# جمد (ج-م-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%85%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Buz demektir

- Harfler: ج - م - د
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [جَامِدَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AF/siga/%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%90%D8%AF%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَاعِلَةً | Donuk | 1 | 1 | [27:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AF/ayet/27:88.md) |

## Mücavir kökler — 11 mücavir (16 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [تقن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%82%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Tign havuzda durgun su kalıntısı demektir
2. [سحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Fışkıran sudur
3. [صنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · İmal ederler
4. [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
5. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Dağ anlamındadır
6. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
7. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
8. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
9. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
10. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Şey
11. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جمد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md), [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md), [ركد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [ذوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Akışkan ve hareketli olan bir maddenin soğuk veya kuruluk etkisiyle katılaşması, donması, akışkanlığını yitirip duraganlaşması |
| Çekirdek Özet 2 | Dışarıdan bakıldığında mutlak durağan, sabit ve hareketsiz sanılan yapıların algısal katılığı |
| Çekirdek Özet 3 | İç dinamizmi ve akışı durmuş, üretkenliğini ve esnekliğini yitirmiş statik durum |
| Kritik Hata Riski | Neml [27:88](https://lisan.digital/tr/ayet/27:88.md) ayetindeki ifadenin dağların kıyametteki dağılması yerine yerkürenin anlık veya kozmik hareketini betimleyen görelilik boyutunu göz ardı edip mutlak hareketsizlik olarak anlaşılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جم | Çokluk, birikme, toplanma ve yoğunlaşma; nitekim [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) dağınığı bir araya getirmeyi, [جمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D9%85.md) suyun veya nesnenin kabarıp birikmesini, [جمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D9%84.md) parçaların tek bir bütün halinde toplanmasını, [جمح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AD.md) ise toplanan gücün kontrolsüzce ileri atılmasını ifade eder | د | Kapı, sınır, durma ve sonlanma imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle, toplanıp biriken kütlenin akışkanlığını bütünüyle yitirerek katılaşması, kaskatı kesilip sabit bir sınıra hapsolması anlamı doğmuştur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, kütle toplama | Bir araya gelme, hacim kazanma ve kütlesel birikim hareketini başlatır. |
| م | Su; akış, sıvı, dalgalanma | Maddenin akışkan, yayılabilen, sıvı ve devingen tabiatını temsil eder. |
| د | Kapı; giriş engeli, eşik, kapanma ve durma | Akışı kesen, geçişi engelleyen, hareketi sınırlandırıp durduran nihai eşiktir. |
| جمد | Akışkan bir kütlenin hareket eşiğine çarparak katılaşması ve durması | Birikmiş akışkan kütlenin (ج + م) kapı ve sınır etkisiyle (د) hareketini durdurması, akışkanlığını yitirerek donup kaskatı bir yapıya bürünmesi sürecidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun, kanın, sütün veya yağın soğuk yahut kuruma sebebiyle akıcılığını yitirip katılaşması, donması, buz haline gelmesi; ayrıca kuraklık sebebiyle toprağın katılaşıp bitki vermez hale gelmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Mütelemmis (Cerîr b. Abdilmesîh) cimriliği ve bereketsizliği yermek için kökü dua/beddua kalıbında kullanmıştır: جَمَادِ لها جَمَادِ ولا تقولي / لها أبداً إذا ذُكِرتْ حَمَادِ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dönemde gözyaşı akmayan kuru göze "aynün cemâd" (عين جماد), yağmur yağmayan kıtlık yılına "senetün cemâd" (سنة جماد), hiçbir canlı barındırmayan sert ve çorak araziye de "ardun cemâd" (أرض جماد) denilmiştir. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça جمد kökü, Batı ve Güney Sami dillerinde genel olarak "katılaşma", "donma", "pıhtılaşma" ve "kuruluktan ötürü sertleşme" semantik ekseninde temsil edilen köklü bir morfolojik mirastır. İbranicede yer alan גָּמַד (gamad) biçimi fiziksel olarak "büzülmek", "kısalmak", "katı ve yoğun bir çekirdek oluşturmak" anlamlarını taşırken, buradan türeyen gōmed sözcüğü kısa ve yoğun bir uzunluk ölçüsünü (arşın/karış) ifade eder. Süryanicede gmad / gmed kökü "bir araya toplanıp sertleşmek", "katılaşmak" manasındadır; Ge’ez (Eski Etiyopya) dilinde ise gəməd "kütük", "kesilmiş katı parça" türevleriyle yaşar. Arapçada kök özellikle sıvının akışkanlığını kaybetmesi, buz tutması (es-selc / el-mâü'l-câmid) ve mecazen hayrın/gözyaşının akmayıp kesilmesi yönünde özelleşmiş ve anlam daralmasıyla kararlılık kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | جم ikili çekirdeğinden türeme | Sıvının kütlesel olarak toplanıp durması, akışkanlığın duraklamasıyla buz ve katı cisim haline gelmesi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice גמד (g-m-d), Süryanice g-m-d | Büzülme, toplanıp katılaşma ve yoğunlaşma anlam ekseninde düzenli fonetik ve semantik denklik mevcuttur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik hipotezler | Katılaşma, büzüşme ve donma kavramı Afro-Asyatik katmanda kütle/toplanma kökleriyle morfolojik paralellik gösterir. | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lisān al-ʿArab; Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جمد | Anlamlı | Katılaşmak, donmak, akmaz olmak | Sıvı veya akışkan cismin soğuk veya kurulukla donması, kaskatı kesilmesi. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [جدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%85.md) | Anlamlı | Kesmek, kökünden koparmak | Bir şeyi hızla veya kökünden kesip ayırmak; cüzam hastalığı da uzuvları kopardığı için bu köktendir. | Kur'an'da geçmez. |
| [مجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AC%D8%AF.md) | Anlamlı | Genişlik, şeref, yücelik | Soyluluk, cömertlik, ahlaki üstünlük ve sınırsız itibar bütünü. | Zıtlık çağrışımı (donukluk yerine şerefin taşması); Kur'an'da geçer. |
| [مدج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AC.md) | Anlamlı | Zifiri karanlık, örtülme | Gecenin her tarafı tamamen örtüp koyulaşması. | Kur'an'da geçmez. |
| [دجم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AC%D9%85.md) | Anlamlı | Uygun düşmek, kaynaşmak | İki şeyin birbiriyle tam uyumlu ve kaynaşmış olması. | Kur'an'da geçmez. |
| [دمج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%AC.md) | Anlamlı | İyice sarılmak, iç içe geçmek, düğümlenmek | Parçaların sıkıca ve boşluksuz birbirine girmesi, sağlam biçimde yuvarlanıp örülmesi. | جمد ile kavramsal akrabalık taşır (yoğunluk ve boşluksuz yapı); Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جمد | Merkez | Maddenin katılaşması ve algısal hareketsizlik | Akışkan veya devingen olanın iç veya dış etkiyle duraganlaşması, donması. | Özünde hareket veya akışkanlık potansiyeli barındıran şeyin katı ve sabit durması. |
| [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) | Komşu | Sarsılmazlık ve yerinde kalma | [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) kökü bir kararın, nesnenin yerinden oynamamasını anlatır; katılık şartı taşımaz. | Sebat ve yerleşiklik bildirir; donma veya soğukluk/kuruma unsuru içermez. |
| [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) | Komşu | Dinlenme, yatışma ve yerleşme | [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) kökü çalkantı ve huzursuzluğun bitip bir mekânda sükûnete ermesidir. | Soğuma ve sükûnet bağı vardır ancak fiziksel katılaşma şart değildir. |
| [ركد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF.md) | Komşu | Rüzgârın, suyun ve hareketin dinmesi | [ركد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%AF.md) kökü akıntının veya rüzgârın durmasıdır; madde donmaz, yalnızca akışı kesilir. | Durgunlaşma durumudur, buz tutma veya madde formunun dönüşmesi söz konusu değildir. |
| [ذوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D8%A8.md) | Zıt | Katının erimesi, akışkan hale gelmesi | [ذوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D8%A8.md) kökü katılaşmış cismin ısıyla sıvıya dönüşmesi ve akmasıdır. | جمد kökünün doğrudan fiziksel ve anlamsal zıddıdır; katılığı çözüp akışkanlığı başlatır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جمد | Katılaşmak, donmak | Sıvının soğuk veya kurulukla sertleşmesi, akıcılığını kaybetmesi. | Kesin |
| Latince | congelare, rigere | Donmak, kaskatı kesilmek | Congelare sıvının katılaşmasını, rigere ise katı, sert ve bükülmez olmayı karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | to freeze, to congeal, to solidify, inert | Donmak, pıhtılaşmak, katılaşmak, eylemsiz | Freeze ısı kaybıyla donmayı, congeal pıhtılaşmayı, inert ise hareketsiz ve tepkisiz kalmayı anlatır. | Kesin |
| Almanca | gefrieren, erstarren | Donmak, katılaşmak | Gefrieren fiziksel donmayı, erstarren ise şok veya soğuk etkisiyle kaskatı ve hareketsiz kesilmeyi tam karşılar. | Kesin |
| Fransızca | geler, se figer, immobile | Donmak, katılaşmak, hareketsiz | Se figer hareketin bir anda donup kalmasını ve pelteleşmeyi ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| جَامِدَةً (İsm-i fâil / Hâl) | Hareketsiz, donuk, sabit sanılan görünüş | Neml [27:88](https://lisan.digital/tr/ayet/27:88.md) ayetinde dağların dışarıdan bakıldığında mutlak biçimde sabit ve çakılı görülmesine rağmen gerçekte bulutlar gibi hareket ettiğini bildiren kozmolojik ve ontolojik bağlam. |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kâinatın yaratılışı ve hareket ontolojisi | Maddenin durağanlığı (sükûn) ile hareketi (hareket) arasındaki ilişki; cisimlerin özünde sabit mi yoksa sürekli hareket halinde mi olduğu meselesi. | Zahirdeki sükûnetin gerisindeki ilahi ve dinamik nizam. |
| Fıkıh | Taharet ve necaset hükümleri | Suyun akıcı (mâi') veya donmuş (câmid) olması hali; donmuş yağa necaset düşerse sadece çevresinin atılması, akıcı yağda ise tamamının etkilenmesi kuralı. | Maddenin akışkanlığını yitirip katılaşmış formda kalması. |
| Tefsir | Neml [27:88](https://lisan.digital/tr/ayet/27:88.md) ayetinin tefsiri | Dağların "câmide" görülmesinin kıyamet sahnelerinden biri mi yoksa dünyanın mevcut dönüşüne ve tektonik hareketine mi işaret ettiği ihtilafı. | İnsan algısındaki yanılsamalı katılık ve mutlak hareketsizlik zannı. |
| Hadis | Ahkâm ve zühd rivayetleri | Donmuş yağ (semn câmid) hükümleri ve kalbin katılığını/hissizliğini niteleyen "cümdü'l-ayn" (gözün yaşarmaması) ifadeleri. | Fiziksel katılık ve ruhsal duyarsızlık/donukluk. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalp ve niyet dinamizmi | Taassup ve donukluk | Hissiyatın ve ibret alma kabiliyetinin donması | Kalbin katılaşması, ayetler karşısında sarsılmaması ve duyarsız kaskatı kesilmesi durumu. | Güçlü |
| İlmi | Doğal yasalar ve algı | Göreli durağanlık | Dış algıdaki sabitliğin altındaki gizli dinamiği fark ettirme | Bilimsel gözlemde donuk ve sabit sanılan madde ve yerkürenin derin bir devinim içinde oluşu. | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal yapı ve kurumlar | Statüko ve kurumsal donma | Değişime direnç ve kurumsal katılık | Toplumların gelişim ve yenilenme süreçlerini durdurarak kendi içine kilitlenip kaskatı kesilmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Sermaye ve servet dolaşımı | Kenz, atıl bırakma ve likidite donması | Paranın tedavülden çekilip atıl kılınması | Servetin akışkanlığını yitirip tek elde hapsedilmesi, piyasayı besleyen dolaşımın buz kesmesi. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz geçişi (faz dönüşümü) ve eylemsizlik momenti | Sıvı bir maddenin entalpi ve entropi değişimiyle katı faza geçmesi, serbest moleküler akışın yerini kristalin ve rijit bir kafes yapısına bırakarak makro düzeyde hareket direncine bürünmesi. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kurumsal skleroz ve bilişsel katılık | Bireylerin veya toplumların yeni enformasyon ve koşullar karşısında düşünce şemalarını esnetememesi, düşüncenin akışkanlığını yitirip dogmatik bir donukluğa teslim olması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece "buz" veya "soğuktan donmuş su" manasına indirgenerek algısal katılık ve dinamizmin zıddı olan durağanlık boyutunun ıskalanması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir varlığın gözlemciye bütünüyle çakılı, sabit ve eylemsiz görünmesine karşın, ilahi kudretin nizamı içinde sürekli ve muazzam bir akış ve hareket halinde bulunabilmesi gerçeği. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Neml [27:88](https://lisan.digital/tr/ayet/27:88.md) ayetindeki tablonun sadece kıyamet koptuktan sonraki bir toz-duman sahnesi sanılması ve ayetin kâinattaki mevcut kusursuz yaratılış sanatına ("san‘allāh") işaret eden ontolojik derinliğinin yok sayılması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsan idrakinin dış görünüşe aldanarak mutlak sabitlik vehmettiği olguların gerisindeki derin ve dinamik ilahi işleyişi deşifre eden anahtar bir köktür. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kâinatın yaratılışı, yerkürenin dengesi ve hareketliliği, Allah'ın her şeyi sapasağlam ve kusursuz yaptığını bildiren ayet bağlamlarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Duyuların sağladığı statik bilginin mutlak hakikat olduğu yanılgısını düzeltir; dışarıdan bakıldığında "donuk/câmid" duran şeylerin hakikatte ilahi bir sevk ve akış içinde olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sıvı ve akıcı olan bir maddenin soğuk, kuruluk veya dış baskı etkisiyle katılaşması, buz kesmesi, akışkanlığını yitirerek durması.
- Soyut anlam: Dış gözlemciye hareketsiz, durağan ve değişmez görünen hal; algısal sabitlik ve statik form.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin akışkanlık ve dönüşüm potansiyelini askıya alarak rijit, eylemsiz ve dışarıdan müdahaleye kapalı bir yapıya bürünmesi.
- LaTeX modeli: $$\lim_{\Delta t \to 0} \frac{\Delta x}{\Delta t} = 0 \implies v_{obs} = 0 \quad \text{iken} \quad v_{real} = \frac{dx}{dt} \neq 0$$
- LaTeX açıklaması: Model, gözlemcinin algıladığı hızın ($v_{obs}$) sıfır olduğunu, yani nesnenin sonlu zaman aralıklarındaki yer değişiminin durağan ve donuk ($0$) sanıldığını; buna karşın nesnenin gerçek ontolojik hızının ($v_{real}$) sıfırdan farklı bir akış ve hareket ($dx/dt \neq 0$) arz ettiğini simgeler. Kökün Kur'an'daki tek kullanımında temsil ettiği "donuk ve sabit sanılma" ile "hakikatte bulutlar gibi akma" arasındaki algı-gerçeklik farkı matematiksel olarak bu bağıntıyla formüle edilir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%85%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Neml 27:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AF/ayet/27:88.md) — جَامِدَةً

وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ

Meal (IK): Sen; dağları görür ve yerinde durur sanırsın. Oysa onlar, bulut geçer gibi geçip giderler. Bu; her şeyi sapasağlam yapan Allah’ın san’atıdır. Muhakkak ki O; yaptıklarınızdan haberdardır.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Buz demektir.
(cim, mim, dal) Camid

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والدال والميم معهما
ج د م، د ج م، م ج د، ج م د، د م ج مستعملات
جدم:
يقال للفرس: اجدم وأقدم إذا هِيج ليمضي، وأقدم أجودهما.
دجم:
يقال انقشعت دُجَمُ الأباطيل، وأنّه لقي دُجَمِ العشقٌ والهوى أي في غمراتِه وظلمِه.
مجد:
المَجدُ: نيل الشَّرف، وقد مَجَدَ الرجل، ومَجُدَ: لغتان، وأمجَدَه كرمُ فعالهِ.
قال زائدة: أحسبنا وأمجدنا والله المجيد.
وتمجد "بفعاله"، ومَجَّدَه خُلُقُه تمجيداً أي تعظيماً.
ومَجَدَتِ الإبلُ مُجُوداً إذا نالت من الكلاءِ قريباً من الشِّبع وعُرفَ ذلك في أجسامها، وأمجَدَ القومُ إبلهم، وذلك في أول الرَّبيع أي أحسنوا رعيها وإسمانها.
جمد:
جَمَدَ الماءُ يجمد جُموداً.
ويقال: لك جامدُ هذا المالِ وذائبهُ، والذائب الظاهر والجامدُ الغائب الباطن.
ويقال: ذاب لفلانٍ عليك حقٌّ أي وجب وظهر.
ومُجَّةٌ جامدةٌ أي صُلبةٌ.
ورجل جامد العين: قل دمعُه.
وسنة جَمادٌ: جامدةٌ لا كلأ فيها ولا خِصبَ.
وعينُ جمادٌ: لا دمع فيها.
والجَمَدُ: الماء الجامدُ.
وأجمد القوم: قلَّ خبيرهم وبخلوا.
والجُدُدُ من أعلامِ الأرضِ كالنَّشز المرتفعِ، ويجمع على أجماد وجِماد.
والجُماديان: اسمان معرفة لشهرين، فإذا أضفت قلت: شهراً جُمادى، وشهر جُمادى دمج: دَمَجتِ الأرنب تدمجُ في عدوها، وهو سرعة تقارب القوائم.
ومتن مُدمجٌ وأعضاءٌ مدمجة كأنها أدرجت وملَّست كما تُمِج الماشِطةُ مِشطة المرأة إذا ضفرت ذوائبها.
وكلُّ ضفيرة منها على جيالها تُسمى دَمجاً واحداً.
ويقال: دمج في بيته أي دخل، والدُّموج الدُّخول.
وقال في إدماج الأعضاء:
حمراء في حاركها دُموجُ

##### Türkçe

باب **الجيم** و**الدال** و**الميم** معهما
**ج د م**، **د ج م**، **م ج د**، **ج م د**، **د م ج** مستعملات

**جدم**:
Ata “**اجدم**” ve “**أقدم**” denir; kışkırtılıp yürüsün diye. “**أقدم**” ikisinin daha iyisidir.

**دجم**:
“Bâtılların **دُجَمُ**’u dağıldı” denir; ve “o, aşkın ve hevânın **دُجَمِ**’ine rastladı” yani onun boğuntularında ve karanlığında.

