# جمح — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AD/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%85%D8%AD/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جمح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AD.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جمح

جَمَحَتِ المرأَةُ تَجْمَحُ جِماحاً من زوجها: خرجت من بيته إِلى أَهلها قبل أَن يطلقها، ومثله طَمَحَتْ طِماحاً؛ قال:
إِذا رأَتني ذاتُ ضِغْنٍ حَنَّتِ،
وجَمَحَتْ من زوجِها وأَنَّتِ
وفرسٌ جَمُوح إِذا لم يَثْنِ رأْسَه. وجَمَحَ الفرسُ بصاحبه جَمْحاً وجِماحاً: ذهب يجري جرياً غالباً واعْتَزَّ فارسَه وغلبه. وفرس جامِحٌ وجَمُوحٌ، الذكر والأُنثى في جَمُوح سواء؛ وقال الأَزهري عند النعتين: الذكر والأُنثى فيه سواء؛ وكل شيءٍ مضى لشيء على وجهه، فقد جَمَحَ به، وهو جَمُوح؛ قال:
إِذا عَزَمْتُ على أَمرٍ جَمَحْتُ به،
لا كالذي صَدَّ عنه، ثم لم يُنِبِ
والجَمُوحُ من الرجال: الذي يركب هواه فلا يمكن رَدُّه؛ قال الشاعر: خَلَعْتُ عِذاري جامِحاً، لا يَرُدُّني،
عن البِيضِ أَمثالِ الدُّمَى، زَجْرُ زاجِرِ
وجَمَحَ إِليه أَي أَسرع. وقوله تعالى: لَوَلَّوْا إِليه وهم يَجْمَحُون؛ أَي يُسْرعون؛ وقال الزجاج: يسرعون إِسراعاً لا يَرُدُّ وُجوهَهم شيءٌ، ومِن هذا قيل: فرس جَمُوحٌ، وهو الذي إِذا حَمَلَ لم يَرُدَّه اللجام. ويقال: جَمَحَ وطَمَحَ إِذا أَسرع ولم يَرُدَّ وجهَه شيءٌ. وقال الأَزهري: فرس جَمُوح له معنيان: أَحدهما يوضع موضع العيب وذلك إِذا كان من عادته ركوب الرأْس، لا يثنيه راكبه، وهذا من الجِماحِ الذي يُرَدُّ منه بالعيب، والمعنى الثاني في الفرس الجَمُوح أَن يكون سريعاً نشيطاً مَرُوحاً، وليس بعيب يُردّ منه، ومصدره الجُمُوح؛ ومنه قول امرئ القيس: جَمُوحاً مَرُوحاً، وإِحْضارُها
كَمَعْمَعةِ السَّعَفِ المُوقَدِ
وإِنما مدحها فقال:
وأَعْدَدْتُ لِلحَربِ وَثَّابةً،
جَوَادَ المَحَّثَّةِ والمُرْوَدِ
ثم وصفها فقال: جَمُوحاً مَرُوحاً أَو سَبُوحاً أَي تُسْرع براكبها. وفي الحديث: أَنه جَمَحَ في أَثَرِه أَي أَسْرع إِسراعاً لا يَرُدُّه شيء. وجَمَحَتِ السفينة تَجْمَحُ جُمُوحاً: تَرَكَتْ قَصْدَها فلم يَضْبِطْها الملاَّحون. وجَمَحُوا بكِعابِهم: كَجَبَحُوا. وتَجامَحش الصبيانُ بالكِعابِ إِذا رَمَوْا كَعْباً بكَعْب حتى يزيله عن موضعه.
