# جمح (ج-م-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%85%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Cma’ dan dönüşmüştür

- Harfler: ج - م - ح
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَجْمَحُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AD/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AC%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%AD%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعَلُونَ | Tıkılırlar | 1 | 1 | [9:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AD/ayet/9:57.md) |

## Mücavir kökler — 5 mücavir (9 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [لجأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AC%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Sığınak
2. [غور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Ğar, Mağara demektir
3. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Su birikintisidir
4. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dahl: Kuytu yer demektir
5. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Veli arka demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جمح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [هرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8.md), [فرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B1.md), [ندد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [كبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AD.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Dizgin veya denetim tanımaksızın, önüne geçilemez bir taşkınlık ve güçle ileriye atılmak, başını alıp kaçmak |
| Çekirdek Özet 2 | Münafıkların içlerindeki derin korku ve nefret sebebiyle sığınacak bir yer bulduklarında denetimsizce ve çılgınca oraya yönelmeleri |
| Çekirdek Özet 3 | Bir iradenin kontrol mekanizmalarını tamamen yitirip içgüdüsel bir savrulma ve panikle hedefe körlemesine akması |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin dizgin tanımayan taşkın firar anlamını göz ardı edip yalnızca durağan bir yere sığınma veya tıkılma olarak yorumlanması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جم | Suyun birikmesi, çoğalması, dolup taşması ve sınırları zorlayan topluluk hâli; nitekim [جمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D9%85.md) kökünde suyun dolup taşması, [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) kökünde unsurların bir araya gelip yığılması, [جمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AF.md) kökünde kütleleşme ve [جمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D9%84.md) kökünde bütünlük anlamı esastır | ح | Sınır, engel ve çevrilme imgesi eklenerek biriken ve kabaran gücün engeli aşması, bağından kopup denetimsiz bir taşkınlıkla ileri fırlaması anlamı oluşmuştur |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Harekete geçiren kütlesel bir itilim, taşınan enerji ve ileriye doğru yol alma devinimi |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Sürekli dalgalanma, kabarma, taşkın birikim ve kontrolü zor olan akışkan güç |
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Aşılması hedeflenen sınır, parçalanan kısıt ve koruyucu engelin dışına fırlama |
| جمح | Engeli kırıp taşan kütlesel hareket | Biriken kütlesel enerjinin sınırlayıcı duvar ve dizgini parçalayarak denetimsizce ileriye fırlaması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Atın binicisinin dizginine boyun eğmeyerek gemi azıya alması, dizgini dinlemeden başını alıp alabildiğine koşması; rüzgârın etkisiyle geminin rotasından çıkarak denizcilerin idaresinden kurtulup sürüklenmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir atı tasvir ederken onun dizgin dinlemez süratini ve coşkusunu şöyle ifade eder: سَبُوحٌ جَمُوحٌ وإحضارُها / كمعمعة السَّعَف المُوقدِ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik kullanımda kocasının evinden izinsizce çıkıp öfkeyle ailesine sığınan kadın için جَمَحَتِ المرأَةُ تَجْمَحُ جِماحاً denir; ayrıca nefsin dizginlenemez arzularına kapılarak fren tanımayan kişi için de جَمُوح denilmiştir |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça kök جمح, Sami dillerinde biriken, kabaran ve tutulamayan fiziksel baskının ani bir hamleyle dışa vurulması ekseninde yer alır. İbranice ve Süryanice gibi kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan bu ses dizilimiyle birebir morfolojik bir kök kayıtlı olmamakla birlikte, ikili çekirdek olan جم yapısı genel Sami zemininde topluluk, yığılma, kabarma ve taşma kavramlarıyla doğrudan irtibatlıdır (karşılaştırınız: İbranice גמם veya גמא köklerindeki yutma, içine çekme, birikme nosyonları). Arapçada kök sonundaki boğaz harfi ح, iç dinamizmin engeli aşarak yırtıcı ve dizginsiz bir kaçışa evrilmesini sağlamıştır. Bu doğrultuda kök, Arap yarımadasının atçılık ve çöl şartlarındaki gözlemlerine dayalı özgün bir semantik evrim sergileyerek denetimsiz, panik hâlindeki hızlı ileri atılışı niteleyen müstakil bir fiile dönüşmüştür.

Güven: Muhtemel

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | جم ikili çekirdeğinden türeme | Biriken enerjinin (جم), engeli ve dizgini (ح) yararak denetimsiz bir fırlayışa dönüşmesi | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İkili çekirdek düzeyinde ortaklık | İkili kök genel Sami sahasında suyun ve kütlenin birikmesini gösterirken, üçlü form Arapçada atın gemi azıya alması şeklinde özelleşmiştir | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir ve doğrulanabilir bir soydaş tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جمح | Anlamlı | Dizgin tanımadan ileri fırlamak | Atın başını alıp gitmesi, kontrol dışı koşu | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [جحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%85.md) | Anlamlı | Ateşin parlaması, alevlenmesi | Ateşin şiddetle tutuşması, gözün dikilip büyümesi | Kur'an'da geçer; ortak coşku ve taşma momenti |
| [مجح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%AD.md) | Anlamlı | Gururlanmak, böbürlenerek yürümek | Kişinin kendini beğenerek azametle hareket etmesi | Kur'an'da geçmez |
| [محج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%AC.md) | Anlamlı | Sütün kaymağını sıyırmak, soymak | Bir şeyin özünü çekip almak, kabuğundan ayırmak | Kur'an'da geçmez |
| [حجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%85.md) | Anlamlı | Ağızlıklamak, kısıtlamak, çekmek | Bir şeyi durdurmak, men etmek, kan aldırmak | Kur'an'da geçmez; hedef kökün zıddı yönde engelleme |
| [حمج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AC.md) | Anlamlı | Gözü yummak, gözü dikmek | Bakışı daraltmak veya ateşi hafifletmek | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جمح | Merkez | Hızlı ve dizginsiz kaçış | Denetimi, iradeyi ve dizgini tamamen devre dışı bırakarak çılgınca ileri atılmak | Gemi azıya almış atın önüne çıkan engeli görmeksizin fırlaması |
| [هرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D8%A8.md) | Komşu | Kaçmak | Tehlikeden kurtulmak amacıyla genel anlamda uzaklaşmak | Planlı veya içgüdüsel genel kaçış hareketi |
| [فرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B1.md) | Komşu | Firar etmek | Korkutan bir nesne veya ortamdan arkasını dönüp hızla uzaklaşmak | Yüz geri edip korku saikiyle geri çekilme hareketi |
| [ندد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Ürküp dağılmak | Devenin veya topluluğun ürkerek başıboş sağa sola dağılması | Sürü düzeninin bozulup yabani bir şekilde dağılması |
| [كبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%AD.md) | Zıt | Frenlemek, dizginlemek | Atın gemini çekerek başını kaldırmak ve fırlamasını durdurmak | İleri atılmak isteyen gücü gem vurarak kontrol altına almak |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جمح | Gemi azıya almak, dizgin tanımamak | Bir canlının kontrol mekanizmasını çiğneyerek çılgınca ve önüne bakmaksızın ileri atılması | Kesin |
| Latince | Effrenari, effugere | Dizginlerinden kurtulmak, kontrolden çıkmak | Effrenari tam olarak gemin kırılması veya dizginsizlik anlamını karşılar; ancak kaçışın bizzat getirdiği panik yönü effugere ile tamamlanır | Güçlü |
| İngilizce | To bolt, to run wild, to headlong | Gemi azıya almak, gözü dönmüşçesine fırlamak | To bolt bir atın ürkerek binicisini dinlemeyip kaçmasını çok net karşılar; kontrol kaybını ve hızı içerir | Güçlü |
| Almanca | Durchgehen, blindlings stürmen | Dizgin tanımamak, körlemesine ileri atılmak | Durchgehen terimi binicisini dinlemeyen hayvan için kullanılır ve hedefe körlemesine yönelmeyi ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | S'emporter, prendre le mors aux dents | Gemi azıya almak, hiddetle fırlamak | Prendre le mors aux dents doğrudan atın gemi dişleri arasına alıp dizgini hükümsüz kılması deyimidir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَجْمَحُونَ | Kontrolsüzce, dizgin tanımaksızın fırlayıp kaçmak | Münafıkların psikolojik çözülüşü ve savaştan yahut müminlerle beraberlikten kurtulmak için en ufak bir sığınak bulduklarında oraya gemi azıya almış atlar gibi körlemesine yönelmeleri (Tevbe [9:57](https://lisan.digital/tr/ayet/9:57.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nifak psikolojisi ve irade özgürlüğü | Münafığın iman dairesindeki görünüşünün içsel bir rıza değil, mecburiyet kaynaklı olduğu; ilk fırsatta içsel nefretin dizgin tanımaz bir inkâra dönüşmesi | Baskılanmış inançsızlığın kontrolsüz savrulması |
| Fıkıh | Hukuki denetim ve kusur sorumluluğu | Dâbbetün cemûh tabiriyle gemi azıya alan hayvanın verdiği zararlarda binicinin veya sahibinin kusur nispeti | Dizginlenemeyen hayvanın sebep olduğu itlaf ve tazminat |
| Tefsir | Karakter tahlili ve mecaz | Ayette geçen fiilin, münafıkların korku ve nefretle koşuşunu gözü hiçbir şey görmeyen yaban atlarının koşusuna benzetmesi | Şiddetli, önüne geçilmez ve körlemesine sürat |
| Hadis | Ahlaki denetim ve nefis terbiyesi | Nefsin ve hevanın dizginlenemez bir at gibi sahibini helake sürüklemesi ikazı bağlamında nefsin cümah hâli | Şehevî ve fevrî taşkınlıkların aklı saf dışı bırakması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalp ve niyet intizamı | İradesiz savrulma | İmandan kaçış itilimi | Dini bağlılık içsel teslimiyete dayanmadığında, dış baskı kalktığı anda fert fıtrattan körlemesine uzaklaşır | Güçlü |
| İlmi | Akıl ve duyu dengesi | Muhakeme kaybı | Histerik refleks | Bilgi ve mantık süzgecinin çökmesi sonucu sübjektif korkuların zihni istila edip rasyonel rotayı bozması | Muhtemel |
| Siyasi | Vatandaşlık ve toplumsal sözleşme | Sosyal çözülme | Kaçış ve sadakatsizlik | Zoraki tebaa olan unsurların kriz anında otoritenin bağlarını kopararak sığınaklara denetimsizce firar etmesi | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa dengesi ve regülasyon | Panik kaçışı | Spekülatif çöküş | Finansal güvensizlik anında yatırımcıların rasyonel denetimi terk edip likiditeye veya güvenli limana panikle hücum etmesi | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kontrolsüz kinetik enerji salınımı (damping kaybı) | Bir sisteme etki eden sönümleyici veya frenleyici kuvvetlerin ortadan kalkmasıyla sistemin potansiyel enerjisinin ani, yönlendirilemez ve yıkıcı bir ivmeye dönüşmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Panik kaçışı (mob hysteria / stampede) | Sosyolojide ve kitle psikolojisinde, bireylerin kolektif norm ve rasyonel muhakemeyi tamamen terk ederek kör bir hayatta kalma güdüsüyle kontrolsüzce kaçışması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Fiilin yalnızca fiziksel bir mekana tıkılmak, bir delikte sıkışıp kalmak veya basit bir kaçış eylemi olarak anlaşılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Eylemin odak noktası sığınılan deliğin darlığı değil; oraya ulaşmak için sergilenen gemi azıya almışçasına dizginsiz, gözü dönmüş ve hiçbir irade tarafından durdurulamaz firar psikolojisidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Münafıkların psikolojisindeki derin dehşet, nefret ve mecburiyet baskısının gözden kaçırılması; ayetin sunduğu sarsıcı psikolojik tasvirin sıradan bir saklanma düzeyine indirgenmesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan psikolojisini, bilhassa ikiyüzlülük (nifak) ve korku anındaki zihinsel çözülmeyi somut bir bedevi metaforu üzerinden ne kadar yüksek bir belagat ve hareket dinamiğiyle resmettiğini gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların iç dünyasını, savaştan kaçış saiklerini ve müminlerle kurdukları zoraki ilişkinin kırılganlığını ortaya koyan Tevbe suresi bağlamında belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Münafıkların İslam toplumunda bir kanaat veya fikir ayrılığı sebebiyle değil, tamamen dizginlenemez bir korku ve panik sebebiyle durduklarını; fırsat buldukları an körlemesine kaçacaklarını göstererek onların niyetlerini netleştirir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Binicisinin uyguladığı gem ve dizgin baskısını kırarak başını alan bir atın, önüne bakmaksızın ve durdurulamaz bir kuvvetle ileri fırlaması; denetimden çıkan geminin fırtınada savrulması.
- Soyut anlam: Bir iradenin akıl, ahlak veya toplumsal bağ gibi frenleyici bütün mekanizmaları devre dışı bırakıp içsel bir panik veya arzu dalgasıyla hedefe doğru körlemesine sürüklenmesi.
- Sistematik karşılık: Sistemin denge ve geri besleme (feedback) elemanlarını bütünüyle kaybetmesi neticesinde ortaya çıkan kontrolsüz akış ve regülasyonsuz savrulma.
- LaTeX modeli: $$v(t) = \lim_{R \to 0} \left( \frac{F_p}{R} \right) \implies a > 0, \quad \nabla \theta = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $F_p$ içsel korku veya arzunun oluşturduğu itici gücü, $R$ ise dizgin, akıl veya toplumsal norm gibi sınırlayıcı direnç ve fren mekanizmasını temsil eder. Direncin sıfıra yaklaşması ($R \to 0$) durumunda hız ve ivme kontrolsüz biçimde fırlar ($a > 0$). Sistemin yönlendirici ve kılavuzluk edici denetim fonksiyonu ise sıfırlanarak ($\nabla \theta = 0$) körlemesine, hedefsiz bir savrulma meydana gelir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%85%D8%AD/occurrences?meal=IK

### [Tevbe 9:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AD/ayet/9:57.md) — يَجْمَحُونَ

لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلًا لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ

Meal (IK): Eğer sığınılacak bir yer, yahut mağaralar veya bir delik bulsalardı; çabucak oraya yönelirlerdi.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Cma’ dan dönüşmüştür. Bir yerde sıkışıp toplanmak, tıkılmak anlamındadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء الجيم والميم معهما
ح ج م، ج ح م، ج م ح، ح م ج، م ح ج مستعملات
حجم:
الحِجامة: حِرْفُة الحاجِم وهو الحجّام، والحَجْمُ فعله. والمِحْجَمة: قاورة. والمَحْجَم: مَوضعة من العُنُق. والحُجُومُ: اسمٌ للقُبل. والإِحجام: النُّكُوص عن الشّيء هَيبةً. والحِجام: شيءٌ يُجعل في خَطْم البَعير كي لا يعَضَّ، بَعيرٌ مَحْجُوم. والحَجْمُ: كفُّكُ إنساناً عن أمْرٍ يُريده. والحَجْم: وجدانُك شيئاً تحت ثَوْبٍ، تقول: مَسِسْتُ الحُبْلَى فوَجَدت حَجْمَ الصبَّيِّ في بَطْنها. وأحْجَمَ الثَدْيُ أي: نَهَدَ، قال:
قد أحْجَمَ الثَدْيُ على نَحْرها		في مُشرِقٍ ذي بَهجة نائر
جحم:
الجَحيمُ: النّارُ الشديدة التَأَجُّج والالتِهاب، جَحَمَت تَجحَمُ جُحُوماً.
وجاحِم الحرب: شدَّة القَتْل في معركتها، قال:
حتّى إذا ذات منها جاحِماً بَرَدا
والحَجْمةُ: العَيْن بلغة حِمْيَر، قال:
أيا جَحْمَتي بَكيِّ على أُمِّ واهِبٍ
وجَحْمَتا الأسَد: عَيناه بكلِّ لغة. والأَحْجَم: الشديدُ حُمرةِ العَيْن مع سَعَتها. والمرأةُ جَحْماءُ ونساءٌ جُحْمٌ وجَحْماواتٌ.
جمح:
جَمَحَتِ السفينةُ جُمُوحاً: تَرَكَتْ قَصدَها فلم يَضبطْها المَلاّحُون. وجَمَح الفَرَسُ بصاحبه جِماحاً: إذا ذَهَبَ جَرْياً غالباً. وكلٌّ شيءٍ مَضَى لوجهِه على أمرٍ فقد جَمَحَ، قال:
إذا عَزَمْتُ على أمرٍ جَمَحتُ به		لا كالذي صدَّ عنه ثُمَّ لم يَثُـبِ
وفَرَسٌ جَموحٌ: جامح، الذكَر والأُنثى في النَعتَيْن سَواءٌ. والجُمّاح والجميع: الجَماميحُ: شِبْهُ سُنْبُلٍ في رُؤرس الحَلِيِّ والصِّلِّيان. وجَمَحُوا بكِعابهم مثل جَبَحوا. والجُمّاح: شَيءٌ يَلْعَبُ به الصِبيان، يأخذون ثَلاثَ ريشات فيَربِطونا ويجعَلُون في وَسَطها تَمْرَةً أو عجيناً أو قِطعةَ طِينٍ فيرمُونَه فذلك الجُمّاح، قال: عَبْداً كأنّ رأسَه جُمّاحْ وقال الحطيئة:
أخو المَرْء يُؤتَي دونَه ثُـمَّ يُتَّـقَـى		بزُبِّ اللِّحَى جُردِ الخُصَى كالجَمامِحِ
والجُمّاحةُ والجَماميح: رؤوس الحَليِّ والصِليِّان ونحو ذلك مِمّا يخرُجُ على أطرافه شِبْه سُنْبُل غيرَ أنّه كأذنان الثَعالب. والجِماح: موضع، قال الأعشى:
فكم بينَ رُحْبَى وبينَ الجِما		حِ أرضاً إذا قيسَ أميالُها
حمج:
وتَحميج العَيْنَيْن: إذا غارتَا، قال:
لقد تَقُودُ الخَيْلَ لم تُحَمِّجِ
أي لم تَغُرْ أعينُها. والتَحميج: النَظَرُ بخَوفٍ. ويقال: تَحميجُها هُزالُها. والتَحميجُ: تغُيُّر الوَجْه من الغضب. وفي الحديث: "ما لي أراكَ مُحَمِّجاً".
محج:
المَحْجُ: مَسْحُ شيءٍ عن شيءٍ. والرِيحُ تَمْحَجُ الأرضَ: أي تَذْهَبُ بالتُراب حتّى يتناولَ من أَدَمة الأرض تُرابَها، قال العجاج:
ومَحْجُ أرواحٍ يُبارينَ الصبَّا
ويُرْوَى: وسَحْجُ أرواحٍ.
مجح:
التمَجُّح: الاعجابُ بالشيء.

##### Türkçe

باب **الحاء** **الجيم** ve **الميم** bunlarla birlikte
**ح ج م**، **ج ح م**، **ج م ح**، **ح م ج**، **م ح ج** kullanımdadırlar

**حجم**:
**الحِجامة**: **الحاجِم**’in sanatı; o **الحجّام**’dır. **الحَجْمُ** onun fiilidir. **المِحْجَمة**: oyuk (çukur kap). **المَحْجَم**: boyundan bir yer. **الحُجُومُ**: öpücükler için bir isim. **الإِحجام**: bir şeyden, heybetle geri durma. **الحِجام**: devenin ısırmaması için burnuna konulan bir şey; **بَعيرٌ مَحْجُوم**. **الحَجْمُ**: bir insanı istediği bir işten alıkoymandır. **الحَجْم**: elbisenin altında bir şey bulmandır; dersin ki: “**مَسِسْتُ الحُبْلَى** da karnında çocuğun **حَجْمَ**’ını buldum.” **أحْجَمَ** **الثَدْيُ** yani: kabardı; dedi ki:
قد **أحْجَمَ** **الثَدْيُ** على نَحْرها		في مُشرِقٍ ذي بَهجة نائر

**جحم**:
**الجَحيمُ**: şiddetli tutuşma ve alevlenme sahibi ateş; **جَحَمَت** **تَجحَمُ** **جُحُوماً**.
**وجاحِم الحرب**: onun savaşındaki çarpışmada öldürmenin şiddeti; dedi ki:
حتّى إذا ذات منها جاحِماً بَرَدا
**الحَجْمةُ**: Himyer dilinde göz; dedi ki:
أيا جَحْمَتي بَكيِّ على أُمِّ واهِبٍ
**وجَحْمَتا الأسَد**: her dilde onun iki gözü. **الأَحْجَم**: genişliğiyle birlikte gözün kızıllığının şiddetlisi. Kadın **جَحْماءُ**; kadınlar **جُحْمٌ** ve **جَحْماواتٌ**.

