# جلمد (ج-ل-م-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D9%85%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%84%D9%85%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ل - م - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: جَلْمَدٌ

## Sözlükler (6)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D9%85%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجَلْمَدُ والجُلْمودُ: الصخرُ. والجَلْمَدُ: الإبل الكثيرة.

##### Türkçe

**الجَلْمَدُ** ve **الجُلْمودُ**: kaya. Ve **الجَلْمَدُ**: çok develer.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D9%85%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: جَلْمَدٌ

(باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أوله جيم)
وذلك على أضرب:
فمنه ما نُحِت من كلمتين صحيحتي المعنى، مطّردتَيِ القياس. ومنه ما أصله كلمةٌ واحدة وقد أُلحِق بالرُّباعي والخماسي بزيادةٍ تدخله. ومنه ما يوضع كذا وَضْعا. وسنفسر ذلك إن شاء الله تعالى.
فمن المنحوت قولهم للباقي من أصل السَّعَفة إذا قُطِعت (جُذمُور). قال:
باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أولـه جيم
بَنَانَتَيْنِ وجُذْمُوراً أُقِيمُ بها *** صَدْرَ القناةِ إذا ما آنَسُوا فَزَعا([1])وذلك من كلمتين: إحداهما الجِذْم وهو الأصل، والأخرى الجِذْر وهو الأصل. وقد مرّ تفسيرهما. وهذه الكلمة من أدَلّ الدليل على صحّة مذهبنا في هذا الباب. وبالله التوفيق.
ومن ذلك قولهم للرجل إذا سَتَر بيديه طعامَه كي لا يُتَناوَل (جَرْدَبَ) من كلمتين: من جَدَب لأنه يمنع طعامه، فهو كالجَدْب المانع خَيْرَه، ومن الجيم والراء والباء، كأنه جعل يديه جراباً يَعِي الشيءَ ويَحويه. قال:
إذا ما كُنْتَ في قومٍ شَهَاوَى *** فلا تَجْعَلْ شِمالَكَ جَُرْدُبَانا([2])ومن ذلك [قولهم] للرَّملة المشرفة على ما حولها (جُمْهُور). وهذا من كلمتين من جَمَرَ؛ وقد قلنا إنّ ذلك يدلُّ على الاجتماع، ووصفنا الجَمَرات من العرب بما مضى ذِكره. والكلمة الأخرى جَهَر؛ وقد قلنا إنّ ذلك من العلوّ. فالجمهور شيءٌ متجمِّعٌ عالٍ.
ومن ذلك قولهم لقرية النّمل (جُرثُومة). فهذا من كلمتين: من جَرَم وجَثَم، كأنه اقتَطَعَ من الأرض قطعةً فجثم فيها. والكلمتان قد مضتا بتفسيرهما.
ومن ذلك قولهم للرجل إذا صُرع (جُعْفِلَ). وذلك من كلمتين: من جُعِف *إذا صُرع، وقد مرّ تفسيره. وفي الحديث: "حتى يَكون انجعافُها مرة". ومن كلمة أخرى وهي جَفَل، وذلك إذا تجمَّع فذَهَب. فهذا كأنه جُمِع وذُهِب به. ومن ذلك قولهم للحَجَر وللإبل الكثيرة (جَلْمَدٌ). قال الشاعر في الحجارة:
جَلامِيدُ أملاءُ الأكُفِّ كأنها  *** رُؤوسُ رِجالٍ حُلِّقت في المواسِمِ([3])وقال آخر في الإبل الجَلْمَد:
أو مائةٍ تُجْعَلُ أولادُها *** لَغْواً وعُرْضَ المائَةِ الجَلْمَدِ([4])وهذا من كلمتين: من الجَلَد، وهي الأرض الصُّلبة، ومن [الجَُمَُد]، وهي الأرض اليابسة، وقد مرَّ تفسيرهما.