**مجد**:
**المَجدُ**: şerefi elde etme. Adam **مَجَدَ** oldu; ve **مَجُدَ**: iki lugat. Ve onu, fiillerinin keremi **أمجَدَه**.
Zâide dedi: “Bizi de, bizi daha da **أمجدنا** kıldı; ve Allah **المجيد**’dir.”
Ve “fiilleriyle” **تمجد** etti; ve ahlâkı onu **مَجَّدَه** **تمجيداً**; yani tazim olarak.
Ve develer, otlaktan tokluğa yakın bir pay aldıklarında ve bu bedenlerinde bilindiğinde **مَجَدَتِ الإبلُ مُجُوداً**; ve kavim develerini **أمجَدَ** etti; bu, ilkbaharın başında; yani otlatmasını ve semirtmesini güzel yaptı.

**جمد**:
Su **جَمَدَ** olur; **يجمد**; **جُموداً**.
Ve denir: “Bu malın **جامدُ**’ı ve **ذائبهُ** senindir”; **الذائب** görünen, **الجامدُ** kayıp gizli olandır.
Ve denir: “Falanın senin üzerinde bir hakkı **ذاب** etti”; yani vacip oldu ve ortaya çıktı.
Ve **مُجَّةٌ جامدةٌ**: yani sert.
Ve **رجل جامد العين**: gözyaşı azaldı.
Ve **سنة جَمادٌ**: otun ve bolluğun bulunmadığı donuk (bir yıl).
Ve **عينُ جمادٌ**: onda gözyaşı yoktur.
Ve **الجَمَدُ**: donmuş su.
Ve kavim **أجمد** etti: bilenleri azaldı ve cimrilik ettiler.
Ve yerin alametlerinden **الجُدُدُ**, yükselmiş tümsek gibi; **أجماد** ve **جِماد** üzerine cem olunur.
Ve **الجُماديان**: iki ay için iki marife isimdir; izafet yaptığında “**شهراً جُمادى**” ve “**شهر جُمادى**” dersin.

**دمج**:
Tavşan, koşusunda **دَمَجتِ** eder; **تدمجُ**; o, ayakların birbirine yakın (adımlarla) süratidir.
Ve **متن مُدمجٌ** ve **أعضاءٌ مدمجة**: sanki dürülmüş ve düzleştirilmiş; tıpkı saç örgücüsünün, kadının saçını tarayıp örgülerini ördüğünde tarağı **تُمِج** etmesi gibi.
Ve ondan her bir örgü, kendi sarkıntısı üzerinde, bir tek **دَمجاً** diye adlandırılır.
Ve denir: “Evinde **دمج** etti”; yani girdi; ve **الدُّموج** giriş (girmedir).
Ve uzuvların **إدماج**’ı hakkında dedi:
حمراء في حاركها دُموجُ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجَمْدُ بالتسكين: ما جَمَدَ من الماء، وهو نقيض الذَوْبِ؛ وهو مصدر سميِّ به. الجَمَدُ، بالتحريك: جمع جامِدٍ. يقال: قد كثُر الجَمَدُ. وجَمَدَ الماء يَجْمُدُ جَمْداً وجُموداً، أي قام. وكذلك الدمُ وغيره إذا يَبِسَ. وجُمادى الأولى وجُمادى الاخرة، بفتح الدال من أسماء الشهور، وهو فُعالى من الجَمْدِ. والجُمدُ مثل عُسْرٍ وعُسُرٍ: مكانٌ صلبٌ مرتفعٌ. قال امرؤ القيس:
كَأَنَّ الصُِوارَ إذْ يُجاهِدْنَ غُدْوَةً		على جُمُدٍ خَيْلٌ تَجولٌ بأَجْلالِ
والجمع أَجْماد وجِمادٌ. والجَمادُ بالفتح: الأرض التي لم يصبها مطرٌ. وناقةٌ جَمادٌ: لا لبنَ لها. وسنةٌ جَمادٌ: لا مطر فيها. ويقال للبخيل: جَمادَ له، أي لا زال جامِدَ الحال. وإنما بني على الكسر لأنه معدول عن المصدر، أي الجُمود. كقولهم فَجارِ أي الفَجْرَةُ. وهو نقيض قولهم حَمادِ، بالحاء، في المدح. قال المتلمِّس:
جَمادِ لها جَمادِ ولا تقوليلها أبداً إذا ذُكِرَتْ حَمادِ
أي قولي لها جُموداً، ولا تقولي لها حمداً وشكراً. وعينٌ جَمودٌ: لا دمع لها. والمُجْمِدُ: البَرَمُ. وربما أفاض بالقَداحِ لأجل الأيسار.

##### Türkçe

**الجَمْدُ** (teskîn ile): sudan **جَمَدَ** olan şey; **الذَوْبِ**’un zıddıdır; o, kendisiyle adlandırılmış bir mastardır. **الجَمَدُ** (tahrîk ile): **جامِدٍ**’in cem‘i. Denir: **قد كثُر الجَمَدُ**. Ve su **جَمَدَ يَجْمُدُ جَمْداً وجُموداً**; yani durdu. Kan ve başkası da kuruduğu zaman böyledir. Ve **جُمادى الأولى** ile **جُمادى الاخرة**, **الدال**’ın fethiyle, ayların isimlerindendir; **الجَمْدِ**’den **فُعالى** veznindedir. Ve **الجُمدُ**, **عُسْرٍ** ve **عُسُرٍ** gibi: sert, yüksek bir yerdir. İmru’ul-Kays dedi ki:
كَأَنَّ الصُِوارَ إذْ يُجاهِدْنَ غُدْوَةً		على **جُمُدٍ** خَيْلٌ تَجولٌ بأَجْلالِ
Cem‘i **أَجْماد** ve **جِمادٌ**’dır. Ve **الجَمادُ** (fetha ile): yağmur isabet etmemiş olan yer. Ve **ناقةٌ جَمادٌ**: sütü olmayan. Ve **سنةٌ جَمادٌ**: içinde yağmur olmayan. Ve cimriye denir: **جَمادَ له**; yani hâli donuk olarak hâlâ devam etti. Ancak kesre üzerine bina edildi; çünkü mastardan, yani **الجُمود**’dan, ma‘dûldür. Onların **فَجارِ** demeleri gibi; yani **الفَجْرَةُ**. Ve o, onların övgüde **حَمادِ** (hâ ile) sözlerinin zıddıdır. el-Mutalammis dedi ki:
**جَمادِ** لها **جَمادِ** ولا تقوليلها أبداً إذا ذُكِرَتْ **حَمادِ**
Yani ona **جُموداً** de; ona hamd ve şükür söyleme. Ve **عينٌ جَمودٌ**: gözyaşı olmayan. Ve **المُجْمِدُ**: **البَرَمُ**. Ve bazen **القَداحِ** ile, **الأيسار** için, akıtırdı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج د م
جدم ، جمد ، دجم ، دمج ، مجد ، مدج : مستعملة .
مدج : قال الليث : مُدَّجٌ : اسم سمكة بجرية . وأحسبه معرَّباً .
جدم : قال الليث : يقال للفرس : إجْدَم ، وأقدِم إذا هِيْجَ ليَمْضِيَ ، وأقدِمْ : أجودهما .
( أبو عبيد عن أبي عمرٍ و ) : الجَدَمَةُ : القصير ، وجَمْعُها : جَدَمٌ . وأنشد أبو
الهيثم :
فما ليلى من الهَيْقَاتِ طُولاً
وما ليلى من الجَدَمِ القِصَارِ
والجُدَامُ : أصل السَّعُفِ .
وقال أبو زيد : هو على تلك الدِّجْمَةِ والدِّمَجةِ أي الطريقة .
( ابن الأعرابي ) : نخلة جُدَامِيَّةٌ : كثيرة السعف .
وفي نوادر الأعراب : أجدَمَ النخل ، وزبَّب إذا حَمَلَ حَمْلاً صِيْصَاء .
جمد : ( الليث ) : الجَمَدُ : الماء الجامد ، وقد جَمَدَ يَجْمُدُ جُمُوداً .
ويقال : لك جامد هذا المال وذائبه ، أي ما جَمَدَ منه ، وما ذاب .
ومُخَّةٌ جَامِدَةٌ أي صُلبة ، ورجل جَامِدُ العين إذا قلَّ دَمْعُهُ .
وسنة جَمَادٌ : جَامِدَةٌ لا كَلأَ فيها ولا خِصْبَ ولا مَطَرَ .
وَأجْمَدَ القوم إذا بَخِلُوا ، وقلَّ خيرهم .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : جَمَدَ الرجل يَجْمُدُ فهو جَامِدٌ ، إذا بَخِلَ بما يلزمه من الحق .
وَأَجْمَد يُجْمِدُ إجْمَاداً فهو مُجْمِدٌ إذا كان أميناً بين القوم .
قال : والجامدُ : البخيل .
قال : وقال محمد بن عمران التيمي : إنا والله لا نَجْمُدُ عند الحق ، ولا نتدفق عند الباطل .
واحتجَّ غيره في المُجْمِدِ بقول طرفة :
وأصفر مضبُوحٍ نَظَرْتُ حِوَارَهُ
على النار واستودعته كفَّ مُجْمِدِ
وقال أبو عبيدة : المُجْمِدُ : الأمين مع شح لا يخدع :
وقال خالد : رجل مُجْمِدٌ : بخيل شحيح .
وقال أبو عمرٍ و : استودعت هذا القِدْحَ رجلاً يأخذه بِكِلْتَا يديه فلا يخرج من يديه شيء .
( شمر ) : قال أبو عمرٍ و : الجُمُدُ : مكان حَزْنٌ .
وقال الأصمعي : هو المكان المرتفع الغليظ .
وقال ابن شميل : الجُمُدُ : قارة ليست بطويلة في السماء ، وهي غليظة تَغْلُظُ مرة ، وتلين أخرى ، تُنبت الشجر ، ولا تكون إلا في أرض غليظة ، سُمِّيَت جُمُداً من جُمُودها أي يُبسها .
والجُمُدُ : أصغر الآكام ، يكون مستديراً ، والقارة : مستديرة طويلة في السماء ، ولا ينقادان في الأرض ، وكلاهما غليظ الرأس ، ويسميان جميعاً أكَمَةً .
قال : وجماعة الجُمُد : جِمَادٌ ، يُنبت البَقْلَ والشجر .
قال : وأما الجُمُود فأسهل من الجُمُدِ ، وأشدُّ مخالَطَةً للسُّهُول ، وتكون الجُمُود في ناحيةِ القُفِّ ، وناحيةِ السُّهول .
وقال أبو عمرٍ و : وأرض جَمَادٌ : جَامِدَةٌ لم يُصِبْها مَطَرٌ ، ولا شيء فيها .
وقال الكُمَيتُ :
أمرعَت في نداه إذ قحط القطر فأمسى جَمَادُها ممطورا
ويُجمع الجُمُد : أجْمَاداً أيضاً .
قال لبيد :
فأجمادَ ذي رَقْدٍ فأكنافَ ثادِقٍ
والجَمَادُ : الناقة لا لبن بها .
وسنة جَمَادٌ : لا مطر فيها وقال الشاعر :
وفي السَّنَةِ الجَمَادِ يكُونُ غَيْثاً
إذا لم تُعط درَّتها العَصُوب
( أبو العباس عن ابن الأعرابي ) : الجَوَامِدُ : الأُرَفُ ، وهي الحدود بين الأرضين ، واحدها : جَامِدٌ .
قال : وفلان مُجَامِدِي إذا كان جارك بَيْتَ بَيْتَ ، وكذلك : مُصَاقِبي ، ومُؤَارفي ، ومُتَاخمي .
وفي الحديث : ( إذا وُضِعَتِ الجَوَامِدُ فلا شُفعة ) .
( أبو عمرٍ و ) : سَيْفٌ جَمَّادٌ : صَارِمٌ : وأنشد :
والله لو كُنتمْ بأعلى تَلْعَةٍ
من رأسِ قُنْفُذ أو رُؤُوسِ صِمَادِ
لَسمِعْتُمُ مِنْ حَرِّ وَقْعِ سُيُوفِنَا
ضَرْباً بكُلِّ مُهَنَّدٍ جَمَّادِ
وقال الليث : الجُمَادَيَانِ : اسمان معرفة لشهرين ، فإذا أضفتَ قلتَ : شهرا جُمادى ، وشهر جُمادى .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم : جمادى ستة هي جمادى الآخرة وهي تمام ستة أشهر من أول السنة ، ورَجَبَ هو السابع ، وجُمادى خمسة هي جُمادى الأولى ، وهي الخامسة من أول شهور السنة ، قال لبيد :
حتى إذا سَلَخَا جُمادى ستة
هي جمادى الآخرة .
وقال أبو سعيد : الشتاء عند العرب : جُمَادَى ، لجُمُود الماء فيه ، وأنشد للطِّرِمَّاح :
ليلة هَاجَت جُمادية
ذات صرَ جِربِيَاء النّسام
أي ليلة شتوية ، وقال بعض الأنصار :
إذا جُمادى مَنَعَت قَطْرَهَا
زان جنابي عطَنٌ مُغْضِفَ
( سلمة عن الفرَّاء ) : الجِمَاد : الحجارة ، واحدها : جُمُدٌ .
( الكسائي ) : ظلَّت العين جُمَادَى أي جَامِدَةٌ لا تَدْمَعُ ، وأنشد :
مَنْ يطعم النوم أو يبت جَذَلاً
فالعين منِّي للهَمِّ لم تَنَمِ
ترعَى جُمَادَى النهار خاشِعَةً
والليل منها بِوَاكِفِ سَجِمِ
أي ترعى النهار جَامِدَةً ، فإذا جاءها الليل بكت .
دمج : قال الليثُ : دَمَجَتِ الأرنبُ تَدْمُجُ في عدوهَا ، وهو سرعةُ تقاربِ قوائمها في الأرضِ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) دَمَجَ عليهم وَدَمرَ ، وادْرَمَّجَ ، وتَعلَّى عليهم ، كلٌّ بمعنىَ واحدٍ .
وقال الليثُ : متنٌ مُدْمَجٌ ، وكذلك الأعضاءُ المُدْمَجَةُ كأنها أدمجِتْ ومُلِّسَتْ كما تُدِمجُ الماشطةُ مِشطَة المرأةِ إذا ضفرَتْ ذوائِبَها .
وكُلُّ ضفيرةٍ منها عَلَى حِيالها تُسمَّى دَمجاً وَاحداً .
قال : والدُّمُوجُ : الدُّخُولُ .
وقال أبو عمرٍ و : ليلةٌ دامجةٌ ، وليلٌ دامجٌ أي مظلمٌ .
وقال الأصمعيُّ : تَدَامَجَ القومُ عَلَى فلانٍ تَدَامُجاً إذا تَضَافَرُوا عليهِ .
وصُلحٌ دُمَاجٌ أي مُحْكَمٌ ، وقال ذو الرمةِ :
وإذْ نحنُ أسبابُ المَوَدَّةِ بَيْنَنَا
دُمَاجٌ قُوَاهَا لم يَخُنْهَا وصولُهَا
وادَّمجَ في الشيءِ إدِّماجاً ، وانْدَمَجَ فيه اندماجاً إذا دخل فيه .
( عمرو عن أبيه ) : الدُّمَاجُ : الصلح على دَخَنٍ .
مجد : قال الليث : المَجْدُ : نيل الشرف ، وقد مَجَدَ الرجل ، ومَجُدَ : لغتان ، والمَجْدُ : كرم فعاله ، والله تبارك وتعالى هو المجيد ، تَمَجَّدَ بفعاله ، ومَجَّدَهُ خُلُقُهُ لِعَظَمَتِهِ ، وقال جل وعز : ( ( الْوَدُودُ ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ ) ( البروج : 15 ) .
قال الفرَّاء : خَفَضَهُ يحيى وأصحابه كما قال : ( مُّحِيطٌ بَلْ هُوَ قُرْءَانٌ مَّجِيدٌ ) ( البروج : 21 ) فوصف القرآنَ بالمجَادَةِ . وقال غيره : يُقْرَأُ : ( بل هو قرآنُ مَجِيدٍ ) والقراءة : ( هُوَ قُرْءَانٌ ( ، ومن قرأ : ( قرآنُ مجيدٍ ) ، فالمعنى : بل هو قرآن ربَ مَجِيدٍ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : قرآنٌ مجيد ، المَجيدُ : الرفيع .
وقال أبو إسحاق : معنى المجيدِ : الكريمُ ، فمعنى خفضَ المجيدِ فمن صفة العرش ، ومن رفع فمن صفة ذو .
( أبو عبيد عن أبي عبيدة ) : قال : أهل العالية يقولون : مَجَدْتُ الدابة إذا علفتها ملء بطنها مخففة ، وأهل نجد يقولون : مَجَّدتُها إذا علفتها نصف بطنها .
( شمر عن ابن الأعرابي ) : مَجَدَتِ الإبِلُ إذا وقَعَتْ في مرعًى كثيرٍ واسعٍ .
وأمجَدَهَا المرعى ، وأمجَدتُها أنا ، قال : وقال ابن شميل : إذا شبعت الغنم مَجَدَتِ
الإبل تمجُدُ مَجْداً .
والمَجْدُ : نحوٌ من نصف الشِّبَع ، وقال أبو حَيَّةَ في صفة امرأة :
. . . . . . . . وليسَتْ
بِمَاجِدَةٍ للطعام ولا الشرابِ
أي ليست بكثيرة الطعام ولا الشراب .
وقال الأصمعي : أمجَدْتُ الدابة علفاً : أكثرتُ لها ذلك .
وقال الليث : مَجَدَتِ الإبل مُجُوداً إذا نالت من الكلأ قريباً من الشِّبَعِ ، وعُرف ذلك في أجسامها ، وأمْجَدَ القوم إِبلَهُم ، وذلك في أوَّلِ الربيع .
ومن أمثال العرب ( في كل الشجر نار ، واستَمْجَدَ المَرخ والعَفَار ) أي استكثرا من النار فصلحا للاقتداحِ بهما .
يقال أمْجَدَ فلان عطاءه ، ومَجَّده إذا كثَّره ، قال عديٌّ :
فاشتراني واصطفاني نِعْمَةً
مجَّد الهِنْءَ وأعطاني الثمن
ومَجْدُ : بنت تميم الأدرم بن عامر بن لؤيَ هي أم كلاب وكعب وعامر ، وكُلَيْبٍ بَنِي ربيعةَ بن عامرٍ ، وذكرها لبيدٌ ففخرَ بها :
سَقَى قَوْمِي بَنِي مَجْدٍ وأَسْقَى
نُميراً والقبائلَ من هلال
دجم : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الدُّجُومُ واحدهُمْ : دِجْمٌ ، وهم خاصةُ الخاصةِ ، ومثلهُ : قِدرٌ وقدورٌ .
قال الليث : ويقالُ : انْقَشَعَتْ دُجَمُ الأباطيلِ ، وإنهُ لَفِي دُجَمِ الهوَى أي في غمراتهِ وظُلَمِهِ ، الواحدةُ : دُجْمَةٌ .
( قلت ) : وقال غيرُهُ : دِجْمَةٌ ودِجَمٌ ، وهي العاداتُ :
ودِجْمُ الرجُلِ : صاحِبُهُ وخليلهُ .
وفلانٌ مُداجِمٌ لفلانٍ ، ومُدَامِجٌ لهُ ، وقال رؤبة :
وكَلَّ مِنْ طُولِ النِّضَال أسْهُمُه
واعْتَلَّ إِذْ بَانَ الصِّبَا ودِجَمُهْ