**جمح**:
**جَمَحَتِ** gemi **جُمُوحاً**: maksadını terk etti de gemiciler onu zapt etmedi. **وجَمَح** at, sahibiyle **جِماحاً**: galip gelerek koşup gittiği zaman. Yüzü üzere bir iş üzerinde ilerleyip giden her şey, muhakkak **جَمَحَ** etmiştir; dedi ki:
إذا عَزَمْتُ على أمرٍ جَمَحتُ به		لا كالذي صدَّ عنه ثُمَّ لم يَثُـبِ
**وفَرَسٌ جَموحٌ**: **جامح**; nitelemelerde erkek ve dişi eşittir. **الجُمّاح** ve çoğulu: **الجَماميحُ**: **الحَلِيِّ** ve **الصِّلِّيان** başlarında başak benzeri. “**وجَمَحُوا**” topuk kemikleriyle, “**جَبَحوا**” gibi. **الجُمّاح**: çocukların oynadığı bir şey; üç tüy alırlar, bağlarlar ve ortasına bir hurma yahut hamur yahut bir parça çamur koyarlar, sonra onu atarlar; işte o **الجُمّاح**’tır; dedi ki: **عَبْداً كأنّ رأسَه جُمّاحْ**. Ve **الحطيئة** dedi ki:
أخو المَرْء يُؤتَي دونَه ثُـمَّ يُتَّـقَـى		بزُبِّ اللِّحَى جُردِ الخُصَى كالجَمامِحِ
**الجُمّاحةُ** ve **الجَماميح**: **الحَليِّ** ve **الصِليِّان** ve bunun benzeri şeylerin başlarıdır; uçlarında başak benzeri çıkan şeylerdendir; ancak o, tilkilerin iki kulağı gibidir. **الجِماح**: bir yer; **الأعشى** dedi ki:
فكم بينَ رُحْبَى وبينَ الجِما		حِ أرضاً إذا قيسَ أميالُها

**حمج**:
İki gözün **تَحميج**’i: ikisi çöktüğü zaman; dedi ki:
لقد تَقُودُ الخَيْلَ لم تُحَمِّجِ
yani gözleri çökmedi. **التَحميج**: korkuyla bakıştır. Ve denir ki: onun **تَحميج**’i onun zayıflığıdır. **التَحميجُ**: öfkeden yüzün değişmesidir. Hadiste: “**ما لي أراكَ مُحَمِّجاً**”.

**محج**:
**المَحْجُ**: bir şeyi bir şeyden silmektir. Rüzgâr yeri **تَمْحَجُ** eder: yani toprağı götürür; ta ki yerin derisinden onun toprağını alacak kadar; **العجاج** dedi ki:
ومَحْجُ أرواحٍ يُبارينَ الصبَّا
Ve şöyle rivayet edilir: **وسَحْجُ أرواحٍ**.

**مجح**:
**التمَجُّح**: şeyle kendini beğenmedir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

جَمَحَ الفرس جُموحاً وجِماحاً، إذا اعْتَزَّ فارِسَهُ وغلبَه، فهو فرسٌ جَموحٌ. وجَمَحت المرأةُ من زوجِها، وهو خُروجُها من بيته إلى أهلها قبل أن يُطَلِّقَها. قال الراجز:
إذا رَأَتْني ذاتُ ضِغْنٍ حَنَّتِ		وجَمَحَتْ من زَوْجِها وأَنَّتِ
والجَموحُ من الرجال: الذي يَركب هواه فلا يمكن رَدُّه. وقال:
خَلَعْتُ عِذاري جامِحـاً مـا يَرُدُّنـي		عن البيضِ أمثالِ الدُمى زَجْرُ زاجِرِ
وجَمَحَ، أي أَسْرَعَ. قال أبو عبيدة في قوله تعالى: "لَوَلَّوْا إلَيْهِ وهم يَجْمَحون": يُسْرِعونَ. والجُمَّاحُ بالضم والتشديد: سَهْمٌ بلا نَصلٍ مُدَوَّرُ الرَأسِ يَتَعَلَّمُ الصَبيُّ به الرَمْيَ.

##### Türkçe

**جَمَحَ** at, **جُموحاً** ve **جِماحاً** (olarak) (böyle olur); eğer binicisini azizlenip (baş kaldırıp) ona galip gelirse; o, **جَموحٌ** bir attır. Ve kadın, kocasından **جَمَحَتْ**; bu, onu boşamadan önce onun evinden ailesinin yanına çıkmasıdır. Râciz dedi ki:
Eğer beni kin sahibi (bir kadın) görürse inledi,		ve kocasından **جَمَحَتْ** ve inledi.

Ve erkeklerden **الجَموحُ**: hevasına binen, artık geri çevrilmesi mümkün olmayan kimsedir. Ve dedi ki:
Dizginimi çözdüm; **جامِحـاً** (olarak), beni geri döndürmez		beyazlar(ın) üzerine, kuklalar gibi olanlar(ın) üzerine, bir engelleyicinin engellemesi.

Ve **جَمَحَ**, yani hızlandı. Ebû Ubeyde, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “لَوَلَّوْا إلَيْهِ وهم **يَجْمَحون**”: “hızlanırlar” (dedi). Ve **الجُمَّاحُ** (ötre ile ve şeddeli): ucu (demir) olmaksızın, başı yuvarlatılmış bir ok; çocuk onunla atmayı öğrenir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ج م
حجم ، حمج ، جحم ، جمح ، مجح ، محج : ( مستعملات ) .
حجم : قال الليث : الحَجْم : فِعلُ الحاجم ، وهو الحَجَّام ، وفعله وحرفته الحِجامة .
وفي الحديث : ( أفْطَرَ الحاجمُ والمَحْجومُ ) . والمِحْجَمة : قارورتُه ، وتطرح الهاء فيقال : مِحْجَم وجمعه مَحاجمُ . وقال زهير :
ولم يُهريقوا بينهم مِلْءَ مِحْجَم
والمَحْجَم من العنق : موضع المِحْجمة ، وقال غيره : أصل الحَجْم المَصُّ ، وقيل للحاجم حَجَّام لامتصاصه فَم المِحْجمة . يقال : حَجَم الصبيُّ ثديَ أُمِّه إذا مَصَّه ، وثديٌ محجوم أي ممصوص .
أبو عُبيد عن أبي زيد : أَحْجَمتِ المرأةُ للمولود إحجاماً ، وهو أولُ رَضعة تُرضِعُه أُمُّه .
وقال الليث : الحَجْم أيضاً : وِجْدانُك مَسَّ شيء تحت ثوب ، تقول : مَسِسْتُ بطن الْحُبْلَى فوجدت حجم الصَّبِيِّ في بطنها .
وقد أحجم الثديُ على نحرِ الجارية إذا نتأ ونَهَد ، ومنه قول الأعشى :
قد أَحْجَم الثديُ على نحرِها
في مُشْرِقٍ ذي بهجَةٍ نائر
وقال ابن الأعرابي : حَجَّمَ وبجَّمَ إذا نظر نظراً شديداً ، قلت : وحَمَّجَ مثلُه .
ويقال للجارية إذا غطى اللحمُ رُؤوس عظامها فسمنت ما يبدو لعظامها حَجْم .
وقال الليث وغيره : الحِجامُ : شيء يُجْعَل على خَطْم البعير لكيلا يَعَضّ ، وهو بعير محجوم .
قال : والحَجْمُ : كَفُّك إنساناً عن أمر يُريده . يقال : أحجم الرجلُ عن قِرْنه ، وأحْجَم إذا جَبُن وكَفّ . قاله الأصمعي وغيره ، والإحْجامُ ضدّ الإقْدامِ .
وقال مُبْتَكِرٌ الأعرابي : حَجَمْتُه عن حاجته : منعته عنها .
وقال غيره : حَجَوْتُه عن حاجته : مثله .
حمج : الليث : حَمَّجَت العينُ إذا غارت ، وأنشد :
ولقد تقودُ الخيْلَ لم تُحمَّجِ
قال : ويقال : تحميجُها : هُزالها .
قال : والتَّحْمِيج : النظر بخوف ، والتَّحميج : التَّغَيُّر في الوجه من الغضب ونحوه .
وفي الحديث أن عمر قال لرجل : ( مالي أراك مُحَمِّجا ؟ .
قلت : التَّحميجُ عند العرب : نظرٌ بتحديق .
وقال بعض المفسرين في قول الله جلّ وعزّ : ( مُهْطِعِينَ مُقْنِعِى رُءُوسِهِمْ ) ( إبراهيم : 43 ) قال : مُحَمِّجين مُديمي النّظر ، وأنشد أبو عُبيدة :
آأنْ رَأَيْت بَنِي أَبِيك مُحَمِّجِين إليّ شُوسَا
ثعلب عن ابن الأعرابي : التحميجُ : فتحُ العين فَزَعاً أو وعيداً ، وأنشد قول الهذلي :
وحَمّجَ للجَبَان المو
تُ حتى قَلْبُه يَجِبُ
قال : أراد : حَمّج الجَبانُ للموت فَقَلَبه .
قلت : وأما قولُ الليث في تَحميج العينِ أنه بمنزلة الغُثُور فلا يُعرف ، وكذلك التَّحْميج بمعنى الهُزال منكر .
جمح : قال الليث : جَمَح الفرسُ بصاحبه جِماحاً إذا جَرَى به جَرْيا غالباً ، وكل شيء إذا مضى لِوَجْهه على أمر فقد جمح به . وفرس جَمُوح وجامح ، الذكرُ والأنثى في النعتين سواء . وجَمَحت السفينةُ فهي تَجْمَح إذا تركت قصدَها فلم يضبطها الملاحون . وجَمَحوا بِكِعابِهم مثل جَبَحوا .
وقال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( لَّوَلَّوْاْ إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ ) ( التّوبَة : 57 ) أي وَلَّوْا إليه مسرعين .
وقال الزجاج : وهم يَجْمَحُون . قال : يسرعون إسراعاً لا يَرُدُّ وجوهَهم شيء ، ومن هذا قيل : فرس جَمُوح وهو الذي إذا حَمَل لم يَردّه اللِّجَام . ويقال : جَمَح
وطَمَح إذا أسرع ولم يَردّ وجْهَه شيءٌ .
قُلت : فرس جَمَوح له معنيان : أحدهما : يوضع موضع العَيْب . وذلك إذا كان من عادته ركوبُ الرأس لا يَثْنِيه راكبه ، وهذا من الجماح الذي يُرَدُّ منه بالعيب .
والمعنى الثاني في الفرس الجَمُوح أي يكون سريعاً نشيطاً مَرُوحاً ، وليس بعيبٍ يُرَدُّ منه ومصدره الجُموحُ ، ومنه قول امرىء القيس :
جَمُوحاً مَرُوحاً وإِحْضارُها
كمَعْمَعَة السَّعَف المُوقَدِ
وإنما مَدَحَها فقال :
وأعددْتُ للحرْب وَثَّابَةً
جَوَادَ المَحثَّةِ والمُرْوَدِ
ثم وصَفها فقال : جَمُوحاً مَرُوحاً أو سَبُوحاً أي تُسْرِعُ براكبها .
وقال أبو زيد : جَمَحت المرأةُ من زوجها تَجْمَح جِماحاً وهو خروجها من بيته إلى أهلها قبل أن يُطلِّقَها ، ومثله طَمَحَت طِماحاً . وأنشد :
إذا رأتني ذَاتُ ضِغْنٍ حَنَّتِ
وجَمَحت من زَوْجها وأَنَّتِ
وقال الليث : الجُمَّاحَةُ والجَمَامِيحُ هي رُؤوس الحَلِيِّ والصِّلِّيان ونحو ذلك مما يخرج على أطرافه شِبْهُ سُنْبُل غير أنه لَيِّنٌ كأَذْنَاب الثَّعَالِب .
أبو عُبَيد عن الأُمَوي : الجُمَّاح : ثمرة تُجْعَل على رأس خَشبة يلعب بها الصبيان .
وقال شمر : الجُمَّاح : سهمٌ لا ريشَ له أَمْلَس في موضع النَّصْل منه تمر أو طين يُرْمَى به الطائر فيُلْقِيه ولا يقتُله حتى يأخُذَه رامِيه يقال له الجُمَّاح والجُبَّاح ، وقال الراجز :
هل يُبْلِغَنِّيهم إلى الصَّباحْ
هِقْلٌ كأنّ رأسَه جُمَّاحْ
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الجُمَّاح : المنهزمون من الحرب . والجُمَّاحُ : سهم صغير يلعب به الصبيان . قال : وفرس جَمُوح : سريع وفرس جموح إذا لم يُثْن رأسُه .
وأخبرني المُنذِري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الجُمَّاح : سهم أو قصبة يُجْعَل عليه طين ثم يُرْمى به الطير ، وأنشد لرُقَيْعٍ الوَالِبِيّ :
حَلَقَ الحوادثُ لِمَّتي فَتَرَكْن لي
رأساً يَصِلُّ كأنه جُمَّاحُ
أي يُصَوِّت من امّلاسه ، وقال الحطيئة :
بزُبِّ اللِّحَى جُرْدِ الخُصَى كالجَمامِح
وقال غيره : العرب تسمي ذَكَر الرجل جُمَيْحاً ورُمَيْحا ، وتسمِّي هَنَ المرأة شُرَيْحا : لأنه من الرجل يَجْمَح فيرفع رأْسه ، وهو منها يكون مَشْروحاً أي مفتوحا .
جحم : قال الليث : الجَحيم : النار الشديدة التَّأجّج كما أجَّجوا ناراً لإبراهيم النبي عليه السلام فهي تَجْحَم جُحوما أي تَوَقَّد تَوَقُّدا . وجاحم الحرب : شدة القتل في مُعْتَركِها ، وأنشد :
حتى إذا ذاق منها جَاحِماً برَدَا
وقال الآخر :
والحرب لا يَبْقى لِجا
حِمها التخيُّل والمِراح
وقال : كلُّ نار تُوقد على نار جَحِيمٌ . والجَمرُ بعضُه على بعض جَحيم ، وهي نار جاحِمَة ، وأنشد الأصمعي :
وضالّةٍ مِثْل الجحيم المُوقَدِ
شبّه النِّصال وحِدّتها بالنار ، ونحو منه قول الهذلي :
كأنّ ظُباتِها عُقُرٌ بَعِيجُ
ويقال للنار جاحم أي تَوَقُّد والتهاب ، ورأيت جُحْمَة النَّار أي تَوقُّدها .
وقال الليث : الجَحْمَة هي العين بلغة حِمْير ، وأنشد :
فياجَحْمَتا بَكِّي على أُمِّ مالك
أكِيلَةَ قِلِّيب ببعض المذانب
قال : وجَحْمتا الأسد : عيناه بكل لغة .
والأجْحَمُ : الشديدُ حُمْرة العين مع سَعَتها ، والمرأة جحماء .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الجُحام : داء معروف .
والْجُحْمُ : القَلِيلُو الحياءِ .
وأخبرني المُنْذِري عن أبي طالب في قولهم : فلان جَحَّام ، وهو يتجاحم علينا أي يتضايق ، وهو مأخوذ من جاحم الحرب ، وهو ضيقها وشدّتها ، وقال بعضهم : هو يتجاحم أي يتحرق حِرْصا وبُخْلاً وهو من الجحيم .
وفي الحديث أن كلباً كان لمَيْمُونة فأخذه داء يقال له : الجُحامُ ، فقالت : وارَحْمَتا لمِسْمار تعني كلبها .
قال : وأخبرني الحرّبي عن عمرو عن أبيه قال : جَحَمَتْ نارُكم تَجْحَم إذا كثر جمرها ، وهي جحيم وجاحمة .
محج : الليث : المَحْجُ : مسح شيء عن شيء ، والريح تمْحَجُ الأرض : تذهب بالتّراب حتى تتناول من أَدَمَة الأرض ترابها ، وقال العجَّاج :
ومحجُ أَرْوَاح يُبارينَ الصَّبَا
أَغْشَيْن معروفَ الدِّيارِ التَّيْرَبا
والثَّيْرَب والتّوْرَب والتّوْراب أراد التراب .
وأخبرني المُنْذِري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : اختصم شيخان غَنَوِيّ وباهِلِيّ ، فقال أحدهما لصاحبه : الكاذب مَحَج أُمَّه ، وقال الآخر : انظروا ما قال لي الكاذب : مَحَجَ أُمّه أي نَاكَ أُمَّه ، فقال الغَنوِيّ : كذب ، ما قُلْتُ له هكذا ، ولكني قلت : الكاذب مَلَجَ أمَّه أي رضعها .
وقال ابن الأعرابي : المحَّاجُ : الكذاب أيضاً ، وأنشد :
ومجَّاج إذا كثر التجَنّي
قلت : فمحج عند ابن الأعرابي له معنيان : أحدهما الجِماعُ ، والآخر الكَذِب .
وقال ابن الفَرَج : مَحَج المرأة ومَخَجَها إذا نكحها ، ومَحَج اللبنَ ومَخَجَه إذا مَخَضه .
مجح : قال غير واحد : التَّمَجُّح والتبجج بالميم والباء : البَذَخُ والفخر . هو يَتَمَجّح ويَتَبَجّح وقد مرّ تفسيره .

##### Türkçe

ح ج م
**حجم** ، **حمج** ، **جحم** ، **جمح** ، **مجح** ، **محج** : (kullanılanlar).

**حجم** : Leys dedi: **الحَجْم**: **الحاجم**’ın fiilidir; o da **الحَجَّام**’dır; fiili ve mesleği **الحِجامة**’dır.
Hadiste: ( **أفْطَرَ الحاجمُ والمَحْجومُ** ). **المِحْجَمة**: onun şişesidir; **الهاء** düşürülür de **مِحْجَم** denir; çoğulu **مَحاجمُ**’dur. Züheyr dedi:
ولم يُهريقوا بينهم مِلْءَ مِحْجَم
Boyundan **المَحْجَم**: **المِحْجمة**’nin yeri. Başkası dedi: **الحَجْم**’ın aslı **المَصُّ**’tur; **الحاجم**’a, **المِحْجمة**’nin ağzını emmesinden dolayı **حَجَّام** denmiştir. Denir ki: çocuk annesinin memesini emdiğinde **حَجَم الصبيُّ ثديَ أُمِّه**; **ثديٌ محجوم** yani emilmiş.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Kadın yeni doğan için **أَحْجَمتِ المرأةُ للمولود إحجاماً**; bu, annesinin onu emzirdiği ilk emiştir.
Leys dedi: **الحَجْم** ayrıca: elbise altında bir şeyin dokunuşunu bulmandır; dersin ki: hamile kadının karnına dokundum da karnında çocuğun **حجم**’ını buldum.
Meme, genç kızın gerdanında kabarıp yükseldiğinde **وقد أحجم الثديُ على نحرِ الجارية**; bundan A‘şâ’nın sözü:
قد أَحْجَم الثديُ على نحرِها
في مُشْرِقٍ ذي بهجَةٍ نائر
İbnü’l-A‘râbî dedi: Şiddetli bir bakışla baktığında **حَجَّمَ** ve **بجَّمَ**; dedim ki: **وحَمَّجَ** da onun gibidir.
Genç kıza, et kemiklerinin başlarını örttüğünde, semirip kemiklerinden görünen şeye **حَجْم** denir.
Leys ve başkaları dedi: **الحِجامُ**: devenin ısırmaması için burnuna konulan bir şeydir; o, **بعير محجوم**’dur.
Dedi: **الحَجْمُ**: bir insanı istediği bir işten alıkoymandır. Denir ki: adam rakibinden **أحجم**; ve **أحْجَم**: korktu ve geri durdu. Bunu Asma‘î ve başkaları söyledi; **الإحْجامُ** **الإقْدامِ**’ın zıddıdır.
Mübtekir el-A‘râbî dedi: Onu ihtiyacından **حَجَمْتُه عن حاجته**: onu ondan men ettim.
Başkası dedi: Onu ihtiyacından **حَجَوْتُه عن حاجته**: bunun gibidir.

**حمج** : Leys: Göz çöktüğünde **حَمَّجَت العينُ**; ve şu beyiti okudu:
ولقد تقودُ الخيْلَ لم تُحمَّجِ
Dedi: **تحميجُها**: onun zayıflığıdır.
Dedi: **التَّحْمِيج**: korkuyla bakmaktır; ve **التَّحميج**: öfke ve benzerinden yüzde değişmedir.
Hadiste, Ömer’in bir adama dediği: ( مالي أراك **مُحَمِّجا** ؟ ).
Dedim ki: Araplar katında **التَّحميجُ**: gözünü dikip bakıştır.
Müfessirlerden bazıları, Allah azze ve celle’nin sözü hakkında: ( **مُهْطِعِينَ مُقْنِعِى رُءُوسِهِمْ** ) (İbrâhîm: 43) dedi: **مُحَمِّجين**; bakışı sürdürüp duranlar. Ebû Ubeyde şu beyiti okudu:
آأنْ رَأَيْت بَنِي أَبِيك مُحَمِّجِين إليّ شُوسَا
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التحميجُ**: korku veya tehdit sebebiyle gözü açmaktır; Hüzeylî’nin sözünü okudu:
وحَمّجَ للجَبَان المو
تُ حتى قَلْبُه يَجِبُ
Dedi: Muradı: korkak, ölüme **حَمّج** etti de kalbi (öyle oldu).
Dedim ki: Leys’in, gözün **تَحميج**’inin **الغُثُور** mertebesinde olduğu sözü bilinmez; yine **التَّحْميج**’in zayıflık manasında olması inkâr edilmiştir.