ومن ذلك قولهم للجمل العظيم (جُرَاهِمٌ جُرْهُم). وهذا من كلمتين من الجِرْم وهو الجَسَد، ومن الجَره وهو الارتفاع في تجمُّع. يقال سمِعْتُ جَرَاهِيَة القوم، وهو عالي كلامِهم دون السِّرّ.
ومن ذلك قولهم للأرض الغليظة (جَمْعَرَة). فهذا من الجمْع ومن الجمْر. وقد مضى ذكره.
ومن ذلك قولهم للطويل (جَسْرَبٌ). فهذا من الجَسْر وقد ذكرناه، ومن سَرَب إذا امتدَّ.
ومن ذلك قولهم للضخم الهامة المستدير الوجه (جَهْضَمٌ). فهذا من الجَهْم ومن الهَضَم. والهَضَم: انضمامٌ في الشيء. ويكون أيضاً من أهضام الوادي، وهي أعاليه. وهذا أقْيَسُ من الذي ذكرناه في الهَضَم الذي معناه الانضمام.
ومن ذلك قولهم للذاهب على وَجْهِه (مُجْرَهِدٌ). فهذا من كلمتين: من جَرَد أي انجرَدَ فمَرَّ، ومن جَهَد نَفْسَه في مُرُوره.
ومن ذلك قولهم للرّجُل الجافي المُتَنَفِّج([5]) بما ليس عنده (جِعْظَارٌ([6])). وهذا من كلمتين من الجَظِّ والجَعْظ، كلاهما الجافي، وقد فُسِّرَ فيما مضى([7]).
ومنه (الجِـنْعَاظ) وهو من الذي ذكرناه آنفاً والنون زائدة. قال الخليل: يقال إنه سيئ الخُلق، الذي يتسخَّط عند الطَّعام. وأنشد:
* جِنْعَاظَةٌ بأهلِهِ قد بَرَّحَا([8]) *
ومن ذلك قولهم للوحشيِّ إذا تَقَبَّض في وجاره (تَجَرْجَمَ)، والجيم الأولى زائدةٌ، وإنما هو من قولنا للحجارة المجتمعة رُجْمَةٌ. وأوضحُ من هذا قولهم للقَبْر الرَّجَم، فكأنَّ الوحشيَّ لمّا صار في وِجاره صار في قبرٍ.
ومنها قولهم للأرض ذات الحجارة (جَمْعَرة). وهذا من الجمرات، وقد قلنا إنّ أصلها تجمُّع الحجارة، ومن المَعِر وهو الأرض لا نبات به([9]).
ومنها قولهم للنهر (جَعْفر). ووجهه ظاهر أنه من كلمتين: من جَعَف إذا صَرَع؛ لأنه يصرع ما يلقاه من نباتٍ وما أشبهه، ومن الجَفْر والجُفْرَة والجِفار والأجْفَر وهي كالجُفَر.
ومن ذلك قولهم في صفة الأسد (جِرْفاسٌ) فهو من جَرَف ومن جرَس، كأنّه إذا أكل شيئاً وجَرَسه جَرَفَه.وأما قولهم للداهية (ذات الجنادِع) فمعلوم في الأصل الذي أصَّلناه أنّ النون زائدة، وأنه من الجَدْع، وقد مضى. وقد يقال إنّ جَنادع كلِّ شيءٍ أوائلُه، وجاءت جنادع الشرِّ.ومن ذلك قولهم للصُّلب الشديد (جَلْعَدٌ) فالعين زائدة، وهو من الجَلَد. وممكنٌ أنْ يكون منحوتاً من الجَلَعِ أيضاً، وهو البُروز؛ لأنه إذا كان مَكاناً صُلْباً فهو بارزٌ؛ لقلّةِ النبات به.ومن ذلك قولهم للحادِرِ([10]) السمين (جَحْدَلٌ) فممكن أن يقال إن الدال زائدةٌ، وهو من السِّقاء الجَحْل، وهو العظيم، ومن قولهم مَجدُول الخَلْق، وقد مضى. ومن ذلك قولهم ( تَجَرْمَزَ اللَّيلُ) ذهَبَ. فالزاء زائدة، وهو من تجرّم. والميم زائدةٌ في وجهٍ آخر، وهو من الجَرْز وهو القَطْع، كأنه شيءٌ قُطِعَ قَطْعاً؛ ومن رَمَزَ إذا تحرّكَ واضطرب. يقال للماء المجتمع المضطرب رَامُوزٌ. ويقال الرّاموز اسمٌ من أسماء البحر.
ومن ذلك (تَجَحْفَلَ القوم): اجتمعوا، وقولهم للجيش العظيم (جَحفَلٌ)، و(جَحْفَلة الفَرَس). وقياس هؤلاء الكلماتِ واحدٌ، وهو من كلمتين: من الحَفْل وهو الجَمْع، ومن الجَفْل، وهو تَجَمُّع([11]) الشيء في ذهابٍ. ويكون لـه وجه آخر: أن يكون من الجَفْل ومن الجَحْف، فإنهم يَجْحَفُون الشيءَ جحفاً. *وهذا عندي أصوبُ القولين.

