# جلل — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D9%84/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%84%D9%84/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D9%84.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: جَلّ

(باب الميم والجيم وما يثلثهما)
(مجد) الميم والجيم والدال أصلٌ صحيح، يدلُّ على بلوغ النِّهاية، ولا يكون إلاّ في محمود. منه المَجْد: بلوغ النِّهاية في الكَرَم. والله الماجد والمجيد، لا كَرَمَ فوق كرَمه. وتقول العرب: ماجَدَ فلانٌ فلاناً: فاخَرَه. ويقولون مثلاً: "في كلِّ شَجرٍ نارٌ، واستَمْجَدَ المَرْخُ والعَفَار"، أي استكثَرَا من النار وأخذا منها ما هو حَسبُهما، فهما قد تناهَيَا في ذلك، حتَّى إنَّه يُقْبَس منهما. وأمَّا قولهم: مَجَدتِ الإبلُ مُجوداً، فقالوا: معناه أنَّها نالت قريباً من شِبَعها(1) من الرُّطْبِ وغَيره. وقال قَومٌ: أَمْجَدْتُ الدَّابَّة: علَفْتُها ما كَفَاها. وهذا أشْبَه بقياس الباب.‏
(مجر) الميم والجيم والراء ثلاثُ كلماتٍ لا تنقاس.‏
فالأولى المَجْر، وهو الدَّهْم الكَثِير.‏
والثانية المَجْر: أن يُبَاعَ الشّيء بما في بَطْنِ الناقة. ونهى رسولُ الله صلى الله عليه وآله عن المَجْر. وكانت [العرب] في الجاهلية تفعله.‏
والثالثة المَجَر بفتح الجيم، وهو ما يكون في بطون الإِبل والشّاء من داءٍ. وشاةٌ مُمْجِرٌ ومِمجارٌ، إذا حملت فهُزِلت فلم تستطع القيام إلاَّ بمن يُقِيمها، وقَلَّما تسلمُ منه قال رجلٌ من العرب: "الضأْنُ مالُ صِدْق إذا أفلتَتْ من المجَر".‏
(مجس) الميم والجيم والسين كلمةٌ ما نَعرِفُ لها قياساً، وأظنُّها فارسيَّة، وهي قولنا هؤلاء المجوس. يقال: تَمَجَّسَ الرّجلُ، إذا صارَ منهم.‏
(مجع) الميم والجيم والعين كلمتان متباينتان.‏
فالأولى المَجْع: أكْل التَّمر باللَّبَن، وذلك هو المَجِيع. والمَجَّاعة(2): المُكْثِر منه. ومَجَاعة التَّمر واللَّبن: بقِيَّتُه(3). وشَرِبَ المجَاعَة. والأخرى تدلُّ على رداءةِ الشَّيء وقلة خيره. يقال لكلِّ شيءٍ رديء مِجْع. وربما قالوا للماجن مَجِعٌ. وامرأةٌ مَجِعَةٌ: تَكَلّمُ بالفُحْش. وفي نِساءِ بني فلانٍ مَجَاعةٌ، وهي أن يصرِّحْن بما يُكنَى عنه من الرَّفَث.‏
(مجل) الميم والجيم واللام كلمةٌ واحدة، وهي مَجِلَتْ يدُه تَمْجَلُ ومَجَلَتْ تَمجُلُ: تنفّطت. ويقولون: جاءَت الإبلُ كأنَّها المَجْل، أي ممتلئة كامتلاء المَجْل، وتَمَجَّلَ قَيْحاً: امتلأ.‏
وغَلط ابنُ دريدٍ في هذا البناء في موضعين(4): ذكر أنَّ المَاجِلَ: مستنقَعُ الماء، وهذا من باب (أجل)، وذكر أنّ المجلة: الصَّحيفة، هو من (جَلّ).‏
(مجن) الميم والجيم والنون كلمةٌ واحدة، هي مجن، يقال: إنّ المُجونَ: ألاَّ يُبَالِيَ الإنسانُ ما صَنَع. قالوا: وقياسه مِنَ(5) النَّاقة المُماجِن، وهي التي يَنْزُو عليها غيرُ واحدٍ من الفُحُولة، فلا تكاد تلقح. والمَجَّان، هو عَطِيّة الرّجل شيئاً بلا ثمن.‏
--------------ـــ
(1) في الأصل: "من شعبها"، تحريف.‏
(2) ويقال أيضاً "مجاع" بدون هاء وكذلك "مجاعة" هذه بضم الميم وتخفيف الجيم.‏
(3) في الأصل: "بعينه"، تحريف. و"المجاعة" هذه وردت في اللسان ولم ترد في القاموس، وضبطت في اللسان بفتح الميم، والقياس ضمها، كما هو وزن بقايا الأشياء.‏
(4) انظر الجمهرة (2: 111).‏
(5) في الأصل: "بين".‏