**جمح** : Leys dedi: At, sahibini yenerek onunla koştuğunda **جَمَح الفرسُ بصاحبه جِماحاً**; her şey, bir işte kendi yönüne doğru gidip geçtiğinde onunla **جمح** etmiştir. **فرس جَمُوح** ve **جامح**; bu iki sıfatta erkek ve dişi eşittir. Gemi, maksadını bırakıp gemiciler onu zapt edemediğinde **وجَمَحت السفينةُ فهي تَجْمَح**. **وجَمَحوا بِكِعابِهم**: **جَبَحوا** gibi.
Ferrâ, Allah azze ve celle’nin sözü hakkında: ( **لَّوَلَّوْاْ إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ** ) (Tevbe: 57) dedi: yani ona doğru acele ederek döndüler.
Zeccâc dedi: **وهم يَجْمَحُون**. Dedi: yüzlerini hiçbir şey geri çevirmeyecek bir hızla koşarlar; bundan dolayı denmiştir: **فرس جَمُوح**; o, yüklendiğinde dizgin onu geri çevirmeyen attır. Denir: **جَمَح** ve **طَمَح**: hızlandı ve yüzünü hiçbir şey geri çevirmedi.
Dedim: **فرس جَمُوح**’un iki manası vardır: birincisi, ayıp yerine konur; bu, âdeti baş kaldırıp gitmek olup binicisi onu döndüremediği zamandır; bu, ayıpla geri çevrilen **الجماح**’tandır.
İkinci mana: **الفرس الجَمُوح** yani hızlı, çevik, rahat koşan olur; bu, ayıp değildir ki ondan geri çevrilsin; masdarı **الجُموحُ**’tur. Bundan İmruü’l-Kays’ın sözü:
جَمُوحاً مَرُوحاً وإِحْضارُها
كمَعْمَعَة السَّعَف المُوقَدِ
Onu ancak övdü; şöyle dedi:
وأعددْتُ للحرْب وَثَّابَةً
جَوَادَ المَحثَّةِ والمُرْوَدِ
Sonra onu vasfetti de dedi: **جَمُوحاً مَرُوحاً** yahut **سَبُوحاً**; yani binicisini hızla götürür.
Ebû Zeyd dedi: Kadın, kocasından, onu boşamadan önce evinden ailesine çıkmasıyla **جَمَحت المرأةُ من زوجها تَجْمَح جِماحاً**; benzeri: **طَمَحَت طِماحاً**. Şu beyiti okudu:
إذا رأتني ذَاتُ ضِغْنٍ حَنَّتِ
وجَمَحت من زَوْجها وأَنَّتِ
Leys dedi: **الجُمَّاحَةُ** ve **الجَمَامِيحُ**: **الحَلِيِّ**’nin, **الصِّلِّيان**’ın ve benzeri şeylerin başlarıdır; uçlarında başak benzeri bir şey çıkar, ancak tilki kuyrukları gibi yumuşaktır.
Ebû Ubeyd, Ümevî’den: **الجُمَّاح**: çocukların oynadığı bir çubuğun başına konulan bir meyvedir.
Şemmer dedi: **الجُمَّاح**: tüyü olmayan, düz bir oktur; onun uç kısmı yerinde hurma veya çamur bulunur; onunla kuşa atılır da onu düşürür, öldürmez; ta ki atan onu alsın; ona **الجُمَّاح** ve **الجُبَّاح** denir. Râciz dedi:
هل يُبْلِغَنِّيهم إلى الصَّباحْ
هِقْلٌ كأنّ رأسَه جُمَّاحْ
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الجُمَّاح**: savaştan kaçıp bozulanlardır. **الجُمَّاحُ**: çocukların oynadığı küçük oktur. Dedi: **فرس جَمُوح**: hızlıdır; ve **فرس جموح**: başı geri çevrilmediğinde.
Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الجُمَّاح**: üzerine çamur konulan bir ok yahut kamıştır; sonra onunla kuşa atılır. Rukay‘ el-Vâlibî’nin şu beytini okudu:
حَلَقَ الحوادثُ لِمَّتي فَتَرَكْن لي
رأساً يَصِلُّ كأنه جُمَّاحُ
Yani pürüzsüzlüğünden ses çıkarır. Hutay’e dedi:
بزُبِّ اللِّحَى جُرْدِ الخُصَى كالجَمامِح
Başkası dedi: Araplar erkeğin erkeklik uzvuna **جُمَيْحاً** ve **رُمَيْحا** adını verir; kadının ferci için **شُرَيْحا** adını verir: çünkü o, erkekten **يَجْمَح** eder de başını kaldırır; o ise ondan **مَشْروحاً** yani açılmış olur.

**جحم** : Leys dedi: **الجَحيم**: şiddetli alevlenmiş ateştir; İbrâhim peygamber (ona selâm olsun) için ateşi alevlendirdikleri gibi; o da **تَجْحَم جُحوما** yani şiddetli bir tutuşmayla tutuşur. **جاحم الحرب**: onun çarpışma yerinde öldürmenin şiddetidir. Şu beyiti okudu:
حتى إذا ذاق منها جَاحِماً برَدَا
Bir başkası dedi:
والحرب لا يَبْقى لِجا
حِمها التخيُّل والمِراح
Dedi: Ateş üzerine yakılan her ateş **جَحِيمٌ**’dir. Korun bir kısmı bir kısmı üzerinde olursa **جَحيم**’dir; o, **نار جاحِمَة**’dir. Asma‘î şu beyiti okudu:
وضالّةٍ مِثْل الجحيم المُوقَدِ
Ok uçlarını ve keskinliklerini ateşe benzetti; buna benzer olarak Hüzeylî’nin sözü:
كأنّ ظُباتِها عُقُرٌ بَعِيجُ
Ateşe, tutuşma ve alevlenme manasında **جاحم** denir; ateşin **جُحْمَة**’sini gördüm yani onun tutuşmasını.
Leys dedi: **الجَحْمَة** Himyer dilinde gözdür. Şu beyiti okudu:
فياجَحْمَتا بَكِّي على أُمِّ مالك
أكِيلَةَ قِلِّيب ببعض المذانب
Dedi: **وجَحْمتا الأسد**: her dilde onun iki gözüdür.
**الأجْحَمُ**: gözün genişliğiyle birlikte kızıllığının şiddetlisidir; kadın **جحماء**’dır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجُحام**: bilinen bir hastalıktır.
**الْجُحْمُ**: hayâsı az olandır.
Münzirî bana haber verdi; Ebû Tâlib’den, onların “falanca **جَحَّام**” sözünde: o bize karşı **يتجاحم** eder yani sıkışır; bu, **جاحم الحرب**’dan alınmıştır; o da onun darlığı ve şiddetidir. Bazıları dedi: o **يتجاحم** eder yani hırs ve cimrilikle yanıp tutuşur; bu da **الجحيم**’dendir.
Hadiste: Meymûne’nin bir köpeği vardı; ona **الجُحامُ** denilen bir hastalık isabet etti; o da: “**وارَحْمَتا** لِمِسْمار” dedi; köpeğini kasteder.
Dedi: Harrebî bana haber verdi; Amr’dan, babasından dedi: Sizin ateşiniz, koru çoğaldığında **جَحَمَتْ نارُكم تَجْحَم**; o, **جحيم** ve **جاحمة**’dir.

**محج** : Leys: **المَحْجُ**: bir şeyi bir şeyden silmektir. Rüzgâr toprağı **تمْحَجُ** eder: toprağı götürür; nihayet yerin derisinden toprağını alacak kadar. A‘ccâc dedi:
ومحجُ أَرْوَاح يُبارينَ الصَّبَا
أَغْشَيْن معروفَ الدِّيارِ التَّيْرَبا
**الثَّيْرَب** ve **التّوْرَب** ve **التّوْراب** ile toprağı kastetti.
Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: Ganavî bir ihtiyar ile Bâhilî bir ihtiyar çekişti; ikisinden biri arkadaşına dedi: yalancı, anasını **مَحَج** etti. Öteki dedi: Bakın, yalancı bana ne dedi: “anasını **مَحَجَ** etti” yani anasını cima etti. Ganavî dedi: Yalan söyledi; ben ona böyle demedim; fakat ben: yalancı, anasını **مَلَجَ** etti dedim; yani onu emdi.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **المحَّاجُ**: yine yalancıdır. Şu beyiti okudu:
ومجَّاج إذا كثر التجَنّي
Dedim: İbnü’l-A‘râbî katında **محج**’ın iki manası vardır: biri cima, diğeri yalandır.
İbnü’l-Ferec dedi: Kadını cima ettiğinde **مَحَج المرأة** ve **مَخَجَها**; sütü çalkaladığında **مَحَج اللبنَ** ve **مَخَجَه**.

**مجح** : Birden çok kimse dedi: **التَّمَجُّح** ve **التبجج** ( **الميم** ve **الباء** ile): böbürlenme ve övünmedir. O **يَتَمَجّح** eder ve **يَتَبَجّح** eder; onun tefsiri geçmişti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والميم وما يثلثهما)
(جمن) الجيم والميم والنون ليس فيه غير الجُمان، وهو الدرُّ. قال المسيّب([1]):
كجُمانةِ البَحْرِيّ جَاءَ بِها *** غَوّاصُها مِن لُجَّةِ البَحْرِ
 (جمي) الجيم والميم والحرف المعتل كلمةٌ واحدة، وهو الجمَاءُ، وهو الشَّخص. وربّما ضُمّت الجيم. قال:
* وقُرْصَةٍ مثلِ جَُمَاء التُّرْسِ([2]) *
(جمح) الجيم والميم والحاء أصلٌ واحد مطَّرد، وهو ذَهاب الشّيء قُدُماً بغَلَبةٍ وقُوَّة. يقال جَمَح الدّابةُ جِماحاً إذا اعتَزَّ فارسَه حتَّى يغلِبَه. وفرس جَموح. قال:
سَبُوحٌ جَمُوحٌ وإحضارُها *** كمعمعة السَّعَف المُوقدِ([3])وجَمَحَ الصَّبيُّ الكعبَ بالكعبِ، إذا رماه حتَّى يُزيلَه عن مكانه. وفي هذه نظر، لأنها تقال بغير هذا اللفظ، وقد ذكرت([4]). والجُمَّاحُ: سَهم يُجْعَلُ على رأسه طِينٌ كالبُنْدُقة يَرْمي به الصّبيان. قال:
هلْ*  يُبْلِغَنِّيهِمْ إلى الصّباحْ *** هِقْلٌ كأنَّ رَأْسَه جُمَّاحْ([5])قال بعض أهل اللغة : الجَمُوح الرَّاكبُ هواه. فأمّا قوله تعالى: ﴿لَوَلَّوْا إلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ﴾ [التوبة 57]، فإنّه أراد يَسْعَون. وهو ذاك. وقال:
خلعْتُ عِذارِي جامحاً ما يَرُدُّني  *** عن البيض أمثَالِ الدُّمَى زَجْرُ زاجرِ([6])وجَمَحَتِ المرأةُ إلى أهلها: ذهبَتْ من غير إذْن.
(جمخ) الجيم والميم والخاء كلمة واحدة لعلّها في باب الإبدال. يقولون جامَخْت الرجل فاخَرْتُه. وإنما قلنا إنّها من باب الإبدال لأنَّ الميم يجوز أن يكون منقلبةً عن فاء، وهو الجَفْخُ والجخف بمعنىً.
(جمد) الجيم والميم والدال أصلٌ واحد، وهو جُمُود الشيء المائع من بردٍ أو غيره. يقال: جمَدَ الماء يجْمُد. وسنَةٌ جَمادٌ قليلة المطر. وهذا محمولٌ على الأوَّل، كأنَّ مطرها جَمَدَ. وكان الشّيباني يقول: الجماد الأرض لم تمْطرْ. ويقول العرب للبخيل: "جَمادِ له"، أي لا زال جامدَ الحال، وهو خلاف حَمَادِ. قال المتلمّس:
جَمَادِ لها جَمَادِ ولا تقولي *** لها أبداً إذا ذُكِرتْ حَمَادِ([7])(جمر) الجيم والميم والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على التجمُّع. فالجمر جمر النّار معروف، الواحد جمرة. والجمّارُ جمّار النخل وجَامُورُهُ أيضاً، وهي شَحْمَةُ النَّخْلة. ويقال جَمَّرَ فلانٌ جيشَه إذا حَبَسَهم في الغَزْوِ ولم يُقْفلْهُمْ([8]) إلى بلادهم. وحَافِرٌ مُجْمَرٌ وقَاحٌ صُلْبٌ مجتمع. والجَمَرات الثلاثُ اللّوَاتي بمكّة يُرْمَيْنَ من ذلك أيضاً، لتَجَمُّعِ ما هناك من الحصى.
وأمّا جمرت العرب فقال قوم: إذا كان في القَبيل ثلاثمائة فارسٍ فهي جَمْرَةٌ. وقال قوم: كلُّ قبيلٍ انضمُّوا وحاربوا غيرَهُم ولم يُحالفوا سواهم فهُمْ جمْرة.
وكان أبو عبيدٍ يقول: جَمَراتُ العرب ثلاث: بنو ضَبَّة بن أُدّ، وبنو نُمير ابن عامر، وبنو الحارث بن كعب، فطَفِئَتْ منهم جمرتان، وبقيت واحدة، طَفِئَت ضبّة لأنها حَالفت الرِّباب، وطَفِئَتْ بنو الحارث لأنّها حالفت مَذْحِجاً، وبقيت نُميرٌ لم تَطْفَأ، لأنّها لم تُحَالِفْ.
ويقال: جَمّرَتِ المرأةُ شَعَْرها، إذا جمَعَتْهُ وعَقَدَتْهُ في قفائها([9]). وهذا جميرُ القوم أي مجتَمِعُهم. وقد أجْمَرَ القوم على الأمر اجتَمَعُوا. وابنُ جَميرٍ: اللّيلُ المظلم.
(جمز) الجيم والميم والزاء أصلٌ واحد، وهو ضَرْبٌ من السَّير. يقال: جَمَزَ البَعيرُ جَمْزاً([10]) وهو أشَدُّ من العَنَق. وسُمِّيَ بَعير النَّجَاشيِّ ([11]) جمّازاً، لسُرْعة سَيره. قال:
أنا النَّجاشيُّ على جَمَّازِ  *** حَادَ ابنُ حَسّانٍَ عن ارتجازِي([12])وحِمَارٌ جَمَزَى أي سريع. قال:
كأنّي وَرَحْلِي إذا رُعْتُها *** على جَمَزَى جازئٍ بالرِّمالِ([13])وشذّت عن هذا القياس كلمةٌ. يقال الجُمْزَة الكتْلةُ من التَّمْر([14]).
 (جمس) الجيم والميم والسّين أصلٌ واحد، من جُمُوس الشَّيء. يقال: جَمَس الوَدَك إذا جَمَدَ. والجَمْسَة البُسْرَة إذا أرْطَبَتْ وهي بعد صُلْبَة.
(جمش) الجيم والميم والشين أصلٌ واحد، وهو جِنْسٌ من الحَلْق. يقال: جَمَشْت الشَّعر إذا حلقْتَه. وشَعَْرٌ جميشٌ. وفي الحديث: "إنْ رَأَيتَ شاةً بخَبْتِ الجَمِيش"، فالخَبْت المفازة، والجَمِيش الذي لا نَبْتَ به. وسنَةٌ جَمُوشٌ إذا احْتَلَقَت النَّبْت. قال رُؤبة:
* أوْ كاحتلاقِ النُّورَةِ الجميشِ([15]) *
ومما شذَّ عن الباب الجَمْش الحَلْبُ بأطراف الأصابع. والجَمْش: الصَّوْت.
(جمع) الجيم والميم والعين أصلٌ واحد، يدلُّ على تَضَامِّ الشَّيء. يقال جَمَعْتُ الشيءَ جَمْعاً. والجُمَّاع الأُشابَةُ من قبائلَ شتَّى. وقال أبو قيس([16]):
ثم تجلّت ولنا غاية  *** من بين جمعٍ غَير جُمَّاعِ([17])ويقال للمرأة إذا ماتت وفي بطنها وَلَدٌ: ماتت بِجُمْع. ويقال هي أنْ تموت المرأة ولم يمسسها رجُلٌ. ومنه قول الدّهناء([18]) * "إنِّي منه بِجُمْعٍ".
والجامع: الأتانُ أوّل ما تَحمِل. وقدرٌ جِماعٌ وجامعة، وهي العظيمة. والجَمْع: كلُّ لونٍ من النّخل لا يُعرف اسمُه، يقال ما أكثر الجَمْعَ في أرضِ بني فلانٍ لنَخْلٍ خرجَ من النّوى. ويقال ضربته بِجُمْعِ كَفِّي وجِمْعُ كَفّي([19]). وتقول: نهبٌ مُجْمَع. قال أبو ذُؤَيب:
وكَأَنَّها بالجِزْعِ جِزْعِ نُبَايِعٍ *** وأولاتِ ذِي الخَرْجاءِ نهْبٌ مُجْمَعُ([20])وتقول استَجْمَعَ الفَرسُ جَرْياً. وجَمْع: مكّة([21])، سمِّي لاجتماع النَّاسِ به وكذلك يوم [الجمعة([22])] . وأجمعت على الأمر إجماعاً وأجمعته. قال الحارث ابن حِلِّزَة:
أجمَعُوا أمرهُمْ بليلٍ فلمَّا *** أصبَحُوا أصبحَتْ لهمْ ضَوضاءُ([23])ويقال فَلاَةٌ مُجْمِعَة([24]): يجتمع الناس فيها ولا يتفرَّقون خَوْفَ الضَّلال. والجوامع: الأغلال. والجَمْعاء من البهائم وغيرها: التي لم يذهَبْ من بدنها شَيء.
 (جمل) الجيم والميم واللام أصلان: أحدهما تجمُّع وعِظَم الخَلْق، والآخر حُسْنٌ.
فالأوّل قولك أجْمَلْتُ الشّيءَ، وهذه جُمْلة الشّيء. وأجمَلْتُه حصّلته. وقال الله تعالى: {وقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلاَ نُزِّلَ عَلَيْهِ القُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً([25]) [الفرقان 32].
ويجوز أنْ يكون الجَمَل من هذا؛ لعِظَم خَلْقه. والجُمَّل: حَبْل غَليظ، وهو من هذا أيضاً. ويقال أجْمَلَ القومُ كثُرت جمالُهم. والجُمَاليّ: الرّجُل العظيم الخَلْق، كأنه شُبِّه بالجمل؛ وكذلك ناقةٌ جُمَالِيَّة. قال الفراء: (جِمَالاَتٌ) جمع جَمَل. والجِمَالات: ما جمع من الحِبال والقُلُوس([26]).
والأصل الآخر الجَمَال، وهو ضدُّ القبح. ورجلٌ جميل وجُمال([27]). قال ابن قتيبة: أصله من الجَمِيل وهو وَدَك الشَّحمِ المُذابِ. يراد أنَّ ماءَ السِّمَنِ يجري في وجهه. ويقال جَمَالَكَ أن تفَعَلَ كذا، أي اجْمُل ولا تَفْعَلْه. قال أبو ذؤيب:
جَمَالَكَ أيُّها القلبُ الجريحُ *** ستَلْقَى مَنْ تُحبُّ فتستريحُ([28])وقالت امرأةٌ لابنتها: "لا تَجَمَّلِي وتَعَفَّفِي" أي كُلِي الجميلَ -وهو الذي ذكرناه من الشَّحم المذاب- واشربي العُفَافَة، وهي البقية من اللبن.
---------------------ــــ
([1]) قصيدة البيت التالي مختلف في نسبتها إلى المسيب بن علس، وإلى الأعشى. وهي في ديوان الأعشى (نسخة رامبور بالهند) كما نبه العلامة الميمني في حواشي الخزانة (3: 216 سلفية). وقد وردت في نسخة (جابر) منسوبة إلى المسيب مخرومة مبتورة. وقد علل البغدادي هذا الخلاف بما نقله: "كان الأعشى راوية المسيب بن علس والمسيب خاله. وكان يطرد شعره ويأخذ منه".
([2]) قبله، كما في اللسان (جمى): * يا أم سلمى عجلي بخرس *
([3]) نسب إلى امرئ القيس في اللسان (جمح) برواية "جموحاً مروحا".
 ([4])أي يقال "جبح" بالباء بدل الميم. ولم ترد هذه المادة في المقاييس، وقد ذكرت في المجمل.
([5]) نسب إلى راجز من الجن في اللسان (جمح).
([6]) البيت في المجمل واللسان (جمح).
([7]) ديوان المتلمس 7 مخطوطة الشنقيطي واللسان (جمد). وفي اللسان: "ولا تقولن". ونبه على رواية أخرى، وهي:
حماد لها حماد ولا تقولي *** طوال الدهر ما ذكرت جماد
 ([8]) يقفلهم: يرجعهم. وفي الأصل: "يقلفهم"، تحريف.
([9]) الفقاء، بالمد : لغة في القفا. قالوا: ولذلك جمع على أقفية.
([10]) ويقال جمزى، أيضاً بالتحريك والقصر.
([11]) هو النجاشي الشاعر، كان معاصرا لحسان بن ثابت وكان يهجو الأنصار، فانبرى له حسان وابنه عبد الرحمن يهاجيانه. انظر الخزانة (2: 106-107).
([12]) البيتان في اللسان (جمز).
([13]) البيت لأمية بن أبي عائذ الهذلي كما في شرح السكري لأشعار الهذليين 184 ومخطوطة الشنقيطي 80 واللسان (جمز). ويروى: "إذا زعتها" بالزاي.
([14]) من التمر والأقط ونحو ذلك، والجمع جمز كغرف.
([15]) وكذا موضعه من الاستشهاد في المجمل واللسان، دون أن يسبق ذكره للنورة، وقبل ذلك بكلام طويل في اللسان: "ونورة جموش وجميش". وحق الاستشهاد أن يكون بعد هذا الكلام الذي فيه ذكر النورة. لكن هذا جاء. والبيت أيضاً في ديوان رؤبة 78.
([16]) هو أبو قيس بن الأسلت. وقصيدته في المفضليات (2: 83-86).
([17]) في اللسان: "حتى انتهينا"، وفي المفضليات: "حتى تجلت".
([18]) هي الدهناء بنت مسحل، امرأة العجاج. قالت للعامل: "أصلح الله الأمير، إني منه بجمع" أي عذراء. "وجمع" في المعنيين تقال بضم الجيم وكسرها.
([19]) بضم الجيم وكسرها.
([20]) من قصيدته العينية في أول ديوانه والمفضليات (2: 221). وفيهما وفي اللسان: "بالجزع بين نبايع وأولات ذي العرجاء". والخرجاء كذلك: موضع.
([21]) تصح على قراءتها بالإضافة؛ وإلا فإن جمعاً اسم للمزدلفة، ولم يذكر أحد أن جمعا هو مكة. وإنما أضافه إليها لتقارب هذه المواضع. وهكذا وردت العبارة في المقاييس والمجمل. وسائر المعاجم وكتب البلدان تنص أن جمعاً هو المزدلفة.
([22]) التكملة من المجمل.
([23]) من معلقته المعروفة.
([24]) في الأصل: "فلانة مجتمعة"، صوابه من المجمل واللسان.
([25]) من الآية 32 في سورة الفرقان. ووقعت الآية محرفة في الأصل إذا جاء أولها: "وقالوا لولا"، وجاء في اللسان (جمل 135): "لولا أنزل"، تحريف أيضاً:
([26]) القلوس: جمع قلس، بفتح القاف. وهو الحبل الغليظ من حبال السفن. وفي الأصل: "الجمال والفلوس" تحريف، وصوابه في المجمل واللسان.
([27]) بضم الجيم وتخفيف الميم وتشديدها أيضاً.
([28]) في ديوانه 68: "القلب القريح".