--------------ــ
([1]) البيت لعبد الله بن سبرة يرثي يده، وكانت قد قطعت في غزوات الروم. وقبل البيت كما في اللسان (جذمر) وأمالي القالي (1: 47):
فإن يكن أطربون الروم قطعها *** فإن فيها بحمد الله منتفعا
          وفي الأصل: "أقيم به" وإنما الضمير للبنانتين والجذمور.
([2]) البيت في اللسان (جردب) وأمالي القالي (2: 54) والجمهرة (3: 298) بدون نسبة. وفي الجمهرة
(3: 414): "يمينك"، تحريف. "وجردبان" يقال بضم الجيم والدال وفتحهما. والحق أن الكلمة من الفارسي المعرب، وهي في الفارسية "كردهبان" أي حافظ الرغيف. و" كرده" هو الرغيف. انظر اللسان والمعرب 110 ومعجم استينجاس 1081.
([3]) البيت من أبيات لنافع بن خليفة الغنوي، في أمالي القالي (3: 116) .
([4]) البيت للمثقب العبدي، من أول قصيدة له في ديوانه مخطوطة دار الكتب رقم 565. وسيأتي في (لغو) وهو في اللسان (عرض). وقد أنشده في (جلمد) محرفاً غير منسوب.
([5]) "المتنفج" المفتخر بأكثر مما عنده كما في القاموس. وفي الأصل: "المنتفج" تحريف.
([6]) في الأصل: "جعظار"، صوابه من المجمل واللسان، وفي اللسان: عند الكلام على الجعظار: "وهو أيضاً الذي ينتفج بما ليس عنده مع قصر ". وفي أصل اللسان: "يتنفخ" والوجه ما أثبت.
([7]) في هذا التخريج تقصير، وذاك أنه لم يأت بكلمة فيها الراء. ولعله جعل الراء زائدة، كما سيأتي في تخريج بعض الكلمات.
([8]) بعده كما في اللسان (جنعظ):
إن لم يجد يوماً طعاماً مصلحا *** قبح وجهاً لم يزل مقبحا
([9]) ذهب بلفظ "الأرض" هنا إلى الموضع والمكان، كما ذهب الآخر في قوله:
فلا مزنة ودقت ودقها *** ولا أرض أبقل إبقالها
 ([10]) الحادر، بالحاء المهملة: الممتلئ لحماً وشحماً مع ترارة. وفي الأصل: "قولهم مجدول للجادر"، وفيه إقحام وتحريف.
([11]) في الأصل: "وهو إذا تجمع".

-

##### Türkçe

(**باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أوله جيم**)
Bu da türler üzeredir:
Bundan, iki kelimeden, anlamı sahih olan, kıyası düzenli olan (kelimeler)den yontulmuş olan vardır. Bundan, aslı tek bir kelime olup, ona giren bir ziyade ile dörtlüye ve beşliye ilhak edilmiş olan vardır. Bundan, böyle vaz‘an konulan vardır. Ve bunu, yüce Allah dilerse, açıklayacağız.

Yontulmuş olandan, onların, **السَّعَفة**’nin aslı(ndan) kalanına, kesildiği vakit, (dedikleri) **جُذمُور** sözüdür. Dedi ki:
(**باب ما جاء من كلام العرب على أكثر من ثلاثة أحرف أولـه جيم**)
İki **بَنَانَة** ve bir **جُذْمُور** ile orada ikamet ederim *** onlar bir korku sezince mızrağın göğsünü (dik tutarım)([1])
Bu, iki kelimedendir: birisi **الجِذْم**’dür ve o asıldır; diğeri **الجِذْر**’dür ve o asıldır. İkisinin tefsiri geçmiştir. Ve bu kelime, bu bapta mezhebimizin sıhhatine en delâletli delildendir. Ve tevfik Allah iledir.

