# جلخ — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%AE/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%84%D8%AE/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جلخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%AE.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: جلخ

باب الخاء والجيم واللام معهما
خ ج ل، خ ل ج، ج ل خ، ل خ ج مستعملات
خجل:
الخَجَلُ: أن يفعل الإنسان فعلا يتشور منه فيستحي، وقد خَجَّلْته أنا تَخجيلا، وأَخْجَلَهُ فعله.
وخَجِلَ البعير إذا سار في الطين فبقي كالمتحير.
وخَجِل الحمض خَجَلاً: طال والتف.
والخَجَلُ: البطر، قال النبي صلى الله عليه وعلى آله وسلم: "إنكن إذا جعتن دقعتن، وإذا شبعتن خَجِلْتُنَّ". أي: أشرتن وبطرتن.
خلج: خَلَجَ الرجل حاجبيه عن عينيه، واخْتَلَجَ حاجباه وعيناه. إذا تحركتا. قال:
يكلمني وَيَخْلِجُ حاجبـيه		لأحسب عنده علماً قديما
والخَلْجُ: جذبك شيئاً أخرجته من شيءن ويقال للميت: اخْتُلجَ من بينهم فذهب به.
وإذا مد الطاعن رمحهُ عن جانب، قيل: خَلَجَه. قال:
ينوء بصدره والرمح فيه		ويَخْلِجُهُ خدب كالبعـيرِ
ويقال: إن الخَلْجَ: الانتزاع، قال:
نطعنهم سلكى ومَخْلُوجةً		كلاك لامين على نابلِ
والفحل - إذا أُخْرِج من الشوك قبل أن يقدر فقد خُلِجَ، أي: يِزعَ وأُخْرِج، وإذا أخرج بعد الفدور قيل: عدل فانعدل. قال:
لحل هجان تولى غير مَخْلُوجِ
واحْتَلَج في صَدْره هم أو أمر، وتَخالَجَتْني الهموم، أي، تنازعتني.
وتقول: بيننا وبينهم خُلْجَةٌ، وهي بقدر ما يمشي حتى يعيي مرة واحدة.
وناقةخَلوجٌ إذا اختُلِجَتْ عن ولدها فقل لبنها.
وخَلِجَ البعير خَلَجاً فهو أَخْلَجُ: تقبض عصب عضده حتى يُعالَجَ بعد ذلك فيستطلق، ويعود، وإنما قيل له: خَلَجٌ، لأن جذبه يَخْلِجُ عضده.
وسحابة خَلُوجٌ: متفرقة بلغة هذيل. والخلود: من السحاب: الكثير الماء، الشديد البرق، وجَفْنَةٌ خَلوج: كثيرة الأخذ، قعيرة.
وناقة خَلُوجٌ: كثيرة اللبن. ويقال: هي التي تَخْلِجُ السير من سرعتها. ويقال: التي تحن إلى ولدها.
وخَلَجَتْهُ الخَوالجُ، أي: شغلته الشواغل.
والخَليجُ: النهر الذي يَخْتَلِجُ في شق من النهر الأعظم. وجناحا النهر: خليجاه، قال أبو النجم:
إلى فتىً فاض أكف الفتيانْ
فيض الخَليجِ مده خَليجانْ
والمجنون يَتَخلَّجُ في مشيته، أي: يتمايل، كالمجتذب يمنةً ويسرةً، قال:
أقبلت تنفض الخلاء بعيني		ها وتمشي تَخَلُّجَ المجنونِ
والخليج: ما اعوج من البيتِ، وخَلَج، أي: فسد في نواحيه، وقوله:
فإن يكن هذا الزمان خَلَجا
أي: نحى شيءا عن شيء.
جلخ: الجَلْخُ في النطاح: الأخراج، والدعسُ: الإدخال.
لخج: اللَّخَجُ: أسوأ الغمص. وعين لخجةٌ: لزقة بالغمص.

### Türkçe

باب **الخاء** ve **الجيم** ve **اللام**’ın onlarla birlikte olduğu bölüm
**خ ج ل**، **خ ل ج**، **ج ل خ**، **ل خ ج** kullanımdadırlar.