ـ

##### Türkçe

(جîm ile mîm ve bunların üçüncüsü olanlar bâbı)

(جمن) **الجيم** ve **الميم** ve **النون**’da **الجُمان**’dan başka bir şey yoktur; o da **الدرّ**’dür. **المسيّب** dedi ki:
Deniz incisi gibi, onu getirdi *** onun dalgıcı denizin derinliğinden

(جمي) **الجيم** ve **الميم** ve illetli harf tek bir kelimedir; o da **الجمَاءُ**’dur; o da **الشَّخص**’tur. Bazen **الجيم** dammelendirilir. Dedi ki:
* Kalkanın **جَُمَاء**’ı gibi bir ısırık *

(جمح) **الجيم** ve **الميم** ve **الحاء** tek bir asıldır, düzenli (mutṭarid); o da bir şeyin galebe ve kuvvetle öne doğru gitmesidir. Denir ki: **جَمَحَ** binek hayvanı **جِماحاً**; süvarisine karşı azgınlık edip onu yeninceye kadar. Ve **فرس جَموح**. Dedi ki:
Yüzücü, azgın; ve onun koşturması *** tutuşturulmuş hurma lifi gürültüsü gibi
Ve **جَمَحَ** çocuk topuğu topukla; onu yerinden giderecek kadar atınca. Bunda bir bakış vardır; çünkü bu lafızla değil, başka bir lafızla söylenir; ve zikrettim. Ve **الجُمَّاحُ**: başına fındık gibi bir çamur konulan, çocukların onunla attığı bir ok. Dedi ki:
Sabaha kadar onlara ulaştıracak mı *** başı **جُمَّاح** gibi olan bir tay
Dil ehlinden bazıları dedi ki: **الجَمُوح** hevasına binen (kimse)dir. أما Yüce Allah’ın sözü: ﴿لَوَلَّوْا إلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ﴾ [التوبة 57], o, “koşarlar”ı murad etti. O da odur. Ve dedi ki:
Dizginimi çözdüm, azgın; beni geri çevirmiyor *** bebekler misali beyazlardan bir azarlayıcının azarı
Ve **جَمَحَتِ** kadın ehline: izinsiz gitti.

(جمخ) **الجيم** ve **الميم** ve **الخاء** tek bir kelimedir; belki ibdâl bâbındadır. Derler: **جامَخْت** adamı; onunla övüştüm. Ancak onu ibdâl bâbından dedik; çünkü **الميم**’in bir fâ’dan dönmüş olması câizdir; o da **الجَفْخُ**’dur; ve **الجخف** bir mânâdadır.

(جمد) **الجيم** ve **الميم** ve **الدال** tek bir asıldır; o da akıcı şeyin soğuktan veya başkasından donmasıdır. Denir: **جمَدَ** su, **يجْمُد**. Ve **سنَةٌ جَمادٌ**: yağmuru az. Bu, birincisine hamledilmiştir; sanki onun yağmuru dondu. **الشّيباني** derdi ki: **الجماد** yağmur yağmayan arazidir. Ve Araplar cimriye derler: “**جَمادِ له**”; yani hâli donuk kalmaya devam etsin; o, **حَمَادِ**’ın zıddıdır. **المتلمّس** dedi ki:
Ona **جَمَادِ**; **جَمَادِ**; ve asla deme *** ona, zikredilince, **حَمَادِ**

(جمر) **الجيم** ve **الميم** ve **الراء** tek bir asıldır; toplanmaya delâlet eder. **الجمر**: ateş közü mâlûmdur; teki **جمرة**. Ve **الجمّارُ**: hurmanın **جمّار**’ı; ve onun **جَامُورُهُ** da; o, hurma ağacının iç yağıdır. Ve denir: **جَمَّرَ** falan kimse ordusunu; onları gazvede alıkoyduğunda ve onları ülkelerine geri döndürmediğinde. Ve **حَافِرٌ مُجْمَرٌ**: sert, katı, toplanmış. Ve Mekke’de atılan üç **الجَمَرات** da bundandır; orada çakılın toplanması sebebiyle.
Ve أما **جمرت العرب**: bir kavim dedi ki: kabilede üç yüz süvari olursa o bir **جَمْرَةٌ**’dir. Ve bir kavim dedi ki: her kabile ki birleştiler ve başkasıyla savaştılar ve kendilerinden başkasıyla ittifak etmediler; işte onlar **جمْرة**’dir.
Ve **أبو عبيدٍ** derdi ki: Arapların **جَمَراتُ**’ı üçtür: **بنو ضَبَّة بن أُدّ** ve **بنو نُمير ابن عامر** ve **بنو الحارث بن كعب**; onlardan iki köz söndü, biri kaldı: **ضبّة** söndü; çünkü **الرِّباب** ile ittifak etti; ve **بنو الحارث** söndü; çünkü **مَذْحِجاً** ile ittifak etti; ve **نُميرٌ** kaldı, sönmedi; çünkü ittifak etmedi.
Ve denir: **جَمّرَتِ** kadın saçını; onu toplayıp ensesinde bağladığında. Ve bu, kavmin **جميرُ**’i; yani onların toplanma yeri. Ve **أجْمَرَ** kavim iş üzerinde: toplandılar. Ve **ابنُ جَميرٍ**: karanlık gece.

(جمز) **الجيم** ve **الميم** ve **الزاء** tek bir asıldır; o, yürüyüşten bir türdür. Denir: **جَمَزَ** deve **جَمْزاً**; o, **العَنَق**’tan daha şiddetlidir. Ve **النَّجَاشيِّ**’nin devesine **جمّازاً** adı verildi; yürüyüşünün sürati sebebiyle. Dedi ki:
Ben **النَّجاشيُّ**’yim, bir **جَمَّاز** üzerindeyim *** **ابنُ حَسّانٍ** benim recez söyleyişimden saptı
Ve **حِمَارٌ جَمَزَى**: yani hızlı. Dedi ki:
Sanki ben ve semerim, onu ürküttüğümde *** kumlarla yetinen bir **جَمَزَى** üzerindeyim
Bu kıyastan bir kelime şâz oldu: **الجُمْزَة**; hurmadan bir kütledir.

(جمس) **الجيم** ve **الميم** ve **السّين** tek bir asıldır; şeyin **جُمُوس**’undan. Denir: **جَمَس** iç yağı; donduğunda. Ve **الجَمْسَة**: **البُسْرَة**; olgunlaşıp yumuşadığında, hâlbuki o daha sert iken.

(جمش) **الجيم** ve **الميم** ve **الشين** tek bir asıldır; o, tıraştan bir cinstir. Denir: **جَمَشْت** saçı; onu tıraş ettiğinde. Ve **شَعَْرٌ جميشٌ**. Ve hadiste: “**إنْ رَأَيتَ شاةً بخَبْتِ الجَمِيش**”; **الخَبْت** çöl düzlük, ve **الجَمِيش** bitkisi olmayan yerdir. Ve **سنَةٌ جَمُوشٌ**: bitkiyi yaktığında. **رُؤبة** dedi ki:
* **النُّورَةِ**’nin **الجميش**’inin yakıp bitirmesi gibi *
Bâbdan şâz olanlardan: **الجَمْش** parmak uçlarıyla sağmadır. Ve **الجَمْش**: sestir.

(جمع) **الجيم** ve **الميم** ve **العين** tek bir asıldır; şeyin birbirine sokulmasına delâlet eder. Denir: **جَمَعْتُ** şeyi **جَمْعاً**. Ve **الجُمَّاع**: çeşitli kabilelerden bir topluluk. **أبو قيس** dedi ki:
Sonra açıldı; ve bizim için bir gaye var *** bir **جمع** arasından, **جُمَّاع** olmayan
Ve kadına, karnında çocuk olduğu hâlde ölürse denir: **ماتت بِجُمْع**. Ve denir: kadının, bir erkek ona dokunmamışken ölmesidir. Ondan **الدّهناء**’nın sözü: “**إنِّي منه بِجُمْعٍ**”.
Ve **الجامع**: dişi eşek; ilk defa hamile kaldığında. Ve **قدرٌ جِماعٌ** ve **جامعة**: o, büyük olandır. Ve **الجَمْع**: hurmadan her renk ki adı bilinmez; denir: falanın oğullarının arazisinde **الجَمْع** ne çok; çekirdekten çıkmış hurmalar için. Ve denir: ona **بِجُمْعِ كَفِّي** ve **جِمْعُ كَفّي** ile vurdum. Ve dersin: **نهبٌ مُجْمَع**. **أبو ذُؤَيب** dedi ki:
Sanki o, **الجِزْعِ**’da, **جِزْعِ نُبَايِعٍ**’da *** ve **ذِي الخَرْجاءِ**’nın sahiplerinde, bir **نهْبٌ مُجْمَعُ**
Ve dersin: **استَجْمَعَ** at koşuşta. Ve **جَمْع**: Mekke’dir; insanlar orada toplandığı için böyle adlandırıldı; ve كذلك [**الجمعة**] günü. Ve iş üzerinde **أجمعت** **إجماعاً** ve **أجمعته**. **الحارث ابن حِلِّزَة** dedi ki:
İşlerini geceleyin **أجمَعُوا**; sonra sabahladıklarında *** onlar için bir gürültü sabahladı
Ve denir: **فَلاَةٌ مُجْمِعَة**: insanlar onda toplanır ve sapma korkusuyla ayrılmazlar. Ve **الجوامع**: prangalar. Ve **الجَمْعاء** hayvanlardan ve başkalarından: bedeninden bir şey gitmemiş olan.

(جمل) **الجيم** ve **الميم** ve **اللام** iki asıldır: biri toplanma ve yaratılışın büyüklüğü, diğeri güzelliktir.
Birincisi: “**أجْمَلْتُ** şeyi” sözündür; ve bu, şeyin **جُمْلة**’sidir. Ve **أجمَلْتُه**: onu derledim/topladım. Ve Allah تعالى dedi ki: ﴿وقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلاَ نُزِّلَ عَلَيْهِ القُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً﴾ [الفرقان 32].
Ve **الجَمَل**’in bundan olması câizdir; yaratılışının büyüklüğü için. Ve **الجُمَّل**: kalın bir ip; o da bundandır. Ve denir: **أجْمَلَ** kavim; develeri çok oldu. Ve **الجُمَاليّ**: yaratılışı büyük adam; sanki deveye benzetildi; كذلك **ناقةٌ جُمَالِيَّة**. **الفراء** dedi ki: (**جِمَالاَتٌ**) **جَمَل**’in cem‘idir. Ve **الجِمَالات**: iplerden ve **القُلُوس**’tan toplanan şeylerdir.
Diğer asıl **الجَمَال**’dır; çirkinliğin zıddıdır. Ve **رجلٌ جميل** ve **جُمال**. **ابن قتيبة** dedi ki: aslı **الجَمِيل**’dendir; o, eritilmiş yağın iç yağıdır. Murad: semizliğin suyu yüzünde akar. Ve denir: **جَمَالَكَ** şunu yapman; yani **اجْمُل** ve onu yapma. **أبو ذؤيب** dedi ki:
**جَمَالَكَ** ey yaralı kalp *** seveceğini bulacaksın da rahat edeceksin
Ve bir kadın kızına dedi ki: “**لا تَجَمَّلِي وتَعَفَّفِي**”; yani **الجميل**’i ye —o, eritilmiş yağdan zikrettiğimizdir— ve **العُفَافَة**’yi iç; o, sütün artığıdır.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AD/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿وهم يجمحون﴾ [التوبة/57]، الجموح أصله في الفرس إذا غلب فارسه بنشاطه في مروره وجريانه، وذلك أبلغ من النشاط والمرح، والجماح: سهم يجعل على رأسه كالبندقة يرمي به الصبيان (انظر: المجمل 1/197).

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi: ﴿ve onlar **يجمحون**﴾ [التوبة/57]; **الجموح** aslı, at hakkında, geçip gitmesinde ve koşup gitmesinde canlılığıyla binicisini yendiği zaman (kullanılır); bu, canlılık ve şenlikten daha beliğdir; **الجماح**: başına fındık gibi (bir şey) yapılan bir ok; çocuklar onunla atış yaparlar (bak: **المجمل** 1/197).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج م ح
جمـح الفـرس براكبـه‏:‏ اعتـرّه على رأسه وذهب جرياً غالباً لا يملكه‏.‏
وتقول‏:‏ هذه دابة سمحه ما بها جمحة ولا رمحه‏.‏
وفرس جموح وبه جماح وجموح‏.‏
ومن المجاز‏:‏ جمحت المرأة إلى أهلها‏:‏ ذهبت إليهم من غير إذن بعلها‏.‏
وفلان جموح وجامح‏:‏ راكب لهواه‏.‏
قال‏:‏ ‏"‏ لولـوا إليـه وهـم يجمحون ‏"‏ أي يجرون جري الخيل الجامحة‏.‏
وجمحت السفينة‏:‏ تركت قصدها‏.‏
وجمحت المفازة بالقوم‏:‏ طوحت بهم من بعدها‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ وربّ مفـازةٍ قـذفٍ جمـوحٍ تغـول منحّب القرب اغتيالا أي جادّه يقال‏:‏ نحب في سيره وعمله‏:‏ جد فيه واجتهد اجتهاد الناذر‏.‏
ألا ترى إلى قولهم‏:‏ سار فلان على نحب‏.‏
وجمح بفلان مراده إذا لم ينله‏.‏

##### Türkçe

ج م ح
**جمـح الفـرس براكبـه**: Binicisiyle birlikte başını ona doğru çevirip (ona) saldırdı ve koşarak gitti; çoğunlukla (binici) onu zapt edemez.
Ve dersin ki: Bu bir binek hayvanıdır; onun tabiatı yumuşaktır, onda ne **جمحة** vardır ne de **رمحه**.
Ve (denir:) **فرس جموح**; onda **جماح** ve **جموح** vardır.
Mecazdan: **جمحت المرأة إلى أهلها**: Kocasının izni olmaksızın onlara gitti.
Ve falan **جموح** ve **جامح**tır: Hevasına binmiş (kimse)dir.
Dedi ki: " **لولـوا إليـه وهـم يجمحون** " yani azgın atların koşuşu gibi koşarlar.
Ve **جمحت السفينة**: Kastını terk etti.
Ve **جمحت المفازة بالقوم**: Uzaklığı sebebiyle onları (oraya buraya) savurdu.
Zü’r-Rumme dedi ki:
وربّ مفـازةٍ قـذفٍ جمـوحٍ
تغـول منحّب القرب اغتيالا
yani onu ciddiyetle yaptı; denir ki: **نحب** onun yürüyüşünde ve işinde: onda ciddî oldu ve adak adayanın içtihadı gibi içtihad etti.
Görmez misin onların şu sözünü: Falan **على نحب** üzere yürüdü.
Ve **وجمح بفلان مراده** onu elde etmediği zaman, onun muradı (ondan) uzaklaştı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

جَمَحَتِ المرأَةُ تَجْمَحُ جِماحاً من زوجها: خرجت من بيته إِلى أَهلها قبل أَن يطلقها، ومثله طَمَحَتْ طِماحاً؛ قال:
إِذا رأَتني ذاتُ ضِغْنٍ حَنَّتِ،
وجَمَحَتْ من زوجِها وأَنَّتِ
وفرسٌ جَمُوح إِذا لم يَثْنِ رأْسَه. وجَمَحَ الفرسُ بصاحبه جَمْحاً وجِماحاً: ذهب يجري جرياً غالباً واعْتَزَّ فارسَه وغلبه. وفرس جامِحٌ وجَمُوحٌ، الذكر والأُنثى في جَمُوح سواء؛ وقال الأَزهري عند النعتين: الذكر والأُنثى فيه سواء؛ وكل شيءٍ مضى لشيء على وجهه، فقد جَمَحَ به، وهو جَمُوح؛ قال:
إِذا عَزَمْتُ على أَمرٍ جَمَحْتُ به،
لا كالذي صَدَّ عنه، ثم لم يُنِبِ
والجَمُوحُ من الرجال: الذي يركب هواه فلا يمكن رَدُّه؛ قال الشاعر: خَلَعْتُ عِذاري جامِحاً، لا يَرُدُّني،
عن البِيضِ أَمثالِ الدُّمَى، زَجْرُ زاجِرِ
وجَمَحَ إِليه أَي أَسرع. وقوله تعالى: لَوَلَّوْا إِليه وهم يَجْمَحُون؛ أَي يُسْرعون؛ وقال الزجاج: يسرعون إِسراعاً لا يَرُدُّ وُجوهَهم شيءٌ، ومِن هذا قيل: فرس جَمُوحٌ، وهو الذي إِذا حَمَلَ لم يَرُدَّه اللجام. ويقال: جَمَحَ وطَمَحَ إِذا أَسرع ولم يَرُدَّ وجهَه شيءٌ. وقال الأَزهري: فرس جَمُوح له معنيان: أَحدهما يوضع موضع العيب وذلك إِذا كان من عادته ركوب الرأْس، لا يثنيه راكبه، وهذا من الجِماحِ الذي يُرَدُّ منه بالعيب، والمعنى الثاني في الفرس الجَمُوح أَن يكون سريعاً نشيطاً مَرُوحاً، وليس بعيب يُردّ منه، ومصدره الجُمُوح؛ ومنه قول امرئ القيس: جَمُوحاً مَرُوحاً، وإِحْضارُها
كَمَعْمَعةِ السَّعَفِ المُوقَدِ
وإِنما مدحها فقال:
وأَعْدَدْتُ لِلحَربِ وَثَّابةً،
جَوَادَ المَحَّثَّةِ والمُرْوَدِ
ثم وصفها فقال: جَمُوحاً مَرُوحاً أَو سَبُوحاً أَي تُسْرع براكبها. وفي الحديث: أَنه جَمَحَ في أَثَرِه أَي أَسْرع إِسراعاً لا يَرُدُّه شيء. وجَمَحَتِ السفينة تَجْمَحُ جُمُوحاً: تَرَكَتْ قَصْدَها فلم يَضْبِطْها الملاَّحون. وجَمَحُوا بكِعابِهم: كَجَبَحُوا. وتَجامَحش الصبيانُ بالكِعابِ إِذا رَمَوْا كَعْباً بكَعْب حتى يزيله عن موضعه.
والجَمامِيحُ: رؤُوس الحَلِيِّ والصِّلِّيانِ؛ وفي التهذيب: مثل رؤُوس الحَلِيِّ والصِّلِّيان ونحو ذلك مما يخرج على أَطرافه شِبْهُ السُّنْبُلِ، غير أَنه لَيِّنٌ كأَذْنابِ الثعالب، واحدته جُمَّاحَة. والجُمَّاح: شيءٌ يُتَّخَذُ من الطين الحُرِّ أَو التمر والرَّمادِ فَيُصَلَّبُ ويكون في رأْس المِعْراضِ يُرْمَى به الطير؛ قال: أَصابتْ حَبَّةَ القَلبِ،
فلم تُخْطِئْ بِجُمَّاحِ
وقيل: الجُمَّاحُ تمرة تجعل على رأْس خشبة يلعب بها الصبيان، وقيل: هو سهم أَو قَصَبة يجعل عليها طين ثم يرمى به الطير؛ قال رُقَيْعٌ الوالِبِيُّ:
حَلَقَ الحوادثُ لِمَّتي، فَتَرَكْن لي
رأْساً يَصِلُّ، كأَنه جُمَّاحُ
أَي يُصَوِّتُ من امِّلاسِه؛ وقيل: الجُمَّاحُ سهمٌ صغير بلا نَصْلٍ مُدَوَّرُ الرأْس يتعلم به الصِّبيانُ الرَّمْيَ، وقيل: بل يلعب به الصبيان يجعلون على رأْسه تمرة أَو طيناً لئلا يَعْقِرَ؛ قال الأَزهري: يرمى به الطائر فيلقيه ولا يقتله حتى يأْخذه راميه؛ وروت العربُ عن راجز من الجن زَعَمُوا:
هل يُبْلِغَنِّيهمْ إِلى الصَّباحْ
هَيْقٌ، كأَنَّ رأْسَه جُمَّاحْ
قال الأَزهري: ويقال له جُبَّاحٌ أَيضاً؛ وقال أَبو حنيفة: الجُمَّاح سهم الصبي يجعل في طرفه تمراً مَعْلوكاً بقَدْرِ عِفاصِ القارورة ليكون أَهْدَى له، أَمْلَسُ وليس له رِيشٌ، وربما لم يكن له أَيضاً فُوقٌ، قال: وجمع الجُمَّاحِ جَمامِيحُ وجَمامِحُ، وإِنما يكون الجَمامِحُ في ضرورة الشعر كقول الحُطَيْئة:
بِزُبِّ اللِّحَى جُرْدِ الخُصَى كالجَمامِحِ
فأَما أَن يجمع الجُمَّاحُ على جَمامِحَ في غير ضرورة الشعر فلا، لأَن حرف اللين فيه رابع، وإِذا كان حرف اللين رابعاً في مثل هذا كان أَلفاً أَو واواً أَو ياءً، فلا بد من ثباتها ياء في الجمع والتصغير على ما أَحكَمَتْه صِناعةُ الإِعراب، فإِذاً لا معنى لقول أَبي حنيفة في جمع جُمَّاح جَمامِيحُ وجَمامِحُ، وإِنما غرّه بيت الحطيئة وقد بيَّنا أَنه اضطرار. الأَزهري: العرب تُسَمِّي ذَكَر الرَّجلِ جُمَيْحاً ورُمَيْحاً، وتُسَمِّي هَنَ المرأَةِ شُرَيْحاً، لأَنه من الرجل يَجْمَحُ فيرفع رأْسه، وهو منها يكون مشروحاً أَي مفتوحاً. ابن الأَعرابي: الجُمَّاح المنهزمون من الحرب، وأَورد ابن الأَثير في هذا الفصل ما صورته: وفي حديث عمر ابن عبد العزيز: فَطَفِقَ يُجَمِّحُ إِلى الشاهد النَّظَرَ أَي يديمه مع فتح العين، قال: هكذا جاء في كتاب أَبي موسى وكأَنه، والله أَعلم، سهو، فإِن الأَزهري والجوهري وغيرهما ذكروه في حرف الحاء قبل الجيم، وفسروه بهذا التفسير وهو مذكور في موضعه؛ قال: ولم يذكره أَبو موسى فيحرف الحاء. وقد سَمَّوْا جَمَّاحاً وجُمَيْحاً وجُمَحاً: وهو أَبو بطن من قريش.

