (L.)

جَلَحَةٌ
**جَلَحَةٌ** **أجلح** **جلحه** **جلحة** **جَلَحٌ** diye adlandırılan türden kellik bulunan bir parça yahut yer. (S, Msb.)

أَرْضٌ جِلَحَآءَةٌ
**أَرْضٌ جِلَحَآءَةٌ** ذ Ot bitirmeyen arazi. (K.)

جُلَاحٌ
**جُلَاحٌ** **جلاح** Gidişinde her şeyi sürükleyip götüren bir sel. (S, K.)

جِلْوَاحٌ
**جِلْوَاحٌ** **جلواح** Geniş (K, TA) ve çıplak yahut açık (TA) arazi. (K, TA.)

جُلَّحٌ
**جُلَّحٌ** **أجلح** **جلح**: **أَجْلَحُ**’a bak.

جَالِحَةٌ
**جَالِحَةٌ** **جالحه** **جالحة** (TA) ve **جَوَالِحُ** (S, K [ikincisi birincinin çoğuludur]) Rüzgârda, kamışların ve papirüs bitkilerinin (S, K, TA) ve diğer bitkilerin (TA) başlarından, pamuk benzeri olarak, ardışık parçalar hâlinde uçuşan şey; (S, TA;) ve böyle uçuşan örümcek ağları. (TA.) Ve ikincisi, hızlı ve sürekli düşen kar parçaları. (TA.)

أَجْلَحُ
**أَجْلَحُ** ذ Başının iki yanında kel olan adam: (S:) yahut başının ön kısmının iki yanında: (Msb:) yahut başının ön kısmında: (Mgh, L:) yahut **أَنْزَعُ** diye adlandırılandan biraz daha fazla kel: (L:) o, **انزع**’dan fazlayı ve **أَجْلَى** ile **أَجْلَهُ**’dan azı ifade eder: (Mgh:) bir adam alnının yanlarında kel olunca **انزع** diye adlandırılır; kellik biraz daha olunca **اجلح**; yarıya yahut benzerine uzanınca **اجلى**; sonra **اجله**: (A 'Obeyd, TA:) müennesi **جَلْحَآءُ**’dur: ve çoğulu **جُلْحٌ** (L, Msb) ve **جُلْحَانٌ**. (L.) ― -b2- (mecaz:) Boynuzu olmayan; boğaya ve teke’ye uygulanır: (A:) ve bu anlamda müennesi koyuna (T, M, Msb) yahut keçiye, (T, M, A, Msb,) ve ineğe uygulanır: (T, M, A:) ve aynı şekilde [çoğul] **جُلْحٌ** boynuzsuz ineklere yahut boğalara uygulanır; (S, TA;) K’da, **سُكَّرٌ** gibi, **جُلَّحٌ** olduğu şeklinde hatalı söylenmiştir. (TA.) ― -b3- (varsayılan mecaz:) [**هَوْدَج** denilen türden] yüksek bir başı yahut tepesi olmayan bir deve mahfesi: (Ibn-Kulthoom, IJ, S, K:) yahut tepesi olmayan: (T:) yahut kare biçimli olan: (As, IJ:) çoğulu ↓ **أَجْلَاحٌ**, (S, IJ,) tıpkı **أَعْزَالٌ**’ın **أَعْزَلُ**’ün çoğulu olması gibi; ölçüsü **أَفْعَلُ** olan bir tekilin çoğulunda pek nadir bir kalıp. (IJ.) ― -b4- (varsayılan mecaz:) Etrafı, insanların ondan düşmesini engelleyecek bir duvar yahut başka bir şeyle çevrili olmayan düz dam. (IAth, K.) ― -b5- **قَرْيَةٌ جَلْحَآءُ** (mecaz:) Hisarı olmayan kasaba: (A, TA:) çoğulu **قُرًى جُلْحٌ**: hisarlar boynuzlara benzetilmiştir. (TA.) ― -b6- **أَكَمَةٌ جَلْحَآءُ** (varsayılan mecaz:) [Bir tepe] sivri bir zirvesi olmayan. (TA.) Ve **هَضْبَةٌ جَلْحَآءُ** (varsayılan mecaz:) [Bir] düz [tepe]. (A.) ― -b7- **أَرْضٌ جَلْحَآءُ** (varsayılan mecaz:) İçinde ağaç bulunmayan arazi. (TA.) ― -b8- **يَوْمٌ أَجْلَحُ** (varsayılan mecaz:) Sert, sıkıntılı yahut felâketli gün; **أَصْلَعُ** da böyledir. (A, TA.)