Ve bundan, onların, adam için, yemeğini elleriyle örttüğü vakit, yenilmesin diye, (dedikleri) **جَرْدَبَ** (sözüdür); iki kelimedendir: **جَدَب**’den; çünkü yemeğini men eder; o hâlde o, hayrını men eden **الجَدْب** gibidir; ve **الجيم** ve **الراء** ve **الباء**’dan; sanki iki elini, şeyi içine alan ve onu kuşatan bir torba kılmıştır. Dedi ki:
Eğer bir kavimde iştahlılar (arasında) isen *** solunu **جَُرْدُبَان** kılma([2])

Ve bundan, [onların] etrafındakine nazır (yüksekçe) kum tepeciğine (dedikleri) **جُمْهُور** (sözüdür). Bu, iki kelimedendir: **جَمَرَ**’den; ve biz, bunun toplanmaya delâlet ettiğini söyledik; ve Araplardan **الجَمَرات**’ı, geçmişte zikri geçenle vasfettik. Diğer kelime **جَهَر**’dir; ve biz, bunun yükseklikten olduğunu söyledik. O hâlde **الجمهور**, toplanmış, yüksek bir şeydir.

Ve bundan, onların, karınca köyüne (dedikleri) **جُرثُومة** (sözüdür). Bu da iki kelimedendir: **جَرَم** ve **جَثَم**’den; sanki yerden bir parça koparmış da onda çökmüştür. İki kelime, tefsirleriyle geçmiştir.

Ve bundan, onların, adam için, yere vurulup devrildiği vakit (dedikleri) **جُعْفِلَ** (sözüdür). Bu, iki kelimedendir: **جُعِف**’den; *yere vurulup devrildiği vakit*, ve tefsiri geçmiştir. Hadiste: “ta ki onun **انجعافُها**’sı bir kere olsun.” Ve başka bir kelimeden; o da **جَفَل**’dir; bu da, toplandığı vakit gidip gitmesidir. Bu, sanki toplanmış ve onunla götürülmüş gibidir.

Ve bundan, onların, taşa ve çok deveye (dedikleri) **جَلْمَدٌ** (sözüdür). Şair taşlar hakkında dedi:
**جَلامِيدُ** avuçları dolduran (taşlar), sanki onlar *** mevsimlerde tıraş edilmiş adam başlarıdır([3])

Bir başkası, **الجَلْمَد** develer hakkında dedi:
Ya da yüz (deve) ki yavruları kılınır *** boş söz, ve yüz **الجَلْمَد**’in arzı([4])

Bu, iki kelimedendir: **الجَلَد**’den; o, sert yerdir; ve **[الجَُمَُد]**’den; o, kuru yerdir; ikisinin tefsiri geçmiştir.

Ve bundan, onların, büyük deveye (dedikleri) **جُرَاهِمٌ جُرْهُم** (sözüdür). Bu, iki kelimedendir: **الجِرْم**’den; o, bedendir; ve **الجَره**’den; o, bir toplanmada yükselmedir. Denir: “Kavmin **جَرَاهِيَة**’sini işittim”; o, onların sözünün yüksek olanıdır, sırdan aşağıdır.

Ve bundan, onların, kalın toprağa (dedikleri) **جَمْعَرَة** (sözüdür). Bu, **الجمْع**’dan ve **الجمْر**’dendir. Zikri geçmiştir.

Ve bundan, onların, uzuna (dedikleri) **جَسْرَبٌ** (sözüdür). Bu, **الجَسْر**’dendir; onu zikrettik; ve **سَرَب**’den; uzadığı vakit.

Ve bundan, onların, başı iri, yüzü yuvarlak, kaba olana (dedikleri) **جَهْضَمٌ** (sözüdür). Bu, **الجَهْم**’den ve **الهَضَم**’dendir. **الهَضَم**: şeyde bir büzülmedir. Ve ayrıca, vadinin **أهضام**’ından olur; o da onun yükseklikleridir. Bu, **الهَضَم**’da zikrettiğimiz, anlamı büzülme olan (açıklama)dan daha kıyasîdir.

Ve bundan, onların, kendi hâline giden kimseye (dedikleri) **مُجْرَهِدٌ** (sözüdür). Bu, iki kelimedendir: **جَرَد**’den; yani soyunup sıyrıldı da geçti; ve **جَهَد**’den; geçişinde nefsini yordu.

Ve bundan, onların, elde olmayanla övünen, kaba, şişinen([5]) adama (dedikleri) **جِعْظَارٌ**([6]) (sözüdür). Bu, iki kelimedendir: **الجَظِّ** ve **الجَعْظ**’dan; ikisi de kaba (demektir); ve geçmişte tefsir edilmiştir([7]).