##### Türkçe

**جَمَحَتِ المرأَةُ** **تَجْمَحُ** **جِماحاً** من زوجها: onu boşamadan önce onun evinden ailesinin yanına çıktı; bunun benzeri **طَمَحَتْ** **طِماحاً**; dedi ki:
Eğer beni kin sahibi bir kadın görürse inledi,
ve kocasından **جَمَحَتْ** ve inledi.

Ve bir at **جَمُوح**: eğer başını bükmezse. Ve at, binicisiyle **جَمَحَ** **جَمْحاً** ve **جِماحاً**: galip gelen bir koşuşla gidip koştu; binicisini aziz kıldı ve onu yendi. Ve bir at **جامِحٌ** ve **جَمُوحٌ**; erkek ve dişi **جَمُوح**ta eşittir; el-Ezherî iki sıfat hakkında dedi ki: onda erkek ve dişi eşittir; ve her şey, bir şey için kendi vechi üzere geçtiyse, onunla **جَمَحَ**; ve o **جَمُوح**tur; dedi ki:
Bir işe azmettiğimde onunla **جَمَحْتُ**,
ondan yüz çeviren, sonra dönmeyen gibi değil.

Ve erkeklerden **الجَمُوحُ**: hevasına binen, geri çevrilmesi mümkün olmayan kimse; şair dedi ki:
Azgın bir halde dizginimi çıkardım; beni geri döndürmez,
heykeller gibi beyazlardan, bir azarlayıcının azarlaması.

Ve **جَمَحَ** ona: yani hızlandı. Ve Yüce Allah’ın sözü: **لَوَلَّوْا إِليه وهم يَجْمَحُون**; yani hızlanırlar; ez-Zeccâc dedi ki: yüzlerini hiçbir şey geri çevirmeyecek bir hızlanışla hızlanırlar; bundan dolayı denildi: **فرس جَمُوحٌ**; o, hamle ettiğinde gemin onu geri çevirmediği attır. Ve denilir: **جَمَحَ** ve **طَمَحَ**: hızlandığında ve yüzünü hiçbir şey geri çevirmediğinde. El-Ezherî dedi ki: **فرس جَمُوح**un iki manası vardır: birincisi ayıp yerine konur; bu, âdeti baş kaldırmak olduğunda, binicisi onu bükemez; bu, ayıpla kendisinden geri çevrilen **الجِماحِ**tandır. İkinci mana, **الفرس الجَمُوح**ta, hızlı, çevik, **مَرُوحاً** olmasıdır; bu, kendisinden geri çevrilen bir ayıp değildir; masdarı **الجُمُوح**tur; bundan İmru’ul-Kays’ın sözü:
**جَمُوحاً مَرُوحاً**; ve onun koşturulması,
yakılmış hurma yaprağının gürültüsü gibidir.

Onu ancak övdü; dedi ki:
Savaş için bir sıçrayıcı hazırladım,
koşuşun cömerdi ve süratli.

Sonra onu vasfetti ve dedi ki: **جَمُوحاً مَرُوحاً** yahut **سَبُوحاً**; yani binicisiyle hızlanır. Hadiste: onun izinin peşinde **جَمَحَ**: yani onu hiçbir şey geri çevirmeyecek bir hızlanışla hızlandı. Ve gemi **جَمَحَتِ** **تَجْمَحُ** **جُمُوحاً**: kastını terk etti de gemiciler onu zapt edemedi. Ve **جَمَحُوا بكِعابِهم**: **كَجَبَحُوا** gibi. Ve çocuklar **تَجامَحش** **بالكِعابِ**: bir **كَعْب**ı bir **كَعْب** ile atıp onu yerinden giderince.

Ve **الجَمامِيحُ**: **الحَلِيِّ** ve **الصِّلِّيانِ**ın başlarıdır; ve et-Tehzîb’de: **الحَلِيِّ** ve **الصِّلِّيانِ**ın başları ve bunun benzeri, uçlarında **شِبْهُ السُّنْبُلِ** çıkan şeyler gibidir; ancak o, tilki kuyrukları gibi yumuşaktır; tekili **جُمَّاحَة**dır.

Ve **الجُمَّاح**: serbest kilden yahut hurma ve külden yapılan bir şeydir; sertleştirilir; **المِعْراضِ**ın başında olur; onunla kuş atılır; dedi ki:
Kalbin tanesine isabet etti,
**بِجُمَّاحِ** ile ıskalamadı.

Ve denildi: **الجُمَّاحُ** çocukların onunla oynadığı bir çubuğun başına konulan bir hurmadır; ve denildi: o, bir ok yahut bir kamıştır; üzerine çamur konur, sonra onunla kuş atılır; **رُقَيْعٌ الوالِبِيُّ** dedi ki:
Olaylar perçemimi tıraşladı; bana bıraktılar
ses çıkaran bir baş; sanki o **جُمَّاحُ**tur.

Yani pürüzsüzlüğünden ses çıkarır; ve denildi: **الجُمَّاحُ** ucu olmayan, başı yuvarlak küçük bir oktur; çocuklar onunla atmayı öğrenir; ve denildi: bilakis çocuklar onunla oynar; yaralamaması için başına hurma yahut çamur koyarlar; el-Ezherî dedi ki: onunla kuşa atılır; onu düşürür ve öldürmez; ta ki atan onu alsın. Ve Araplar, cinlerden bir recez söyleyiciden rivayet ettiler; zannettiler ki:
Onlara sabaha kadar ulaştırır mı beni,
bir **هَيْقٌ**; sanki başı **جُمَّاحْ**.

El-Ezherî dedi ki: ona **جُبَّاحٌ** da denilir. Ebû Hanîfe dedi ki: **الجُمَّاح** çocuğun oku olup ucuna, şişe ağzının bağı miktarınca çiğnenmiş hurma konur ki ona daha doğru gitsin; pürüzsüzdür ve tüyü yoktur; belki onun da **فُوقٌ**u olmaz; dedi ki: **الجُمَّاح**ın çoğulu **جَمامِيحُ** ve **جَمامِحُ**tur; **الجَمامِحُ** ancak şiir zaruretinde olur; Hutay’e’nin sözü gibi:
Sakalların uçlarıyla, husyeleri tıraşlı, **كالجَمامِحِ**.

Ama **الجُمَّاحُ**ın şiir zarureti dışında **جَمامِحَ** üzerine cem edilmesi olmaz; çünkü onda yumuşak harf dördüncüdür; yumuşak harf bunun gibi bir yerde dördüncü olunca, mutlaka elif yahut vav yahut yâ olur; cem ve tasğîrde onun yâ olarak sabit kalması gerekir; i‘râb sanatı bunu sağlamlaştırmıştır; öyleyse Ebû Hanîfe’nin **جُمَّاح**ın cem‘inde **جَمامِيحُ** ve **جَمامِحُ** demesinin bir manası yoktur; onu ancak Hutay’e’nin beyti aldatmıştır; biz onun zaruret olduğunu açıkladık.

El-Ezherî: Araplar erkeğin erkeklik uzvuna **جُمَيْحاً** ve **رُمَيْحاً** adını verir; kadının **هَنَ**sına **شُرَيْحاً** adını verir; çünkü o, erkekten olup **يَجْمَحُ**; başını kaldırır; o ise ondan olup **مشروحاً** olur; yani açık. İbnü’l-A‘râbî: **الجُمَّاح** savaşta bozulanlardır. İbnü’l-Esîr bu fasıl içinde sureti şu olanı nakletti: Ömer b. Abdülazîz hadîsinde: şâhide bakışı **يُجَمِّحُ** etmeye başladı; yani onu sürdürür; ayn’ı fetha ile; dedi ki: Ebû Mûsâ’nın kitabında böyle geldi; sanki—Allah daha iyi bilir—bir sehivdir; çünkü el-Ezherî, el-Cevherî ve başkaları onu **الحاء** harfinde, **الجيم**den önce zikrettiler ve bu tefsirle tefsir ettiler; o, yerinde zikredilmiştir; dedi ki: Ebû Mûsâ onu **حرف الحاء**da zikretmedi. Ve **جَمَّاحاً** ve **جُمَيْحاً** ve **جُمَحاً** diye adlandırdılar: o, Kureyş’ten bir batnın babasıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج م ح * * جَمَحَ * الفرس اعتز فارسه وغلبه وبابه خضع و * جِماحاً * أيضا بالكسر فهو فرس * جَمُوحٌ * بالفتح و * جَمَحَ * أسرع ومنه قوله تعالى ﴿وهم يجمحون﴾

##### Türkçe

* ج م ح * * **جَمَحَ** * at, binicisine karşı azgınlaştı ve ona galip geldi; babı **خضع**’dır. Ve * **جِماحاً** * da (vardır); ayrıca kesre ile; o hâlde o, fetha ile bir * **جَمُوحٌ** * attır. Ve * **جَمَحَ** * hızlandı; ondan da Yüce Allah’ın sözü: ﴿وهم يجمحون﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

جمح الفرس  بصاحبه  ، كمنع، جمحا  ، بفتح فسكون،  وجموحا  ، بالضم،  وجماحا  ، بالكسر، إذا ذهب يجري جريا غالبا،  وهو  جامح و  جموح  ، الذكر والأنثى في جموح سواء؛ قاله الأزهري. وذلك إذا  اعتز فارسه وغلبه  . وفرس جموح: إذا لم يثن رأسه. وقال الأزهري: وله معنيان: أحدهما يوضع موضع العيب، وذلك إذا كان من عادته ركوب الرأس لا يثنيه راكبه؛ وهذا من الجماح الذي يرد منه بالعيب. والمعنى الثاني في الفرس الجموح: أن يكون سريعا الثاني في الفرس الجموح: أن يكون سريعا نشيطا مروحا، وليس بعيب يرد منه، ومنه قول امرئ القيس في صفة فرس:
  وأعددت للحـرب وثـابة                      جواد المحثة والـمـرود
  جموحا رموحا، وإحضارها                      كمعمعة السعف الموقـد من المجاز: جمحت  المرأة زوجها  ، هكذا في سائر النسخ التي بأيدينا، والذي في الصحاح واللسان وغيرهما: جمحت المرأة من زوجها تجمح جماحا، إذا  خرجت من بيته إلى أهلها قبل أن يطلقها  ، ومثله طمحت طماحا. قال الراجز:
  إذا رأتني ذات ضغن حنت
  وجمحت من زوجها وأنت جمح إليه وطمح: إذا  أسرع  ولم يرد وجهه شيء. وبه فسر أبو عبيدة قوله تعالى:  لولوا إليه وهم يجمعون  وفي الحديث  جمح في أثره، أي أسرع إسراعا لا يرده شيء. ومثله قول الزجاج. وفي الأساس أي يجرون جري الخيل الجامحة. وهو مجاز حينئذ. جمح  الصبي الكعب  بالكعب كجبح، إذا  رماه حتى أزاله عن مكانه  ، ويقال: تجامحوا. الجماح  كرمان: المنهزمون من الحرب  ، عن ابن الأعرابي. الجماح:  سهم  صغير  بلا نصل، مدور الرأس، يتعلم به  الصبي  الرمي. و  قيل؛ بل  تمرة  أو طين  تجعل على رأس خشبة  لئلا تعقر،  يلعب بها الصبيان  . وقال الأزهري: يرمى به الطائر فيلقيه ولا يقتله حتى يأخذه راميه. ويقال له جباح، أيضا. وقال أبو حنيفة: الجماح: سهم الصبي يجعل في طرفه تمرا معلوكا بقدر عفاص القارورة ليكون أهدى له، أملس ، وليس له ريش، وربما له، أملس، وليس له ريش، وربما لم يكن له أيضا فوق. الجماح:  ما يخرج على أطرافه شبه سنل  ، غير أنه  لين  كأذناب الثعالب، واحدته جماحة، أو هو  كرؤوس الحلي والصليان ونحوه  مما يخرج على أطرافه ذلك.  ج جماميح. وجاء في الشعر. جمامح  . على الضرورة، ويعني به قول الحطيئة:
  بزب اللحى جرد الخصى كالجمامح

  وأما في غير ضرورة الشعر فلا، لأن حرف اللين فيه رابع، وإذا كان حرف اللين رابعا في مثل هذا كان ألفا أو واوا أو ياء، فلا بد من ثباتها ياء في الجمع والتصغير، على ما أحكمته صناعة الإعراب. جماح وجميح وجمح وجموح  ككتان وزبير وزفر وصبوح، أسماء  .  وعبد الله بن جمح، بالكسر: شاعر عبقسي  ، من بني عبد القيس. جميح  كزبير: الذكر  . قال الأزهري: العرب تسمى ذكر الرجل: جميعا ورميحا، وتسمي هن المرأة شريحا، لأنه من الرجل يجمح فيرفع رأسه، وهو منها يكون مشروحا أي مفتوحا. جمح  كزفر: جبل لبني نمير  .  والجموح  كصبور:  فرس مسلم بن عمرو الباهلي. الجموح:  الرجل يركب هواه فلا يمكن رده  ، وهو مجاز، لشبهه له بالجموح من الخيل الذي لا يرده لجام. وكل شيء مضى على وجهه فقد جمح، وهو جموح. قال الشاعر:
  خلعت عذاري جامحـا مـا يردنـي                      عن البيض أمثال الدمى زجر زاجر ومما يستدرك عليه: جمحت السفينة تجمح جموحا: تركت قصدها فلم يضبطها الملاحون. وجمحت المفازة بالقوم: طرحت لهم، لبعدها، وهما من المجاز. وبنو جمح من قريش: هم بنو جمح ابن عمرو بن هصيص بن كعب ابن لؤي. وسهم: أخو جمح، جد بني سهم. وزعم الزبير بن بكار أن اسم جمح تيم، واسم سهم زيد، وأن زيدا سابق أخاه إلى غاية، فجمح عنها تيم فسمي جمح، ووقف عليها زيد فقيل: قد سهم زيد، فسمي سهما. وجمح به مراده: لم ينله، وهو مجاز.

##### Türkçe

**جمح** at, binicisiyle birlikte (kendisini) aldı götürdü; **منع** gibi; **جمحا** (fetha ile sonra sükûn ile), **وجموحا** (damme ile), **وجماحا** (kesra ile): galip gelen bir koşuşla koşarak gittiği zaman; o **جامح** ve **جموح**tur; erkek ve dişi, **جموح**lukta eşittir; bunu el-Ezherî söylemiştir. Bu, binicisini aziz görüp ona galip geldiği zamandır. Ve **فرس جموح**: başını bükmediği zaman. El-Ezherî dedi: Onun iki manası vardır: birincisi ayıp yerine konur; bu, âdeti baş kaldırmak olup binicisi onu bükemediği zamandır; bu, ayıpla reddedilen **الجماح**tandır. İkinci mana **الفرس الجموح**ta: hızlı, çevik, rahatlatıcı olmasıdır; bu, kendisinden dolayı reddedilen bir ayıp değildir. Bundan, İmru’ul-Kays’ın bir atın vasfında sözü:
  Ve savaşa (için) hazırladım bir sıçrayıcıyı,
  Mahmuzlaması ve atılışı iyi bir atı;
  **جموحا** **رموحا**; ve onun (koşup) getirişi,
  Yakılmış yaprakların gürültüsü gibi.

Mecazdan: **جمحت** kadın, kocasını; işte böyle, elimizdeki bütün nüshalarda. Oysa **الصحاح** ve **اللسان** ve başkalarında olan: **جمحت المرأة من زوجها تجمح جماحا**: onu boşamadan önce evinden ailesine çıktığı zaman; bunun benzeri **طمحت طماحا**dır. Râciz dedi:
  Eğer beni kin sahibi (bir kadın) görse, inledi;
  Ve **جمحت من زوجها**; ve sen: **جمح إليه** ve **طمح**: hızlandığı ve hiçbir şeyin onun yönünü geri çevirmediği zaman. Bununla Ebû Ubeyde, Yüce Allah’ın sözü olan: **لولوا إليه وهم يجمعون**’u tefsir etti. Hadiste: **جمح في أثره**; yani hiçbir şeyin onu geri çevirmediği bir hızlanma ile hızlandı. Bunun benzeri Zeccâc’ın sözüdür. Ve **الأساس**’ta: yani azgın atların koşuşu gibi koşarlar. O vakit bu mecazdır.

**جمح** çocuk, topuğu; topukla; **جبح** gibi: onu atıp yerinden giderdiği zaman; ve denir: **تجامحوا**.

**الجماح** **كرمان**: savaştan kaçanlar; İbnü’l-A‘râbî’den.

**الجماح**: ucu (demir) ağızsız küçük bir ok; başı yuvarlaktır; çocuk onunla atmayı öğrenir. Ve denildi: bilakis, yaralamaması için bir çubuğun başına konulan bir hurma veya çamurdur; çocuklar onunla oynarlar. El-Ezherî dedi: onunla kuşa atılır; onu düşürür, öldürmez; ta ki atan onu alsın. Ve ona **جباح** da denir. Ebû Hanîfe dedi: **الجماح**: çocuğun oku; ucuna, ona daha isabetli olsun diye, şişe ağzının bağı miktarınca çiğnenmiş hurma konur; pürüzsüzdür; tüyü yoktur; bazen olur; pürüzsüzdür; tüyü yoktur; bazen üstte de hiç olmaz.

**الجماح**: uçlarında **سنل** benzeri çıkan şey; ancak o, tilki kuyrukları gibi yumuşaktır; tekili **جماحة**dır; yahut o, uçlarında bu çıkan, **الحلي** ve **الصليان** ve benzeri şeylerin başları gibidir. Çoğulu **جماميح**. Şiirde geldi: **جمامح**; zaruret üzere. Bununla Hutay’e’nin sözü kastedilir:
  Sakalsız bıyıklı, hadım edilmiş, **كالجمامح**.

Şiir zarureti dışında ise olmaz; çünkü onda yumuşak harf dördüncüdür; yumuşak harf böyle bir misalde dördüncü olunca elif veya vav veya yâ olur; i‘rab san’atının sağlamlaştırdığı üzere, cem‘ ve tasğîrde onun yâ olarak sabit kalması mutlaka gerekir.

**جماح** ve **جميح** ve **جمح** ve **جموح**; **كتان** ve **زبير** ve **زفر** ve **صبوح** gibi; isimlerdir.

Ve **عبد الله بن جمح** (kesra ile): Abkasî bir şair; Benî Abdülkays’tandır.

**جميح** **كزبير**: erkek (organ). El-Ezherî dedi: Araplar erkeğin erkeğini **جميعا** ve **رميحا** diye adlandırır; kadınınkini **شريحا** diye adlandırır; çünkü o, erkekten **يجمح** eder de başını kaldırır; o ise ondan **مشروحا** olur; yani açılmış.

**جمح** **كزفر**: Benî Numeyr’e ait bir dağdır.

Ve **الجموح** **كصبور**: Müslim b. Amr el-Bâhilî’nin atı.

**الجموح**: hevasına binen adam; onu geri çevirmek mümkün olmaz; bu mecazdır; onu, gemi (dizgin) geri çevirmediği atların **الجموح**luğuna benzetmesinden dolayı. Ve her şey kendi yönü üzere geçip gittiyse, muhakkak **جمح** etmiştir; o **جموح**tur. Şair dedi:
  Azarlayanın azarlaması beni, beyzalar (kılıçlar) —bebekler gibi— (uğruna) alıkoymazken,
  **جامحـا** bir azârımı çıkardım.

Ve kendisine ek olarak hatırlatılanlardandır: **جمحت السفينة تجمح جموحا**: maksadını bıraktı da gemiciler onu zapt edemediler. Ve **جمحت المفازة بالقوم**: uzaklığından dolayı onları (orada) bıraktı/attı; ikisi de mecazdandır.

Ve Kureyş’ten Benî **جمح**: onlar, **جمح** b. Amr b. Husays b. Ka‘b b. Lüeyy oğullarıdır. Ve **سهم**: **جمح**’ın kardeşidir; Benî **سهم**’in ceddi. Zübeyr b. Bekkâr, **جمح**’ın adının **تيم** olduğunu, **سهم**’in adının **زيد** olduğunu; ve Zeyd’in bir hedefe doğru kardeşini geçtiğini; bunun üzerine **تيم**’in ondan **جمح** ettiğini, bu yüzden **جمح** diye adlandırıldığını; Zeyd’in ise onun üzerinde durduğunu, “Zeyd **سهم** etti” denildiğini, bu yüzden **سهما** diye adlandırıldığını iddia etti.