أَجْلَاحٌ
**أَجْلَاحٌ** ذ : **أَجْلَحُ**’a bak.

اـِجْلِيحٌ
**اـِجْلِيحٌ** **اجليح** Üst kısımları yenmiş bir bitki. (TA.)

مُجَلَّحٌ
**مُجَلَّحٌ** **مجلح** Yenmiş: (S, K:) ondan hiçbir şey kalmayıncaya kadar yenmiş: (S:) böyle yenmiş ot. (TA.)

مُجَلِّحٌ
**مُجَلِّحٌ** **مجلح** Çok yiyen bir adam (S); büyük yiyici; obur. (S, K.) ― -b2- **مِجْلَاحٌ**’a da bak. ― -b3- **سَنَةٌ مُجَلِّحَةٌ** Kuraklık, kıtlık yahut ölüm yılı. (TA.) -A2- Küstah ve cüretkâr. (L.) Şöyle dersin: **فُلَانٌ وَقِحٌ مُجَلِّحٌ** [Falan kimse arsız, küstah ve cüretkârdır]. (A, TA.) ― -b2- Cüretkâr bir kurt. (TA.)

مِجْلَاحٌ
**مِجْلَاحٌ** **مجلاح** Şiddetli bir yılı dayanıklılıkla taşıyan, sütünü koruyan dişi deve; (S, K;) ↓ **مُجَلِّحَةٌ** da böyledir. (L.) ― -b2- **مُجَالِحٌ**’a da bak.

مَجْلُوحٌ
**مَجْلُوحٌ** **مجلوح** Başı yahut üst kısmı yenmiş ağaç. (L.) ― -b2- Yenmiş ve sonra yeniden büyümüş bitki yahut ağaç. (TA.)

مُجَالِحٌ
**مُجَالِحٌ** **مجالح** **مُكَابِرٌ** ile aynı anlamdadır [büyüklükte üstünlük için bir başkasıyla çekişen; vb.: fiiline, 3’e bak]. (S.) ― -b2- Aslan. (K.) ― -b3- Kışın bol süt veren dişi deve: (S, K:) yahut kuraklık yılında kışın kuru ağaçların ince dallarını koparıp yiyen, onlarla semiren ve böylece sütünü koruyan: (IAar, TA:) çoğulu ↓ **مَجَالِيحُ**: (S, K:) yahut bu, yağmurun yokluğunu umursamayan hurma ağacına ve dişi deveye sıfat olarak kullanılan **مُجَالِحٌ** ve ↓ **مِجْلَاحٌ**’ın çoğuludur. (AHn, TA.) Ve **مُجَالَحَةٌ** Yaprakları olsun olmasın **سَمُر** ve **عُرْفُط** yiyen dişi deve. (TA.)

مَجَالِيحُ
**مَجَالِيحُ** **مجاليح** : **مُجَالِحٌ**’a bak. ― -b2- Ayrıca, sığırları sürükleyip götüren yahut helâk eden kuraklık yılları. (S, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَلَحَ
جَلَحَ A ( n. ac. جَلْح 1 ),
a.  Stripped, laid bare.

جَلِحَ
جَلِحَ A ( n. ac. جَلَح 4 ),
a.  Was bald ( over the temples ).

b.  Was stripped, laid bare.

جَلَّحَ
جَلَّحَ II ,
a.  Was bold, determined.

جَلَح
جَلَح 4 ,
a.  Baldness ( over the temples ).

جَلَحَة
جَلَحَة 4t ,
a.  The temples.

أَجْلَحُ
أَجْلَحُ 14 ,
a.  Bald.

##### Türkçe

جَلَحَ
**جَلَحَ** A ( n. ac. **جَلْح** 1 ),
a. Soydu, çıplak bıraktı.

جَلِحَ
**جَلِحَ** A ( n. ac. **جَلَح** 4 ),
a. Şakakların üstünde kel idi.

b. Soyulmuş, çıplak bırakılmış idi.

جَلَّحَ
**جَلَّحَ** II ,
a. Cesur, kararlı idi.

جَلَح
**جَلَح** 4 ,
a. Şakakların üstünde kellik.

جَلَحَة
**جَلَحَة** 4t ,
a. Şakaklar.

أَجْلَحُ
**أَجْلَحُ** 14 ,
a. Kel.