Ve ondan, **الجِـنْعَاظ** (vardır); o, az önce zikrettiğimizdendir ve **النون** ziyadedir. **الخليل** dedi ki: “Kötü huylu olduğu söylenir; yemek yanında hoşnutsuzluk eden (kimsedir).” Ve inşad etti:
* **جِنْعَاظَةٌ** ailesiyle, gerçekten eziyet etti([8]) *

Ve bundan, onların, vahşî hayvan için, ininde büzüşüp toplandığı vakit (dedikleri) **تَجَرْجَمَ** (sözüdür); birinci **الجيم** ziyadedir; aslında, bizim, toplanmış taşlara **رُجْمَةٌ** dememizdendir. Bundan daha açık olan, onların, kabre **الرَّجَم** demeleridir; sanki vahşî, inine girince, bir kabre girmiş oldu.

Ve ondan, onların, taşlı toprağa (dedikleri) **جَمْعَرة** (sözüdür). Bu, **الجمرات**’dandır; ve biz, aslının taşların toplanması olduğunu söyledik; ve **المَعِر**’dendir; o, bitkisi olmayan topraktır([9]).

Ve ondan, onların, nehre (dedikleri) **جَعْفر** (sözüdür). Vechi açıktır ki iki kelimedendir: **جَعَف**’den; yere vurup devirdiği için; çünkü karşılaştığı bitkiden ve benzerinden her ne varsa onu devirir; ve **الجَفْر** ve **الجُفْرَة** ve **الجِفار** ve **الأجْفَر**’den; bunlar **الجُفَر** gibidir.

Ve bundan, onların, aslanın sıfatında (dedikleri) **جِرْفاسٌ** (sözüdür); o, **جَرَف**’ten ve **جرَس**’tendir; sanki bir şey yediği ve onu çiğnediği vakit onu kazıyıp süpürür. Ama onların, musibete (dedikleri) **ذات الجنادِع** sözüne gelince: asılını temellendirdiğimiz kökte malumdur ki **النون** ziyadedir ve o, **الجَدْع**’dandır; ve geçmiştir. Ve denilebilir ki: her şeyin **جَنادع**’ı, onun evvelleridir; ve şerrin **جنادع**’ı geldi.

Ve bundan, onların, sert, şiddetli olana (dedikleri) **جَلْعَدٌ** (sözüdür); **العين** ziyadedir; ve o, **الجَلَد**’dendir. Ve mümkün( dür) ki **الجَلَعِ**’dan da yontulmuş olsun; o, çıkıntı/belirme (demektir); çünkü sert bir yer olduğu vakit, bitkinin azlığından dolayı belirgin olur.

Ve bundan, onların, aşağı sarkan([10]) şişman olana (dedikleri) **جَحْدَلٌ** (sözüdür); mümkün( dür) ki **الدال** ziyadedir; ve o, büyük olan **السِّقاء الجَحْل**’dendir; ve “yaratılışı bükümlü/örgülü” sözlerindendir; ve geçmiştir. Ve bundan, onların (dedikleri) **تَجَرْمَزَ اللَّيلُ**: gitti. O hâlde **الزاء** ziyadedir; ve o, **تجرّم**’dendir. Ve başka bir vecihte **الميم** ziyadedir; ve o, **الجَرْز**’dendir; o, kesmedir; sanki kesilerek kesilmiş bir şey gibidir; ve **رَمَزَ**’dan; hareket edip çalkalandığı vakit. Toplanmış, çalkalanan suya **رَامُوزٌ** denir. Ve **الرّاموز** denir: denizin isimlerinden bir isimdir.

Ve bundan, (dedikleri) **تَجَحْفَلَ القوم**: toplandılar; ve onların, büyük orduya (dedikleri) **جَحفَلٌ**, ve **جَحْفَلة الفَرَس**. Bu kelimelerin kıyası birdir; o da iki kelimedendir: **الحَفْل**’den; o, toplamadır; ve **الجَفْل**’den; o, bir gidişte şeyin toplanmasıdır([11]). Ve onun başka bir vechi olur: **الجَفْل**’den ve **الجَحْف**’tan olması; çünkü onlar, şeyi **يَجْحَفُون** ederler, **جحفاً**. *Ve bu, bana göre iki sözün daha isabetlisidir.