##### Türkçe

ج د م
**جدم** , **جمد** , **دجم** , **دمج** , **مجد** , **مدج** : kullanımdadır.

**مدج** : Leys dedi: **مُدَّجٌ** : bir akarsuda (bulunan) bir balığın adıdır. Ve onu Arapçalaştırılmış sanıyorum.

**جدم** : Leys dedi: Ata: **إجْدَم** denir; ve (yine) **أقدِم** (denir) eğer (at) ürkütülürse yürüsün diye; ve **أقدِمْ**: ikisinin daha iyisidir.

( Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan (ve) ) : **الجَدَمَةُ** : kısa (olan); onun çoğulu: **جَدَمٌ**. Ve Ebû’l-Heysem inşad etti:
فما ليلى من الهَيْقَاتِ طُولاً
وما ليلى من الجَدَمِ القِصَارِ

Ve **الجُدَامُ** : hurma yaprağı saplarının aslıdır.

Ebû Zeyd dedi: O, şu **الدِّجْمَةِ** ve **الدِّمَجةِ** üzerinedir; yani yol, tarz.

( İbnü’l-A‘râbî ) : **نخلة جُدَامِيَّةٌ** : yaprak sapları çok olan (hurma).

A‘râbın nevâdirinde: Hurma **أجدَمَ** etti; ve **زبَّب** etti; taşıması **حَمْلاً صِيْصَاء** (olduğu zaman).

**جمد** : ( Leys ) : **الجَمَدُ** : donmuş sudur; ve (su) **جَمَدَ يَجْمُدُ جُمُوداً** (donar).

Ve denir: Senin için bu malın donuğu ve eriyiği vardır; yani ondan donan ve eriyen.

Ve **مُخَّةٌ جَامِدَةٌ**: yani sert; ve **رجل جَامِدُ العين**: gözyaşı az olunca.

Ve **سنة جَمَادٌ** : **جَامِدَةٌ**; onda ne otlak vardır ne bolluk ne yağmur.

Ve kavim **أجْمَدَ** etti; cimrilik ettikleri ve hayırları azaldığı zaman.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) : Adam **جَمَدَ يَجْمُدُ**; o **جَامِدٌ**’dir; üzerine gerekli olan haktan cimrilik ettiği zaman.

Ve **أَجْمَد يُجْمِدُ إجْمَاداً**; o **مُجْمِدٌ**’dir; kavim arasında emin olduğu zaman.

Dedi: Ve **الجامدُ** : cimridir.

Dedi: Ve Muhammed b. İmrân et-Teymî dedi: Biz, vallahi, hak yanında **نَجْمُدُ** etmeyiz; ve bâtıl yanında taşmayız.

Başkası **المُجْمِدِ** hakkında Tarafe’nin sözüyle delil getirdi:
وأصفر مضبُوحٍ نَظَرْتُ حِوَارَهُ
على النار واستودعته كفَّ مُجْمِدِ

Ebû Ubeyde dedi: **المُجْمِدُ** : cimrilikle beraber emin; aldatmaz.

Hâlid dedi: **رجل مُجْمِدٌ** : cimri, pinti.

Ebû Amr (ve) dedi: Bu **القِدْحَ**’ı, onu iki eliyle alan bir adama emanet ettim; böylece elinden hiçbir şey çıkmaz.

( Şemmer ) : Ebû Amr (ve) dedi: **الجُمُدُ** : sert (engebeli) bir yerdir.

Asma‘î dedi: O, yüksek, kaba yerdir.

İbn Şümeyl dedi: **الجُمُدُ** : gökte uzun olmayan bir kaya kütlesidir; ve o kabadır; bir defa kabalaşır, başka bir defa yumuşar; ağaç bitirir; ancak kaba bir arazide olur; **جُمُداً** diye adlandırıldı, onun **جُمُودها**’sından; yani kuruluğundan.

Ve **الجُمُدُ** : tepeciklerin en küçüğüdür; yuvarlak olur; ve **القارة** : gökte uzun, yuvarlaktır; ve ikisi de yerde yayılıp uzanmaz; ve ikisinin de başı kabadır; ve ikisine birlikte **أكَمَةً** denir.

Dedi: **الجُمُد**’ün topluluğu: **جِمَادٌ**; ot ve ağaç bitirir.

Dedi: **الجُمُود** ise **الجُمُدِ**’den daha düzdür ve düzlüklerle daha çok karışıktır; ve **الجُمُود** uçurum tarafında ve düzlük tarafında olur.

Ebû Amr (ve) dedi: Ve **أرض جَمَادٌ** : **جَامِدَةٌ**; ona yağmur isabet etmemiştir; ve onda hiçbir şey yoktur.

Kümeyt dedi:
أمرعَت في نداه إذ قحط القطر فأمسى جَمَادُها ممطورا

Ve **الجُمُد** ayrıca **أجْمَاداً** diye de çoğul yapılır.

Lebîd dedi:
فأجمادَ ذي رَقْدٍ فأكنافَ ثادِقٍ

Ve **الجَمَادُ** : sütü olmayan dişi devedir.

Ve **سنة جَمَادٌ** : onda yağmur yoktur; şair dedi:
وفي السَّنَةِ الجَمَادِ يكُونُ غَيْثاً
إذا لم تُعط درَّتها العَصُوب

( Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den ) : **الجَوَامِدُ** : **الأُرَفُ**; ve onlar araziler arasındaki sınırlardır; onun teki: **جَامِدٌ**.

Dedi: Ve falan benim **مُجَامِدِي**’mdir; eğer ev ev komşun olursa; ve aynı şekilde: **مُصَاقِبي** ve **مُؤَارفي** ve **مُتَاخمي**.

Hadiste: ( **إذا وُضِعَتِ الجَوَامِدُ فلا شُفعة** ).

( Ebû Amr (ve) ) : **سَيْفٌ جَمَّادٌ** : keskin, katı (kılıç); ve inşad etti:
والله لو كُنتمْ بأعلى تَلْعَةٍ
من رأسِ قُنْفُذ أو رُؤُوسِ صِمَادِ
لَسمِعْتُمُ مِنْ حَرِّ وَقْعِ سُيُوفِنَا
ضَرْباً بكُلِّ مُهَنَّدٍ جَمَّادِ

Leys dedi: **الجُمَادَيَانِ** : iki ay için iki özel isimdir; izafet yaptığın zaman dersin ki: **شهرا جُمادى** ve **شهر جُمادى**.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi: **جمادى ستة** o, **جمادى الآخرة**’dır; ve yılın başından altı ayın tamamıdır; ve **رَجَبَ** yedincidir; ve **جُمادى خمسة** o, **جُمادى الأولى**’dır; ve yılın aylarının başından beşincidir. Lebîd dedi:
حتى إذا سَلَخَا جُمادى ستة
هي جمادى الآخرة .

Ebû Saîd dedi: Araplar yanında kış: **جُمَادَى**’dır; onda suyun donmasından dolayı. Ve Tırimmâh’a ait olarak inşad etti:
ليلة هَاجَت جُمادية
ذات صرَ جِربِيَاء النّسام

Yani kış gecesi. Ensardan bazıları dedi:
إذا جُمادى مَنَعَت قَطْرَهَا
زان جنابي عطَنٌ مُغْضِفَ

( Seleme, Ferrâ’dan ) : **الجِمَاد** : taşlardır; onun teki: **جُمُدٌ**.

( Kisâî ) : Göz **جُمَادَى** kaldı; yani **جَامِدَةٌ**; gözyaşı dökmez. Ve inşad etti:
مَنْ يطعم النوم أو يبت جَذَلاً
فالعين منِّي للهَمِّ لم تَنَمِ
ترعَى جُمَادَى النهار خاشِعَةً
والليل منها بِوَاكِفِ سَجِمِ

Yani gündüzü donuk olarak gözetir; gece ona geldiğinde ağladı.

**دمج** : Leys dedi: Tavşan, koşusunda **دَمَجَتْ تَدْمُجُ**; ve o, ayaklarının yerde birbirine yakın süratle yaklaşmasıdır.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) **دَمَجَ** onlara ve **وَدَمرَ**; ve **ادْرَمَّجَ**; ve onlara üstün geldi; hepsi tek bir anlamdadır.

Leys dedi: **متنٌ مُدْمَجٌ**; ve aynı şekilde **الأعضاءُ المُدْمَجَةُ**; sanki **أدمجِتْ** ve düzleştirildi; tıpkı saç örgücüsünün, kadının saçını ördüğü zaman onun tarağını **تُدِمجُ** etmesi gibi.

Ve onun her bir örgüsü, kendi başına, bir tek **دَمجاً** diye adlandırılır.

Dedi: Ve **الدُّمُوجُ** : giriştir.

Ebû Amr (ve) dedi: **ليلةٌ دامجةٌ** ve **ليلٌ دامجٌ**: yani karanlık.

Asma‘î dedi: Kavim falana karşı **تَدَامَجَ** etti, **تَدَامُجاً**; ona karşı birleşip kenetlendikleri zaman.

Ve **صُلحٌ دُمَاجٌ**: yani sağlamlaştırılmış. Zü’r-Rumme dedi:
وإذْ نحنُ أسبابُ المَوَدَّةِ بَيْنَنَا
دُمَاجٌ قُوَاهَا لم يَخُنْهَا وصولُهَا

Ve bir şeye **ادَّمجَ** eder, **إدِّماجاً**; ve onda **انْدَمَجَ** eder, **اندماجاً**; içine girdiği zaman.

( Amr, babasından ) : **الدُّمَاجُ** : içte bir bulanıklık üzere sulhtur.

**مجد** : Leys dedi: **المَجْدُ** : şerefe erişmektir; ve adam **مَجَدَ** etti, ve **مَجُدَ**: iki lehçedir. Ve **المَجْدُ** : fiillerinin keremidir. Ve Allah, mübarek ve yüce, O **المجيد**’dir; fiilleriyle **تَمَجَّدَ** etti; ve ahlâkı onu **مَجَّدَهُ** etti, büyüklüğünden dolayı. Ve aziz ve celil dedi: ( ( **الْوَدُودُ ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ** ) ( البروج : 15 ) ).

Ferrâ dedi: Yahyâ ve arkadaşları onu cer etti; şu sözü gibi: ( **مُّحِيطٌ بَلْ هُوَ قُرْءَانٌ مَّجِيدٌ** ) ( البروج : 21 ); böylece Kur’an’ı **المجَادَةِ** ile vasfetti. Başkası dedi: Şöyle okunur: ( **بل هو قرآنُ مَجِيدٍ** ); ve kıraat: ( **هُوَ قُرْءَانٌ** (. Ve kim ( **قرآنُ مجيدٍ** ) okursa, anlam: bilakis o, yüce bir Rabbin Kur’an’ıdır.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) : **قرآنٌ مجيد**; **المَجيدُ** : yüce olandır.

Ebû İshâk dedi: **المجيدِ**’in anlamı: kerimdir. Öyleyse **المجيدِ**’in cer edilmesinin anlamı: arşın sıfatındandır; ve ref edilmesinin anlamı: **ذو**’nun sıfatındandır.

( Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den ) : Dedi: Âliye ehli der ki: Ben binek hayvanını **مَجَدْتُ**; karnını dolduracak kadar yemledim; hafifletilmiş (şekliyle). Necd ehli der ki: Onu **مَجَّدتُ**; karnının yarısı kadar yemledim.

( Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den ) : Develer **مَجَدَتِ** etti; geniş, çok bir otlağa düştükleri zaman.

Ve otlak onları **أمجَدَهَا** etti; ve ben onları **أمجَدتُها** ettim. Dedi: İbn Şümeyl dedi: Koyun doyduğu zaman develer **مَجَدَتِ** eder; develer **تمجُدُ مَجْداً**.

Ve **المَجْدُ** : doymanın yarısı gibi bir şeydir. Ebû Hayye, bir kadının vasfında dedi:
. . . . . . . . وليسَتْ
بِمَاجِدَةٍ للطعام ولا الشرابِ

Yani yemek ve içmekte çok değildir.

Asma‘î dedi: Binek hayvanını yemle **أمجَدْتُ**: ona bunu çoğalttım.

Leys dedi: Develer **مَجَدَتِ** eder, **مُجُوداً**; otlaktan doymaya yakın bir pay aldıkları zaman; ve bu, bedenlerinde bilinir. Ve kavim develerini **أمْجَدَ** eder; bu, baharın başındadır.

Arapların darb-ı mesellerindendir: ( Her ağaçta ateş vardır; ve **استَمْجَدَ المَرخ والعَفَار** ); yani ateşi çoğalttılar; böylece ikisi, onlarla ateş çıkarma için elverişli oldu.

Denir: Falan, bağışını **أمْجَدَ** etti; ve onu **مَجَّده** etti; onu çoğalttığı zaman. Adiyy dedi:
فاشتراني واصطفاني نِعْمَةً
مجَّد الهِنْءَ وأعطاني الثمن

Ve **مَجْدُ** : Temîm el-Edram b. Âmir b. Lüeyy’in kızıdır; o, Kilâb ve Ka‘b ve Âmir’in annesidir; ve Rabîa b. Âmir’in oğulları **كُلَيْبٍ**’in (de annesidir). Lebîd onu andı da onunla övündü:
سَقَى قَوْمِي بَنِي مَجْدٍ وأَسْقَى
نُميراً والقبائلَ من هلال

**دجم** : ( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) : **الدُّجُومُ** onların bir teki: **دِجْمٌ**; ve onlar, seçkinlerin seçkinidir. Ve onun benzeri: **قِدرٌ** ve **قدورٌ**.

Leys dedi: Ve denir: **انْقَشَعَتْ دُجَمُ الأباطيلِ**; ve o, hevanın **دُجَمِ**’indedir; yani onun taşkınlıklarında ve karanlıklarında. Tekili: **دُجْمَةٌ**.

( Dedim ) : Ve başkası dedi: **دِجْمَةٌ** ve **دِجَمٌ**; ve onlar âdetlerdir.

Ve **دِجْمُ الرجُلِ** : onun arkadaşı ve dostudur.

Ve falan, falana **مُداجِمٌ**’dir ve ona **مُدَامِجٌ**’dir. Rü’be dedi:
وكَلَّ مِنْ طُولِ النِّضَال أسْهُمُه
واعْتَلَّ إِذْ بَانَ الصِّبَا ودِجَمُهْ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والميم وما يثلثهما)
(جمن) الجيم والميم والنون ليس فيه غير الجُمان، وهو الدرُّ. قال المسيّب([1]):
كجُمانةِ البَحْرِيّ جَاءَ بِها *** غَوّاصُها مِن لُجَّةِ البَحْرِ
 (جمي) الجيم والميم والحرف المعتل كلمةٌ واحدة، وهو الجمَاءُ، وهو الشَّخص. وربّما ضُمّت الجيم. قال:
* وقُرْصَةٍ مثلِ جَُمَاء التُّرْسِ([2]) *
(جمح) الجيم والميم والحاء أصلٌ واحد مطَّرد، وهو ذَهاب الشّيء قُدُماً بغَلَبةٍ وقُوَّة. يقال جَمَح الدّابةُ جِماحاً إذا اعتَزَّ فارسَه حتَّى يغلِبَه. وفرس جَموح. قال:
سَبُوحٌ جَمُوحٌ وإحضارُها *** كمعمعة السَّعَف المُوقدِ([3])وجَمَحَ الصَّبيُّ الكعبَ بالكعبِ، إذا رماه حتَّى يُزيلَه عن مكانه. وفي هذه نظر، لأنها تقال بغير هذا اللفظ، وقد ذكرت([4]). والجُمَّاحُ: سَهم يُجْعَلُ على رأسه طِينٌ كالبُنْدُقة يَرْمي به الصّبيان. قال:
هلْ*  يُبْلِغَنِّيهِمْ إلى الصّباحْ *** هِقْلٌ كأنَّ رَأْسَه جُمَّاحْ([5])قال بعض أهل اللغة : الجَمُوح الرَّاكبُ هواه. فأمّا قوله تعالى: ﴿لَوَلَّوْا إلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ﴾ [التوبة 57]، فإنّه أراد يَسْعَون. وهو ذاك. وقال:
خلعْتُ عِذارِي جامحاً ما يَرُدُّني  *** عن البيض أمثَالِ الدُّمَى زَجْرُ زاجرِ([6])وجَمَحَتِ المرأةُ إلى أهلها: ذهبَتْ من غير إذْن.
(جمخ) الجيم والميم والخاء كلمة واحدة لعلّها في باب الإبدال. يقولون جامَخْت الرجل فاخَرْتُه. وإنما قلنا إنّها من باب الإبدال لأنَّ الميم يجوز أن يكون منقلبةً عن فاء، وهو الجَفْخُ والجخف بمعنىً.
(جمد) الجيم والميم والدال أصلٌ واحد، وهو جُمُود الشيء المائع من بردٍ أو غيره. يقال: جمَدَ الماء يجْمُد. وسنَةٌ جَمادٌ قليلة المطر. وهذا محمولٌ على الأوَّل، كأنَّ مطرها جَمَدَ. وكان الشّيباني يقول: الجماد الأرض لم تمْطرْ. ويقول العرب للبخيل: "جَمادِ له"، أي لا زال جامدَ الحال، وهو خلاف حَمَادِ. قال المتلمّس:
جَمَادِ لها جَمَادِ ولا تقولي *** لها أبداً إذا ذُكِرتْ حَمَادِ([7])(جمر) الجيم والميم والراء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على التجمُّع. فالجمر جمر النّار معروف، الواحد جمرة. والجمّارُ جمّار النخل وجَامُورُهُ أيضاً، وهي شَحْمَةُ النَّخْلة. ويقال جَمَّرَ فلانٌ جيشَه إذا حَبَسَهم في الغَزْوِ ولم يُقْفلْهُمْ([8]) إلى بلادهم. وحَافِرٌ مُجْمَرٌ وقَاحٌ صُلْبٌ مجتمع. والجَمَرات الثلاثُ اللّوَاتي بمكّة يُرْمَيْنَ من ذلك أيضاً، لتَجَمُّعِ ما هناك من الحصى.
وأمّا جمرت العرب فقال قوم: إذا كان في القَبيل ثلاثمائة فارسٍ فهي جَمْرَةٌ. وقال قوم: كلُّ قبيلٍ انضمُّوا وحاربوا غيرَهُم ولم يُحالفوا سواهم فهُمْ جمْرة.
وكان أبو عبيدٍ يقول: جَمَراتُ العرب ثلاث: بنو ضَبَّة بن أُدّ، وبنو نُمير ابن عامر، وبنو الحارث بن كعب، فطَفِئَتْ منهم جمرتان، وبقيت واحدة، طَفِئَت ضبّة لأنها حَالفت الرِّباب، وطَفِئَتْ بنو الحارث لأنّها حالفت مَذْحِجاً، وبقيت نُميرٌ لم تَطْفَأ، لأنّها لم تُحَالِفْ.
ويقال: جَمّرَتِ المرأةُ شَعَْرها، إذا جمَعَتْهُ وعَقَدَتْهُ في قفائها([9]). وهذا جميرُ القوم أي مجتَمِعُهم. وقد أجْمَرَ القوم على الأمر اجتَمَعُوا. وابنُ جَميرٍ: اللّيلُ المظلم.
(جمز) الجيم والميم والزاء أصلٌ واحد، وهو ضَرْبٌ من السَّير. يقال: جَمَزَ البَعيرُ جَمْزاً([10]) وهو أشَدُّ من العَنَق. وسُمِّيَ بَعير النَّجَاشيِّ ([11]) جمّازاً، لسُرْعة سَيره. قال:
أنا النَّجاشيُّ على جَمَّازِ  *** حَادَ ابنُ حَسّانٍَ عن ارتجازِي([12])وحِمَارٌ جَمَزَى أي سريع. قال:
كأنّي وَرَحْلِي إذا رُعْتُها *** على جَمَزَى جازئٍ بالرِّمالِ([13])وشذّت عن هذا القياس كلمةٌ. يقال الجُمْزَة الكتْلةُ من التَّمْر([14]).
 (جمس) الجيم والميم والسّين أصلٌ واحد، من جُمُوس الشَّيء. يقال: جَمَس الوَدَك إذا جَمَدَ. والجَمْسَة البُسْرَة إذا أرْطَبَتْ وهي بعد صُلْبَة.
(جمش) الجيم والميم والشين أصلٌ واحد، وهو جِنْسٌ من الحَلْق. يقال: جَمَشْت الشَّعر إذا حلقْتَه. وشَعَْرٌ جميشٌ. وفي الحديث: "إنْ رَأَيتَ شاةً بخَبْتِ الجَمِيش"، فالخَبْت المفازة، والجَمِيش الذي لا نَبْتَ به. وسنَةٌ جَمُوشٌ إذا احْتَلَقَت النَّبْت. قال رُؤبة:
* أوْ كاحتلاقِ النُّورَةِ الجميشِ([15]) *
ومما شذَّ عن الباب الجَمْش الحَلْبُ بأطراف الأصابع. والجَمْش: الصَّوْت.
(جمع) الجيم والميم والعين أصلٌ واحد، يدلُّ على تَضَامِّ الشَّيء. يقال جَمَعْتُ الشيءَ جَمْعاً. والجُمَّاع الأُشابَةُ من قبائلَ شتَّى. وقال أبو قيس([16]):
ثم تجلّت ولنا غاية  *** من بين جمعٍ غَير جُمَّاعِ([17])ويقال للمرأة إذا ماتت وفي بطنها وَلَدٌ: ماتت بِجُمْع. ويقال هي أنْ تموت المرأة ولم يمسسها رجُلٌ. ومنه قول الدّهناء([18]) * "إنِّي منه بِجُمْعٍ".
والجامع: الأتانُ أوّل ما تَحمِل. وقدرٌ جِماعٌ وجامعة، وهي العظيمة. والجَمْع: كلُّ لونٍ من النّخل لا يُعرف اسمُه، يقال ما أكثر الجَمْعَ في أرضِ بني فلانٍ لنَخْلٍ خرجَ من النّوى. ويقال ضربته بِجُمْعِ كَفِّي وجِمْعُ كَفّي([19]). وتقول: نهبٌ مُجْمَع. قال أبو ذُؤَيب:
وكَأَنَّها بالجِزْعِ جِزْعِ نُبَايِعٍ *** وأولاتِ ذِي الخَرْجاءِ نهْبٌ مُجْمَعُ([20])وتقول استَجْمَعَ الفَرسُ جَرْياً. وجَمْع: مكّة([21])، سمِّي لاجتماع النَّاسِ به وكذلك يوم [الجمعة([22])] . وأجمعت على الأمر إجماعاً وأجمعته. قال الحارث ابن حِلِّزَة:
أجمَعُوا أمرهُمْ بليلٍ فلمَّا *** أصبَحُوا أصبحَتْ لهمْ ضَوضاءُ([23])ويقال فَلاَةٌ مُجْمِعَة([24]): يجتمع الناس فيها ولا يتفرَّقون خَوْفَ الضَّلال. والجوامع: الأغلال. والجَمْعاء من البهائم وغيرها: التي لم يذهَبْ من بدنها شَيء.
 (جمل) الجيم والميم واللام أصلان: أحدهما تجمُّع وعِظَم الخَلْق، والآخر حُسْنٌ.
فالأوّل قولك أجْمَلْتُ الشّيءَ، وهذه جُمْلة الشّيء. وأجمَلْتُه حصّلته. وقال الله تعالى: {وقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلاَ نُزِّلَ عَلَيْهِ القُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً([25]) [الفرقان 32].
ويجوز أنْ يكون الجَمَل من هذا؛ لعِظَم خَلْقه. والجُمَّل: حَبْل غَليظ، وهو من هذا أيضاً. ويقال أجْمَلَ القومُ كثُرت جمالُهم. والجُمَاليّ: الرّجُل العظيم الخَلْق، كأنه شُبِّه بالجمل؛ وكذلك ناقةٌ جُمَالِيَّة. قال الفراء: (جِمَالاَتٌ) جمع جَمَل. والجِمَالات: ما جمع من الحِبال والقُلُوس([26]).
والأصل الآخر الجَمَال، وهو ضدُّ القبح. ورجلٌ جميل وجُمال([27]). قال ابن قتيبة: أصله من الجَمِيل وهو وَدَك الشَّحمِ المُذابِ. يراد أنَّ ماءَ السِّمَنِ يجري في وجهه. ويقال جَمَالَكَ أن تفَعَلَ كذا، أي اجْمُل ولا تَفْعَلْه. قال أبو ذؤيب:
جَمَالَكَ أيُّها القلبُ الجريحُ *** ستَلْقَى مَنْ تُحبُّ فتستريحُ([28])وقالت امرأةٌ لابنتها: "لا تَجَمَّلِي وتَعَفَّفِي" أي كُلِي الجميلَ -وهو الذي ذكرناه من الشَّحم المذاب- واشربي العُفَافَة، وهي البقية من اللبن.
---------------------ــــ
([1]) قصيدة البيت التالي مختلف في نسبتها إلى المسيب بن علس، وإلى الأعشى. وهي في ديوان الأعشى (نسخة رامبور بالهند) كما نبه العلامة الميمني في حواشي الخزانة (3: 216 سلفية). وقد وردت في نسخة (جابر) منسوبة إلى المسيب مخرومة مبتورة. وقد علل البغدادي هذا الخلاف بما نقله: "كان الأعشى راوية المسيب بن علس والمسيب خاله. وكان يطرد شعره ويأخذ منه".
([2]) قبله، كما في اللسان (جمى): * يا أم سلمى عجلي بخرس *
([3]) نسب إلى امرئ القيس في اللسان (جمح) برواية "جموحاً مروحا".
 ([4])أي يقال "جبح" بالباء بدل الميم. ولم ترد هذه المادة في المقاييس، وقد ذكرت في المجمل.
([5]) نسب إلى راجز من الجن في اللسان (جمح).
([6]) البيت في المجمل واللسان (جمح).
([7]) ديوان المتلمس 7 مخطوطة الشنقيطي واللسان (جمد). وفي اللسان: "ولا تقولن". ونبه على رواية أخرى، وهي:
حماد لها حماد ولا تقولي *** طوال الدهر ما ذكرت جماد
 ([8]) يقفلهم: يرجعهم. وفي الأصل: "يقلفهم"، تحريف.
([9]) الفقاء، بالمد : لغة في القفا. قالوا: ولذلك جمع على أقفية.
([10]) ويقال جمزى، أيضاً بالتحريك والقصر.
([11]) هو النجاشي الشاعر، كان معاصرا لحسان بن ثابت وكان يهجو الأنصار، فانبرى له حسان وابنه عبد الرحمن يهاجيانه. انظر الخزانة (2: 106-107).
([12]) البيتان في اللسان (جمز).
([13]) البيت لأمية بن أبي عائذ الهذلي كما في شرح السكري لأشعار الهذليين 184 ومخطوطة الشنقيطي 80 واللسان (جمز). ويروى: "إذا زعتها" بالزاي.
([14]) من التمر والأقط ونحو ذلك، والجمع جمز كغرف.
([15]) وكذا موضعه من الاستشهاد في المجمل واللسان، دون أن يسبق ذكره للنورة، وقبل ذلك بكلام طويل في اللسان: "ونورة جموش وجميش". وحق الاستشهاد أن يكون بعد هذا الكلام الذي فيه ذكر النورة. لكن هذا جاء. والبيت أيضاً في ديوان رؤبة 78.
([16]) هو أبو قيس بن الأسلت. وقصيدته في المفضليات (2: 83-86).
([17]) في اللسان: "حتى انتهينا"، وفي المفضليات: "حتى تجلت".
([18]) هي الدهناء بنت مسحل، امرأة العجاج. قالت للعامل: "أصلح الله الأمير، إني منه بجمع" أي عذراء. "وجمع" في المعنيين تقال بضم الجيم وكسرها.
([19]) بضم الجيم وكسرها.
([20]) من قصيدته العينية في أول ديوانه والمفضليات (2: 221). وفيهما وفي اللسان: "بالجزع بين نبايع وأولات ذي العرجاء". والخرجاء كذلك: موضع.
([21]) تصح على قراءتها بالإضافة؛ وإلا فإن جمعاً اسم للمزدلفة، ولم يذكر أحد أن جمعا هو مكة. وإنما أضافه إليها لتقارب هذه المواضع. وهكذا وردت العبارة في المقاييس والمجمل. وسائر المعاجم وكتب البلدان تنص أن جمعاً هو المزدلفة.
([22]) التكملة من المجمل.
([23]) من معلقته المعروفة.
([24]) في الأصل: "فلانة مجتمعة"، صوابه من المجمل واللسان.
([25]) من الآية 32 في سورة الفرقان. ووقعت الآية محرفة في الأصل إذا جاء أولها: "وقالوا لولا"، وجاء في اللسان (جمل 135): "لولا أنزل"، تحريف أيضاً:
([26]) القلوس: جمع قلس، بفتح القاف. وهو الحبل الغليظ من حبال السفن. وفي الأصل: "الجمال والفلوس" تحريف، وصوابه في المجمل واللسان.
([27]) بضم الجيم وتخفيف الميم وتشديدها أيضاً.
([28]) في ديوانه 68: "القلب القريح".