والجَمامِيحُ: رؤُوس الحَلِيِّ والصِّلِّيانِ؛ وفي التهذيب: مثل رؤُوس الحَلِيِّ والصِّلِّيان ونحو ذلك مما يخرج على أَطرافه شِبْهُ السُّنْبُلِ، غير أَنه لَيِّنٌ كأَذْنابِ الثعالب، واحدته جُمَّاحَة. والجُمَّاح: شيءٌ يُتَّخَذُ من الطين الحُرِّ أَو التمر والرَّمادِ فَيُصَلَّبُ ويكون في رأْس المِعْراضِ يُرْمَى به الطير؛ قال: أَصابتْ حَبَّةَ القَلبِ،
فلم تُخْطِئْ بِجُمَّاحِ
وقيل: الجُمَّاحُ تمرة تجعل على رأْس خشبة يلعب بها الصبيان، وقيل: هو سهم أَو قَصَبة يجعل عليها طين ثم يرمى به الطير؛ قال رُقَيْعٌ الوالِبِيُّ:
حَلَقَ الحوادثُ لِمَّتي، فَتَرَكْن لي
رأْساً يَصِلُّ، كأَنه جُمَّاحُ
أَي يُصَوِّتُ من امِّلاسِه؛ وقيل: الجُمَّاحُ سهمٌ صغير بلا نَصْلٍ مُدَوَّرُ الرأْس يتعلم به الصِّبيانُ الرَّمْيَ، وقيل: بل يلعب به الصبيان يجعلون على رأْسه تمرة أَو طيناً لئلا يَعْقِرَ؛ قال الأَزهري: يرمى به الطائر فيلقيه ولا يقتله حتى يأْخذه راميه؛ وروت العربُ عن راجز من الجن زَعَمُوا:
هل يُبْلِغَنِّيهمْ إِلى الصَّباحْ
هَيْقٌ، كأَنَّ رأْسَه جُمَّاحْ
قال الأَزهري: ويقال له جُبَّاحٌ أَيضاً؛ وقال أَبو حنيفة: الجُمَّاح سهم الصبي يجعل في طرفه تمراً مَعْلوكاً بقَدْرِ عِفاصِ القارورة ليكون أَهْدَى له، أَمْلَسُ وليس له رِيشٌ، وربما لم يكن له أَيضاً فُوقٌ، قال: وجمع الجُمَّاحِ جَمامِيحُ وجَمامِحُ، وإِنما يكون الجَمامِحُ في ضرورة الشعر كقول الحُطَيْئة:
بِزُبِّ اللِّحَى جُرْدِ الخُصَى كالجَمامِحِ
فأَما أَن يجمع الجُمَّاحُ على جَمامِحَ في غير ضرورة الشعر فلا، لأَن حرف اللين فيه رابع، وإِذا كان حرف اللين رابعاً في مثل هذا كان أَلفاً أَو واواً أَو ياءً، فلا بد من ثباتها ياء في الجمع والتصغير على ما أَحكَمَتْه صِناعةُ الإِعراب، فإِذاً لا معنى لقول أَبي حنيفة في جمع جُمَّاح جَمامِيحُ وجَمامِحُ، وإِنما غرّه بيت الحطيئة وقد بيَّنا أَنه اضطرار. الأَزهري: العرب تُسَمِّي ذَكَر الرَّجلِ جُمَيْحاً ورُمَيْحاً، وتُسَمِّي هَنَ المرأَةِ شُرَيْحاً، لأَنه من الرجل يَجْمَحُ فيرفع رأْسه، وهو منها يكون مشروحاً أَي مفتوحاً. ابن الأَعرابي: الجُمَّاح المنهزمون من الحرب، وأَورد ابن الأَثير في هذا الفصل ما صورته: وفي حديث عمر ابن عبد العزيز: فَطَفِقَ يُجَمِّحُ إِلى الشاهد النَّظَرَ أَي يديمه مع فتح العين، قال: هكذا جاء في كتاب أَبي موسى وكأَنه، والله أَعلم، سهو، فإِن الأَزهري والجوهري وغيرهما ذكروه في حرف الحاء قبل الجيم، وفسروه بهذا التفسير وهو مذكور في موضعه؛ قال: ولم يذكره أَبو موسى فيحرف الحاء. وقد سَمَّوْا جَمَّاحاً وجُمَيْحاً وجُمَحاً: وهو أَبو بطن من قريش.