-

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D9%85%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجَلْمَدُ والجُلْمود: الصخر، وفي المحكم: الصخرة: وقيل: الجَلْمَد والجُلْمُود أَصغر من الجَنْدل قدر ما يرمى بالقَذَّاف؛ قال الشاعر:وَسْط رِجامِ الجَنْدَلِ الجُلْمود
وقيل: الجلامد كالجَراول. وأَرض جَلْمَدَة: حَجِرة. ابن شميل: الجُلْمود مثل رأْس الجدي ودون ذلك شيء تحمله بيدك قابضاً على عرضه ولا يلتقي عليه كفاك جميعاً، يدق به النوى وغيره؛ وقال الفرزدق:
فجاءَ بِجُلْمودٍ له مِثل رأْسِهِ،
لِيَسْقِي عليه الماءَ بين الصَّرائِم
ابن الأَعرابي: الجِلْمِد أَتانُ الضَّحْل، وهي الصخرة التي تكون في الماء القليل. ورجل جَلْمد وجُلْمد: شديد الصوت. والجَلْمد: القطيع الضخم من الإِبل؛ وقوله أَنشده أَبو إِسحق:
أَو مائِه تَجْعَلُ أَولادَها
لغواً، وعُرْضُ المائِهِ الجَلْمَدُ
أَراد: ناقة قوية أَي الذي يعارضها في قوتها الجلمد، ولا تجعل أَولادها من عددها. وضأْن جَلْمد: تزيد على المائة. وأَلقى عليه جَلامِيدَه أَي ثقله؛ عن كراع. أَبو عمرو: الجَلْمَدَةُ البقرة، والجَلْمَد: الإِبل الكثيرة والبقر. وذات الجَلامِيدِ: موضع.

##### Türkçe

**الجَلْمَدُ** ve **الجُلْمود**: kaya; **المحكم**’de: kaya; ve denildi ki:

**الجَلْمَد** ve **الجُلْمُود**, **الجَنْدل**’den daha küçüktür; **القَذَّاف** ile atılan miktar kadardır; şair dedi ki:
وَسْط رِجامِ **الجَنْدَلِ** **الجُلْمود**

Ve denildi ki: **الجلامد** **الجَراول** gibidir. Ve **أَرض جَلْمَدَة**: taşlı. İbn Şümeyl: **الجُلْمود** oğlak başı gibidir ve bunun altında, elinle enine kavrayarak taşıdığın bir şeydir ve iki avucun bütünü onun üzerinde birleşmez; onunla hurma çekirdeği ve başkası kırılır; ve el-Ferezdak dedi ki:
فجاءَ بِ**جُلْمودٍ** له مِثل رأْسِهِ،
لِيَسْقِي عليه الماءَ بين الصَّرائِم

İbnü’l-A‘râbî: **الجِلْمِد** sığ suyun dişi eşeğidir; o, az suda bulunan kayadır. Ve **رجل جَلْمد** ve **جُلْمد**: sesi şiddetli. Ve **الجَلْمد**: develerden iri sürü; ve sözü, Ebû İshâk’ın okuduğu:
أَو مائِه تَجْعَلُ أَولادَها
لغواً، وعُرْضُ المائِهِ **الجَلْمَدُ**

Murad etti: güçlü bir dişi deve; yani gücünde ona karşı duran **الجلمد**’dir; ve onun yavrularını onun sayısından kılmaz. Ve **ضأْن جَلْمد**: yüzü aşar. Ve onun üzerine **جَلامِيدَه**’ini attı, yani ağırlığını; Kurâ‘dan. Ebû Amr: **الجَلْمَدَةُ** inektir, ve **الجَلْمَد**: çok develer ve sığır. Ve **ذات الجَلامِيدِ**: bir yer.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D9%85%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ل م د * * الجَلْمَدُ * بالفتح و * الجُلْمُودُ * الصخر