ـ

##### Türkçe

( **باب الجيم والميم وما يثلثهما** )
( **جمن** ) **الجيم** ve **الميم** ve **النون**’da **الجُمان**’dan başka bir şey yoktur; o da **الدرُّ**’dür. **المسيّب** dedi ki:
كجُمانةِ البَحْرِيّ جَاءَ بِها *** غَوّاصُها مِن لُجَّةِ البَحْرِ

( **جمي** ) **الجيم** ve **الميم** ve illetli harf tek bir kelimedir; o da **الجمَاءُ**’dur; o da **الشَّخص**’tır. Bazen **الجيم** dammeli kılınır. Dedi ki:
* وقُرْصَةٍ مثلِ جَُمَاء التُّرْسِ *

( **جمح** ) **الجيم** ve **الميم** ve **الحاء** tek bir asıldır, düzenli (mutṭarid)dir; o da bir şeyin galebe ve kuvvetle öne doğru gitmesidir. Denir ki: binek hayvanı **جَمَح** eder, **جِماحاً**; süvarisini azizleyip (baş kaldırıp) onu yeninceye kadar. Ve **جَموح** bir at. Dedi ki:
سَبُوحٌ جَمُوحٌ وإحضارُها *** كمعمعة السَّعَف المُوقدِ
Ve çocuk, topuğu topukla **جَمَحَ** etti; onu atıp yerinden giderince. Bunda bir nazar vardır; çünkü bu lafızla değil, başka bir lafızla söylenir; ve zikrettim. Ve **الجُمَّاحُ**: başına fındık gibi bir çamur konulan bir ok; çocuklar onunla atar. Dedi ki:
هلْ*  يُبْلِغَنِّيهِمْ إلى الصّباحْ *** هِقْلٌ كأنَّ رَأْسَه جُمَّاحْ
Dil ehlinden bazıları dedi ki: **الجَمُوح** hevasına binen (hevasını binek edinen)dir. Ama Yüce Allah’ın sözü: ﴿لَوَلَّوْا إلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ﴾ [التوبة 57]; şüphesiz o, “koşarlar”ı murad etti. O da odur. Ve dedi ki:
خلعْتُ عِذارِي جامحاً ما يَرُدُّني  *** عن البيض أمثَالِ الدُّمَى زَجْرُ زاجرِ
Ve kadın, ehline doğru **جَمَحَتْ**: izinsiz gitti.

( **جمخ** ) **الجيم** ve **الميم** ve **الخاء** tek bir kelimedir; belki ibdâl babındadır. Derler: adamla **جامَخْت**; onunla övüştüm. Biz ancak onun ibdâl babından olduğunu söyledik; çünkü **الميم**’in bir fâ’dan dönmüş olması caizdir; o da **الجَفْخُ**’tur; ve **الجخف** de bir manada.

( **جمد** ) **الجيم** ve **الميم** ve **الدال** tek bir asıldır; o da akıcı şeyin soğuktan veya başkasından donmasıdır. Denir: su **جمَدَ** eder, **يجْمُد**. Ve **جَمادٌ** bir sene: az yağmurlu. Bu, birincisine hamledilmiştir; sanki onun yağmuru dondu. **الشّيباني** şöyle derdi: **الجماد** yağmur yağmayan topraktır. Ve Araplar cimriye derler: “**جَمادِ له**”; yani hâli donuk olmaya devam etsin; o, **حَمَادِ**’ın zıddıdır. **المتلمّس** dedi ki:
جَمَادِ لها جَمَادِ ولا تقولي *** لها أبداً إذا ذُكِرتْ حَمَادِ

( **جمر** ) **الجيم** ve **الميم** ve **الراء** tek bir asıldır; toplanmaya delalet eder. **الجمر**: ateşin koru, bilinir; teki **جمرة**’dir. Ve **الجمّارُ**: hurmanın **جمّار**’ı; ve onun **جَامُورُهُ** da; o, hurma ağacının iç yağıdır. Ve denir: falan, ordusunu **جَمَّرَ** etti; onları gazvede alıkoydu ve onları ülkelerine geri döndürmedi. Ve **حَافِرٌ مُجْمَرٌ**: sert, katı, toplanmış. Ve Mekke’de atılan üç **الجَمَرات** da bundandır; orada çakılın toplanmasından dolayı.
Ama Arapların **جمرت**’i: bir kavimde üç yüz süvari olursa o bir **جَمْرَةٌ**’dir, dediler. Bir topluluk da dedi ki: her kabile ki birleştiler ve başkasıyla savaştılar ve kendilerinden başkasıyla ittifak etmediler; işte onlar **جمْرة**’dir.
Ve **أبو عبيدٍ** derdi: Arapların **جَمَراتُ**’ı üçtür: **بنو ضَبَّة بن أُدّ** ve **بنو نُمير ابن عامر** ve **بنو الحارث بن كعب**; onlardan iki kor söndü, biri kaldı: **ضبّة** söndü; çünkü **الرِّباب** ile ittifak etti. Ve **بنو الحارث** söndü; çünkü **مَذْحِجاً** ile ittifak etti. Ve **نُميرٌ** kaldı, sönmedi; çünkü ittifak etmedi.
Ve denir: kadın saçını **جَمّرَتْ**; onu toplayıp ensesinde düğümleyince. Ve bu, kavmin **جميرُ**’idir; yani onların toplanma yeri. Ve kavim iş üzerinde **أجْمَرَ** etti: toplandılar. Ve **ابنُ جَميرٍ**: karanlık gece.

( **جمز** ) **الجيم** ve **الميم** ve **الزاء** tek bir asıldır; o, yürüyüşün bir türüdür. Denir: deve **جَمَزَ** eder, **جَمْزاً**; o, **العَنَق**’tan daha şiddetlidir. Ve **النَّجَاشيِّ**’nin devesine **جمّازاً** adı verildi; yürüyüşünün süratinden dolayı. Dedi ki:
أنا النَّجاشيُّ على جَمَّازِ  *** حَادَ ابنُ حَسّانٍَ عن ارتجازِي
Ve **حِمَارٌ جَمَزَى**: yani hızlı. Dedi ki:
كأنّي وَرَحْلِي إذا رُعْتُها *** على جَمَزَى جازئٍ بالرِّمالِ
Ve bu kıyastan bir kelime şâz oldu: **الجُمْزَة** denir; hurmadan bir kütle.

( **جمس** ) **الجيم** ve **الميم** ve **السّين** tek bir asıldır; şeyin **جُمُوس**’undandır. Denir: iç yağı **جَمَس** etti; donunca. Ve **الجَمْسَة**: **البُسْرَة**’dir; olgunlaşıp yumuşayınca, hâlbuki o daha sert iken.

( **جمش** ) **الجيم** ve **الميم** ve **الشين** tek bir asıldır; o, tıraşın bir cinsidir. Denir: saçı **جَمَشْت**; onu tıraş edince. Ve **شَعَْرٌ جميشٌ**. Hadiste: “**إنْ رَأَيتَ شاةً بخَبْتِ الجَمِيش**”; **الخَبْت** çöl düzlük, **الجَمِيش** ise bitkisi olmayan yerdir. Ve **سَنَةٌ جَمُوشٌ**: bitkiyi yiyip tüketince. **رُؤبة** dedi ki:
* أوْ كاحتلاقِ النُّورَةِ الجميشِ *
Ve babdan şâz olanlardandır: **الجَمْش** parmak uçlarıyla sağmaktır. Ve **الجَمْش**: sestir.

( **جمع** ) **الجيم** ve **الميم** ve **العين** tek bir asıldır; şeyin birbirine bitişmesine delalet eder. Denir: şeyi **جَمَعْتُ**; **جَمْعاً**. Ve **الجُمَّاع**: çeşitli kabilelerden bir topluluktur. **أبو قيس** dedi ki:
ثم تجلّت ولنا غاية  *** من بين جمعٍ غَير جُمَّاعِ
Ve kadın, karnında çocuk olduğu hâlde ölürse ona denir: **ماتت بِجُمْع**. Ve denir: kadın, kendisine bir erkek dokunmamışken ölmesidir. Ondandır **الدّهناء**’nın sözü: “**إنِّي منه بِجُمْعٍ**”.
Ve **الجامع**: dişi eşek, ilk defa hamile kaldığında. Ve **قدرٌ جِماعٌ** ve **جامعة**: büyük olan. Ve **الجَمْع**: hurmanın her rengi ki adı bilinmez; denir: falan oğullarının toprağında **الجَمْع** ne çoktur; çekirdekten çıkmış hurmalar için. Ve denir: onu avucumun **بِجُمْعِ**’ıyla vurdum; ve avucumun **جِمْعُ**’ı. Ve dersin: **نهبٌ مُجْمَع**. **أبو ذُؤَيب** dedi ki:
وكَأَنَّها بالجِزْعِ جِزْعِ نُبَايِعٍ *** وأولاتِ ذِي الخَرْجاءِ نهْبٌ مُجْمَعُ
Ve dersin: at koşuyu **استَجْمَعَ** etti. Ve **جَمْع**: Mekke’dir; insanların orada toplanmasından dolayı böyle adlandırıldı; ve [**الجمعة**] günü de böyledir. Ve iş üzerinde **أجمعت**; **إجماعاً**; ve onu **أجمعته**. **الحارث ابن حِلِّزَة** dedi ki:
أجمَعُوا أمرهُمْ بليلٍ فلمَّا *** أصبَحُوا أصبحَتْ لهمْ ضَوضاءُ
Ve denir: **فَلاَةٌ مُجْمِعَة**: insanlar onda toplanır ve sapma korkusuyla ayrılmazlar. Ve **الجوامع**: bukağılardır. Ve hayvanlardan ve başkalarından **الجَمْعاء**: bedeninden bir şey gitmemiş olandır.

( **جمل** ) **الجيم** ve **الميم** ve **اللام** iki asıldır: biri toplanma ve yaratılışın büyüklüğü, diğeri güzelliktir.
Birincisi: “şeyi **أجْمَلْتُ**” sözündür; ve bu, şeyin **جُمْلة**’sidir. Ve onu **أجمَلْتُ**: onu elde ettim. Yüce Allah dedi ki: {وقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلاَ نُزِّلَ عَلَيْهِ القُرْآنُ جُمْلَةً وَاحِدَةً([25]) [الفرقان 32].
Ve **الجَمَل**’in bundan olması caizdir; yaratılışının büyüklüğünden dolayı. Ve **الجُمَّل**: kalın bir iptir; bu da bundandır. Ve denir: kavim **أجْمَلَ** etti; develeri çoğaldı. Ve **الجُمَاليّ**: yaratılışı büyük adam; sanki deveye benzetildi; ve aynı şekilde **ناقةٌ جُمَالِيَّة**. **الفراء** dedi ki: (**جِمَالاَتٌ**) **جَمَل**’in cem’idir. Ve **الجِمَالات**: iplerden ve **القُلُوس**’tan toplanan şeydir.
Diğer asıl **الجَمَال**’dır; o, çirkinliğin zıddıdır. Ve **رجلٌ جميل** ve **جُمال**. **ابن قتيبة** dedi ki: aslı **الجَمِيل**’dendir; o, eritilmiş yağın iç yağıdır. Murad: semizliğin suyu yüzünde akar. Ve denir: **جَمَالَكَ** şunu yapman; yani güzel davran ve onu yapma. **أبو ذؤيب** dedi ki:
جَمَالَكَ أيُّها القلبُ الجريحُ *** ستَلْقَى مَنْ تُحبُّ فتستريحُ
Ve bir kadın kızına dedi ki: “**لا تَجَمَّلِي وتَعَفَّفِي**”; yani **الجميل**’i ye —o, eritilmiş yağdan zikrettiğimizdir— ve **العُفَافَة**’yi iç; o da sütün artığıdır.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج م د
أنقش وعدك في الجلمد ولا تنقشه في الجمد‏.‏
ومن المجاز‏:‏ جمد لي عليه حق وذاب أي وجب وأحمدته عليه‏:‏ أوجبته‏.‏
وسنة جماد وأرض جماد‏.‏
لا حياً فيهما‏.‏
وناقة جماد‏:‏ لا لبن بها‏.‏
ورجلٌ جامد الكف وجماد الكف ومجمـد‏:‏ بخيل‏.‏
وأجمد القوم‏:‏ بخلوا وقل خيرهم ومن ثم قيل للبرم‏:‏ المجمد وجمدت يده‏.‏
وهو جامد العيـن وجمـاد العيـن وجمودهـا وله عين جمود‏:‏ قليلة الدمع‏.‏
ومازلت أضربه حتى جمد‏.‏
وسيف جماد‏:‏ يجمد من يضرب به‏.‏
قال‏:‏ لسمعتـم مـن ثـم وقع سيوفنا ضربـاً بكـل مهند جماد ولك جامد هذا المال وذائبه‏.‏
وحماد له‏:‏ دعاء على البخيل بجمود الحال ونقيضه حماد له‏.‏
قال المتلمس‏:‏ جماد لها جماد ولا تقولي لها أبداً إذا ذكـرت حمـاد وروي بالعكس الأول بالحاء والثاني بالجيم وأنه يدعو لها ونهى أن تدعو عليها‏.‏

##### Türkçe

ج م د
“Vaadini **الجلمد**’e kazı ve onu **الجمد**’e kazıma.”

Mecazdan: “Bana onun üzerinde bir hak **جمد** etti ve **ذاب** etti”; yani vacip oldu; ve “Onun üzerinde onu bana **أحمدته**”: onu bana vacip kıldın.

**جماد** yılı ve **جماد** yer.
İkisinde de diri yoktur.

**جماد** bir dişi deve: onda süt yoktur.

Ve **جامد الكف** bir adam ve **جماد الكف** ve **مجمـد**: cimri.

“Topluluk **أجمد** etti”: cimrilik ettiler ve hayırları azaldı; bundan dolayı tencereye **المجمد** denildi; ve “eli **جمدت** etti.”

Ve o **جامد العيـن**’dir ve **جمـاد العيـن** ve onun **جمودهـا**’sı; ve onun **جمود** bir gözü vardır: gözyaşı az.

Ve onu dövmeye devam ettim, ta ki **جمد** edinceye kadar.

**جماد** bir kılıç: onunla vurulanı dondurur.

Dedi ki: “Elbette işitirdiniz; sonra kılıçlarımızın vuruşundan, her **مهند** **جماد** ile bir vuruş (işitirdiniz).” Ve senin için bu malın **جامد**’i ve onun **ذائبه**’si vardır.

