# جلح — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%AD/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%84%D8%AD/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%AD.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جلح

الجَلَحُ: ذهابُ الشعر من مُقَدَّم الرأْس، وقيل: هو إِذا زاد قليلاً على النَّزَعَة. جَلِحَ، بالكسر، جَلَحاً، والنعتُ أَجْلَحُ وجَلْحاء، واسم ذلك الموضع الجَلَحَة.
والجَلَحُ: فوق النَّزَعِ، وهو انْحِسار الشعر عن جانبي الرأْس، وأَوّله النَّزَعُ ثم الجَلَحُ ثم الصَّلَعُ. أَبو عبيد: إِذا انحَسَر الشعر عن جانبي الجبهة، فهو أَنْزَعُ، فإِذا زاد قليلاً، فهو أَجْلَح، فإِذا بلغ النصفَ ونحوه، فهو أَجْلى، ثم هو أَجْلَه، وجمعُ الأَجْلَح جُلْح وجُلْحانٌ.
والجَلَحةُ: انْحِسارُ الشعر، ومُنْحَسِرُه عن جانبي الوجه. وفي الحديث: إِن الله ليؤدي الحقوق إِلى أَهلها حتى يَقْتَصَّ للشاة الجَلْحاءِ من الشاة القَرْناءِ نَطَحَتْها. قال الأَزهري: وهذا يبين أَن الجَلْحاء من الشاء والبقر بمنزلة الجَمَّاء التي لا قرن لها؛ وفي حديث الصدقة: ليس فيها عَقْصاء ولا جَلْحاء؛ وهي التي لا قرن لها. قال ابن سيده: وعَنْز جَلْحاء جَمَّاء على التشبيه بجَلَحِ الشعر؛ وعمَّ بعضهم به نوعي الغنم، فقال: شاة جَلْحاءٌ كجَمَّاء، وكذلك هي مِن البقر، وقيل: هي من البقر التي ذهب قرناها آخراً، وهو من ذلك لأَنه كانحسار مُقَدَّم الشعر. وبقر جُلْح: لا قرون لها؛ قال قَيْسُ بن عَيزارة
(* قوله «قال قيس بن عيزارة» قال شارح
القاموس: تتبعت شعر قيس هذا فلم أجده في ديوانه اهـ.) الهذلي: فَسَكَّنْتَهم بالمالِ، حتى كأَنهم
بَواقِرُ جُلْحٌ سَكَّنَتْها المَراتِعُ
وقال الجوهري عن هذا البيت: قال الكسائي أَنشدني ابن أَبي طَرْفة، وأَورد البيت.
وقَرْيَةٌ جَلْحاء: لا حِصْنَ لها، وقُرًى جُلْحٌ. وفي حديث كعب: قال الله لرُومِيَّةَ: لأَدَعَنَّكِ جَلْحاء أَي لا حِصْنَ عليك. والحُصُون تشبه القرون، فإِذا ذهبت الحصون جَلِحَتِ القُرَى فصارت بمنزلة البقرة التي لا قرن لها. وفي حديث أَبي أَيوب: من بات على سَطْحٍ أَجْلح فلا ذمة له؛ هو السطح الذي لا قرن له؛ قال ابن الأَثير: يريد الذي ليس عليه جدار ولا شيء يمنع من السقوط. وأَرضٌ جَلْحاء: لا شجر فيها. جَلِحَتْ جَلَحاً وجُلِحَتْ، كلاهما: أُكِلَ كَلَؤُها. وقال أَبو حنيفة: جُلِحَتِ الشجرة: أُكِلَتْ فروعها فَرُدَّت إِلى الأَصل وخص مرة به الجَنْبةَ. ونباتٌ مَجْلوحٌ: أُكل ثم نبت. والثُّمامُ المَجْلوحُ والضَّعَةُ المَجْلوحَة: التي أُكلت ثم نبتت، وكذلك غيرها من الشجر؛ قال يخاطب ناقته:أَلا ازْحَمِيهِ زَحْمةً فَرُوحِي،
وجاوِزي ذال السَّحَمِ المَجْلوحِ،
وكَثْرَةَ الأَصْواتِ والنُّبُوحِ
والمَجْلوح: المأْكولُ رأْسه. وجَلَح المالُ الشجرَ يَجْلَحُه جَلْحاً، بالفتح، وجَلَّحَه: أَكله، قيل: أَكل أَعلاه، وقيل: رَعَى أَعاليه وقَشَرَه.
ونبت إِجْلِيحٌ: جُلِحَتْ أَعاليه وأُكِلَ. والمُجَلَّح: المأْكولُ الذي ذهب فلم يَبْقَ منه شيء؛ قال ابن مُقْبل يصف القَحْط:
أَلم تَعْلَمِي أَنْ لا يَذُمُّ فُجاءَتي
دَخِيلي، إِذا اغْبَرَّ العضاهُ المُجَلَّحُ