Ve **جمح به مراده**: muradına erişmedi; bu mecazdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَمَحَ
1 جَمَحَ جمح , aor. جَمَحَ , inf. n. جِمَاحٌ (S, A, Mgh, Msb, K, &c.) and جُمُوحٌ (S, A, Msb, K) and جَمْحٌ, (K,) or this last has not been heard, (Mgh,) He (a horse) overcame his rider, or gained the mastery over him, (S, L, K,) running away with him: (L:) or broke loose, or ran away, (Msb,) and went at random, without any certain aim, so as not to be turned by anything: (Mgh, Msb:) or ran so as to have the mastery over his rider: (Ham p. 568:) and جَمَحَ بِرَاكِبِهِ (A, Mgh, Msb) he overcame his rider, (A, Mgh,) and ran away so that he could not govern him: (A:) or became refractory, so that he overcame his rider: (Msb:) and sometimes, (Msb,) this verb also signifies he was quick, or swift, (A, Msb,) and brisk, lively, or sprightly; denoting in this case a quality that is approved; whereas in the senses before explained it denotes a quality that is disapproved: but in the last sense it is obsolete [unless tropically applied to a man]. (Msb.) ― -b2- [Hence,] (assumed tropical:) He (said of anything [i. e. of a man or any animal]) went at random, or heedlessly, without consideration or certain aim, not obeying a guide to the right course. (TA.) And (assumed tropical:) He (said of a man, S, L) hastened, or went quickly, (S, L, K,) اـِلَيْهِ to him, or it, so that his course was not turned for anything. (L, TA.) وَهُمْ يَجْمَحُونَ, in the Kur [ix. 57], means (assumed tropical:) They hastening, or going quickly: (AO, S, L:) or hastening so that nothing turns them back, like the horse that is termed جَمُوح: (Bd, Jel:) or running like horses that overcome their riders and run away so as to be ungovernable by them. (A.) And جَمَحَ فِى اـِثْرِهِ, occurring in a trad., (assumed tropical:) He hastened after him, or it, so that nothing turned him back. (L.) ― -b3- جَمَحَتِ المَرْأَةُ (tropical:) The woman went forth from the place where she used to pass the night, in anger, without the permission of her husband. (Msb.) And جَمَحَتْ مِنْ زَوْجِهَا, so in the S and L &c., but in the K جَمَحَتْ زَوْجَهَا, [which is evidently a mistake,] (TA,) (tropical:) She went forth from the house, or tent, of her husband, to her own family, before he divorced her; (S, L, K;) inf. n. جِمَاحٌ. (L, TA.) And جَمَحَتْ اـِلَى أَهْلِهَا (tropical:) She went to her family without the permission of her husband. (A.) ― -b4- جَمَحَتِ السَّفِينَةُ (tropical:) The ship quitted her course, (A, TA,) and became ungovernable by the sailors; inf. n. جُمُوحٌ. (TA.) ― -b5- جَمَحَتِ المَفَازَةُ بِالقَوْمِ (tropical:) The desert led the people, or party, far away, by reason of its great extent. (A, TA.) ― -b6- جَمَحَ بِهِ مُرَادُهُ (tropical:) The object of his desire baffled his efforts to attain it. (A, TA.)

جَمْحَةُ
جَمْحَةُ جمحه جمحة [A trick of overcoming the rider, and running away with him]. You say, دَابَّةٌ سَمْحَةٌ مَا بِهَا جَمْحَةٌ وَ لَا رَمْحَةٌ [A beast submissive, or easy, or gentle: there is not in her a trick of overcoming the rider, and running away with him, nor a trick of kicking]. (A.)

جَمُوحٌ
جَمُوحٌ جموح (T, S, A, Mgh, L, Msb, K) and ↓ جَامِحٌ (Mgh, Msb) A horse that overcomes his rider, or gains the mastery over him, (S, A, Mgh, L, Msb, K,) being refractory, (Msb,) and runs away with him, (L,) or runs away so that his rider cannot govern him, (A,) or goes away at random, without any certain aim, so as not to be turned by anything: (Mgh:) or that will not bend his head: (TA:) the former epithet, (T, Mgh, TA,) and the latter, (Mgh, Msb,) applied alike to the horse and the mare: (T, Mgh, Msb, TA:) and the former has two meanings; one denoting what is a fault, for which the horse may be returned; (T, Mgh, TA;) i. e., that habitually takes his own way, so that his rider cannot turn him from it; (T, TA;) or as explained before; (Mgh;) the other meaning being quick, or swift, and brisk, lively, and sprightly; and this does not imply a fault (T, Mgh, TA) for which he may be returned. (T, TA.) ― -b2- [Hence,] (assumed tropical:) Anything [i. e. a man or any animal] that goes at random, or heedlessly, without consideration or certain aim, not obeying a guide to the right course: (TA:) and the former epithet, (Msb, K,) or each of the two, (S, * A,) (tropical:) a man who follows his own natural desire, without consideration, not obeying a guide to the right course of conduct, (S, A, Msb, K,) so that he cannot be turned back. (S, K.) And ↓ جُمَّاحٌ [is pl. of ↓ جَامِحٌ, accord. to analogy, and] signifies (assumed tropical:) Men routed, defeated, or put to flight, in war. (IAar, K.) ― -b3- مَفَازَةٌ جَمُوحٌ (assumed tropical:) [A desert that leads one far away, by reason of its great extent: see 1, last sentence but one: likened to a horse that is termed جَمُوح]: occurring in a poem of Dhu-r-Rummeh. (TA in art. نحب.)

جُمَّاحٌ
جُمَّاحٌ جماح An arrow, (S, K,) or a small arrow, (L,) without an iron point, having a round head, with which the art of shooting is learned (S, L, K) by a boy: (S, L:) or one with which boys play, putting upon its head a date or some clay, in order that it may not wound: (L:) or it signifies also a date put upon the head of a piece of wood, with which boys play: (K:) birds are shot at with it, and knocked down, without being killed, so that the shooter takes them: and it is also called جُبَّاحٌ: (T, TA:) or a boy's arrow, upon the end of which he puts a lump of chewed dates of the size of the عِفَاض [here meaning stopper] of a bottle, in order that it (the end) may go more directly, and be smooth; without feathers, and sometimes without a notch. (AHn, L.) -A2- Also That [kind of plant] at the extremities of which come forth what resemble ears of wheat, soft, (L, K,) like foxes' tails, or (L) resembling the heads of the حَلِىّ and the صِلِّيَان and the like: (L, K:) a coll. gen. n.: n. un. with ة: (L:) pl. جَمَامِيحُ; and in poetry جَمَامِحُ; (L, K;) the latter allowable only in cases of necessity. (L.) -A3- See also جَمُوحٌ.

جَامِحٌ
جَامِحٌ جامح : see جَمُوحٌ, in two places.

##### Türkçe

**جَمَحَ**
1 **جَمَحَ** جمح, muzâri‘ **جَمَحَ**, mastar ismi **جِمَاحٌ** (S, A, Mgh, Msb, K, vb.) ve **جُمُوحٌ** (S, A, Msb, K) ve **جَمْحٌ**, (K,) yahut bu sonuncusu işitilmemiştir, (Mgh,) O (bir at) binicisini yendi, yahut ona karşı üstünlük kazandı, (S, L, K,) onu alıp kaçarak: (L:) yahut çözüldü, yahut kaçtı, (Msb,) ve rastgele gitti, hiçbir kesin hedef olmaksızın, hiçbir şey tarafından döndürülemeyecek şekilde: (Mgh, Msb:) yahut binicisine üstün gelecek tarzda koştu: (Ham s. 568:) ve **جَمَحَ بِرَاكِبِهِ** (A, Mgh, Msb) binicisini yendi, (A, Mgh,) ve onu idare edemeyeceği şekilde kaçtı: (A:) yahut inatçı oldu, öyle ki binicisini yendi: (Msb:) ve bazen, (Msb,) bu fiil ayrıca onun çabuk, yahut süratli, (A, Msb,) ve atak, canlı, yahut çevik olduğunu da ifade eder; bu durumda övülen bir vasfı gösterir; hâlbuki daha önce açıklanan mânalarda yerilen bir vasfı gösterir: fakat son mânada bu, eskimiştir [mecazen bir adama uygulanmadıkça]. (Msb.) ― -b2- [Bundan dolayı,] (varsayılan mecaz:) O (herhangi bir şey hakkında [yani bir adam yahut herhangi bir hayvan hakkında] söylenir) rastgele, yahut düşüncesizce, düşünmeksizin yahut kesin bir hedef olmaksızın gitti; doğru yola kılavuzluk edene itaat etmeyerek. (TA.) Ve (varsayılan mecaz:) O (bir adam hakkında söylenir, S, L) acele etti, yahut çabuk gitti, (S, L, K,) **اـِلَيْهِ** ona, yahut ona (şeye), öyle ki gidişi hiçbir şey için çevrilmedi. (L, TA.) **وَهُمْ يَجْمَحُونَ**, Kur’da [ix. 57]’de, (varsayılan mecaz:) Onlar acele ederler, yahut çabuk giderler demektir: (AO, S, L:) yahut **جَمُوح** diye adlandırılan at gibi, hiçbir şey onları geri çevirmeyecek şekilde acele ederler: (Bd, Jel:) yahut binicilerini yenen ve onların tarafından idare edilemeyecek şekilde kaçan atlar gibi koşarlar. (A.) Ve bir hadiste vârid olan **جَمَحَ فِى اـِثْرِهِ**, (varsayılan mecaz:) O, onun ardından, yahut onun peşinden, hiçbir şey onu geri çevirmeyecek şekilde acele etti. (L.) ― -b3- **جَمَحَتِ المَرْأَةُ** (mecaz:) Kadın, kocasının izni olmaksızın, öfkeyle, gecelemeyi âdet edindiği yerden çıktı. (Msb.) Ve **جَمَحَتْ مِنْ زَوْجِهَا**, S ve L vb.’de böyle; fakat K’da **جَمَحَتْ زَوْجَهَا**, [ki bu açıkça bir hatadır], (TA,) (mecaz:) O, kocası onu boşamadan önce, kocasının evinden yahut çadırından kendi ailesine çıktı; (S, L, K;) mastar ismi **جِمَاحٌ**. (L, TA.) Ve **جَمَحَتْ اـِلَى أَهْلِهَا** (mecaz:) Kocasının izni olmaksızın ailesine gitti. (A.) ― -b4- **جَمَحَتِ السَّفِينَةُ** (mecaz:) Gemi rotasını terk etti, (A, TA,) ve denizciler tarafından idare edilemez oldu; mastar ismi **جُمُوحٌ**. (TA.) ― -b5- **جَمَحَتِ المَفَازَةُ بِالقَوْمِ** (mecaz:) Çöl, genişliğinin büyüklüğü sebebiyle, kavmi yahut topluluğu çok uzaklara götürdü. (A, TA.) ― -b6- **جَمَحَ بِهِ مُرَادُهُ** (mecaz:) Arzusunun hedefi, ona ulaşma çabalarını boşa çıkardı. (A, TA.)

**جَمْحَةُ**
**جَمْحَةُ** جمحه جمحة [Biniciyi yenip onunla kaçma hilesi]. Şöyle dersin: **دَابَّةٌ سَمْحَةٌ مَا بِهَا جَمْحَةٌ وَ لَا رَمْحَةٌ** [Uysal, yahut kolay, yahut yumuşak huylu bir binek: onda biniciyi yenip onunla kaçma hilesi de yoktur, tekme atma hilesi de yoktur]. (A.)

**جَمُوحٌ**
**جَمُوحٌ** جموح (T, S, A, Mgh, L, Msb, K) ve ↓ **جَامِحٌ** (Mgh, Msb) Binicisini yenen, yahut ona karşı üstünlük kazanan, (S, A, Mgh, L, Msb, K,) inatçı olarak, (Msb,) ve onu alıp kaçan, (L,) yahut binicisi onu idare edemeyecek şekilde kaçan, (A,) yahut rastgele giden, hiçbir kesin hedef olmaksızın, hiçbir şey tarafından döndürülemeyecek şekilde olan: (Mgh:) yahut başını eğmeyen: (TA:) birincisi sıfat, (T, Mgh, TA,) ve ikincisi, (Mgh, Msb,) hem ata hem kısrağa aynı şekilde uygulanır: (T, Mgh, Msb, TA:) ve birincisinin iki mânası vardır; biri, atın geri verilebileceği bir kusuru gösterir; (T, Mgh, TA;) yani âdeten kendi yolunu tutar, öyle ki binicisi onu ondan çeviremez; (T, TA;) yahut daha önce açıklandığı üzere; (Mgh;) diğer mânası ise çabuk, yahut süratli, ve atak, canlı, ve çeviktir; ve bu, geri verilebileceği bir kusuru gerektirmez (T, Mgh, TA) . (T, TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] (varsayılan mecaz:) Rastgele, yahut düşüncesizce, düşünmeksizin yahut kesin bir hedef olmaksızın giden, doğru yola kılavuzluk edene itaat etmeyen herhangi bir şey [yani bir adam yahut herhangi bir hayvan]: (TA:) ve birinci sıfat, (Msb, K,) yahut ikisinin her biri, (S, * A,) (mecaz:) kendi tabii arzusuna uyan, düşünmeksizin, davranışın doğru yoluna kılavuzluk edene itaat etmeyen, (S, A, Msb, K,) öyle ki geri çevrilemeyen bir adam. (S, K.) Ve ↓ **جُمَّاحٌ** [kıyas gereği ↓ **جَامِحٌ**’in çoğuludur, ve] (varsayılan mecaz:) Savaşta bozguna uğratılmış, yenilmiş, yahut kaçırılmış adamlar demektir. (IAar, K.) ― -b3- **مَفَازَةٌ جَمُوحٌ** (varsayılan mecaz:) [Genişliğinin büyüklüğü sebebiyle insanı çok uzaklara götüren bir çöl: 1’e, sondan bir önceki cümleye bak: **جَمُوح** diye adlandırılan ata benzetilmiştir]: Zû’r-Rumme’nin bir şiirinde vârid olmuştur. (TA, md. **نحب**’de.)

**جُمَّاحٌ**
**جُمَّاحٌ** جماح Bir ok, (S, K,) yahut küçük bir ok, (L,) demir ucu olmaksızın, yuvarlak başlı, onunla ok atma sanatı bir oğlana öğretilir (S, L, K): (S, L:) yahut oğlanların, yaralamaması için başına bir hurma yahut biraz çamur koyarak oynadıkları bir ok: (L:) yahut ayrıca, oğlanların oynadığı, bir tahta parçasının başına konulan bir hurma mânasına da gelir: (K:) onunla kuşlara atılır ve öldürülmeksizin düşürülür, böylece atan onları alır: ve ona ayrıca **جُبَّاحٌ** da denir: (T, TA:) yahut bir oğlan oku; ucuna, şişenin **عِفَاض**’ı [burada tıpa mânasında] büyüklüğünde çiğnenmiş hurma parçası koyar; bununla (uç) daha doğru gitsin ve pürüzsüz olsun diye; tüysüz, ve bazen kertiksiz. (AHn, L.) -A2- Ayrıca, uçlarında buğday başaklarına benzeyen şeyler çıkan, yumuşak, (L, K,) tilkilerin kuyrukları gibi, yahut (L) **حَلِىّ**’nin ve **صِلِّيَان**’ın ve benzerlerinin başlarına benzeyen o [bitki türü]: (L, K:) bir cem‘î cins ismidir: tekili ة iledir: (L:) çoğulu **جَمَامِيحُ**; ve şiirde **جَمَامِحُ**; (L, K;) bu sonuncusu ancak zaruret hâllerinde câizdir. (L.) -A3- Ayrıca **جَمُوحٌ**’a da bak.

**جَامِحٌ**
**جَامِحٌ** جامح: iki yerde **جَمُوحٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَمَحَ
جَمَحَ A ( n. ac. جَمْح 1 ,  جِمَاْح 23 ,  جُمُوْح 27 ),
a.  Bolted ( horse ).

b.  Was capricious, head-strong, self-willed.

جَاْمِح
جَاْمِح 21 ,  جَمُوْح 26 ,
a.  Restive; refractory, obstinate, perverse.

b.  Mettlesome, skittish ( horse ).

جُمَّاْح
جُمَّاْح 29 , ( pl. أَجَاْمِيْحُ 69 ),
a.  Blunted arrow ( used by boys ).

##### Türkçe

**جَمَحَ**
**جَمَحَ** A (isim-aksiyon: **جَمْح** 1, **جِمَاْح** 23, **جُمُوْح** 27),
a. (At) şahlandı, azdı.

b. Kaprisli oldu; inatçı, dikbaşlı, kendi dilediğini yapan oldu.

**جَاْمِح**
**جَاْمِح** 21, **جَمُوْح** 26,
a. Huysuz; asi, inatçı, ters.

b. Coşkun, ürkek (at).

**جُمَّاْح**
**جُمَّاْح** 29, (çoğulu: **أَجَاْمِيْحُ** 69),
a. Küt ok (çocuklar tarafından kullanılan).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AD/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