### Türkçe

**جَمَحَتِ المرأَةُ** **تَجْمَحُ** **جِماحاً** من زوجها: onu boşamadan önce onun evinden ailesinin yanına çıktı; bunun benzeri **طَمَحَتْ** **طِماحاً**; dedi ki:
Eğer beni kin sahibi bir kadın görürse inledi,
ve kocasından **جَمَحَتْ** ve inledi.

Ve bir at **جَمُوح**: eğer başını bükmezse. Ve at, binicisiyle **جَمَحَ** **جَمْحاً** ve **جِماحاً**: galip gelen bir koşuşla gidip koştu; binicisini aziz kıldı ve onu yendi. Ve bir at **جامِحٌ** ve **جَمُوحٌ**; erkek ve dişi **جَمُوح**ta eşittir; el-Ezherî iki sıfat hakkında dedi ki: onda erkek ve dişi eşittir; ve her şey, bir şey için kendi vechi üzere geçtiyse, onunla **جَمَحَ**; ve o **جَمُوح**tur; dedi ki:
Bir işe azmettiğimde onunla **جَمَحْتُ**,
ondan yüz çeviren, sonra dönmeyen gibi değil.

Ve erkeklerden **الجَمُوحُ**: hevasına binen, geri çevrilmesi mümkün olmayan kimse; şair dedi ki:
Azgın bir halde dizginimi çıkardım; beni geri döndürmez,
heykeller gibi beyazlardan, bir azarlayıcının azarlaması.

Ve **جَمَحَ** ona: yani hızlandı. Ve Yüce Allah’ın sözü: **لَوَلَّوْا إِليه وهم يَجْمَحُون**; yani hızlanırlar; ez-Zeccâc dedi ki: yüzlerini hiçbir şey geri çevirmeyecek bir hızlanışla hızlanırlar; bundan dolayı denildi: **فرس جَمُوحٌ**; o, hamle ettiğinde gemin onu geri çevirmediği attır. Ve denilir: **جَمَحَ** ve **طَمَحَ**: hızlandığında ve yüzünü hiçbir şey geri çevirmediğinde. El-Ezherî dedi ki: **فرس جَمُوح**un iki manası vardır: birincisi ayıp yerine konur; bu, âdeti baş kaldırmak olduğunda, binicisi onu bükemez; bu, ayıpla kendisinden geri çevrilen **الجِماحِ**tandır. İkinci mana, **الفرس الجَمُوح**ta, hızlı, çevik, **مَرُوحاً** olmasıdır; bu, kendisinden geri çevrilen bir ayıp değildir; masdarı **الجُمُوح**tur; bundan İmru’ul-Kays’ın sözü:
**جَمُوحاً مَرُوحاً**; ve onun koşturulması,
yakılmış hurma yaprağının gürültüsü gibidir.

Onu ancak övdü; dedi ki:
Savaş için bir sıçrayıcı hazırladım,
koşuşun cömerdi ve süratli.

Sonra onu vasfetti ve dedi ki: **جَمُوحاً مَرُوحاً** yahut **سَبُوحاً**; yani binicisiyle hızlanır. Hadiste: onun izinin peşinde **جَمَحَ**: yani onu hiçbir şey geri çevirmeyecek bir hızlanışla hızlandı. Ve gemi **جَمَحَتِ** **تَجْمَحُ** **جُمُوحاً**: kastını terk etti de gemiciler onu zapt edemedi. Ve **جَمَحُوا بكِعابِهم**: **كَجَبَحُوا** gibi. Ve çocuklar **تَجامَحش** **بالكِعابِ**: bir **كَعْب**ı bir **كَعْب** ile atıp onu yerinden giderince.

Ve **الجَمامِيحُ**: **الحَلِيِّ** ve **الصِّلِّيانِ**ın başlarıdır; ve et-Tehzîb’de: **الحَلِيِّ** ve **الصِّلِّيانِ**ın başları ve bunun benzeri, uçlarında **شِبْهُ السُّنْبُلِ** çıkan şeyler gibidir; ancak o, tilki kuyrukları gibi yumuşaktır; tekili **جُمَّاحَة**dır.

