# جمح — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AD/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%85%D8%AD/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جمح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AD.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جمح

جمح الفرس  بصاحبه  ، كمنع، جمحا  ، بفتح فسكون،  وجموحا  ، بالضم،  وجماحا  ، بالكسر، إذا ذهب يجري جريا غالبا،  وهو  جامح و  جموح  ، الذكر والأنثى في جموح سواء؛ قاله الأزهري. وذلك إذا  اعتز فارسه وغلبه  . وفرس جموح: إذا لم يثن رأسه. وقال الأزهري: وله معنيان: أحدهما يوضع موضع العيب، وذلك إذا كان من عادته ركوب الرأس لا يثنيه راكبه؛ وهذا من الجماح الذي يرد منه بالعيب. والمعنى الثاني في الفرس الجموح: أن يكون سريعا الثاني في الفرس الجموح: أن يكون سريعا نشيطا مروحا، وليس بعيب يرد منه، ومنه قول امرئ القيس في صفة فرس:
  وأعددت للحـرب وثـابة                      جواد المحثة والـمـرود
  جموحا رموحا، وإحضارها                      كمعمعة السعف الموقـد من المجاز: جمحت  المرأة زوجها  ، هكذا في سائر النسخ التي بأيدينا، والذي في الصحاح واللسان وغيرهما: جمحت المرأة من زوجها تجمح جماحا، إذا  خرجت من بيته إلى أهلها قبل أن يطلقها  ، ومثله طمحت طماحا. قال الراجز:
  إذا رأتني ذات ضغن حنت
  وجمحت من زوجها وأنت جمح إليه وطمح: إذا  أسرع  ولم يرد وجهه شيء. وبه فسر أبو عبيدة قوله تعالى:  لولوا إليه وهم يجمعون  وفي الحديث  جمح في أثره، أي أسرع إسراعا لا يرده شيء. ومثله قول الزجاج. وفي الأساس أي يجرون جري الخيل الجامحة. وهو مجاز حينئذ. جمح  الصبي الكعب  بالكعب كجبح، إذا  رماه حتى أزاله عن مكانه  ، ويقال: تجامحوا. الجماح  كرمان: المنهزمون من الحرب  ، عن ابن الأعرابي. الجماح:  سهم  صغير  بلا نصل، مدور الرأس، يتعلم به  الصبي  الرمي. و  قيل؛ بل  تمرة  أو طين  تجعل على رأس خشبة  لئلا تعقر،  يلعب بها الصبيان  . وقال الأزهري: يرمى به الطائر فيلقيه ولا يقتله حتى يأخذه راميه. ويقال له جباح، أيضا. وقال أبو حنيفة: الجماح: سهم الصبي يجعل في طرفه تمرا معلوكا بقدر عفاص القارورة ليكون أهدى له، أملس ، وليس له ريش، وربما له، أملس، وليس له ريش، وربما لم يكن له أيضا فوق. الجماح:  ما يخرج على أطرافه شبه سنل  ، غير أنه  لين  كأذناب الثعالب، واحدته جماحة، أو هو  كرؤوس الحلي والصليان ونحوه  مما يخرج على أطرافه ذلك.  ج جماميح. وجاء في الشعر. جمامح  . على الضرورة، ويعني به قول الحطيئة:
  بزب اللحى جرد الخصى كالجمامح

