# جلذ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%B0/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%84%D8%B0/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جلذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D8%B0.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جلذ

الجلوذ، كعجول، أي بكسر فتشديد مع سكون الواو: الغليظ الشديد. والجلذاء، بالكسر والمد: الأرض الغليظة، كجلذان وجلحاظ وجلظاء، كقله الصاغاني، والقطعة بهاء أي جلذاءة، قال شيخنا: وإنما عدلض عن اصطلاحه ولم يقل وهي بهاء، لأنها ليست أنثاها، وإنما أخص منها. وفي المحكم: والجلذاء: اسم الحجارة، وقيل: هو ما صلب من الأرض، والجمع جلذاء وجلاذي، هذه مطردة، وفي التهذيب: الجلذاء: الأرض الغليظة، وجمعها جلاذي وهي الحزباءة. وجلذان، بالكسر: حمى قرب الطائف لين مستو كالراحة، يضرب المثل بلينه وسهولته، فيقولون: أسهل من جلذان. وفي معجم أبي عبيد: جلذان: بلد يسكنه بنو نصر قريب من الطائف بين لية وبسل به هضبة سوداء، يقال لها تبعة، فيها نقب، كل نقب قدر ساعة، كان يلتقط فيه السيوف العادية والخرز، يزعمون أن فيها قبورا لعاد، وكانوا يعظمون ذلك الجبل والجلذي، بالضم، من الإبل: الشديد الغليظ، وفي المحكم: والجلذي: الحجر، وناقة جلذية: قوية شديدة، والذكر جلذي، مشتق من ذلك، قال أبو زيد: لم يعرفه البصريون في ذكور الإبل ولا في الرجال. وفي التهذيب: والجلذية: المكان الخشن الغليظ من القف ليس بالمرتفع جدا، يقطع أخفاف الإبل، وقلما ينقاد، ولا ينبت شيئا، والجلذية من الفراسن: ناقة جلذية: صلبة شديدة، وأيضا: الغليظة الشديدة، شبهت بجلذاءة الأرض، وهي النشز الغليظة، قلت: فإذا هو من المجاز. الجلذي: الصانع، ذكره الأزهري. الجلذي: خادم البيعة، لغلظه، كذا في التهذيب. الجلذي: السير السريع. في المحكم: وقرب جلذي: شديد، وقوله:
  لتقربن قربا جلذيا زعم الفارسي أنه يجوز أن يكون صفة للقرب، وأن يكون اسما للناقة على أنه ترخيم جلذية مسمى بها، أو جلذية صفة. وفي التهذيب: الجلذي: الشديد من السير، قال العجاج يصف فلاة:
  الخمس والخمس بها جلذي

  أي سير خمس بها شديد. وسير جلذي، وخمس جلذي: شديد. الجلذي: الرهبان، هكذا في النسخ، ولم أجده في دواوين اللغة، ولعله أخذه من بيت ابن مقبل الآتي ذكره، والأولى أن يكون: الجلذي الراهب، لكونه مفردا كالجلاذي، بالضم في الكل، مجاز في الصانع والخادم والراهب، لغلظهم، تشيبها لهم بالحجر أو الأرض الغليظة، وجمعه الجلاذي، بالفتح، وقال ابن مقبل:
  صوت النواقيس فيه ما يفرطه                      أيدي الجلاذي جون ما يغضينا أراد بهم الصناع أو خدم البيعة، وفسره بعضهم فقال: هي جمع جلذية وهي الناقة الصلبة. والجلذ، بالضم، ومنهم من ضبطه بالفتح، وبعضهم ككتف ونقل الأخير السيوطي عن ابن سيده في كتاب الحيوان وليس بتصحيف الخلد بالخاء المعجمة، كما زعمه بعض، وصوب جماعة أنه بالوجهين، كما قاله المصنف تبعا لابن سيده، وأغفله الدميري ومن تبعه، قاله شيخنا. قلت: إن كان يريد بمن تبعه السيوطي، وهو الظاهر، فالأمر بخلاف ذلك، فإن السيوطي لم يغفل عنه، بل ذكره في ديوان الحيوان في آخر مادة خلد، ونقل الكلام والاختلاف: الفار الأعمى، مناجذ، على غير واحده، كما قالوا خلفة والجمع مخاض، كذا في المحكم، وقال في نجذ: والمناجذ: الفأر العمي، واحدها جلذ، كما أن المخاض من الإبل إنما واحدها خلفة، ورب شيء هكذا، قال أبو الثناء محمود: كذا قال: الفأر، ثم قال: العمي، يذهب بالفأر إلى الجنس. والاجلواذ والاجليواذ والاخرواط أيضا: المضاء والسرعة في السير، قال سيبويه: لا يستعمل إلا مزيدا. الاجلواذ: ذهاب المطر، في التهذيب: واجرهد في السير، واجلوذ، إذا أسرع، ومنه: اجلوذ المطر، إذا ذهب وقل. وقرأت في كتاب بغية الآمال لأبي جعفر اللبلي ما نصه:
  بشيبة الحمد أسقى الله بلدتناوقد عدمنا الحيا واجلوذ المطر وفي المحكم: واجلوذ الليل: ذهب قال:
  ألا حبذا حبـذا حـبـذا                      حبيب تحملت منه الأذى
  ويا حبذا بـرد أنـيابـه                      إذا أظلم الليل واجلـوذا ونقل شيخنا عن المبرد في الكامل للمنتشر بن وهب الباهلي:
  لا تنكر البازل الكوماء ضربتهبالمشرفي إذا ما اجلوذ السفر قال: أجلوذ: امتد. قال: وأنشدني الزيادي لرجل من أهل الحجاز أحسبه ابن أبي ربيعة:
  ألا حبذا حبذا حبذا إلخ. ثم قال: ولم يذكر المصنف في معاني الاجلواذ الامتداد الذي ذكره المبرد، ولا يكاد يؤخذ من كلامه قلت: ربما يؤخذ الامتداد من الذهاب، أخذا بالمفهوم من معنى المضاء بأدنى عناية ونوع تأمل كما لا يخفى، ثم رأيت في اللسان مانصه: وفي حديث رقيقة: واجلوذ المطر أي امتد وقت تأخره وانقطاعه.
 ومما يستدرك عليه: الجلذي: الحجز: صرح به ابن سيده، وذكره الصاحب بن عباد في كتاب الأحجار. وإنه ليجلذ بكل خير، أي يظن به، وقد مر في الدال.
 ونبت مجلوذ، إذا لم يتمكن منه السن لقصره فلسته الإبل.