جمح
جَمَحَ - يَجْمَحُ
جَمَحَ - يَجْمَحُ + الكائن: يفلت ويخرج عن التوجيه والسيطرة: ينطلق مسرعاً وبطريقة عشوائية متفلتاً من سيطرة وتحكم قائده  وسيده
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الخروج عن السيطرة، ورفض قبول سيطرة وتسلط وأوامر آخر"، وهي:
عَتَا - يَعْتُوْ، مَرُدَ - يَمْرُدُ، فَجَرَ - يَفْجُرُ، عَصَى - يَعْصِي، فَسَقَ - يَفْسُقُ، جَمَحَ - يَجْمَحُ
يجمحون
	﴿لو يجدون ملجأ أو مغارات أو مدخلا لولوا إليه وهم يجمحون(57)﴾ التوبة
مختار الصحاح
● [جمح] ج م ح: جَمَحَ الفرس اعتز فارسه وغلبه وبابه خضع و جِماحاً أيضا بالكسر فهو فرس جَمُوحٌ بالفتح و جَمَحَ أسرع ومنه قوله تعالى ﴿وهم يجمحون﴾
معجم الفرائد القرآنية
ج  م  ح
" يَجْمَحُونَ " في قوله تعالى " لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ " (57) التوبة .
جَمَحَ : أسرع، والدابة الجَموح : التي لا يرُدُّها لجام، والجُموحُ: النفور بإسراع، وهو أبلغ من النشاط.
الراغب
جمح
قال تعالى: }وهم يجمحون{ [التوبة/57]، الجموح أصله في الفرس إذا غلب فارسه بنشاطه في مروره وجريانه، وذلك أبلغ من النشاط والمرح، والجماح: سهم يجعل على رأسه كالبندقة يرمي به الصبيان (انظر: المجمل 1/197).
ملخص اللسان
1.     جَمَحَتِ المرأَةُ تَجْمَحُ جِماحاً من زوجها: خرجت من بيته إِلى  أَهلها قبل أَن يطلقها،
2.     وجَمَحَ الفرسُ بصاحبه جَمْحاً  وجِماحاً: ذهب يجري جرياً غالباً واعْتَزَّ فارسَه وغلبه.
3.     والجَمُوحُ من الرجال: الذي يركب هواه فلا يمكن رَدُّه؛
4.     وجَمَحَ إِليه أَي أَسرع.
5.      لَوَلَّوْا إِليه وهم  يَجْمَحُون؛ أَي يُسْرعون؛
6.     فرس جَمُوحٌ، وهو الذي إِذا حَمَلَ لم يَرُدَّه اللجام.
7.     جَمَحَ وطَمَحَ إِذا أَسرع ولم يَرُدَّ وجهَه شيءٌ.
8.     جَمُوحاً مَرُوحاً أَو سَبُوحاً أَي تُسْرع براكبها.
9.     وجَمَحَتِ السفينة تَجْمَحُ جُمُوحاً: تَرَكَتْ قَصْدَها فلم  يَضْبِطْها الملاَّحون.
10.                        وجَمَحُوا بكِعابِهم: كَجَبَحُوا.
11.                        وتَجامَحَ الصبيانُ بالكِعابِ إِذا رَمَوْا كَعْباً بكَعْب حتى يزيله عن  موضعه.
12.                        والجَمامِيحُ: رؤُوس الحَلِيِّ والصِّلِّيانِ؛
13.                        والجُمَّاح: شيءٌ يُتَّخَذُ من الطين الحُرِّ أَو التمر والرَّمادِ  فَيُصَلَّبُ ويكون في رأْس المِعْراضِ يُرْمَى به الطير؛
14.                        الجُمَّاحُ تمرة تجعل على رأْس خشبة يلعب بها الصبيان،
15.                        الجُمَّاحُ: هو  سهم أَو قَصَبة يجعل عليها طين ثم يرمى به الطير؛
16.                        جُمَّاحُ  أَي يُصَوِّتُ من امِّلاسِه؛
17.                         الجُمَّاحُ سهمٌ صغير بلا نَصْلٍ  مُدَوَّرُ الرأْس يتعلم به الصِّبيانُ الرَّمْيَ،
18.                         الرجل يَجْمَحُ فيرفع رأْسه،
19.                        الجُمَّاح المنهزمون من  الحرب، وأ
20.                        فَطَفِقَ يُجَمِّحُ إِلى الشاهد النَّظَرَ أَي يديمه مع فتح العين،
21.                        وقد سَمَّوْا  جَمَّاحاً وجُمَيْحاً وجُمَحاً: وهو أَبو بطن من قريش.
لسان العرب
● -   جمح: جَمَحَتِ المرأَةُ تَجْمَحُ جِماحاً من زوجها: خرجت من بيته إِلى  أَهلها قبل أَن يطلقها، ومثله طَمَحَتْ طِماحاً؛ قال:  إِذا رأَتني ذاتُ ضِغْنٍ حَنَّتِ،  وجَمَحَتْ من زوجِها وأَنَّتِ  وفرسٌ جَمُوح إِذا لم يَثْنِ رأْسَه. وجَمَحَ الفرسُ بصاحبه جَمْحاً  وجِماحاً: ذهب يجري جرياً غالباً واعْتَزَّ فارسَه وغلبه. وفرس جامِحٌ  وجَمُوحٌ، الذكر والأُنثى في جَمُوح سواء؛ وقال الأَزهري عند النعتين: الذكر  والأُنثى فيه سواء؛ وكل شيءٍ مضى لشيء على وجهه، فقد جَمَحَ به، وهو  جَمُوح؛ قال:  إِذا عَزَمْتُ على أَمرٍ جَمَحْتُ به،  لا كالذي صَدَّ عنه، ثم لم يُنِبِ  والجَمُوحُ من الرجال: الذي يركب هواه فلا يمكن رَدُّه؛ قال الشاعر:  خَلَعْتُ عِذاري جامِحاً، لا يَرُدُّني،  عن البِيضِ أَمثالِ الدُّمَى، زَجْرُ زاجِرِ  وجَمَحَ إِليه أَي أَسرع. وقوله تعالى: لَوَلَّوْا إِليه وهم  يَجْمَحُون؛ أَي يُسْرعون؛ وقال الزجاج: يسرعون إِسراعاً لا يَرُدُّ وُجوهَهم شيءٌ،  ومِن هذا قيل: فرس جَمُوحٌ، وهو الذي إِذا حَمَلَ لم يَرُدَّه اللجام.  ويقال: جَمَحَ وطَمَحَ إِذا أَسرع ولم يَرُدَّ وجهَه شيءٌ. وقال الأَزهري:  فرس جَمُوح له معنيان: أَحدهما يوضع موضع العيب وذلك إِذا كان من عادته  ركوب الرأْس، لا يثنيه راكبه، وهذا من الجِماحِ الذي يُرَدُّ منه بالعيب،  والمعنى الثاني في الفرس الجَمُوح أَن يكون سريعاً نشيطاً مَرُوحاً،  وليس بعيب يُردّ منه، ومصدره الجُمُوح؛ ومنه قول امرئ القيس:  جَمُوحاً مَرُوحاً، وإِحْضارُها  كَمَعْمَعةِ السَّعَفِ المُوقَدِ  وإِنما مدحها فقال:  وأَعْدَدْتُ لِلحَربِ وَثَّابةً،  جَوَادَ المَحَّثَّةِ والمُرْوَدِ  ثم وصفها فقال: جَمُوحاً مَرُوحاً أَو سَبُوحاً أَي تُسْرع براكبها.  وفي الحديث: أَنه جَمَحَ في أَثَرِه أَي أَسْرع إِسراعاً لا يَرُدُّه  شيء. وجَمَحَتِ السفينة تَجْمَحُ جُمُوحاً: تَرَكَتْ قَصْدَها فلم  يَضْبِطْها الملاَّحون. وجَمَحُوا بكِعابِهم: كَجَبَحُوا.  وتَجامَحش الصبيانُ بالكِعابِ إِذا رَمَوْا كَعْباً بكَعْب حتى يزيله عن  موضعه.  والجَمامِيحُ: رؤُوس الحَلِيِّ والصِّلِّيانِ؛ وفي التهذيب: مثل رؤُوس  الحَلِيِّ والصِّلِّيان ونحو ذلك مما يخرج على أَطرافه شِبْهُ  السُّنْبُلِ، غير أَنه لَيِّنٌ كأَذْنابِ الثعالب، واحدته جُمَّاحَة.  والجُمَّاح: شيءٌ يُتَّخَذُ من الطين الحُرِّ أَو التمر والرَّمادِ  فَيُصَلَّبُ ويكون في رأْس المِعْراضِ يُرْمَى به الطير؛ قال:  أَصابتْ حَبَّةَ القَلبِ،  فلم تُخْطِئْ بِجُمَّاحِ  وقيل: الجُمَّاحُ تمرة تجعل على رأْس خشبة يلعب بها الصبيان، وقيل: هو  سهم أَو قَصَبة يجعل عليها طين ثم يرمى به الطير؛ قال رُقَيْعٌ  الوالِبِيُّ:  حَلَقَ الحوادثُ لِمَّتي، فَتَرَكْن لي  رأْساً يَصِلُّ، كأَنه جُمَّاحُ  أَي يُصَوِّتُ من امِّلاسِه؛ وقيل: الجُمَّاحُ سهمٌ صغير بلا نَصْلٍ  مُدَوَّرُ الرأْس يتعلم به الصِّبيانُ الرَّمْيَ، وقيل: بل يلعب به الصبيان  يجعلون على رأْسه تمرة أَو طيناً لئلا يَعْقِرَ؛ قال الأَزهري: يرمى به  الطائر فيلقيه ولا يقتله حتى يأْخذه راميه؛ وروت العربُ عن راجز من الجن  زَعَمُوا:  هل يُبْلِغَنِّيهمْ إِلى الصَّباحْ  هَيْقٌ، كأَنَّ رأْسَه جُمَّاحْ  قال الأَزهري: ويقال له جُبَّاحٌ أَيضاً؛ وقال أَبو حنيفة: الجُمَّاح  سهم الصبي يجعل في طرفه تمراً مَعْلوكاً بقَدْرِ عِفاصِ القارورة ليكون  أَهْدَى له، أَمْلَسُ وليس له رِيشٌ، وربما لم يكن له أَيضاً فُوقٌ، قال:  وجمع الجُمَّاحِ جَمامِيحُ وجَمامِحُ، وإِنما يكون الجَمامِحُ في ضرورة  الشعر كقول الحُطَيْئة:  بِزُبِّ اللِّحَى جُرْدِ الخُصَى كالجَمامِحِ  فأَما أَن يجمع الجُمَّاحُ على جَمامِحَ في غير ضرورة الشعر فلا، لأَن  حرف اللين فيه رابع، وإِذا كان حرف اللين رابعاً في مثل هذا كان أَلفاً  أَو واواً أَو ياءً، فلا بد من ثباتها ياء في الجمع والتصغير على ما  أَحكَمَتْه صِناعةُ الإِعراب، فإِذاً لا معنى لقول أَبي حنيفة في جمع جُمَّاح  جَمامِيحُ وجَمامِحُ، وإِنما غرّه بيت الحطيئة وقد بيَّنا أَنه اضطرار.  الأَزهري: العرب تُسَمِّي ذَكَر الرَّجلِ جُمَيْحاً ورُمَيْحاً، وتُسَمِّي  هَنَ المرأَةِ شُرَيْحاً، لأَنه من الرجل يَجْمَحُ فيرفع رأْسه، وهو منها  يكون مشروحاً أَي مفتوحاً. ابن الأَعرابي: الجُمَّاح المنهزمون من  الحرب، وأَورد ابن الأَثير في هذا الفصل ما صورته: وفي حديث عمر ابن عبد  العزيز: فَطَفِقَ يُجَمِّحُ إِلى الشاهد النَّظَرَ أَي يديمه مع فتح العين،  قال: هكذا جاء في كتاب أَبي موسى وكأَنه، والله أَعلم، سهو، فإِن الأَزهري  والجوهري وغيرهما ذكروه في حرف الحاء قبل الجيم، وفسروه بهذا التفسير وهو  مذكور في موضعه؛ قال: ولم يذكره أَبو موسى فيحرف الحاء. وقد سَمَّوْا  جَمَّاحاً وجُمَيْحاً وجُمَحاً: وهو أَبو بطن من قريش.
مقاييس اللغة:
(جمح) الجيم والميم والحاء أصلٌ واحد مطَّرد، وهو ذَهاب الشّيء قُدُماً بغَلَبةٍ وقُوَّة. يقال جَمَح الدّابةُ جِماحاً إذا اعتَزَّ فارسَه حتَّى يغلِبَه. وفرس جَموح. قال:
سَبُوحٌ جَمُوحٌ وإحضارُها *** كمعمعة السَّعَف المُوقدِ([3])
وجَمَحَ الصَّبيُّ الكعبَ بالكعبِ، إذا رماه حتَّى يُزيلَه عن مكانه. وفي هذه نظر، لأنها تقال بغير هذا اللفظ، وقد ذكرت([4]). والجُمَّاحُ: سَهم يُجْعَلُ على رأسه طِينٌ كالبُنْدُقة يَرْمي به الصّبيان. قال:
هلْ*  يُبْلِغَنِّيهِمْ إلى الصّباحْ *** هِقْلٌ كأنَّ رَأْسَه جُمَّاحْ([5])
قال بعض أهل اللغة : الجَمُوح الرَّاكبُ هواه. فأمّا قوله تعالى: ﴿لَوَلَّوْا إلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ﴾ [التوبة 57]، فإنّه أراد يَسْعَون. وهو ذاك. وقال:
خلعْتُ عِذارِي جامحاً ما يَرُدُّني  *** عن البيض أمثَالِ الدُّمَى زَجْرُ زاجرِ([6])
وجَمَحَتِ المرأةُ إلى أهلها: ذهبَتْ من غير إذْن.
القاموس المحيط:
جَمَحَ الفَرَسُ، كمَنَعَ، جَمْحاً وجُموحاً وجِماحاً، وهو جَموحٌ اعْتَزَّ فارِسَهُ، وغَلَبَهُ، والمرأةُ زَوْجَها خَرَجَتْ من بَيْتِهِ إلى أهْلِها قبلَ أن يُطَلِّقَها، و أسْرَعَ، والصبيُّ الكَعْبَ بالكَعْبِ رَماهُ حتى أزالَهُ عن مكانِهِ. وكَرُمَّانٍ المُنْهزِمونَ من الحَرْبِ، وسَهْمٌ بِلا نَصْلٍ مُدَوَّرُ الرَّأسِ، يُتَعَلَّمُ بِهِ الرَّمْيُ، وتَمْرَةٌ تُجْعَلُ على رأسِ خَشَبَةٍ يَلْعَبُ بها الصِّبيانُ، وما يَخْرُجُ على أطرافِهِ شِبْهُ سُنْبُلٍ لَيِّنٍ كرؤُوسِ الحَلِيِّ والصِّلِّيان ونحوِه، ج جَماميحُ. وجاء في الشِّعْرِ جمامِحُ. وككَتَّانٍ وزُبَيْرٍ وزُفَرَ وصَبوحٍ أسماءٌ. وعبدُ اللّهِ بنُ جِمْحٍ، بالكسر شاعِرٌ عَبْقَسِيٌّ. وكزُبَيرٍ الذَّكَرُ. وكزُفَرَ جَبَلٌ لِبَنى نُمَيْرٍ. والجَموح فرسُ مُسْلِمِ بنِ عمْرٍو الباهِلِيِّ، والرجُلُ يَرْكَبُ هَواه فلا يُمْكِنُ رَدُّهُ.
تاج العروس:
جمح
" جَمَحَ الفَرسُ " بصاحِبِه " كمَنَع جَمْحاً " بفتح فسكون " وجُموحاً " بالضّمّ " وجِماحاً " بالكسر إِذا ذَهَب يَجْرِي جَرْياً غَالِباً " وهو " جامِحٌ و " جَموحٌ " الذَّكَرُ والأُنْثَى في جَموحٍ سواءٌ ؛ قاله الأَزهريّ . وذلك إِذا " اعْتَزَّ فارِسَه وغَلَبَه " . وفَرَسٌ جَموحٌ : إِذا لم يَثْنِ رَأْسَه . وقال الأَزْهَرِيّ : وله مَعنيانِ : أَحدُهما يُوضَع مَوْضِعَ العَيْب وذلك إِذا كان من عادته رُكوبُ الرَّأْس لا يَثْنِيه راكبُه ؛ وهذا من الجِمَاحِ الذي يُرَدّ منه بالعَيْب . والمعنّى الثّاني في الفَرس الجَموحِ : أَن يكون سَريعاً الثّاني في الفَرس الجَموحِ : أَن يكون سَريعاً نَشِيطاً مَرُوحاً وليس بعَيْبٍ يُرَدّ منه ومنه قولُ امرئ القيس في صِفة فَرس :
وأَعْدَدْتُ للحَرْبِ وَثّابةً ... جَوادَ المَحَثَّةِ والمُرْوَدِ
جَمُوحاً رَمُوحاً وإِحْضَارُهَا ... كمَعْمَعَةِ السَّعَفِ المُوقَدِ من المجاز : جَمَحَتِ " المَرْأَةُ زَوْجَهَا " هكذا في سائر النسخ الّتي بأَيدينا والذي في الصّحاح واللّسان وغيرهما : جَمَحَت المَرأَةُ من زَوْجِها تَجْمَح جِماحاً إِذا " خَرَجَتْ مِن بيته إِلى أَهْلِهَا قبلَ أَن يُطلِّقها " ومثلُه طَمَحَت طِمَاحاً . قال الرّاجِز :
" إِذا رأَتْني ذاتُ ضِغْنٍ حَنَّتِ
" وجَمَحَتْ مِن زَوْجِهَا وأَنَّتِ جَمَحَ إِليه وطَمَحَ : إِذا " أَسْرَعَ " ولم يَرُدَّ وَجْهَه شيْءٌ . وبه فسَّر أَبو عُبَيْدةَ قولَه تعالى : " لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَعُونَ " وفي الحديث " جَمَحَ في أَثَرِه أَي أَسْرَع إِسْرَاعاً لا يَرُدُّه شَيْءٌ . ومثلُه قَولُ الزّجَاج . وفي الأَساس أَي يَجْرُون جَرْيَ الخَيْلِ الجَامِحَةِ . وهو مَجَاز حينَئِذٍ . جَمَحَ " الصَّبِيُّ الكَعْبَ " بالكَعْبِ كجَبَح إِذا " رَمَاهُ حتّى أَزالَه عن مكانه " ويقال : تَجَامَحُوا . الجُمّاحُ " كرُمّانٍ : المُنهزِمون من الحَرْبِ " عن ابن الأَعْرَابيّ . الجُمّاحٌ : " سَهْمُ " صغيرٌ " بلا نَصْلٍ مُدَوَّرُ الرَّأْسِ يتعلَّمُ به " الصَّبيُّ " الرَّمْي . و " قيل ؛ بل " تَمْرَةٌ " أَو طِينٌ " تُجْعَل على رأْس خَشَبَةٍ " لئلاّ تَعْقِرَ " يَلْعَب بها الصِّبْيَانُ " . وقال الأَزهريّ : يُرْمَى به الطَّائرُ فيُلْقِيه ولا يَقْتُله حتى يأْخُذَه راميه . ويقال له جُبّاحٌ أَيضاً . وقال أَبو حنيفةَ : الجُمَّاح : سَهْمُ الصَّبِيّ يَجْعَل في طَرِفِه تَمْراً مَعْلُوكاً بقَدْرِ عِفَاصِ القارُورَةِ ليكون أَهْدَى له أَمْلَسُ وليس له ريش وربما له أَمْلَسُ وليس له ريش وربما لم يكن له أَيضاً فُوقٌ . الجُمَّاحُ : " ما يَخْرُج على أَطْرافِه شِبْهُ سُنْلٍ " غير أَنه " لَيِّنٌ " كأَذْنابِ الثَّعَالِب واحدته جُمّاحَةٌ أَو هو " كرُؤُوس الحَلِيِّ والصِّلِّيانِ ونَحْوِه " مما يَخرجُ على أَطرافِه ذلك . " ج جَمامِيحُ . وجاءَ في الشِّعْر . جَمَامِحُ " . على الضرورة ويَعْنِي به قَوْلَ الحُطيئة :
" بزُبِّ اللِّحَى جُرْدِ الخُصَى كالجَمامِحِ
وأَمّا في غير ضَرورةِ الشِّعْرِ فلا لأَنّ حَرْف اللِّين فيه رابعٌ وإِذا كَانَ حرفُ اللِّين رابعاً في مثلِ هذا كان أَلْفاً أَو واواً أَو ياءٍ فلا بُدّ من ثَبَاتِهَا ياءً في الجَمْعِ والتَّصْغِير على ما أَحْكمَتْه صِنَاعةُ الإِعْرَابِ . جَمَّاحٌ وجُمَيْحٌ وجُمَحُ وجَموحٌ " كَكَتّان وزُبَير وزُفَرَ وصَبوحٍ أَسماءٌ " . " وعبدُ الله بنُ جِمْحٍ بالكسر : شاعرٌ عَبْقَسيّ " من بني عبد القَيْس . جُمَيحٌ " كَزُبَيرٍ : الذَّكَرُ " . قال الأَزهريّ : العربُ تُسمَّى ذَكَرَ الرَّجُلِ : جَمْيْعاً ورُمَيحاً وتُسمِّي هَنَ المَرْأَةِ شُرَيحاً لأَنه من الرَّجل يَجْمَحُ فَيرْفَع رأْسَه وهو منها يكون مَشروحاً أَي مفتوحاً . جُمَحُ " كزُفَرَ : جَبَلٌ لبني نُمَيرٍ " . " والجَمُوحُ " كصَبورٍ : " فَرَسُ مُسْلِمِ بن عَمْرٍو الباهِليّ . الجَموحُ : " الرَّجُلُ يَرْكبُ هَواهُ فلا يُمْكِن رَدُّه " وهو مَجاز لشَبَهه له بالجَمُوحِ من الخَيْلِ الّذي لا يَرُدُّه لِجامٌ . وكلُّ شيْءٍ مَضَى على وَجْهِه فقد جَمَحَ وهو جَموحٌ . قال الشاعر :
خَلَعْتُ عِذارِي جامِحاً ما يَرُدُّني ... عن البِيضِ أَمْثَالِ الدُّمَى زجْرُ زَاجِرِ ومما يستدرك عليه : جَمَحَتِ السَّفِينَةُ تَجْمَحُ جُموحاً : تَرَكتْ قَصْدَهَا فلم يَضْبِطْها المَلاَّحونَ . وجَمَحتِ المَفَازَةُ بالقَوْمِ : طَرَحَتْ لهم لبُعْدِها وهما من المَجاز . وبنو جُمَح من قُرَيشٍ : هم بنو جُمَحَ ابنِ عَمْرِو بنِ هُصَيْصِ بنِ كَعْبِ ابنِ لُؤَيّ . وسَهْمٌ : أَخو جُمَحَ جَدٌّ بني سَهْمٍ . وزَعَمَ الزُّبَيْرُ بن بَكَّارٍ أَنّ اسْمَ جُمَحَ تَيْمٌ واسْمَ سَهْمٍ زَيْدٌ وأَنّ زَيداً سابَقَ أَخَاه إِلى غايةٍ فجَمَحَ عنها تَيْمٌ فسُمِّيَ جُمَحَ ووقف عليها زَيْد فقِيل : قد سَهَمَ زَيْدٌ فسُمِّيَ سَهْماً . وجَمَحَ به مُرادُه : لم يَنَلْه وهو مَجَازٌ

##### Türkçe

جمح
**جَمَحَ - يَجْمَحُ**
**جَمَحَ - يَجْمَحُ** + varlık: yönlendirme ve denetimden sıyrılır ve çıkar: komutanının ve efendisinin denetim ve hâkimiyetinden sıyrılmış olarak hızlı ve rastgele bir tarzda fırlar.

Ve lafız, “kontrolden çıkma, başkasının kontrol ve tahakkümünü ve emirlerini kabul etmeyi reddetme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**عَتَا - يَعْتُوْ**، **مَرُدَ - يَمْرُدُ**، **فَجَرَ - يَفْجُرُ**، **عَصَى - يَعْصِي**، **فَسَقَ - يَفْسُقُ**، **جَمَحَ - يَجْمَحُ**

**يجمحون**
	﴿**لو يجدون ملجأ أو مغارات أو مدخلا لولوا إليه وهم يجمحون(57)**﴾ التوبة

مختار الصحاح
● [**جمح**] ج م ح: **جَمَحَ** at: binicisini azdırdı ve ona galip geldi; babı **خضع**’dır; ve **جِماحاً** da (kesre ile) [gelir]; o hâlde o, fetha ile **جَمُوحٌ** bir attır. Ve **جَمَحَ**: hızlandı; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿**وهم يجمحون**﴾.

معجم الفرائد القرآنية
ج  م  ح
“**يَجْمَحُونَ**” Yüce Allah’ın sözü olan “**لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلاً لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ**” (57) التوبة’de.
**جَمَحَ**: hızlandı; ve **الجَموح** binek hayvanı: gemin onu geri çevirmediği (durdurmadığı) şeydir; ve **الجُموحُ**: hızla ürküp kaçma; ve o, **النشاط**’tan daha beliğdir.

الراغب
جمح
Yüce Allah dedi: }**وهم يجمحون**{ [التوبة/57]; **الجموح**’un aslı, at hakkında, geçip gitmesinde ve koşup gitmesinde canlılığıyla binicisine galip geldiği zamandır; ve bu, **النشاط** ve **المرح**’tan daha beliğdir. Ve **الجماح**: başına fındık gibi bir şey yapılan bir oktur; çocuklar onunla atar (bkz.: **المجمل** 1/197).