##### Türkçe

* ج ل م د * * **الجَلْمَدُ** * (fetih ile) ve * **الجُلْمُودُ** * kaya.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D9%85%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الجلمد: الصخر، وفي المحكم: الصخرة، كالجلمود، بالضم. وقيل: الجلمد والجلمود أصغر من الجندل قدر ما يرمى بالقذاف. وعن ابن شميل: الجلمود مثل رأس الجدي ودون ذلك، شيء تحمله بيدك قابضا على عرضه ولا تلتقي عليه كفاك جميعا يدق به النوى وغيره. وقال الفرزدق:
  فجاء بجلمود له مثـل رأسـه                      ليسقي عليه الماء بين الصرائم والجلمد: الرجل الشديد الصوت كالجلمدة، بزيادة الهاء، قاله الليث. وعن أبي عمرو: الجلمدة البقرة. وفي بعض نسخ النوادر: هي الجلمدة. والجلمد: القطيع الضخم من الإبل، أو المسان منها، كالجلمود. بالضم. والجلمد: الزائد على مائة من الضأن، يقال: ضأن جلمد، إذا كان كذلك. وعن ابن الأعرابي الجلمد، كزبرج: أتان الضحل، بفتح فسكون، وهي الصخرة التي تكون في الماء القليل، وقيل الجلامد كالجراول. وأرض جلمدة: حجرة، ونص ابن دريد: ذات حجارة. وعن كراع: يقال: ألقى عليه جلاميدة، أي ثقله. وذلت الجلاميد: ع، سمي بتلك الصخور.

##### Türkçe

**الجلمد**: kaya; ve **المحكم**’de: kaya; **الجلمود** gibi, (ج harfinin) ötreli (okunuşuyla). Ve denildi: **الجلمد** ve **الجلمود**, **الجندل**’den daha küçüktür; **القذاف** ile atılan miktar kadardır. İbn Şümeyl’den: **الجلمود**, oğlak başı gibi ve ondan aşağıdır; elinle, enine kavrayarak taşıdığın bir şeydir; iki avucun onun üzerinde bütünüyle birleşmez; onunla çekirdek ve başkasını kırarsın. Ferazdak dedi:
  “Derken başı gibi bir **جلمود** getirdi                      suyu onun üzerinde, sürülerin aralarında sulamak için”

Ve **الجلمد**: sesi şiddetli adam; **الجلمدة** gibi, **الهاء**’nın artırılmasıyla; bunu Leys söyledi. Ebû Amr’dan: **الجلمدة** inektir. Ve **النوادر**’in bazı nüshalarında: o, **الجلمدة**’dir. Ve **الجلمد**: develerden iri sürü; yahut onlardan yaşlı olanlar; **الجلمود** gibi. (ج harfinin) ötreli (okunuşuyla). Ve **الجلمد**: koyundan yüzün üzerindeki fazlalık; şöyle denir: **ضأن جلمد**, eğer öyle ise. İbnü’l-A‘râbî’den **الجلمد**, **زبرج** gibi: **الضحل**’ın dişi eşeği; fetha sonra sükûn ile; ve o, az suda bulunan kayadır; ve denildi: **الجلامد** **الجراول** gibidir. Ve **أرض جلمدة**: taşlı; ve İbn Düreyd’in nassı: taşları olan. Kurâ‘dan: denir: onun üzerine **جلاميدة** attı; yani onu ağırlaştırdı. Ve **ذلت الجلاميد**: (bir yer adı); o kayalarla adlandırıldı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D9%85%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَلْمَدٌ
جَلْمَدٌ جلمد and ↓ جُلْمُودٌ Rock: (S, K:) or a rock; or mass, or piece, of rock: (M:) or a round stone: (Mgh, Msb:) or [a stone] smaller than what is termed جَنْدَل, of such a size as that which is thrown with a ballista: (L:) or a great stone: (Har p. 95:) or the latter word, [a stone] like the head of a kid; or less, such as may be carried in the hand by grasping its side but over which the two hands will not meet, with which date-stones &c. are bruised, or brayed: (ISh:) [pl. of the former, جَلَامِدَ; and of the latter, جَلَامِيدُ. Accord. to the Mgh and Msb, the م is an augmentative letter; but most of the lexicographers regard it as radical.] ― -b2- [Hence,] رَشَحَ جَلْمَدُهُ, said of one known to be a niggard, meaning, (assumed tropical:) He gave something. (Har p. 95.) ― -b3- And أَلْقَى عَلَيْهِ جَلَامِيدَهُ (assumed tropical:) He threw his weight (ثِقَلَهُ) upon him. (K. [See القى عليه مَثَاقِيلَهُ, voce مِثْقَالٌ.]) ― -b4- Also جَلْمَدٌ, (L,) or ↓ جِلْمِدٌ, (K,) A mass of rock rising out of shallow water. (IAar, L, K.) ― -b5- And the former, (assumed tropical:) A strong man; and so ↓ جَلْمَدَةٌ: (K:) or a man having a strong voice; and so ↓ جُلْمُدٌ. (L.) -A2- Also, جَلْمَدٌ, Many camels: (S:) or camels composing a large herd: or camels advanced in years; as also ↓ جُلْمُودٌ: (K:) and sheep exceeding in number a hundred: (L, K:) you say ضَأْنٌ جَلْمَدٌ. (L.) ― -b2- And Oxen, or cows: (L:) and the same word, (K,) or ↓ جَلْمَدَةٌ, (AA, L,) a single ox or cow. (AA, L, K.)