  وأما في غير ضرورة الشعر فلا، لأن حرف اللين فيه رابع، وإذا كان حرف اللين رابعا في مثل هذا كان ألفا أو واوا أو ياء، فلا بد من ثباتها ياء في الجمع والتصغير، على ما أحكمته صناعة الإعراب. جماح وجميح وجمح وجموح  ككتان وزبير وزفر وصبوح، أسماء  .  وعبد الله بن جمح، بالكسر: شاعر عبقسي  ، من بني عبد القيس. جميح  كزبير: الذكر  . قال الأزهري: العرب تسمى ذكر الرجل: جميعا ورميحا، وتسمي هن المرأة شريحا، لأنه من الرجل يجمح فيرفع رأسه، وهو منها يكون مشروحا أي مفتوحا. جمح  كزفر: جبل لبني نمير  .  والجموح  كصبور:  فرس مسلم بن عمرو الباهلي. الجموح:  الرجل يركب هواه فلا يمكن رده  ، وهو مجاز، لشبهه له بالجموح من الخيل الذي لا يرده لجام. وكل شيء مضى على وجهه فقد جمح، وهو جموح. قال الشاعر:
  خلعت عذاري جامحـا مـا يردنـي                      عن البيض أمثال الدمى زجر زاجر ومما يستدرك عليه: جمحت السفينة تجمح جموحا: تركت قصدها فلم يضبطها الملاحون. وجمحت المفازة بالقوم: طرحت لهم، لبعدها، وهما من المجاز. وبنو جمح من قريش: هم بنو جمح ابن عمرو بن هصيص بن كعب ابن لؤي. وسهم: أخو جمح، جد بني سهم. وزعم الزبير بن بكار أن اسم جمح تيم، واسم سهم زيد، وأن زيدا سابق أخاه إلى غاية، فجمح عنها تيم فسمي جمح، ووقف عليها زيد فقيل: قد سهم زيد، فسمي سهما. وجمح به مراده: لم ينله، وهو مجاز.

### Türkçe

**جمح** at, binicisiyle birlikte (kendisini) aldı götürdü; **منع** gibi; **جمحا** (fetha ile sonra sükûn ile), **وجموحا** (damme ile), **وجماحا** (kesra ile): galip gelen bir koşuşla koşarak gittiği zaman; o **جامح** ve **جموح**tur; erkek ve dişi, **جموح**lukta eşittir; bunu el-Ezherî söylemiştir. Bu, binicisini aziz görüp ona galip geldiği zamandır. Ve **فرس جموح**: başını bükmediği zaman. El-Ezherî dedi: Onun iki manası vardır: birincisi ayıp yerine konur; bu, âdeti baş kaldırmak olup binicisi onu bükemediği zamandır; bu, ayıpla reddedilen **الجماح**tandır. İkinci mana **الفرس الجموح**ta: hızlı, çevik, rahatlatıcı olmasıdır; bu, kendisinden dolayı reddedilen bir ayıp değildir. Bundan, İmru’ul-Kays’ın bir atın vasfında sözü:
  Ve savaşa (için) hazırladım bir sıçrayıcıyı,
  Mahmuzlaması ve atılışı iyi bir atı;
  **جموحا** **رموحا**; ve onun (koşup) getirişi,
  Yakılmış yaprakların gürültüsü gibi.

Mecazdan: **جمحت** kadın, kocasını; işte böyle, elimizdeki bütün nüshalarda. Oysa **الصحاح** ve **اللسان** ve başkalarında olan: **جمحت المرأة من زوجها تجمح جماحا**: onu boşamadan önce evinden ailesine çıktığı zaman; bunun benzeri **طمحت طماحا**dır. Râciz dedi:
  Eğer beni kin sahibi (bir kadın) görse, inledi;
  Ve **جمحت من زوجها**; ve sen: **جمح إليه** ve **طمح**: hızlandığı ve hiçbir şeyin onun yönünü geri çevirmediği zaman. Bununla Ebû Ubeyde, Yüce Allah’ın sözü olan: **لولوا إليه وهم يجمعون**’u tefsir etti. Hadiste: **جمح في أثره**; yani hiçbir şeyin onu geri çevirmediği bir hızlanma ile hızlandı. Bunun benzeri Zeccâc’ın sözüdür. Ve **الأساس**’ta: yani azgın atların koşuşu gibi koşarlar. O vakit bu mecazdır.