أَي الذي أُكل حتى لم يُترك منه شيء، وكذلك كَلأٌ مُجَلَّح. قال ابن بري في شرح هذا البيت: دَخِيلُه دُخْلُلُه وخاصته، وقوله: فُجاءتي، يريد وقت فجاءتي. واغبرار العضاه: إِنما يكون من الجدب، وأَراد بقوله أَن لا يذم: أَنه لا يذم، فحذف الضمير على حدّ قوله عز وجل: أَفلا يرون أَن لا يرجعُ إِليهم قولاً، تقديره أَنه لا يرجع.
والمُجَلِّحُ: الكثير الأَكل؛ وفي الصحاح: الرجل الكثير الأَكل. وناقة مُجالِحة: تأْكل السَّمُرَ والعُرْفُط، كان فيه ورق أَو لم يكن. والمَجاليح من النحل والإِبل: اللواتي لا يبالين قُحوطَ المطر؛ قال أَبو حنيفة: أَنشد أَبو عمرو:
غُلْبٌ مَجالِيحُ عند المَحْلِ كُفْأَتُها،
أَشْطانُها في عِذابِ البحرِ تَسْتَبِقُ
الواحدة مِجْلاح ومُجالِحٌ.
والمُجالِحُ أَيضاً من النُّوق: التي تَدِر في الشتاء، والجمع مَجالِيحُ؛ وضَرْع مُجالِحٌ، منه، وُصِفَ بصفة الجملة، وقد يستعمل في الشاء.والمِجْلاحُ والمُجَلِّحَةُ: الباقية اللبن على الشتاء، قلَّ ذلك منها أَو كثر، وقيل: المُجالِحُ التي تَقْضِمُ عيدان الشجر اليابس في الشتاء إِذا أَقْحَطت السنَةُ وتَسْمَنُ عليها فيبقى لبنها؛ عن ابن الأَعرابي. وسنَة مُجَلِّحة: مُجْدِبة. والمَجالِيح: السِّنُونَ التي تَذْهَبُ بالمال.
وناقة مِجْلاحٌ: جَلْدَةٌ على السنة الشديدة في بقاء لبنها؛ وقال أَبو ذؤيب:
المانِحُ الأُدْمَ والخُورَ الهِلابَ، إِذا
ما حارَدَ الخُورُ، واجْتَثَّ المَجالِيحُ
قال: المجاليح التي لا تبالي القحوط.
والجالِحةُ والجَوالِحُ: ما تطاير من رؤُوس النبات في الريح شِبْه القطن؛ وكذلك ما أَشبهه من نسج العنكبوت وقِطَعِ الثلج إِذا تهافت. والأَجْلَح: الهَوْدَجُ إِذا لم يكن مُشْرِفَ الأَعْلى؛ حكاه ابن جني عن خالد بن كلثوم، قال: وقال الأَصمعي هو الهودج المربع؛ وأَنشد لأَبي ذؤيب:إِلاّ تكنْ ظُعْناً تُبْنى هَوادِجُها،
فإِنهن حِسانُ الزِّيِّ أَجْلاحُ
قال ابن جني: أَجْلاحٌ جمع أَجْلَح، ومثله أَعْزَلُ وأَعْزال، وأَفْعَلُ وأَفعالٌ قليل جدّاً؛ وقال الأَزهري: هَوْدَجٌ أَجْلَح لا رأْس له، وقيل: ليس له رأْس مرتفع. وأَكَمَةٌ جَلْحاء إِذا لم تكن مُحَدَّدة الرأْس.والتَّجْلِيحُ: السيرُ الشديد. ابن شميل: جَلَّحَ علينا أَي أَتى علينا. أَبو زيد: جَلَّحَ على القوم تجليحاً إِذا حمل عليهم. وجَلَّحَ في الأَمر: ركب رأْسه. والتَّجْلِيحُ: الإِقدام الشديد والتصميم في الأَمر والمُضِيُّ؛ قال بِشْرُ بن أَبي خازم:
ومِلْنا بالجِفارِ إِلى تَميمٍ،
على شُعُثٍ مُجَلًّحَةٍ عِتاقِ
والجُلاحُ، بالضم مخففاً: السيلُ الجُرافُ. وذئب مُجَلِّحٌ: جَريءٌ، والأِّنثى بالهاء؛ قال امرؤ القيس:
عَصافيرٌ وذِبَّانٌ ودُودٌ،
وأَجْرٍ من مُجَلِّحَةِ الذِّئابِ
وقيل: كلُّ ماردٍ مُقْدِم على شيءٍ مُجَلِّح. والتَّجْليحُ: المكاشَفةُ في الكلام، وهو من ذلك؛ وأَما قول لبيد:
فكنَّ سَفِينها، وضَرَبْنَ جَأْشاً،
لِخَمْسٍ في مُجَلِّحَةٍ أَرُومِ
فإِنه يصف مفازة متكشفة بالسير.
وجالَحْتُ الرجلَ بالأَمر إِذا جاهرته به.
والمُجالَحَة: المُكاشَفة بالعداوة. والمُجالِحُ: المُكابِرُ. والمُجالَحة: المُشارَّة مثل المُكالحةِ. وجَلاَّحٌ والجُلاحُ وجُلَيْحة: أَسماء؛ قال الليث: وجُلاحٌ اسم أَبي أُحَيْحة بن الجُلاح الخزرجي. وجَلِيحٌ: اسم.وفي حديث عُمَرَ والكاهن: يا جَلِيحُ أَمرٌ نجِيحٌ؛ قال ابن الأَثير: جَلِيح اسم رجل قد ناداه.
وبنو جُلَيْحة: بطن من العرب.
والجَلْحاءُ: بلد معروف، وقيل هو موضع على فرسخين من البصرة. وجَلْمَح رأْسَه أَي حَلَقَه، والميم زائدة.