جُلْمَدٌ
جُلْمَدٌ جلمد : see above.

جِلْمِدٌ
جِلْمِدٌ جلمد : see above.

جَلْمَدَةٌ
جَلْمَدَةٌ جلمد جلمده جلمدة applied to land (أَرْضٌ) Stony: (K:) and جَلَامِدُ is [its pl.,] like جَرَاوِلُ. (TA.) ― -b2- See also جَلْمَدٌ, in two places.

جُلْمُودٌ
جُلْمُودٌ جلمود : see جَلْمَدٌ, in two places.

##### Türkçe

جَلْمَدٌ
**جَلْمَدٌ** جلمد ve ↓ **جُلْمُودٌ** Kaya: (S, K:) yahut bir kaya; yahut kaya kütlesi veya parçası: (M:) yahut yuvarlak bir taş: (Mgh, Msb:) yahut **جَنْدَل** diye adlandırılandan daha küçük [bir taş], mancınıkla atılan şeyin büyüklüğü kadar: (L:) yahut büyük bir taş: (Har s. 95:) yahut ikinci kelime, [bir taş], oğlak başı gibi; yahut daha küçük, yanından kavranarak elde taşınabilecek fakat iki elin üzerinde birleşmeyeceği kadar, onunla hurma çekirdekleri vb. ezilen veya dövülen: (ISh:) [birincinin çoğulu, **جَلَامِدَ**; ikincinin ise, **جَلَامِيدُ**. Mgh ve Msb’ye göre **م** artırma bir harftir; fakat lugatçıların çoğu onu aslî sayar.] ― -b2- [Bundan dolayı,] **رَشَحَ جَلْمَدُهُ**, cimri olduğu bilinen kimse hakkında söylenir; mânâsı, (mecaz kabul edilerek:) O bir şey verdi. (Har s. 95.) ― -b3- Ve **أَلْقَى عَلَيْهِ جَلَامِيدَهُ** (mecaz kabul edilerek:) O, ağırlığını (**ثِقَلَهُ**) onun üzerine attı. (K. [Bk. **القى عليه مَثَاقِيلَهُ**, **مِثْقَالٌ** maddesinde.]) ― -b4- Yine **جَلْمَدٌ**, (L,) yahut ↓ **جِلْمِدٌ**, (K,) sığ sudan yükselen bir kaya kütlesi. (IAar, L, K.) ― -b5- Ve birincisi, (mecaz kabul edilerek:) güçlü bir adam; ve aynı şekilde ↓ **جَلْمَدَةٌ**: (K:) yahut güçlü sesli bir adam; ve aynı şekilde ↓ **جُلْمُدٌ**. (L.) -A2- Yine, **جَلْمَدٌ**, çok deve: (S:) yahut büyük bir sürü teşkil eden develer: yahut yaşça ilerlemiş develer; bunun gibi ↓ **جُلْمُودٌ** da: (K:) ve sayıca yüzü aşan koyun: (L, K:) **ضَأْنٌ جَلْمَدٌ** dersin. (L.) ― -b2- Ve öküzler yahut inekler: (L:) ve aynı kelime, (K,) yahut ↓ **جَلْمَدَةٌ**, (AA, L,) tek bir öküz veya inek. (AA, L, K.)

جُلْمَدٌ
**جُلْمَدٌ** جلمد : yukarıya bak.

جِلْمِدٌ
**جِلْمِدٌ** جلمد : yukarıya bak.

جَلْمَدَةٌ
**جَلْمَدَةٌ** جلمد جلمده جلمدة, araziye (**أَرْضٌ**) uygulanınca: Taşlı: (K:) ve **جَلَامِدُ** onun [çoğuludur], **جَرَاوِلُ** gibi. (TA.) ― -b2- Ayrıca iki yerde **جَلْمَدٌ**’a bak.

جُلْمُودٌ
**جُلْمُودٌ** جلمود : iki yerde **جَلْمَدٌ**’a bak.