ملخص اللسان
1. **جَمَحَتِ المرأَةُ** **تَجْمَحُ** **جِماحاً** kocasından: onu boşamadan önce evinden ailesine çıktı,
2. ve **جَمَحَ الفرسُ** sahibiyle **جَمْحاً** ve **جِماحاً**: galip gelen bir koşuşla koşarak gitti; binicisini azdırdı ve ona galip geldi.
3. ve erkeklerden **الجَمُوحُ**: hevasına binen, geri çevrilmesi mümkün olmayan kimse;
4. ve **جَمَحَ إِليه**: yani hızlandı.
5. **لَوَلَّوْا إِليه وهم يَجْمَحُون**; yani hızlanırlar;
6. **فرس جَمُوحٌ**: o, حمل ettiği (atak yaptığı) zaman gemin onu geri çevirmediği kimsedir.
7. **جَمَحَ** ve **طَمَحَ**: hızlandığı ve hiçbir şeyin yüzünü geri çevirmediği zaman.
8. **جَمُوحاً مَرُوحاً** yahut **سَبُوحاً**: yani binicisiyle hızlanır.
9. ve **جَمَحَتِ السفينة** **تَجْمَحُ** **جُمُوحاً**: kastını terk etti; böylece gemiciler onu zapt etmedi.
10. ve **جَمَحُوا بكِعابِهم**: **كَجَبَحُوا** gibi.
11. ve **تَجامَحَ الصبيانُ بالكِعابِ**: bir **كَعْب**’ı bir **كَعْب** ile atıp onu yerinden giderinceye kadar [yaptıkları zaman].
12. ve **الجَمامِيحُ**: süs eşyasının ve **الصِّلِّيانِ**’ın başları;
13. ve **الجُمَّاح**: saf çamurdan yahut hurma ve külden yapılan bir şeydir; sertleştirilir; **المِعْراض**’ın başında olur; onunla kuş atılır;
14. **الجُمَّاحُ**: çocukların oynadığı bir çubuğun başına konulan bir hurmadır,
15. **الجُمَّاحُ**: o, başına çamur konulan bir ok yahut kamıştır; sonra onunla kuş atılır;
16. **جُمَّاحُ**: yani kayganlığından ötürü ses çıkarır;
17. **الجُمَّاحُ**: ucu (nâsılı) olmayan, başı yuvarlak küçük bir oktur; çocuklar onunla atmayı öğrenir,
18. adam **يَجْمَحُ**: başını kaldırır,
19. **الجُمَّاح**: savaştan kaçıp bozulanlar, ve
20. **فَطَفِقَ يُجَمِّحُ إِلى الشاهد النَّظَرَ**: yani gözü açarak bakışı sürdürür,
21. ve **جَمَّاحاً** ve **جُمَيْحاً** ve **جُمَحاً** diye adlandırdılar: o, Kureyş’ten bir batnın babasıdır.

لسان العرب
● - **جمح**: **جَمَحَتِ المرأَةُ** **تَجْمَحُ** **جِماحاً** kocasından: onu boşamadan önce evinden ailesine çıktı; ve benzeri **طَمَحَتْ** **طِماحاً**; dedi ki:
إِذا رأَتني ذاتُ ضِغْنٍ حَنَّتِ،
وجَمَحَتْ من زوجِها وأَنَّتِ
Ve **فرسٌ جَمُوح**: başını bükmediği zaman. Ve **جَمَحَ الفرسُ** sahibiyle **جَمْحاً** ve **جِماحاً**: galip gelen bir koşuşla koşarak gitti; binicisini azdırdı ve ona galip geldi. Ve **فرس جامِحٌ** ve **جَمُوحٌ**; erkek ve dişi **جَمُوح**’ta eşittir; ve el-Ezherî iki sıfat hakkında dedi: erkek ve dişi onda eşittir. Ve her şey bir şeye kendi yönü üzere geçip giderse, onunla **جَمَحَ** etmiştir; ve o, **جَمُوح**’tur; dedi ki:
إِذا عَزَمْتُ على أَمرٍ جَمَحْتُ به،
لا كالذي صَدَّ عنه، ثم لم يُنِبِ
Ve erkeklerden **الجَمُوحُ**: hevasına binen, geri çevrilmesi mümkün olmayan kimse; şair dedi:
خَلَعْتُ عِذاري جامِحاً، لا يَرُدُّني،
عن البِيضِ أَمثالِ الدُّمَى، زَجْرُ زاجِرِ
Ve **جَمَحَ إِليه**: yani hızlandı. Ve Yüce Allah’ın sözü: **لَوَلَّوْا إِليه وهم يَجْمَحُون**; yani hızlanırlar. Ve ez-Zeccâc dedi: yüzlerini hiçbir şeyin geri çevirmediği bir hızlanışla hızlanırlar; ve bundan dolayı denildi: **فرس جَمُوحٌ**; o, حمل ettiği zaman gemin onu geri çevirmediği attır. Ve denilir: **جَمَحَ** ve **طَمَحَ**: hızlandığı ve hiçbir şeyin yüzünü geri çevirmediği zaman. Ve el-Ezherî dedi: **فرس جَمُوح**’un iki manası vardır: birincisi ayıp yerine konur; bu, âdeti baş kaldırmak olup binicisinin onu bükemediği zamandır; bu, ayıpla geri çevrülen **الجِماح**’tandır. İkinci mana ise **الفرس الجَمُوح**’ta, onun hızlı, canlı, **مَرُوحاً** olmasıdır; ve bu, ondan geri çevrülen bir ayıp değildir; masdarı **الجُمُوح**’tur. Ve ondan İmru’ul-Kays’ın sözü:
جَمُوحاً مَرُوحاً، وإِحْضارُها
كَمَعْمَعةِ السَّعَفِ المُوقَدِ
Ve o, onu övdü; dedi ki:
وأَعْدَدْتُ لِلحَربِ وَثَّابةً،
جَوَادَ المَحَّثَّةِ والمُرْوَدِ
Sonra onu vasfetti ve dedi ki: **جَمُوحاً مَرُوحاً أَو سَبُوحاً**: yani binicisiyle hızlanır. Ve hadiste: onun izinin ardından **جَمَحَ**: yani hiçbir şeyin geri çevirmediği bir hızlanışla hızlandı. Ve **جَمَحَتِ السفينة** **تَجْمَحُ** **جُمُوحاً**: kastını terk etti; böylece gemiciler onu zapt etmedi. Ve **جَمَحُوا بكِعابِهم**: **كَجَبَحُوا** gibi. Ve **تَجامَحش الصبيانُ بالكِعابِ**: bir **كَعْب**’ı bir **كَعْب** ile atıp onu yerinden giderinceye kadar [yaptıkları zaman]. Ve **الجَمامِيحُ**: süs eşyasının ve **الصِّلِّيانِ**’ın başları; ve **التهذيب**’de: süs eşyasının ve **الصِّلِّيانِ**’ın başları ve benzeri; uçlarında **السُّنْبُلِ** benzeri çıkan şeyler; ancak o, tilki kuyrukları gibi yumuşaktır; tekili **جُمَّاحَة**’dır. Ve **الجُمَّاح**: saf çamurdan yahut hurma ve külden yapılan bir şeydir; sertleştirilir; **المِعْراض**’ın başında olur; onunla kuş atılır; dedi ki:
أَصابتْ حَبَّةَ القَلبِ،
فلم تُخْطِئْ بِجُمَّاحِ
Ve denildi: **الجُمَّاحُ** çocukların oynadığı bir çubuğun başına konulan bir hurmadır; ve denildi: o, başına çamur konulan bir ok yahut kamıştır; sonra onunla kuş atılır; **رُقَيْعٌ الوالِبِيُّ** dedi:
حَلَقَ الحوادثُ لِمَّتي، فَتَرَكْن لي
رأْساً يَصِلُّ، كأَنه جُمَّاحُ
yani kayganlığından ötürü ses çıkarır. Ve denildi: **الجُمَّاحُ** ucu (nâsılı) olmayan, başı yuvarlak küçük bir oktur; çocuklar onunla atmayı öğrenir. Ve denildi: bilakis çocuklar onunla oynar; başına bir hurma yahut çamur koyarlar ki yaralamasın; el-Ezherî dedi: onunla kuşa atılır; onu düşürür ve öldürmez; ta ki atan onu alsın. Ve Araplar, cinlerden bir recez şairinden rivayet ettiler; zannettiler:
هل يُبْلِغَنِّيهمْ إِلى الصَّباحْ
هَيْقٌ، كأَنَّ رأْسَه جُمَّاحْ
El-Ezherî dedi: ona **جُبَّاحٌ** da denilir. Ve Ebû Hanîfe dedi: **الجُمَّاح** çocuğun okudur; ucuna, şişe ağzının bağının miktarınca çiğnenmiş hurma konur ki ona daha isabetli olsun; pürüzsüzdür ve tüyü yoktur; bazen onun da **فُوقٌ**’u olmaz. El-Ezherî: **الجُمَّاح**’ın cem‘i **جَمامِيحُ** ve **جَمامِحُ**’tır; ve **جَمامِحُ** ancak şiir zaruretinde olur; Hutay’e’nin sözü gibi:
بِزُبِّ اللِّحَى جُرْدِ الخُصَى كالجَمامِحِ
Şiir zarureti dışında **الجُمَّاح**’ın **جَمامِحَ** üzerine cem‘ edilmesine gelince: olmaz; çünkü onda yumuşak harf dördüncüdür; ve yumuşak harf bu gibi yerde dördüncü olunca, elif yahut vav yahut yâ olur; cem‘ ve tasğîrde onun yâ olarak sabit kalması zorunludur; i‘rab sanatı bunu sağlamlaştırdığı üzere. Öyleyse Ebû Hanîfe’nin **جُمَّاح**’ın cem‘inde **جَمامِيحُ** ve **جَمامِحُ** demesinin bir manası yoktur; onu ancak Hutay’e’nin beyti aldattı; ve biz onun zaruret olduğunu açıkladık. El-Ezherî: Araplar erkeğin erkeklik uzvuna **جُمَيْحاً** ve **رُمَيْحاً** adını verir; kadının **هَنَ**’sına **شُرَيْحاً** adını verir; çünkü o, erkekten **يَجْمَحُ** eder de başını kaldırır; ve o, kadından **مشروحاً** olur; yani açılmış. İbnü’l-A‘râbî: **الجُمَّاح** savaştan kaçıp bozulanlardır. Ve İbnü’l-Esîr bu fasıl içinde sureti şu olanı nakletti: Ömer b. Abdülazîz hadîsinde: **فَطَفِقَ يُجَمِّحُ إِلى الشاهد النَّظَرَ**: yani gözü açarak bakışı sürdürür; dedi ki: Ebû Mûsâ’nın kitabında böyle geldi; ve sanki, Allah daha iyi bilir, bir sehivdir; çünkü el-Ezherî ve el-Cevherî ve başkaları onu **الحاء** harfinde **الجيم**’den önce zikrettiler ve bu tefsirle tefsir ettiler; ve o, yerinde zikredilmiştir; dedi ki: Ebû Mûsâ onu **الحاء** harfinde zikretmedi. Ve **جَمَّاحاً** ve **جُمَيْحاً** ve **جُمَحاً** diye adlandırdılar: o, Kureyş’ten bir batnın babasıdır.

مقاييس اللغة:
(**جمح**) **الجيم** ve **الميم** ve **الحاء** tek bir asıldır, düzenli; ve o, şeyin galebe ve kuvvetle öne doğru gitmesidir. Denilir: **جَمَح** binek hayvanı **جِماحاً**: binicisini azdırdığı ve ona galip geldiği zaman. Ve **فرس جَموح**. Dedi ki:
سَبُوحٌ جَمُوحٌ وإحضارُها *** كمعمعة السَّعَف المُوقدِ([3])
Ve **جَمَحَ** çocuk **الكعبَ**’ı **بالكعبِ**: onu atıp yerinden giderinceye kadar [yaptığı zaman]. Ve bunda bir nazar vardır; çünkü o, bu lafızdan başka bir lafızla söylenir; ve ben onu zikrettim([4]). Ve **الجُمَّاحُ**: başına fındık gibi çamur konulan bir oktur; çocuklar onunla atar. Dedi ki:
هلْ* يُبْلِغَنِّيهِمْ إلى الصّباحْ *** هِقْلٌ كأنَّ رَأْسَه جُمَّاحْ([5])
Dil ehlinin bazısı dedi: **الجَمُوح** hevasına binen kimsedir. Yüce Allah’ın sözüne gelince: ﴿**لَوَلَّوْا إلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ**﴾ [التوبة 57], o, **يَسْعَون**’u murad etti. Ve o, odur. Ve dedi ki:
خلعْتُ عِذارِي جامحاً ما يَرُدُّني  *** عن البيض أمثَالِ الدُّمَى زَجْرُ زاجرِ([6])
Ve **جَمَحَتِ المرأةُ إلى أهلها**: izinsiz gitti.

القاموس المحيط:
**جَمَحَ** at, **كمَنَعَ** gibi, **جَمْحاً** ve **جُموحاً** ve **جِماحاً**; ve o, **جَموحٌ**: binicisini azdırdı ve ona galip geldi. Ve kadın, kocasından: onu boşamadan önce evinden ailesine çıktı. Ve hızlandı. Ve çocuk **الكَعْبَ**’ı **بالكَعْبِ**: onu atıp yerinden giderinceye kadar [yaptı]. Ve **كَرُمَّانٍ** gibi: savaştan kaçıp bozulanlar. Ve ucu (nâsılı) olmayan, başı yuvarlak bir ok; onunla atma öğrenilir. Ve çocukların oynadığı bir çubuğun başına konulan bir hurma. Ve uçlarında yumuşak bir **سُنْبُلٍ** benzeri çıkan şey; süs eşyasının ve **الصِّلِّيانِ**’ın başları ve benzeri gibi; cem‘i **جَماميحُ**. Ve şiirde **جمامِحُ** geldi. Ve **كَكَتَّانٍ** ve **زُبَيْرٍ** ve **زُفَرَ** ve **صَبوحٍ** gibi: isimlerdir. Ve **عبدُ اللّهِ بنُ جِمْحٍ** (kesre ile): **عَبْقَسِيٌّ** bir şairdir. Ve **كزُبَيرٍ** gibi: erkeklik uzvu. Ve **كزُفَرَ** gibi: Benî Numeyr’e ait bir dağ. Ve **الجَموح**: Müslim b. Amr el-Bâhilî’nin atıdır. Ve adam: hevasına biner; geri çevrilmesi mümkün olmaz.

تاج العروس:
جمح
“**جَمَحَ الفَرسُ**” sahibiyle “**كمَنَع** **جَمْحاً**” (fetha sonra sükûn ile) “ve **جُموحاً**” (damme ile) “ve **جِماحاً**” (kesre ile): galip gelen bir koşuşla koşarak gittiği zaman; “ve o” “**جامِحٌ** ve” “**جَموحٌ**”dur; erkek ve dişi **جَموح**’ta eşittir; el-Ezherî söyledi. Bu, “binicisini azdırdığı ve ona galip geldiği” zamandır. Ve **فَرَسٌ جَموحٌ**: başını bükmediği zaman. El-Ezherî dedi: onun iki manası vardır: birincisi ayıp yerine konur; bu, âdeti baş kaldırmak olup binicisinin onu bükemediği zamandır; bu, ayıpla geri çevrülen **الجِمَاح**’tandır. İkinci mana **الفَرس الجَموح**’ta: onun hızlı, canlı, **مَرُوحاً** olmasıdır; ve bu, ondan geri çevrülen bir ayıp değildir. Ve ondan İmru’ul-Kays’ın at sıfatında sözü:
وأَعْدَدْتُ للحَرْبِ وَثّابةً ... جَوادَ المَحَثَّةِ والمُرْوَدِ
جَمُوحاً رَمُوحاً وإِحْضَارُهَا ... كمَعْمَعَةِ السَّعَفِ المُوقَدِ
Mecazdan: **جَمَحَتِ** “**المَرْأَةُ زَوْجَهَا**” — bütün nüshalarımızda böyle; ve **الصحاح** ve **اللسان** ve başkalarında olan: **جَمَحَت المَرأَةُ من زَوْجِها تَجْمَح جِماحاً**: “evinden ailesine, onu boşamadan önce çıktığı zaman”; ve benzeri **طَمَحَت طِمَاحاً**. Recez şairi dedi:
" إِذا رأَتْني ذاتُ ضِغْنٍ حَنَّتِ
" وجَمَحَتْ مِن زَوْجِهَا وأَنَّتِ
**جَمَحَ إِليه** ve **طَمَحَ**: “hızlandığı ve hiçbir şeyin yüzünü geri çevirmediği zaman.” Ve bununla Ebû Ubeyde, Yüce Allah’ın sözünü tefsir etti: “**لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَعُونَ**”. Ve hadiste: “**جَمَحَ في أَثَرِه**”: yani hiçbir şeyin geri çevirmediği bir hızlanışla hızlandı. Ve benzeri ez-Zeccâc’ın sözüdür. Ve **الأَساس**’ta: yani **الخَيْلِ الجَامِحَةِ**’nin koşuşu gibi koşarlar. Ve o, o vakit mecazdır. **جَمَحَ** “**الصَّبِيُّ الكَعْبَ**” **بالكَعْبِ**: **كجَبَح** gibi; “onu atıp yerinden giderinceye kadar [yaptığı zaman]”; ve denilir: **تَجَامَحُوا**. **الجُمّاحُ** “**كرُمّانٍ**: savaştan kaçıp bozulanlar” İbnü’l-A‘râbî’den. **الجُمّاحٌ**: “küçük bir ok”; “ucu (nâsılı) olmaksızın, başı yuvarlak”; çocuk “onunla atmayı öğrenir.” “Ve denildi: bilakis” “bir hurma” yahut “çamur” “bir çubuğun başına konur” “yaralamasın diye”; “çocuklar onunla oynar.” El-Ezherî dedi: onunla kuşa atılır; onu düşürür ve öldürmez; ta ki atan onu alsın. Ve ona **جُبّاحٌ** da denilir. Ebû Hanîfe dedi: **الجُمَّاح** çocuğun okudur; ucuna, şişe ağzının bağının miktarınca çiğnenmiş hurma konur ki ona daha isabetli olsun; pürüzsüzdür ve tüyü yoktur; bazen onun da **فُوقٌ**’u olmaz. **الجُمَّاحُ**: “uçlarında yumuşak bir **سُنْلٍ** benzeri çıkan şey”; ancak o, “yumuşaktır”; tilki kuyrukları gibi; tekili **جُمّاحَةٌ**; yahut o, “süs eşyasının ve **الصِّلِّيانِ**’ın başları ve benzeri gibi” uçlarında o çıkan şeylerdir. “Cem‘i **ج جَمامِيحُ**. Ve şiirde geldi: **جَمَامِحُ**.” Zaruret üzere; ve bununla Hutay’e’nin sözünü kasteder:
" بزُبِّ اللِّحَى جُرْدِ الخُصَى كالجَمامِحِ
Şiir zarureti dışında ise olmaz; çünkü yumuşak harf onda dördüncüdür; ve yumuşak harf bu gibi yerde dördüncü olunca, elif yahut vav yahut yâ olur; cem‘ ve tasğîrde onun yâ olarak sabit kalması zorunludur; i‘rab sanatı bunu sağlamlaştırdığı üzere. **جَمَّاحٌ** ve **جُمَيْحٌ** ve **جُمَحُ** ve **جَموحٌ**: **كَكَتّان** ve **زُبَير** ve **زُفَرَ** ve **صَبوحٍ** gibi “isimlerdir.” “Ve **عبدُ الله بنُ جِمْحٍ** (kesre ile): **عَبْقَسيّ** bir şairdir” Benî Abdülkays’tan. **جُمَيحٌ** “**كَزُبَيرٍ** gibi: erkeklik uzvu.” El-Ezherî dedi: Araplar erkeğin erkeklik uzvuna **جَمْيْعاً** ve **رُمَيحاً** adını verir; kadının **هَنَ**’sına **شُرَيحاً** adını verir; çünkü o, erkekten **يَجْمَحُ** eder de başını kaldırır; ve o, kadından **مَشروحاً** olur; yani açılmış. **جُمَحُ** “**كزُفَرَ** gibi: Benî Numeyr’e ait bir dağ.” “Ve **الجَمُوحُ**” **كصَبورٍ** gibi: “Müslim b. Amr el-Bâhilî’nin atıdır.” **الجَموحُ**: “adamın hevasına binmesi; geri çevrilmesi mümkün olmaması”; ve o, mecazdır; çünkü o, gemin geri çevirmediği atın **الجَمُوح**’una benzer. Ve her şey kendi yönü üzere geçip giderse, **جَمَحَ** etmiştir; ve o, **جَموحٌ**’tur. Şair dedi:
خَلَعْتُ عِذارِي جامِحاً ما يَرُدُّني ... عن البِيضِ أَمْثَالِ الدُّمَى زجْرُ زَاجِرِ
Ve buna müstedrek olarak: **جَمَحَتِ السَّفِينَةُ** **تَجْمَحُ** **جُموحاً**: kastını terk etti; böylece gemiciler onu zapt etmedi. Ve **جَمَحتِ المَفَازَةُ بالقَوْمِ**: uzaklığı sebebiyle onlara [yolu] attı; ikisi de mecazdandır. Ve Kureyş’ten Benû **جُمَح**: onlar, **جُمَحَ** b. Amr b. Husays b. Ka‘b b. Lüeyy’in oğullarıdır. Ve **سَهْمٌ**: **جُمَحَ**’ın kardeşidir; Benû Sehm’in ceddi. Ve ez-Zübeyr b. Bekkâr zannetti ki **جُمَحَ**’ın adı **تَيْمٌ**, **سَهْمٍ**’in adı **زَيْدٌ**’dir; ve **زَيْدٌ** kardeşiyle bir hedefe yarıştı; **تَيْمٌ** ondan **جَمَحَ** etti; böylece **جُمَحَ** diye adlandırıldı; ve **زَيْدٌ** onun üzerinde durdu; “**قد سَهَمَ زَيْدٌ**” denildi; böylece **سَهْماً** diye adlandırıldı. Ve **جَمَحَ به مُرادُه**: onu elde etmedi; ve o, mecazdır.