### Türkçe

**الجَلَحُ**: saçın başın ön tarafından gitmesi; ve denildi: o, **النَّزَعَة** üzerine biraz arttığı zamandır. **جَلِحَ**, kesre ile, **جَلَحاً**; sıfatı **أَجْلَحُ** ve **جَلْحاء**; o yerin adı **الجَلَحَة**’dir.

Ve **الجَلَحُ**: **النَّزَعِ**’in üstündedir; o, saçın başın iki yanından geri çekilmesidir; onun ilki **النَّزَعُ**, sonra **الجَلَحُ**, sonra **الصَّلَعُ**. Ebû Ubeyd: Saç alının iki yanından geri çekilirse o **أَنْزَعُ**’dır; biraz artarsa o **أَجْلَح**’tır; yarıya ve benzerine ulaşırsa o **أَجْلى**’dır; sonra o **أَجْلَه**’dir. **الأَجْلَح**’ın çoğulu **جُلْح** ve **جُلْحانٌ**’dır.

Ve **الجَلَحةُ**: saçın geri çekilmesi ve onun yüzün iki yanından geri çekilenidir. Hadiste: “Şüphesiz Allah hakları sahiplerine mutlaka öder; hatta boynuzsuz koyun için, onu boynuzlayan boynuzlu koyundan kısas alınır.” el-Ezherî dedi: Bu, koyun ve sığırdan **الجَلْحاء**’ın, boynuzu olmayan **الجَمَّاء** menzilesinde olduğunu açıklar. Sadaka hadîsinde: “Onda ne **عَقْصاء** vardır ne de **جَلْحاء**”; o, boynuzu olmayanıdır. İbn Sîde dedi: Saçın **جَلَحِ**’ına benzetme üzere **عَنْز جَلْحاء جَمَّاء**; bazıları bunu iki koyun türüne genelledi de: **شاة جَلْحاءٌ** tıpkı **جَمَّاء** gibi; sığırdan da böyledir. Ve denildi: O, sığırdan, sonunda iki boynuzu gitmiş olandır; bu, ondandır; çünkü o, saçın önünün geri çekilmesi gibidir. Ve **بقر جُلْح**: boynuzları olmayan. Kays b. Ayzâra el-Hüzelî dedi:
(* “قال قيس بن عيزارة” sözü hakkında: Kāmûs şârihi dedi: Kays’ın bu şiirini araştırdım da divanında bulamadım, bitti.)
“Onları malla sakinleştirdin; ta ki sanki onlar, otlakların sakinleştirdiği boynuzsuz sığırlar gibi oldular.”

el-Cevherî bu beyit hakkında dedi: el-Kisâî bana İbn Ebî Tarfe’nin okuduğunu rivayet etti; ve beyti nakletti.