ـ

### Türkçe

(باب **الميم** و**الجيم** وما يثلثهما)
(**مجد**) **الميم** ve**الجيم** ve**الدال** sahih bir asıldır; nihayete ulaşmaya delâlet eder ve ancak övülende olur. Ondandır **المَجْد**: keremde nihayete ulaşmak. Ve Allah **الماجد** ve**المجيد**’dir; O’nun kereminin üstünde kerem yoktur. Araplar der ki: **ماجَدَ** falan falanı: onunla övünüşte yarıştı. Ve mesel olarak derler: "في كلِّ شَجرٍ نارٌ، و**استَمْجَدَ** **المَرْخُ** و**العَفَار**"، yani ikisi ateşten çoğalttı ve ondan kendilerine yetecek olanı aldı; böylece bunda nihayete vardılar; hatta onlardan ateş alınır. Amma onların sözü: **مَجَدتِ** develer **مُجوداً**; dediler: manası, yaş olandan ve başkasından doygunluğuna yakın bir miktara erişmiş olmasıdır. Bir kavim dedi: **أَمْجَدْتُ** **الدَّابَّة**: ona yetecek kadar yem verdim. Bu, babın kıyasına daha benzer.

(**مجر**) **الميم** ve**الجيم** ve**الراء** kıyasa gelmeyen üç kelimedir.
Birincisi **المَجْر**’dir; o, çokça itmedir.
İkincisi **المَجْر**: bir şeyin, dişi devenin karnında olan karşılığında satılmasıdır. Resûlullah صلى الله عليه وآله **المَجْر**’den nehyetti. [Araplar] cahiliyede onu yapardı.
Üçüncüsü **المَجَر** (جيم’in fethiyle)’dir; o, develerin ve koyunların karınlarında olan bir hastalıktır. Ve **شاةٌ مُمْجِرٌ** ve**مِمجارٌ**: gebe kaldığında zayıflayıp, kendisini kaldıran biri olmaksızın kalkmaya güç yetiremediği zaman; ondan pek az kurtulur. Araplardan bir adam dedi: "الضأْنُ مالُ صِدْق إذا أفلتَتْ من **المجَر**".

(**مجس**) **الميم** ve**الجيم** ve**السين** kıyasını bilmediğimiz bir kelimedir; onun Farsça olduğunu zannediyorum; ve o, bizim sözümüz: هؤلاء **المجوس**. Denir: **تَمَجَّسَ** adam, onlardan olduğu zaman.

(**مجع**) **الميم** ve**الجيم** ve**العين** birbirinden ayrı iki kelimedir.
Birincisi **المَجْع**: hurmayı sütle yemektir; ve bu, **المَجِيع**’dir. Ve**المَجَّاعة**(2): ondan çokça yapan. Ve**مَجَاعة** hurma ve süt: onun artığıdır(3). Ve**شَرِبَ** **المجَاعَة**. Diğeri, şeyin kötülüğüne ve hayrının azlığına delâlet eder. Her kötü şeye **مِجْع** denir. Bazen edepsize **مَجِعٌ** derler. Ve**امرأةٌ مَجِعَةٌ**: çirkin söz söyler. Ve falan oğullarının kadınlarında **مَجَاعةٌ** vardır; o da, cinsel müstehcenlikten kinaye edilen şeyi açıkça söylemeleridir.

(**مجل**) **الميم** ve**الجيم** ve**اللام** tek bir kelimedir; o da **مَجِلَتْ** eli **تَمْجَلُ** ve**مَجَلَتْ** **تَمجُلُ**: kabarcıklandı. Ve derler: develer sanki **المَجْل** gibi geldi; yani **المَجْل**’in doluluğu gibi dolu. Ve**تَمَجَّلَ** irinle: doldu.
İbn Düreyd bu binada iki yerde yanıldı(4): **المَاجِلَ**’in su birikintisi olduğunu zikretti; bu, (أجل) babındandır. Ve**المجلة**’nin sahife olduğunu zikretti; o, (جَلّ)’dendir.

(**مجن**) **الميم** ve**الجيم** ve**النون** tek bir kelimedir; o **مجن**’dir. Denir: **المُجونَ**: insanın yaptığı şeye aldırmamasıdır. Dediler: ve onun kıyası(5), **النَّاقة** **المُماجِن**’dendir; o, üzerine birden fazla erkek devenin sıçradığıdır; neredeyse gebe kalmaz. Ve**المَجَّان**: erkeğin bir şeye bedelsiz olarak bağışıdır.

--------------ـــ
(1) Asılda: "من شعبها"; tahriftir.
(2) Ayrıca "مجاع" هاء’sız da denir; yine bu "مجاعة" ميم’in zammıyla ve جيم’in hafifletilmesiyle.
(3) Asılda: "بعينه"; tahriftir. Ve bu "المجاعة" Lisân’da gelmiştir, Kâmûs’ta gelmemiştir; Lisân’da ميم’in fethiyle ضبط edilmiştir; kıyas, onun zammıdır; şeylerin artıkları vezni üzere olduğu gibi.
(4) el-Cemhere’ye bak (2: 111).
(5) Asılda: "بين".