### Türkçe

**الجلوذ**; **عجول** gibi; yani (kırma ile, sonra şeddelendirme; **الواو**’nun sükûnu ile): kalın, şiddetli olan. Ve **الجلذاء**, kırma ve med ile: kalın (sert) yer; **جلذان** ve **جلحاظ** ve **جلظاء** gibi; Sâgânî’nin dediği gibi. Ve “parça” **بهاء** ile; yani **جلذاءة**. Şeyhimiz dedi: Ancak kendi ıstılahından saptı ve “ve o **بهاء** iledir” demedi; çünkü o, onun dişisi değildir; bilakis ondan daha özeldir. Ve **المحكم**’de: **الجلذاء**: taşların adıdır; ve denildi ki: yerden sert olan şeydir; çoğulu **جلذاء** ve **جلاذي**’dir; bu, düzenli (kıyasî)dir. Ve **التهذيب**’de: **الجلذاء**: kalın yer; çoğulu **جلاذي**’dir; o da **الحزباءة**’dır.

Ve **جلذان**, kırma ile: Tâif yakınında, yumuşak, düz, avuç içi gibi bir yer; yumuşaklığı ve kolaylığıyla darb-ı mesel yapılır; “**جلذان**’dan daha kolay” derler. Ve Ebû Ubeyd’in Mu‘cem’inde: **جلذان**: Tâif’e yakın, Liyye ile Besel arasında, Benû Nasr’ın oturduğu bir beldedir; onda siyah bir tepe vardır; ona **تبعة** denir; onda bir geçit vardır; her geçit bir saat kadardır; onda Âd’a ait kılıçlar ve boncuklar toplanırdı; onda Âd’a ait kabirler olduğunu iddia ederlerdi; o dağı yüceltirlerdi.

Ve **الجلذي**, zamme ile, develerden: şiddetli, kalın olan. Ve **المحكم**’de: **الجلذي**: taştır; **ناقة جلذية**: güçlü, şiddetli; erkek olanı **جلذي**’dir; bundan türetilmiştir. Ebû Zeyd dedi: Basralılar onu ne deve erkeklerinde ne de erkeklerde bilmediler. Ve **التهذيب**’de: **الجلذية**: **القف**’tan çok yüksek olmayan, kaba, kalın yer; develerin tırnaklarını keser; pek az boyun eğer; hiçbir şey bitirmez. Ve **الجلذية** (çoğul) **الفراسن**’dandır: **ناقة جلذية**: sert, şiddetli; ayrıca: kalın, şiddetli olan; yerin **جلذاءة**’sına benzetilmiştir; o, kalın tümsektir. Dedim: Öyleyse o, mecazdandır.

**الجلذي**: zanaatkâr; Ezherî onu zikretti.
**الجلذي**: kilise hizmetkârı; kalınlığından dolayı; **التهذيب**’de böyledir.
**الجلذي**: hızlı yürüyüş.

**المحكم**’de: **قرب جلذي**: şiddetli. Ve onun sözü:

  لتقربن قربا جلذيا

Fârisî, bunun **القرب** için sıfat olmasının ve (aynı zamanda) deve için isim olmasının caiz olduğunu zannetti; ona göre bu, onunla adlandırılmış **جلذية**’nin terhîmi (kısaltması)dır; yahut **جلذية** bir sıfattır. Ve **التهذيب**’de: **الجلذي**: yürüyüşten şiddetli olan; ‘Accâc, bir çölü vasfederken dedi:

  الخمس والخمس بها جلذي

Yani: onda “beş” yürüyüşü şiddetlidir. Ve **سير جلذي** ve **خمس جلذي**: şiddetli.