Ve **قَرْيَةٌ جَلْحاء**: kalesi olmayan; ve **قُرًى جُلْحٌ**. Ka‘b hadîsinde: Allah **لرُومِيَّةَ**’ye dedi: “Seni mutlaka **جَلْحاء** bırakacağım”; yani senin üzerinde kale yok. Kaleler boynuzlara benzer; kaleler gidince köyler **جَلِحَتِ** olur da boynuzu olmayan inek menzilesinde olur. Ebû Eyyûb hadîsinde: “Kim **أَجْلح** bir dam üzerinde gecelemişse onun için zimmet yoktur”; o, boynuzu olmayan damdır. İbnü’l-Esîr dedi: Duvarı olmayan ve düşmekten alıkoyan bir şey bulunmayanı kasteder. Ve **أَرضٌ جَلْحاء**: içinde ağaç olmayan. **جَلِحَتْ جَلَحاً** ve **جُلِحَتْ**; ikisi de: otlağı yenildi. Ebû Hanîfe dedi: **جُلِحَتِ الشجرة**: dalları yenildi de asla döndürüldü; ve bir defa bununla özellikle **الجَنْبةَ**’yi kastetti.

Ve **نباتٌ مَجْلوحٌ**: yenildi sonra bitti. Ve **الثُّمامُ المَجْلوحُ** ve **الضَّعَةُ المَجْلوحَة**: yenilmiş sonra bitmiş olan; ağaçtan başkası da böyledir. Devesine hitap ederek dedi:
“Onu bir itişle it de sen rahatla,
ve **ذال السَّحَمِ المَجْلوحِ**’u geç,
ve seslerin çokluğunu ve ulumayı.”

Ve **المَجْلوح**: başı yenilmiş olan. Ve **جَلَح المالُ الشجرَ يَجْلَحُه جَلْحاً**; fetha ile; ve **جَلَّحَه**: onu yedi. Denildi: üstünü yedi; ve denildi: üstlerini otladı ve onu soydu.

Ve **نبت إِجْلِيحٌ**: üstleri **جُلِحَتْ** ve yenildi. Ve **المُجَلَّح**: yenilmiş olup gitmiş, ondan hiçbir şey kalmamış olan; İbn Mukbil kıtlığı vasfederek dedi:
“Bilmiyor musun ki, ansızın gelişimi ayıplamaz
içeridekim; **العضاهُ المُجَلَّحُ** tozlandığı zaman.”

Yani, yenildi de ondan hiçbir şey bırakılmamış olan; ve **كَلأٌ مُجَلَّح** da böyledir. İbn Berrî bu beytin şerhinde dedi: **دَخِيلُه** onun **دُخْلُلُه**’u ve haslarıdır; ve onun sözü **فُجاءتي**: ansızın gelişim vaktini kasteder. **اغبرار العضاه** ancak kuraklıktan olur; ve “ayıplamaz” sözüyle kastetti: ayıplamaz; zamiri, Aziz ve Celil’in sözü ölçüsünce hazfetti: “Onlar görmüyorlar mı ki, kendilerine bir söz geri dönmez”; takdiri: onun geri dönmediğidir.

Ve **المُجَلِّحُ**: çok yiyen; **الصحاح**’ta: çok yiyen adam.

Ve **ناقة مُجالِحة**: **السَّمُرَ** ve **العُرْفُط** yer; onda yaprak olsun ya da olmasın. Ve arı ve deveden **المَجاليح**: yağmurun kıtlığına aldırmayan dişiler. Ebû Hanîfe: Ebû Amr inşad etti:
“**غُلْبٌ مَجالِيحُ** kıtlıkta onun dengi,
ipleri denizin tatlı sularında yarışır.”

Tekili **مِجْلاح** ve **مُجالِحٌ**.

Ve **المُجالِحُ** ayrıca develerden: kışın süt veren; çoğulu **مَجالِيحُ**. Ve ondan **ضَرْع مُجالِحٌ**; cümle sıfatıyla vasfedildi; ve koyunda da kullanılabilir. Ve **المِجْلاحُ** ve **المُجَلِّحَةُ**: kışa süt bırakan; ondan az olsun çok olsun. Ve denildi: **المُجالِحُ**; yıl kıtlığa düştüğünde kışın kuru ağaç çubuklarını kemiren ve onun üzerinde semiren, böylece sütü kalan; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **سنَة مُجَلِّحة**: kıt. Ve **المَجالِيح**: malı götüren yıllar.