Ve **الجُمَّاح**: serbest kilden yahut hurma ve külden yapılan bir şeydir; sertleştirilir; **المِعْراضِ**ın başında olur; onunla kuş atılır; dedi ki:
Kalbin tanesine isabet etti,
**بِجُمَّاحِ** ile ıskalamadı.

Ve denildi: **الجُمَّاحُ** çocukların onunla oynadığı bir çubuğun başına konulan bir hurmadır; ve denildi: o, bir ok yahut bir kamıştır; üzerine çamur konur, sonra onunla kuş atılır; **رُقَيْعٌ الوالِبِيُّ** dedi ki:
Olaylar perçemimi tıraşladı; bana bıraktılar
ses çıkaran bir baş; sanki o **جُمَّاحُ**tur.

Yani pürüzsüzlüğünden ses çıkarır; ve denildi: **الجُمَّاحُ** ucu olmayan, başı yuvarlak küçük bir oktur; çocuklar onunla atmayı öğrenir; ve denildi: bilakis çocuklar onunla oynar; yaralamaması için başına hurma yahut çamur koyarlar; el-Ezherî dedi ki: onunla kuşa atılır; onu düşürür ve öldürmez; ta ki atan onu alsın. Ve Araplar, cinlerden bir recez söyleyiciden rivayet ettiler; zannettiler ki:
Onlara sabaha kadar ulaştırır mı beni,
bir **هَيْقٌ**; sanki başı **جُمَّاحْ**.

El-Ezherî dedi ki: ona **جُبَّاحٌ** da denilir. Ebû Hanîfe dedi ki: **الجُمَّاح** çocuğun oku olup ucuna, şişe ağzının bağı miktarınca çiğnenmiş hurma konur ki ona daha doğru gitsin; pürüzsüzdür ve tüyü yoktur; belki onun da **فُوقٌ**u olmaz; dedi ki: **الجُمَّاح**ın çoğulu **جَمامِيحُ** ve **جَمامِحُ**tur; **الجَمامِحُ** ancak şiir zaruretinde olur; Hutay’e’nin sözü gibi:
Sakalların uçlarıyla, husyeleri tıraşlı, **كالجَمامِحِ**.

Ama **الجُمَّاحُ**ın şiir zarureti dışında **جَمامِحَ** üzerine cem edilmesi olmaz; çünkü onda yumuşak harf dördüncüdür; yumuşak harf bunun gibi bir yerde dördüncü olunca, mutlaka elif yahut vav yahut yâ olur; cem ve tasğîrde onun yâ olarak sabit kalması gerekir; i‘râb sanatı bunu sağlamlaştırmıştır; öyleyse Ebû Hanîfe’nin **جُمَّاح**ın cem‘inde **جَمامِيحُ** ve **جَمامِحُ** demesinin bir manası yoktur; onu ancak Hutay’e’nin beyti aldatmıştır; biz onun zaruret olduğunu açıkladık.

El-Ezherî: Araplar erkeğin erkeklik uzvuna **جُمَيْحاً** ve **رُمَيْحاً** adını verir; kadının **هَنَ**sına **شُرَيْحاً** adını verir; çünkü o, erkekten olup **يَجْمَحُ**; başını kaldırır; o ise ondan olup **مشروحاً** olur; yani açık. İbnü’l-A‘râbî: **الجُمَّاح** savaşta bozulanlardır. İbnü’l-Esîr bu fasıl içinde sureti şu olanı nakletti: Ömer b. Abdülazîz hadîsinde: şâhide bakışı **يُجَمِّحُ** etmeye başladı; yani onu sürdürür; ayn’ı fetha ile; dedi ki: Ebû Mûsâ’nın kitabında böyle geldi; sanki—Allah daha iyi bilir—bir sehivdir; çünkü el-Ezherî, el-Cevherî ve başkaları onu **الحاء** harfinde, **الجيم**den önce zikrettiler ve bu tefsirle tefsir ettiler; o, yerinde zikredilmiştir; dedi ki: Ebû Mûsâ onu **حرف الحاء**da zikretmedi. Ve **جَمَّاحاً** ve **جُمَيْحاً** ve **جُمَحاً** diye adlandırdılar: o, Kureyş’ten bir batnın babasıdır.