Ve “ona **حماد**”: cimriye, hâlin donması için bir bedduadır; ve onun zıddı “ona **حماد**”dır.

**المتلمس** dedi ki:
“**جماد** ona **جماد**; ve ona asla deme,
Ne zaman **حمـاد**’ı andığında.”
Ve ilk (kelime) **الحاء** ile, ikincisi **الجيم** ile tersinden rivayet edildi; ve onun, ona dua ettiği ve ona beddua etmesini yasakladığı (şeklinde).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجَمَد، بالتحريك: الماء الجامد. الجوهري: الجَمْد، بالتسكين، ما جَمَد من الماء، وهو نقيض الذوب، وهو مصدر سمي به. والجَمَدُ، بالتحريك، جمع جامد مثل خادم وخدم؛ يقال: قد كثر الجمد. ابن سيده: جمَدَ الماء والدم وغيرهما من السيالات يَجْمُد جُموداً وجَمْداً أَي قام، وكذلك الدم وغيره إِذا يبس، وقد جمد، وماء جَمْد: جامد. وجَمَد الماءُ والعصارة: حاول أَن يَجْمُد. والجَمَد: الثلج. ولَكَ جامدُ المال وذائبُه أَي ما جَمَد منه وما ذاب؛ وقيل: أَي صامته وناطقه؛ وقيل: حجره وشجره. ومُخَّةٌ جامدة أَي صُلْبة. ورجلٌ جامدُ العين: قليل الدمع. الكسائي: ظلت العين جُمادَى أَي جامدةً لا تَدْمَع؛ وأَنشد:
من يَطْعَمِ النَّوْمَ أَو يَبِتْ جَذِلاً،
فالعَيْنُ مِنِّي للهمّ لم تَنَمِ
تَرْعى جُمادَى، النهارَ، خاشعةً،
والليلُ منها بِوَادِقٍ سَجِمِ
أَي ترعى النهار جامدة فإِذا جاء الليل بكت. وعين جَمود: لا دَمْع لها. والجُمادَيان: اسمان معرفة لشهرين، إِذا أَضفت قلت: شهر جمادى وشهرا جمادى. وروي عن أَبي الهيثم: جُمادى ستَّةٍ هي جمادى الآخرة، وهي تمام ستة أَشهر من أَول السنة ورجب هو السابع، وجمادى خمسَةٍ هي جمادى الأُولى، وهي الخامسة من أَول شهور السنة؛ قال لبيد:
حتى إِذا سَلَخا جمادى ستة
هي جمادى الآخرة. أَبو سعيد: الشتاء عند العرب جمادى لجمود الماء فيه؛ وأَنشد للطرماح:
ليلة هاجت جُمادِيَّةً،
ذاتَ صِرٍّ، جِرْبياءَ النسام
أَي ليلة شتوية. الجوهري: جمادى الأُولى وجمادى الآخرة، بفتح الدال فيهما، من أَسماء الشهور، وهو فعالى منَ الجمَد
(* قوله «فعالى من الجمد» كذا
في الأصل بضبط القلم، والذي في الصحاح فعالى من الجمد مثل عسر وعسر). ابن سيده: وجمادى من أَسماء الشهور معرفة سميت بذلك لجمود الماء فيها عند تسمية الشهور؛ وقال أَبو حنيفة: جمادى عند العرب الشتاء كله، في جمادى كان الشتاء أَو في غيرها، أَوَلا ترى أَن جمادى بين يدي شعبان، وهو مأْخوذ من التشتت والتفرق لأَنه في قبَل الصيف؟ قال: وفيه التصدع عن المبادي والرجوع إِلى المخاض. قال الفراء: الشهور كلها مذكرة إِلا جماديين فإِنهما مؤَنثان؛ قال بعض الأَنصار:
إِذا جُمادَى مَنَعَتْ قَطْرَها،
زانَ جِناني عَطَنٌ مُغْضِفُ
(* قوله «عطن» كذا بالأصل ولعله عطل باللام
أي شمراخ النخل.)
يعني نخلاً. يقول: إِذا لم يكن المطر الذي به العشب يزين مواضع الناس فجناني تزين بالنخل؛ قال الفراء: فإِن سمعت تذكير جمادى فإِنما يذهب به إِلى الشهر، والجمع جُماديات على القياس، قال: ولو قيل جِماد لكان قياساً.وشاة جَماد: لا لبن فيها. وناقة جماد، كذلك لا لبن فيها؛ وقيل: هي أَيضاً البطيئة، قال ابن سيده: ولا يعجبني: التهذيب: الجَمادُ البَكيئَة، وهي القليلة اللبن وذلك من يبوستها، جَمَدَت تَجْمُد جموداً. والجَماد: الناقة التي لا لبن بها. وسنة جَماد: لا مطر فيها؛ قال الشاعر: وفي السنة الجَمادِ يكون غيثاً،
إِذا لم تُعْطِ دِرَّتَها الغَضوبُ
التهذيب: سنة جامدة لا كلأَ فيها ولا خصب ولا مطر. وناقة جَماد: لا لبن لها. والجماد، بالفتح: الأَرض التي لم يصبها مطر. وأَرض جماد: لم تمطر؛ وقيل: هي الغليظة. التهذيب: أَرض جَماد يابسة لم يصبها مطر ولا شيء فيها؛ قال لبيد:
أَمْرَعَتْ في نَداهُ، إِذ قَحَطَ القط
ـرُ، فَأَمْسَى جَمادُها مَمْطُورَا
ابن سيده: الجُمْد والجُمُد والجَمَد ما ارتفع من الأَرض، والجمع أَجْماد وجِماد مثل رُمْح وأَرْماح ورِماح. والجُمْد والجُمُد مثل عُسْر وعُسُر: مكان صلب مرتفع؛ قال امرؤ القيس:
كأَنَّ الصِّوارَ، إِذ يُجاهِدْنَ غُدْوة
على جُمُدٍ، خَيْلٌ تَجُولُ بأَجلالِ
ورجل جَماد الكف: بخيل، وقد جَمَد يَجْمُد: بخل؛ ومنه حديث محمد بن عمران التيمي: إِنا والله ما نَجْمُد عند الحق ولا نَتَدَفَّقُ عند الباطل، حكاه ابن الأَعرابي. وهو جامد إِذا بخل بما يلزمه من الحق. والجامد: البخيل؛ وقال المتلمس:
جَمادِ لها جَمادِ، ولا تَقُولَنْ
لها أَبداً إِذا ذُكِرت: حَمادِ
ويروى ولا تقولي. ويقال للبخيل: جَمادِ له أَي لا زال جامد الحال، وإِنما بني على الكسر لأَنه معدول عن المصدر أَي الجمود كقولهم فَجارِ أَي الفجرة، وهو نقيض قولهم حَمادِ، بالحاء، في المدح؛ وأَنشد بيت المتلمس، وقال: معناه أَي قولي لها جُموداً، ولا تقولي لها: حمداً وشكراً؛ وفي نسخة من التهذيب:
حَمادِ لها حَمادِ، ولا تَقُولي
طُوالَ الدَّهْر ما ذُكِرَت: جَمادِ
وفسر فقال: احمدها ولا تذمها.
والمُجْمِدُ: البَرِمُ وربما أَفاض بالقداح لأَجل الإِيسار. قال ابن سيده: والمجمد البخيل المتشدّد؛ وقيل: هو الذي لا يدخل في الميسر ولكنه يدخل بين أَهل الميسر، فيضرب بالقداح وتوضع على يديه ويؤتمن عليها فيلزم الحق من وجب عليه ولزمه؛ وقيل: هو الذي لم يفز قدحه في الميسر؛ قال طرفة بن العبد في المجمد يصف قِدْحاً:
وأَصْفَرَ مَضْبوحٍ نَظَرْتُ حَويرَه
على النار، واسْتَوْدَعْتُه كَفَّ مُجْمِد
قال ابن بري: ويروى هذا البيت لعدي بن زيد؛ قال وهو الصحيح، وأَراد بالأَصفر سهماً. والمضبوح: الذي غيرته النار. وحويرُه: رجوعه؛ يقول: انتظرت صوته على النار حتى قوّمته وأَعلمته، فهو كالمحاورة منه، وكان الأَصمعي يقول: هو الداخل في جمادى، وكان جمادى في ذلك الوقت شهر برد. وقال ابن الأَعرابي: سمي الذي يدخل بين أَهل الميسر ويضرب بالقداح ويؤتمن عليها مُجْمِداً لأَنه يُلْزِمُ الحق صاحبه؛ وقيل: المجمد هنا الأمين: التهذيب: أَجْمَدَ يُجْمِدُ إِجْماداً، فهو مُجْمد إِذا كان أَميناً بين القوم. أَبو عبيد: رجل مُجْمِد أَمين مع شح لا يخدع. وقال خالد: رجل مُجْمِد بخيل شحيح؛ وقال أَبو عمرو في تفسير بيت طَرفة: استودعت هذا القدح رجلاً يأْخذه بكلتا يديه فلا يخرج من يديه شيء.
وأَجْمَد القوم: قلَّ خيرهم وبخلوا.
والجَماد: ضرب من الثياب؛ قال أَبو دواد:
عَبَقَ الكِباءُ بهنّ كل عشية،
وغَمَرْنَ ما يَلْبَسْنَ غَيْرَ جَماد
ابن الأَعرابي: الجوامد الأُرَفُ وهي الحدود بين الأَرضين، واحدها جامد، والجامد: الحد بين الدارين، وجمعه جَوامد. وفلان مُجامدي إِذا كان جارك بيتَ بيتَ، وكذلك مُصاقِبي ومُوارِفي ومُتاخِمِي. وفي الحديث: إِذا وقعت الجَوامِدُ فلا شُفْعَة، هي الحدود. الفراء: الجِماد الحجارة، واحدها جَمَد. أَبو عمرو: سيف جَمَّاد صارم؛ وأَنشد:
والله لو كنتم بأَعْلَى تَلْعَة
من رأْسِ قُنْفُذٍ، آو رؤوسِ صِماد،
لسمعتم، من حَرِّ وَقْعِ سيوفنا،
ضرباً بكل مهنَّد جَمَّاد
والجُمُدُ: مكان حزن؛ وقال الأَصمعي: هو المكان المرتفع الغليظ؛ وقال ابن شميل: الجُمُد قارة ليست بطويلة في السماء وهي غليظة تغلظ مرة وتلين أُخرى، تنبت الشجر ولا تكون إِلا في أَرض غليظة، سميت جُمُداً من جُمُودها أَي من يبسها. والجُمُد: أَصغر الآكام يكون مستديراً صغيراً، والقارة مستديرة طويلة في السماء، ولا ينقادان في الأَرض وكلاهما غليظ الرأْس ويسميان جميعاً أَكمة. قال: وجماعة الجُمُد جِماد ينبت البقل والشجر؛ قال: وأَما الجُمُود فأَسهل من الجُمُد وأَشد مخالطة للسهول، ويكون الجُمُود في ناحية القُفِّ وناحية السهول، وتجمع الجُمُد أَجْماداً أَيضاً؛ قال لبيد:فأَجْمادُ ذي رَنْدٍ فأَكنافُ ثادِق
والجُمُد: جبل، مثل به سيبويه وفسره السيرافي؛ قال أُمية بن أَبي الصلت: سُبحانه ثم سبحاناً يَعود له،
وقَبْلَنا سَبَّحَ الجُوديُّ والجُمُد
والجُمُد، بضم الجيم والميم وفتحهما: جبل معروف؛ ونسب ابن الأَثير عجز هذا البيت لورقة بن نوفل.
ودارة الجُمُد: موضع؛ عن كراع.
وجُمْدان: موضع بين قُدَيْد وعُسْفان؛ قال حسان:
لقد أَتى عن بني الجَرْباءِ قولُهُمُ،
ودونهم دَفُّ جُمْدانٍ فموضوعُ
وفي الحديث ذكر جُمْدان، بضم الجيم وسكون الميم، وفي آخره نون: جبل على ليلة من المدينة مر عليه سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فقال: هذا جُمْدان سَبَقَ المُفَرِّدون.

##### Türkçe

**الجَمَد**، harekeli olarak: donmuş su. el-Cevherî: **الجَمْد**، sükûnlu olarak, sudan donan şey; ve o, erimenin zıddıdır; ve o, kendisiyle adlandırılmış bir masdardır. Ve **الجَمَدُ**، harekeli olarak, **جامد**’in çoğuludur; **خادم** ve **خدم** gibi; denir: **الجمد** çoğaldı. İbn Sîde: suyu ve kanı ve bunların dışındaki akışkanları **جمَدَ**; **يَجْمُد** **جُموداً** ve **جَمْداً**: yani durdu; kan ve başkası da, kuruduğu zaman böyledir; ve donmuştur. Ve **ماء جَمْد**: donmuş. Ve su ve özsu **جَمَد**: donmaya çalıştı. Ve **الجَمَد**: kar. Ve senin için malın donuğu ve eriyiği vardır; yani ondan donan ve eriyen; ve denildi: yani susanı ve konuşanı; ve denildi: taşı ve ağacı. Ve donmuş bir ilik: yani sert. Ve gözü donmuş bir adam: az gözyaşlı. el-Kisâî: göz **جُمادَى** kaldı: yani donmuş, gözyaşı dökmez; ve şu beyit okundu:

من يَطْعَمِ النَّوْمَ أَو يَبِتْ جَذِلاً،
فالعَيْنُ مِنِّي للهمّ لم تَنَمِ
تَرْعى جُمادَى، النهارَ، خاشعةً،
والليلُ منها بِوَادِقٍ سَجِمِ

Yani: gündüzü donmuş olarak gözetler; gece gelince ağlar. Ve **عين جَمود**: gözyaşı olmayan. Ve **الجُمادَيان**: iki aya özel iki isimdir; izafet yaptığında dersin: **شهر جمادى** ve **شهرا جمادى**. Ebû’l-Heysem’den rivayet edildi: **جُمادى ستَّةٍ** o, **جمادى الآخرة**’dir; ve o, yılın başından altı ayın tamamıdır; ve **رجب** yedincidir. Ve **جمادى خمسَةٍ** o, **جمادى الأُولى**’dır; ve o, yılın başından ayların beşincisidir; Lebîd dedi:

حتى إِذا سَلَخا جمادى ستة

O, **جمادى الآخرة**’dir. Ebû Saîd: Araplar yanında kış, içindeki suyun donması sebebiyle **جمادى**’dır; ve et-Tırimmâh’tan şu okundu:

ليلة هاجت جُمادِيَّةً،
ذاتَ صِرٍّ، جِرْبياءَ النسام

Yani: kış gecesi. el-Cevherî: **جمادى الأُولى** ve **جمادى الآخرة**; ikisinde de **الدال**’ın fethiyle; ayların isimlerindendir; ve o, **الجمَد**’den **فعالى**’dır
(* Onun sözü: «فعالى من الجمد» asılda kalemle ضبط edildiği üzere böyledir; صحاح’ta olan ise: **الجمَد**’den **فعالى**; **عسر** ve **عسر** gibi.)

İbn Sîde: ve **جمادى** ayların isimlerindendir; özel isimdir; aylar adlandırılırken içindeki suyun donması sebebiyle böyle adlandırıldı. Ebû Hanîfe dedi: Araplar yanında **جمادى** bütün kıştır; kış **جمادى**’da da olsa, başkasında da olsa; görmez misin ki **جمادى** **شعبان**’ın önündedir; o ise, yazın önünde olduğu için dağılma ve ayrılmadan alınmıştır? Dedi: ve onda başlangıçlardan ayrılma ve doğum sancılarına dönüş vardır. el-Ferrâ dedi: ayların hepsi müzekkerdir; iki **جمادى** hariç; çünkü ikisi müennestir; Ensâr’dan biri dedi:

إِذا جُمادَى مَنَعَتْ قَطْرَها،
زانَ جِناني عَطَنٌ مُغْضِفُ

(* Onun sözü «عطن» asılda böyledir; belki **عطل** (لام ile)dir; yani hurma salkımının şemrâhı.)