**الجلذي**: rahipler; nüshalarda böyledir; onu dil divanlarında bulmadım; belki onu, aşağıda zikri gelecek İbn Mukbil’in beytinden aldı. Daha uygun olan, **الجلذي الراهب** olmasıdır; çünkü o, tekildir; tıpkı **الجلاذي** gibi; hepsinde zamme ile. Zanaatkâr, hizmetkâr ve rahipte mecazdır; kalınlıklarından dolayı; onları taşla yahut kalın yerle benzetmiştir. Çoğulu **الجلاذي**, fetha ile. İbn Mukbil dedi:

  صوت النواقيس فيه ما يفرطه                      أيدي الجلاذي جون ما يغضينا

Bunlarla zanaatkârları yahut kilise hizmetkârlarını kastetti. Bazıları onu şöyle tefsir etti: O, **جلذية**’nin çoğuludur; o da sert devedir.

Ve **الجلذ**, zamme ile; onlardan kimi onu fetha ile ضبط etti; kimi de **كتف** gibi (yani kırma ile); sonuncusunu Süyûtî, İbn Sîde’nin “Kitâbü’l-Hayevân”ından nakletti; bu, bazı kimsenin zannettiği gibi **الخلد**’ün **الخاء** mu‘ceme ile olanı (yani **خ** ile) tashîfi değildir. Bir cemaat, iki vecihle olduğunu sahih gördü; musannifin, İbn Sîde’ye tâbi olarak dediği gibi; Demîrî ve ona tâbi olanlar onu ihmal etti; şeyhimiz bunu söyledi. Dedim: Eğer “ona tâbi olanlar” ile Süyûtî’yi kastediyorsa—ki zahir olan budur—durum bunun tersinedir; çünkü Süyûtî onu ihmal etmedi; bilakis “Dîvânü’l-Hayevân”da **خلد** maddesinin sonunda onu zikretti ve sözü ve ihtilafı nakletti:

Kör fare; **مناجذ**; tekili üzere olmayan (bir çoğul); tıpkı **خلفة** dedikleri ve çoğulunun **مخاض** olması gibi; **المحكم**’de böyledir. Ve **نجذ** maddesinde dedi: **المناجذ**: kör fare; tekili **جلذ**’dür; tıpkı develerden **المخاض**’ın tekilinin ancak **خلفة** olması gibi; bazı şeyler böyledir. Ebû’s-Senâ Mahmûd dedi: İşte böyle dedi: “fare”, sonra “kör” dedi; “fare”yi cins (tür) anlamına götürür.

Ve **الاجلواذ** ve **الاجليواذ** ve **الاخرواط** da: yürüyüşte geçip gitme ve sürat. Sîbeveyh dedi: Ancak ziyadeli (mezîd) olarak kullanılır. **الاجلواذ**: yağmurun gitmesi. **التهذيب**’de: yürüyüşte **اجرهد**; ve **اجلوذ**, süratlenince. Ondan: **اجلوذ المطر**, gidince ve azalınca. Ebû Ca‘fer el-Leblî’nin “Buğyetü’l-Âmâl” kitabında lafzı şu olanı okudum:

  بشيبة الحمد أسقى الله بلدتناوقد عدمنا الحيا واجلوذ المطر

Ve **المحكم**’de: **اجلوذ الليل**: gitti. Dedi:

  ألا حبذا حبـذا حـبـذا                      حبيب تحملت منه الأذى
  ويا حبذا بـرد أنـيابـه                      إذا أظلم الليل واجلـوذا

Şeyhimiz, Müberred’den, “el-Kâmil”de Münteşir b. Vehb el-Bâhilî’ye ait olarak nakletti:

  لا تنكر البازل الكوماء ضربتهبالمشرفي إذا ما اجلوذ السفر

Dedi: **أجلوذ**: uzadı. Dedi: Ziyâdî bana, Hicaz ehlinden bir adam için—zannederim İbn Ebî Rebî‘a’dır—şunu inşad etti:

  ألا حبذا حبذا حبذا إلخ.

Sonra dedi: Musannif, **الاجلواذ**’ın mânâları içinde Müberred’in zikrettiği “uzama”yı zikretmedi; onun sözünden de neredeyse alınmaz. Dedim: Belki “uzama”, “gitme”den alınır; “geçip gitme” mânâsının mefhumundan, en az bir itina ve bir tür teemmül ile, gizli olmadığı üzere. Sonra Lisân’da lafzı şu olanı gördüm: Rakîka hadîsinde: **واجلوذ المطر**; yani gecikmesi ve kesilmesi vaktinin uzaması.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الجلذي**: **الحجز**; İbn Sîde bunu açıkça söyledi; Sâhib b. Abbâd da “Kitâbü’l-Ahcâr”da onu zikretti. Ve “O, her hayırla **يجلذ** eder”; yani onun hakkında zanda bulunur; **الدال**’da geçti.

Ve **نبت مجلوذ**: diş, kısalığından dolayı ona yerleşemeyince; develer onu yalayıp (koparıp) yedi.