**جمح** çocuk, topuğu; topukla; **جبح** gibi: onu atıp yerinden giderdiği zaman; ve denir: **تجامحوا**.

**الجماح** **كرمان**: savaştan kaçanlar; İbnü’l-A‘râbî’den.

**الجماح**: ucu (demir) ağızsız küçük bir ok; başı yuvarlaktır; çocuk onunla atmayı öğrenir. Ve denildi: bilakis, yaralamaması için bir çubuğun başına konulan bir hurma veya çamurdur; çocuklar onunla oynarlar. El-Ezherî dedi: onunla kuşa atılır; onu düşürür, öldürmez; ta ki atan onu alsın. Ve ona **جباح** da denir. Ebû Hanîfe dedi: **الجماح**: çocuğun oku; ucuna, ona daha isabetli olsun diye, şişe ağzının bağı miktarınca çiğnenmiş hurma konur; pürüzsüzdür; tüyü yoktur; bazen olur; pürüzsüzdür; tüyü yoktur; bazen üstte de hiç olmaz.

**الجماح**: uçlarında **سنل** benzeri çıkan şey; ancak o, tilki kuyrukları gibi yumuşaktır; tekili **جماحة**dır; yahut o, uçlarında bu çıkan, **الحلي** ve **الصليان** ve benzeri şeylerin başları gibidir. Çoğulu **جماميح**. Şiirde geldi: **جمامح**; zaruret üzere. Bununla Hutay’e’nin sözü kastedilir:
  Sakalsız bıyıklı, hadım edilmiş, **كالجمامح**.

Şiir zarureti dışında ise olmaz; çünkü onda yumuşak harf dördüncüdür; yumuşak harf böyle bir misalde dördüncü olunca elif veya vav veya yâ olur; i‘rab san’atının sağlamlaştırdığı üzere, cem‘ ve tasğîrde onun yâ olarak sabit kalması mutlaka gerekir.

**جماح** ve **جميح** ve **جمح** ve **جموح**; **كتان** ve **زبير** ve **زفر** ve **صبوح** gibi; isimlerdir.

Ve **عبد الله بن جمح** (kesra ile): Abkasî bir şair; Benî Abdülkays’tandır.

**جميح** **كزبير**: erkek (organ). El-Ezherî dedi: Araplar erkeğin erkeğini **جميعا** ve **رميحا** diye adlandırır; kadınınkini **شريحا** diye adlandırır; çünkü o, erkekten **يجمح** eder de başını kaldırır; o ise ondan **مشروحا** olur; yani açılmış.

**جمح** **كزفر**: Benî Numeyr’e ait bir dağdır.

Ve **الجموح** **كصبور**: Müslim b. Amr el-Bâhilî’nin atı.

**الجموح**: hevasına binen adam; onu geri çevirmek mümkün olmaz; bu mecazdır; onu, gemi (dizgin) geri çevirmediği atların **الجموح**luğuna benzetmesinden dolayı. Ve her şey kendi yönü üzere geçip gittiyse, muhakkak **جمح** etmiştir; o **جموح**tur. Şair dedi:
  Azarlayanın azarlaması beni, beyzalar (kılıçlar) —bebekler gibi— (uğruna) alıkoymazken,
  **جامحـا** bir azârımı çıkardım.

Ve kendisine ek olarak hatırlatılanlardandır: **جمحت السفينة تجمح جموحا**: maksadını bıraktı da gemiciler onu zapt edemediler. Ve **جمحت المفازة بالقوم**: uzaklığından dolayı onları (orada) bıraktı/attı; ikisi de mecazdandır.

Ve Kureyş’ten Benî **جمح**: onlar, **جمح** b. Amr b. Husays b. Ka‘b b. Lüeyy oğullarıdır. Ve **سهم**: **جمح**’ın kardeşidir; Benî **سهم**’in ceddi. Zübeyr b. Bekkâr, **جمح**’ın adının **تيم** olduğunu, **سهم**’in adının **زيد** olduğunu; ve Zeyd’in bir hedefe doğru kardeşini geçtiğini; bunun üzerine **تيم**’in ondan **جمح** ettiğini, bu yüzden **جمح** diye adlandırıldığını; Zeyd’in ise onun üzerinde durduğunu, “Zeyd **سهم** etti” denildiğini, bu yüzden **سهما** diye adlandırıldığını iddia etti.

Ve **جمح به مراده**: muradına erişmedi; bu mecazdır.