Yani hurma. Diyor ki: insanların yerlerini süsleyen otun kendisiyle süslendiği yağmur olmadığında, benim bahçelerim hurmayla süslenir. el-Ferrâ dedi: eğer **جمادى**’nın müzekker kılındığını işitirsen, ancak onu aya götürür; çoğulu kıyasa göre **جُماديات**’tır. Dedi: eğer **جِماد** denilseydi kıyas olurdu. Ve **شاة جَماد**: içinde süt yoktur. Ve **ناقة جماد**: aynı şekilde, içinde süt yoktur; ve denildi: o ayrıca yavaştır. İbn Sîde dedi: hoşuma gitmez. et-Tehzîb: **الجَمادُ** **البَكيئَة**’dir; o, az sütlü olandır; bu, onun kuruluğundandır; **جَمَدَت** **تَجْمُد** **جموداً**. Ve **الجَماد**: sütü olmayan deve. Ve **سنة جَماد**: içinde yağmur olmayan; şair dedi:

وفي السنة الجَمادِ يكون غيثاً،
إِذا لم تُعْطِ دِرَّتَها الغَضوبُ

et-Tehzîb: **سنة جامدة**: içinde otlak yoktur, bolluk yoktur, yağmur yoktur. Ve **ناقة جَماد**: sütü yoktur. Ve **الجماد**، fetih ile: yağmur isabet etmemiş yer. Ve **أَرض جماد**: yağmur yağmamış; ve denildi: o, sert-kalın olandır. et-Tehzîb: **أَرض جَماد** kuru; ona yağmur isabet etmemiş ve onda hiçbir şey yoktur; Lebîd dedi:

أَمْرَعَتْ في نَداهُ، إِذ قَحَطَ القط
ـرُ، فَأَمْسَى جَمادُها مَمْطُورَا

İbn Sîde: **الجُمْد** ve **الجُمُد** ve **الجَمَد** yerden yükselen şeydir; çoğulu **أَجْماد** ve **جِماد**; **رُمْح** ve **أَرْماح** ve **رِماح** gibi. Ve **الجُمْد** ve **الجُمُد**; **عُسْر** ve **عُسُر** gibi: sert, yüksek yer; İmru’ul-Kays dedi:

كأَنَّ الصِّوارَ، إِذ يُجاهِدْنَ غُدْوة
على جُمُدٍ، خَيْلٌ تَجُولُ بأَجلالِ

Ve **رجل جَماد الكف**: cimri; ve **جَمَد** **يَجْمُد**: cimrilik etti. Ondan, Muhammed b. İmrân et-Teymî hadisi: “Biz, vallahi, hak yanında **نَجْمُد** etmeyiz ve bâtıl yanında taşmayız”; İbnü’l-A‘râbî onu nakletti. O, kendisine gerekli olan haktan cimrilik ettiğinde **جامد**’dir. Ve **الجامد**: cimri. el-Mutalammis dedi:

جَمادِ لها جَمادِ، ولا تَقُولَنْ
لها أَبداً إِذا ذُكِرت: حَمادِ

Ve “ولا تقولي” diye de rivayet edilir. Cimriye denir: **جَمادِ له**; yani hâli donuk olmaya devam etsin. Ancak kesre üzerine bina edildi; çünkü masdardan çevrilmiştir; yani **الجمود**’dan; “**فَجارِ**” demeleri gibi; yani **الفجرة**; ve o, övgüde “**حَمادِ**” (ح ile) sözlerinin zıddıdır. el-Mutalammis’in beytini okuttu ve dedi: manası: yani ona **جُموداً** de; ona “hamd ve şükür” deme. et-Tehzîb’in bir nüshasında:

حَمادِ لها حَمادِ، ولا تَقُولي
طُوالَ الدَّهْر ما ذُكِرَت: جَمادِ

Ve açıkladı; dedi: onu öv, onu yerme.

Ve **المُجْمِدُ**: **البَرِمُ**’dur; ve bazen kolaylık için oklarla paylaştırır. İbn Sîde dedi: ve **المجمد** sıkı cimridir; ve denildi: o, kumara girmez; fakat kumar ehlinin arasına girer; oklarla vurur; onlar onun elleri üzerine konur ve ona emanet edilir; böylece üzerine vacip olan kimseye hakkı ilzam eder ve ona lazım kılar. Ve denildi: o, kumarda oku kazanmayan kimsedir. Tarafe b. el-‘Abd, **المجمد** hakkında, bir oku vasfederek dedi:

وأَصْفَرَ مَضْبوحٍ نَظَرْتُ حَويرَه
على النار، واسْتَوْدَعْتُه كَفَّ مُجْمِد

İbn Berrî dedi: bu beyit ‘Adî b. Zeyd’e de rivayet edilir; ve o, doğrusudur. Ve **الأَصفر** ile bir oku kastetti. Ve **المضبوح**: ateşin değiştirdiği. Ve **حويرُه**: geri dönüşü. Diyor ki: ateş üzerinde sesini bekledim; ta ki onu doğrulttum ve işaretledim; o, ondan bir muhavere gibidir. el-Asma‘î derdi ki: o, **جمادى**’ya giren kimsedir; ve o vakitte **جمادى** soğuk ayıydı. İbnü’l-A‘râbî dedi: kumar ehlinin arasına giren, oklarla vuran ve onlara emanet edilen kimseye **مُجْمِداً** denildi; çünkü o, hakkı sahibine ilzam eder. Ve denildi: buradaki **المجمد** emin kimsedir. et-Tehzîb: **أَجْمَدَ** **يُجْمِدُ** **إِجْماداً**; o, kavim arasında emin olduğunda **مُجْمد**’dir. Ebû ‘Ubeyd: **رجل مُجْمِد**: hile yapmayan, cimrilikle beraber emin. Hâlid dedi: **رجل مُجْمِد**: cimri, pinti. Ebû ‘Amr, Tarafe’nin beytinin tefsirinde dedi: bu oku iki eliyle alan bir adama emanet ettim; onun ellerinden hiçbir şey çıkmaz.

Ve **أَجْمَد القوم**: hayırları azaldı ve cimrilik ettiler.

Ve **الجَماد**: elbiselerden bir türdür; Ebû Duvâd dedi:

عَبَقَ الكِباءُ بهنّ كل عشية،
وغَمَرْنَ ما يَلْبَسْنَ غَيْرَ جَماد

İbnü’l-A‘râbî: **الجوامد** **الأُرَفُ**’tur; o, araziler arasındaki sınırlardır; tekili **جامد**’dir. Ve **الجامد**: iki ev arasındaki sınırdır; çoğulu **جَوامد**’dir. Ve falan **مُجامدي**’dir; eğer komşun ev ev ise; aynı şekilde **مُصاقِبي** ve **مُوارِفي** ve **مُتاخِمِي**. Hadiste: “**الجَوامِدُ** vuku bulduğunda şuf‘a yoktur”; o, sınırlardır. el-Ferrâ: **الجِماد** taşlardır; tekili **جَمَد**’dir. Ebû ‘Amr: **سيف جَمَّاد** keskin, kat‘îdir; ve şu okundu:

والله لو كنتم بأَعْلَى تَلْعَة
من رأْسِ قُنْفُذٍ، آو رؤوسِ صِماد،
لسمعتم، من حَرِّ وَقْعِ سيوفنا،
ضرباً بكل مهنَّد جَمَّاد

Ve **الجُمُدُ**: engebeli yer. el-Asma‘î dedi: o, yüksek, sert yerdir. İbn Şümeyl dedi: **الجُمُد** göğe doğru uzun olmayan bir kayalıktır; ve kalındır; bir kere sertleşir, başka bir kere yumuşar; ağaç bitirir; ancak sert arazide olur; kuruluğundan, yani sertliğinden dolayı **جُمُداً** diye adlandırıldı. Ve **الجُمُد**: küçük, yuvarlak, küçük tepeciklerin en küçüğüdür; ve **القارة** yuvarlak, göğe doğru uzundur; ikisi de arazide boyun eğmez; ikisi de başı kalındır; ve ikisine birlikte **أَكمة** denir. Dedi: **الجُمُد**’ün topluluğu **جِماد**’dır; ot ve ağaç bitirir. Dedi: **الجُمُود** ise **الجُمُد**’den daha düzdür ve düzlüklerle daha çok karışıktır; ve **الجُمُود** **القُفِّ** tarafında ve düzlükler tarafında olur. Ve **الجُمُد** ayrıca **أَجْماد** olarak da toplanır; Lebîd dedi: **فأَجْمادُ ذي رَنْدٍ فأَكنافُ ثادِق**

Ve **الجُمُد**: bir dağdır; Sîbeveyh onunla örnek verdi; es-Sîrâfî onu açıkladı. Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi:

سُبحانه ثم سبحاناً يَعود له،
وقَبْلَنا سَبَّحَ الجُوديُّ والجُمُد

Ve **الجُمُد**، **الجيم** ve **الميم**’in dammesiyle ve fethiyle: bilinen bir dağdır. İbnü’l-Esîr bu beytin ikinci mısraını Varaka b. Nevfel’e nisbet etti.

Ve **دارة الجُمُد**: bir yerdir; Kurâ‘dan.

Ve **جُمْدان**: **قُدَيْد** ile **عُسْفان** arasında bir yerdir; Hassân dedi:

لقد أَتى عن بني الجَرْباءِ قولُهُمُ،
ودونهم دَفُّ جُمْدانٍ فموضوعُ

Hadiste **جُمْدان** zikredildi; **الجيم**’in dammesiyle, **الميم**’in sükûnuyla; sonunda **نون** ile: Medine’den bir gecelik mesafede bir dağdır; Efendimiz Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, onun yanından geçti de dedi: “Bu **جُمْدان**’dır; **المُفَرِّدون** öne geçti.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج م د * * الجَمْدُ * بوزن الفلس ما جمد من الماء وهو ضد الذوب وهو مصدر سمي به و * الجَمَدُ * بفتحتين جمع * جَامِدٍ * كخادم وخدم و * جَمَدَ * الماء أي قام وبابه نصر ودخل و * جُمَادَى * الأولى وجمادى الآخرة بفتح الدال فيهما

##### Türkçe

* ج م د * * **الجَمْدُ** * (vezin olarak) **الفلس** vezninde: sudan donmuş olan şeydir; o, erimenin zıddıdır; o bir mastardır, onunla adlandırılmıştır. Ve * **الجَمَدُ** * (iki fetha ile): **جَامِدٍ**’in cem‘idir; **خادم** ve **خدم** gibi. Ve * **جَمَدَ** * su; yani durdu (katılaştı); onun bâbı **نصر** ve **دخل**’dir. Ve * **جُمَادَى** * الأولى ve **جمادى الآخرة**: ikisinde de **الدال**’in fethasıyladır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

جمد الماء وكل سائل، كنصر وكرم، يجمد جمدا، أي قام، وهو ضد ذاب وكذلك غيره إذا يبس، فهو جامد وجمد، الأخير بفتح فسكون، سمي بالمصدر. وجمد الماء والعصارة تجميدا: حاول أن يجمد. والجمد، محركة، الثلج. والجمد جمع جامد، مثل خادم، و الجمد: الماء الجامد. ومن المجاز: الجماد، كسحاب: الأرض، والسنة لم يصبها مطر، قال الشاعر:
  وفي السنة الجماد يكون غيثا                      إذا لم تعط درتها العصوب وفي التهذيب: سنة جامدة: لاكلأ فيها ولا خصب ولا مطر. وأرض جماد: يابسة لم يصبها مطر ولا شيء فيها. قال لبيد.

  أمرعت في نداه إذ قحط القط                      ر فأمسى جمادها ممطـورا وأرض جماد: لم تمطر، وقيل هي الغليظة. والجماد: النقة البطيئة، قال ابن سيده: ولا يعجبني والصحيح أنها التي لا لبن لها، وهو مجاز. وكذلك شاة جماد. وفي التهذيب: الجماد: البكيئة، وهي القليلة اللبن، وذلك من يبوستها. جمدت تجمد جمودا. والجماد ضرب من الثياب والبرود، ويكسر. قال أبو دواد:
  عبق الكباء بهن كل عشـية                      وغمرن ما يلبسن غير جماد ويقال للبخيل جماد له، كقطام، ذما، أي لا زال جامد الحال، وإنما بني على الكسر لأنه معدول عن المصدر، أي الجمود، كقولهم فجار. أو هو، أي البخيل جماد الكف والجامد. وقد جمد يجمد، إذا بخل، وهو مجاز. ومنه الحديث إنا والله ما نجمد عند الحق، ولا نتدفق عند الباطل، حكاه ابن الأعرابي. وهو جامد، إذا بخل بما يلزمه من الحق. وجماد: نقيض قولهم حماد، بالحاء في المدح، وسيأتي. قال المتلمس:
  جماد لها جماد ولا تقولن                      لها أبدا إذا ذكرت حماد

  وجمادى، كحبارى: من أسماء الشهور العربية. وهما جماديان، فعالى من الجمد، معرفة لكونها علما على الشهر مؤنثة، سميت بذلك لجمود الماء فيها عند تسمية الشهور. قال الفراء: الشهور كلها مذكرة إلا جماديين فإنهما مؤنثان. قال بعض الأنصار:
  إذا جمادى منعت قطرها                      زن جناني عطن مغضف يعني نخلا. يقول: إذا لم يكن المطر الذي به العشب يزين مواضع الناس فجناني مزينة بالنخل. قال الفراء: فإن سمعت تذكير جمادى فإنما يذهب به إلى الشهر. ج جماديات. على القياس، ولو قيل جماد لكان قياسا. وروي عن أبي الهيثم جمادى خمسة، هي جمادى الأولى، وهي الخامسة من أول شهور السنة، وجمادى ستة، هي جمادى الآخرة، وهي تمام ستة أشهر من أول السنة، ورجب هو السابع، قال لبيد:
  حتى إذا سلخا جمادى سـتة                      جزآ فطال صيامه وصيامها هي جمادى الآخرة. وفي شرح شيخنا ناقلا عن الغنوي عن ابن الأعرابي بإضافة جمادى إلى ستة وقال: أراد ستة أشهر الشتاء، وهي أشهر الندى. وكان أبو عمرو الشيباني ينشده بخفض ستة ويقول: أراد جمادى ستة أشهر، فعرف بجمادى. وروى بندار بنصب ستة على الحال، أي تتمة ستة على الحال، أي تتمة ستة، أراد الآخرة. وقال أبو سعيد: الشتاء عند العرب جمادى، لجمود الماء فيه. وأنشد للطرماح.

  ليلة هاجـت جـمـادية                      ذات صر جربياء النسام أي ليلة شتوية. وعن الكسائي: ظلت العين جمادى، أي جامدة لا تدمع، وأنشد.