**خجل**:
**الخَجَلُ**: insanın bir fiil yapmasıdır; ondan dolayı kendini ayıplar da utanır. Ben onu **تَخجيلا** ile **خَجَّلْتُ**; fiili onu **أَخْجَلَهُ**.
Ve deve, çamurda yürüdüğü zaman **خَجِلَ**; böylece şaşkın gibi kaldı.
Ve ekşi ot **خَجَلاً** ile **خَجِلَ**: uzadı ve dolandı.
Ve **الخَجَلُ**: azgınlıktır. Nebî صلى الله عليه وعلى آله وسلم dedi ki: “Siz, acıktığınızda **دقعتن** edersiniz; doyduğunuzda **خَجِلْتُنَّ** edersiniz.” Yani: işaret ettiniz ve azdınız.

**خلج**: **خَلَجَ** adam, iki kaşını gözlerinden (yana) çekti; ve **اخْتَلَجَ** iki kaşı ve iki gözü: hareket ettikleri zaman. Dedi ki:
يكلمني وَيَخْلِجُ حاجبـيه		لأحسب عنده علماً قديما

Ve **الخَلْجُ**: senin bir şeyi çekmendir; onu bir şeyden çıkarmışsındır. Ve ölü için denir: aralarından **اخْتُلجَ** de onunla gidildi.
Ve mızraklayan, mızrağını bir yandan uzattığı zaman, ona **خَلَجَه** denir. Dedi ki:
ينوء بصدره والرمح فيه		ويَخْلِجُهُ خدب كالبعـيرِ

Ve denir: muhakkak **الخَلْجَ**: söküp almaktır. Dedi ki:
نطعنهم سلكى ومَخْلُوجةً		كلاك لامين على نابلِ

Ve aygır—eğer dikenlerden, güç yetiremeden önce çıkarılırsa, **خُلِجَ** olmuştur; yani: çekildi ve çıkarıldı. Ve gevşemeden sonra çıkarılırsa “saptı da saptı” denir. Dedi ki:
لحل هجان تولى غير مَخْلُوجِ

Ve göğsünde bir kaygı yahut bir iş **احْتَلَج** etti; ve kaygılar beni **تَخالَجَتْ**; yani, beni çekiştirdiler.
Ve dersin: bizimle onların arasında bir **خُلْجَةٌ** vardır; o, bir defa yoruluncaya kadar yürüdüğü miktar kadardır.
Ve bir dişi deve **خَلوجٌ**dur; yavrusundan **اختُلِجَتْ** (çekilip alındı) ise, sütü azaldı.
Ve deve **خَلَجَ** ile **خَلِجَ**; o halde o **أَخْلَجُ**dur: pazusunun siniri büzülür; sonra bunun ardından tedavi edilir de çözülür, ve döner. Ona ancak **خَلَجٌ** denmiştir; çünkü onun çekmesi pazusunu **يَخْلِجُ** eder.
Ve bir bulut **خَلُوجٌ**dur: Hüzeyl lehçesinde dağınık. Ve **الخلود**: buluttan; suyu çok olan, şimşeği şiddetli olan. Ve bir çanak **خَلوج**: alması çok, derin.
Ve bir dişi deve **خَلُوجٌ**: sütü çok. Ve denir: sürati sebebiyle yürüyüşü **تَخْلِجُ** eden odur. Ve denir: yavrusuna özlem duyan odur.
Ve onu **الخَوالجُ** **خَلَجَتْهُ**; yani: meşguliyetler onu meşgul etti.
Ve **الخَليجُ**: en büyük nehrin bir yarığında **يَخْتَلِجُ** eden nehirdir. Ve nehrin iki kanadı: onun iki **خليجاه**’ıdır. Ebû’n-Necm dedi ki:
إلى فتىً فاض أكف الفتيانْ
فيض الخَليجِ مده خَليجانْ

Ve deli, yürüyüşünde **يَتَخلَّجُ** eder; yani: sağa ve sola çekilip duran gibi sallanır. Dedi ki:
أقبلت تنفض الخلاء بعيني		ها وتمشي تَخَلُّجَ المجنونِ

Ve **الخليج**: evden eğrilen şeydir; ve **خَلَج**; yani: kenarlarında bozuldu. Ve onun sözü:
فإن يكن هذا الزمان خَلَجا
yani: bir şeyi bir şeyden yana çekti.

**جلخ**: **الجَلْخُ** boynuzlaşmada: çıkarma; ve **الدعسُ**: sokmadır.

**لخج**: **اللَّخَجُ**: ayıplamanın en kötüsü. Ve bir göz **لخجةٌ**: ayıplamaya yapışık.