Ve **ناقة مِجْلاحٌ**: şiddetli yıla karşı, sütünün kalmasında dayanıklı. Ebû Züeyb dedi:
“**الأُدْمَ** ve **الخُورَ الهِلابَ** veren,
**الخُورُ** süt vermekten kesildiğinde ve **المَجالِيحُ** kökünden söktüğünde.”

Dedi: **المجاليح** kıtlığa aldırmayanlardır.

Ve **الجالِحةُ** ve **الجَوالِحُ**: rüzgârda bitkinin başlarından pamuk benzeri uçuşan şey; ve örümcek dokusundan ona benzeyen ve kar parçalarından, döküldüğünde, ona benzeyen de böyledir.

Ve **الأَجْلَح**: **الهَوْدَجُ**; eğer üst tarafı yüksek değilse; bunu İbn Cinnî, Hâlid b. Kulsûm’dan nakletti. Dedi: el-Asma‘î dedi: o, dört köşe **الهودج**’dur. Ebû Züeyb’den inşad etti:
“Eğer **ظُعْناً** olmaz da **هَوادِجُها** kurulmazsa,
şüphesiz onlar, ziynetçe güzel, **أَجْلاحُ**’tır.”

İbn Cinnî dedi: **أَجْلاحٌ**, **أَجْلَح**’ın çoğuludur; benzeri **أَعْزَلُ** ve **أَعْزال**’dır; ve **أَفْعَلُ** ile **أَفعالٌ** pek azdır. el-Ezherî dedi: **هَوْدَجٌ أَجْلَح**: başı olmayan; ve denildi: yükselmiş başı yoktur. Ve **أَكَمَةٌ جَلْحاء**: başı sivri değilse. Ve **التَّجْلِيحُ**: şiddetli yürüyüş. İbn Şümeyl: **جَلَّحَ علينا**; yani üzerimize geldi. Ebû Zeyd: **جَلَّحَ على القوم تجليحاً**; eğer onların üzerine saldırdıysa. Ve **جَلَّحَ في الأَمر**: başını dikine bindi. Ve **التَّجْلِيحُ**: işte şiddetli atılganlık ve azim ve ilerleyiş. Bişr b. Ebî Hâzim dedi:
“Ve **الجِفارِ** ile Temîm’e meylettik,
dağınık saçlı, **مُجَلًّحَةٍ** soylu atlar üzerinde.”

Ve **الجُلاحُ**, damme ile hafifletilmiş olarak: sürükleyici sel. Ve **ذئب مُجَلِّحٌ**: cesur; dişisi **الهاء** ile. İmru’ül-Kays dedi:
“Serçeler, sinekler ve kurtlar,
ve **مُجَلِّحَةِ الذِّئابِ**’dan bir yavru.”

Ve denildi: Her azgın, bir şeye atılgan olan **مُجَلِّح**’tır. Ve **التَّجْليحُ**: sözde açıkça söyleme; o da bundandır. Lebîd’in sözüne gelince:
“Onlar onun gemisi oldular ve bir yüreklilik vurdular,
beş gün için, **مُجَلِّحَةٍ أَرُومِ** içinde.”

Şüphesiz o, yürüyüşle açığa çıkmış bir çölü vasfeder.

Ve **جالَحْتُ الرجلَ بالأَمر**: işi ona açıkça söylediysem.

Ve **المُجالَحَة**: düşmanlıkla açıkça ortaya koyma. Ve **المُجالِحُ**: inatçı. Ve **المُجالَحة**: **المُكالحةِ** gibi **المُشارَّة**. Ve **جَلاَّحٌ** ve **الجُلاحُ** ve **جُلَيْحة**: isimlerdir. el-Leys dedi: **جُلاحٌ**, **أَبي أُحَيْحة بن الجُلاح** el-Hazrecî’nin babasının adıdır. Ve **جَلِيحٌ**: bir isim. Ömer ve kâhin hadîsinde: “Ey **جَلِيحُ**; iş **نجِيحٌ**.” İbnü’l-Esîr dedi: **جَلِيح** bir adamın adıdır; ona seslenmiştir.

Ve **بنو جُلَيْحة**: Araplardan bir batındır.

Ve **الجَلْحاءُ**: bilinen bir beldedir; ve denildi: Basra’dan iki fersah üzerinde bir yerdir.

Ve **جَلْمَح** başını; yani onu tıraş etti; **الميم** ziyadedir.