  من يطعم النوم أو يبت جذلا                      فالعين مني للهم لم تـنـم
  ترعى جمادى النهار خاشعة                      والليل منها بوادق سـجـم أي ترعى النهار جامدة، فإذا جاء الليل بكت. وعين جمود، كصبور: لا دمع لها. ورجل جامد العين: قليل الدمع، وهو مجاز. وفي المحكم: الجمد، بالضم وبضمتين مثل عسر وعسر، والجمد، بالتحريك: ما ارتفع من الأرض. ج أجماد وجماد، الأخير بالكسر، مثل رمح وأرماح ورماح. ومكان جمد: صلب مرتفع. قال امرؤ القيس:
  كأن الصوار إذ يجاهدن غدوة                      على جمد خيل تجول بأجلال

  والجمد: مكان حزن. وقال الأصمعي: هو المكان المرتفع الغليظ. وقال ابن شميل: الجمد قارة ليست بطويلة في السماء، وهي غليظة تغلظ مرة وتلين أخرى، تنبت الشجر، ولا تكون إلا في أرض غليظة، سميت جمدا من جمودها، أي من يبسها، والجمد أصغر الآكام، يكون مستديرا صغيرا، والقارة مستديرة طويلة في السماء، ولا ينقادان في الأرض، وكلاهما غليظ الرأس، ويسمميان جميعا أكمة. قال: وجماعة الجمد جماد، ينبت البقل والشجر. قال: وأما الجمود فأسهل من الجمد وأشد مخالطة للسهول، ويكون الجمود في ناحية القف وناحية السهول، كذا في اللسان. وأجمد، كأحمد، بن عجيان، مصغرا، وضبطه ابن القراب على وزن سفيان، صحابي فرد، من بني همدان، له وفادة، وخطته معروفة بجيزة مصر، قاله ابن يونس، كذا في التجريد للذهبي. والجامد: الحد بين الدارين، وجمعه جوامد. وقال ابن الأعرابي: الجوامد الأرف وهي الحدود بين الأرضين، واحدها جامد. وفي الحديث إذا وقعت الجوامد فلا شفعة، هي الحدود. وجمد الكندي صحابي، له ذكر في حديث مرسل يرويه عاصم ابن بهدلة عنه، كذا في التجريد. وجمد بن معد يكرب، من ملوك كندة، كذا ضبطه ابن ناصر وصوبه، أو هو بالتحريك، كذا ضبطه ابن ألأثير. قال الحافظ: وبنته آمنة كانت زوج الأشعث بن قيس. وجماد، ككتاب: محدث وهو جماد بن أبي أيوب، شيخ لحفص بن غياث. وجمد، كعنق: جبل بنجد، مثل به سيبويه، وفسره السيرافي. قال أمية بن أبي الصلت:
  سبحانه ثم سبحانا يعود لـه                      وقبلنا سبح الجودي والجمد ومنهم من ضبطه محركة أيضا. ونسب ابن الأثير عجز هذا البيت لورقة بن نوفل. ويقال إن جمدا كجبل: ة ببغداد من قرى دجيل وأنشدوا البيت السابق. وروى مسلم في صحيحه هذا جمدان، سبق المفردون هو كعثمان جبل بطريق مكة شرفها الله تعالى بين ينبع والعيص وقيل بين قديد وعسفان، ويقال على ليلة من المدينة المشرفة، مر عليه سيدنا رسول الله صلى عليه وسلم، قال حسان
  لقد أتى عن بني الجرباء قولهم                      ودونهم دف جمدان فموضوع وجمدان أيضا: واد بين أمج وثنية غزال. ومن المجاز: ما زلت أضربه حتى جمد. جمده: قطعة. ومنه سيف جماد، ككتان: صارم قطاع، عن أبي عمرو. وأنشد
  والله لو كنتم بأعلـى تـلـعة                      من رأس قنفذ أو رؤس صماد
  لسمعتم من وقع حر سيوفـنـا                      ضربا بكل مهـنـد جـمـاد وفي الأساس: من المجاز سيف جماد: يجمد من يضرب به. ومن المجاز: لك جامد هذا المال وذائبه، أي ما جمد منه وما ذاب، وقيل: أي صامته وناطقه، وقيل: حجره وشجره. ومن المجاز جمد لي عليه حقي وذلب، أي وجب. وأجمدته عليه: أوجبته. والمجمد، كمحسن: البخيل الشحيح، قاله خالد. وقال ابن سيده: المجمد البخيل المتشدد، وقيل: هو الأمين في القمار، وبه فسر بيت طرفة بن العبد.

  وأصفر مضبوح نظرت حـويره                      على النار واستودعته كف مجمد

  أو المجمد: الأمين بين القوم، وهو الذي لا يدخل في الميسر، ولكنه يدخل بين أهل الميسر فيضرب بالقداح وتوضع على يديه ويؤتمن عليها، فيلزم الحق من وجب عليه ولزمه. وقيل: هو الذي لم يفز قدحه في الميسر. وفي التهذيب: أجمد يجمد إجمادا فهو مجمد، إذا كان أمينا بين القوم. وقال أبو عبيد: رجل مجمد أمين مع شح لا يخدع. وقال أبو عمرو في تفسير بيت طرفة: استودعت هذا القدح رجلا يأخذ بكلتا يديه فلا يخرج من يديه شيء. وكان الأصمعي يقول: المجمد في بيت طرفة هو الداخل في جمادى، وكان جمادى في ذلك الوقت شهر برد وقيل: المجمد القليل الخير. وقد أجمد القوم إجمادا إذا قل خيرهم وبخلوا، وهو مجاز. ويقال: هو مجامدي أي مصاقبي وموارفي ومتاخمي. وسعيد بن أبي سعيد - وفي التبصير: سعيد بن أبي سعد - الجامدي، زاهد، وله رواية عن الكروخي، توفي سنة 603، ترجمه الذهبي في التاريخ. وأبو يعلى محمد بن علي بن الحسين الجامدي الواسطي، حدث عن الحلابي بالإجازة، ومات سنة 618 قاله الحافظ. ومما يستدرك عليه: مخة جامدة، أي صلبة. وعن الفراء: الجماد: الحجارة، واحدها جمد. والجامد: ما لا يشتق منه، والبليد. ورجل جميد العين وجمادهما كجامدها. ودارة الجمد، بضمتين: موضع، عن كراع، وسيأتي في الراء. ومحمد بن أحمد الجمدي، محركة، سمع عبد الوهاب الأنماطي. وابنه أحمد سمع أبا المعالي أحمد بن علي ابن السمين. وجمدان، معثمان: أمير كان بمصر في دولة العادل كتبغا، ذكره الحافظ.

##### Türkçe

**جمد** su ve her sıvı, **نصر** ve **كرم** gibi, **يجمد** **جمدا**; yani durdu; ve o, **ذاب**’ın zıddıdır; bunun gibi başkası da kuruduğu zaman; o hâlde o **جامد**’dir ve **جمد**’dir; sonuncusu fetha ile sonra sükûn iledir; masdar ile adlandırıldı. Ve **جمد** su ve özsuyu **تجميدا**: donmaya çalıştı. Ve **الجمد**, harekeli: kar/buz. Ve **الجمد** **جامد**’in cem‘idir, **خادم** gibi; ve **الجمد**: donmuş su. Mecazdan: **الجماد**, **سحاب** gibi: yer; ve yağmur isabet etmemiş yıl; şair dedi ki:
  Ve **السنة الجماد**’da yağmur olur                      eğer **العصوب** onun **درتها**’sını vermezse
Ve **التهذيب**’de: **سنة جامدة**: onda ne otlak vardır ne bolluk ne de yağmur. Ve **أرض جماد**: kuru; ona yağmur isabet etmemiştir ve onda hiçbir şey yoktur. Lebîd dedi.

  Onun çiyiyle otlandı, kedi kıtlık çektiği vakit                      yağmur kesildi de onun **جمادها**’sı yağmurlanmış oldu
Ve **أرض جماد**: yağmur yağmamış; ve denildi ki o kalındır/serttir. Ve **الجماد**: yavaş dişi deve; İbn Sîde dedi: ve ben bunu beğenmem; doğru olan, onun sütü olmayan olduğudur; ve o mecazdır. Aynı şekilde **شاة جماد**. Ve **التهذيب**’de: **الجماد**: **البكيئة**; o az sütlü olandır; bu da onun kuruluğundandır. **جمدت** **تجمد** **جمودا**. Ve **الجماد** elbiselerden ve **البرود**’dan bir türdür; ve kesrelenir. Ebû Duvâd dedi:
  Her akşam onlarda **الكباء** kokusu yayılır                      ve giydikleri **جماد**’dan başkası değildir
Ve cimriye, zemm olarak, **جماد** denir; **قطام** gibi; yani hâli donuk olmaktan geri kalmadı; ancak kesre üzerine bina edildi; çünkü masdardan, yani **الجمود**’dan, **فجار** demeleri gibi, ma‘dûldür. Yahut o, yani cimri, **جماد الكف** ve **الجامد**’dir. Ve **جمد** **يجمد**: cimrilik etti; ve o mecazdır. Ondan hadis: “Biz, vallahi, hak yanında **نجمد** etmeyiz; bâtıl yanında da **نتدفق** etmeyiz”; bunu İbnü’l-A‘râbî hikâye etti. Ve o **جامد**’dir: kendisine lâzım gelen haktan cimrilik ettiği zaman. Ve **جماد**: onların medihte **حماد** (medihte **الحاء** ile) sözünün nakîzidir; ve gelecektir. el-Mutalammis dedi:
  Ona **جماد** vardır, **جماد**; ve sakın demeyesin                      ona, asla, **حماد**’ı andığın zaman

Ve **جمادى**, **حبارى** gibi: Arap aylarının adlarındandır. Ve ikisi **جماديان**’dır; **فعالى** vezninde, **الجمد**’den; ay üzerine dişil bir özel ad olması sebebiyle ma‘rifedir; aylar adlandırılırken onda suyun donması sebebiyle böyle adlandırıldı. el-Ferrâ dedi: ayların hepsi müzekkerdir; yalnız iki **جمادي** müennestir. Ensardan biri dedi ki:
  Eğer **جمادى** damlasını men ederse                      benim bahçelerim, gölgeli bir **عطن**’dır
yani hurma. Diyor ki: eğer otun kendisiyle olduğu yağmur, insanların yerlerini süslemezse, benim bahçelerim hurma ile süslüdür. el-Ferrâ dedi: eğer **جمادى**’nın müzekker kılındığını işitirsen, ancak onu aya götürür. Çoğulu **جماديات**. Kıyasa göredir; ve eğer **جماد** denilseydi kıyas olurdu. Ebû’l-Heysem’den rivayet olundu: **جمادى خمسة**; o **جمادى الأولى**’dır; ve o, yılın aylarının başından beşincidir. Ve **جمادى ستة**; o **جمادى الآخرة**’dır; ve o, yılın başından altı ayın tamamıdır; ve Receb yedincidir. Lebîd dedi:
  Nihayet ikisi **جمادى ستة**’yı soyup çıkardıkları vakit                      ikisi ayrıldılar; onun orucu ve onun orucu uzadı
O, **جمادى الآخرة**’dır. Şeyhimizin şerhinde, el-Ganevî’den İbnü’l-A‘râbî’den naklen, **جمادى**’yı **ستة**’ya izafetle; ve dedi: kışın altı ayını kastetti; ve onlar çiy aylarıdır. Ebû Amr eş-Şeybânî onu **ستة**’yı cer ile okuturdu ve derdi: **جمادى** altı ayı kastetti; böylece **جمادى** ile ta‘rîf edildi. Bundâr, **ستة**’yı hâl olarak nasb ile rivayet etti; yani altının tamamlayıcısı hâlinde; yani altının tamamlayıcısı; **الآخرة**’yı kastetti. Ebû Saîd dedi: Araplar yanında kış **جمادى**’dır; onda suyun donması sebebiyle. Ve et-Tırimmâh’a ait olarak okudu:

  Bir gece, **جمادية**’yi coşturdu                      **صر** sahibi, **جربياء النسام**
yani kış gecesi. el-Kisâî’den: göz **جمادى** kaldı; yani donuk, yaş akıtmaz; ve okudu:

  Kim uyku yedirir yahut sevinçli geceleyip durursa                      benim gözüm, kederden, uyumadı
  Gündüzü **جمادى** olarak, boyun eğmiş, otlar                      ve gecesi, ondan, sağanaklı, dökülen
yani gündüzü donuk olarak otlar; gece gelince ağladı. Ve **عين جمود**, **صبور** gibi: onun yaşı yoktur. Ve **رجل جامد العين**: az yaşlıdır; ve o mecazdır. Ve **المحكم**’de: **الجمد**, damme ile ve iki damme ile, **عسر** ve **عسر** gibi; ve **الجمد**, hareke ile: yerden yükselen şey. Çoğulu **أجماد** ve **جماد**; sonuncusu kesre ile, **رمح** ve **أرماح** ve **رماح** gibi. Ve **مكان جمد**: sert, yüksek. İmru’ül-Kays dedi:
  Sanki **الصوار** sabahleyin mücadele ederken                      **جمد** üzerinde, örtülerle dolaşan atlar

Ve **الجمد**: sert yer. el-Asma‘î dedi: o, yüksek, kalın/sert yerdir. İbn Şümeyl dedi: **الجمد** gökte uzun olmayan bir **قارة**’dır; ve o kalındır; bir kere kalınlaşır, başka bir kere yumuşar; ağaç bitirir; ancak kalın/sert arazide olur; kuruluğundan, yani kurumasından dolayı **جمدا** diye adlandırıldı. Ve **الجمد** tepeciklerin en küçüğüdür; yuvarlak, küçük olur. Ve **القارة** gökte uzun, yuvarlaktır; ve ikisi de yerde yayılıp uzanmaz; ve ikisinin de başı kalındır; ve ikisine birlikte **أكمة** denir. Dedi: **الجمد**’in topluluğu **جماد**’dır; ot ve ağaç bitirir. Dedi: **الجمود** ise **الجمد**’den daha düzdür ve düzlüklerle daha çok karışıktır; ve **الجمود** **القف** tarafında ve düzlükler tarafında olur; **اللسان**’da böyledir. Ve **أجمد**, **أحمد** gibi, **بن عجيان**; küçültmeli; İbnü’l-Karrâb onu **سفيان** vezni üzere ضبط etti; tek bir sahâbî; Hemdân oğullarındandır; onun bir heyeti/ziyareti vardır; ve Mısır’ın Cîze’sinde planı/mahallesi bilinir; bunu İbn Yûnus söyledi; Zehebî’nin **التجريد**’inde böyledir. Ve **الجامد**: iki yurt arasındaki sınırdır; çoğulu **جوامد**. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجوامد** **الأرف**’tir; ve onlar topraklar arasındaki sınırlardır; tekili **جامد**’dir. Hadiste: “**الجوامد** vuku bulduğu zaman şuf‘a yoktur”; o, sınırlardır. Ve **جمد الكندي** sahâbîdir; onun, Âsım b. Behdale’nin ondan rivayet ettiği mürsel bir hadiste zikri vardır; **التجريد**’de böyledir. Ve **جمد بن معد يكرب**, Kinde krallarındandır; İbn Nâsır onu böyle ضبط etti ve tashih etti; yahut o hareke iledir; İbnü’l-Esîr onu böyle ضبط etti. Hâfız dedi: ve kızı Âmine, el-Eş‘as b. Kays’ın eşi idi. Ve **جماد**, **كتاب** gibi: muhaddistir; o **جماد بن أبي أيوب**’dur; Hafs b. Gıyâs’ın şeyhidir. Ve **جمد**, **عنق** gibi: Necd’de bir dağdır; Sîbeveyh’teki **به** gibi; ve es-Sîrâfî onu açıkladı. Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi:
  O yücedir; sonra ona tesbih, geri döner                      ve bizden önce **الجودي** ve **الجمد** tesbih etti
Onlardan kimi onu harekeli olarak da ضبط etti. İbnü’l-Esîr bu beytin ikinci mısraını Varaka b. Nevfel’e nisbet etti. Ve denir ki **جمدا**, **جبل** gibi: Bağdat’ta, Dicle’nin köylerinden bir köydür; ve önceki beyti okudular. Müslim, Sahîh’inde rivayet etti: “Bu **جمدان**’dır; **سبق المفردون**”; o, **عثمان** gibi, Mekke yolunda bir dağdır—Allah Teâlâ onu şereflendirsin—Yenbu‘ ile el-‘Ays arasında; ve denildi ki Kudeyd ile ‘Usfân arasında; ve denilir ki Medîne-i Münevvere’den bir gecelik mesafededir; Efendimiz Resûlullah صلى عليه وسلم onun yanından geçti. Hassân dedi:
  **بني الجرباء**’dan onların sözü geldi                      ve onların önünde **دف جمدان** vardır; o hâlde o konulmuştur
Ve **جمدان** ayrıca: **أمج** ile **ثنية غزال** arasında bir vadidir. Mecazdan: onu dövmeye devam ettim, nihayet **جمد**. **جمده**: bir parça. Ondan: **سيف جماد**, **كتان** gibi: keskin, kesici; Ebû Amr’dan. Ve okudu:
  Vallahi eğer siz en yüksek bir yamaçta olsaydınız                      **قنفذ** başından yahut **صماد** başlarından
  Bizim sıcak kılıçlarımızın vuruşundan işitirdiniz                      her bir **مهند جماد** ile vuruşu
Ve **الأساس**’ta: mecazdan **سيف جماد**: onunla vurulanı dondurur. Ve mecazdan: bu malın **جامد**’i ve **ذائبه**’i senindir; yani ondan donan ve eriyen; ve denildi ki: yani onun susanı ve konuşanı; ve denildi ki: onun taşı ve ağacı. Ve mecazdan: hakkım onun üzerinde bana **جمد** etti ve **ذلب**; yani vacip oldu. Ve onu onun üzerine **أجمدته**: onu vacip kıldım. Ve **المجمد**, **محسن** gibi: cimri, pinti; bunu Hâlid söyledi. İbn Sîde dedi: **المجمد** sıkı cimridir; ve denildi ki o, kumarda emin olandır; ve onunla Tarafe b. el-‘Abd’in beyti tefsir edildi:

  Ve sarı, boğazlanmış; onun küçük gözlerine baktım                      ateş üzerinde; ve onu **كف مجمد**’e emanet ettim

Veya **المجمد**: kavim arasında emin (güvenilir) olan; o, **الميسر**’e girmez, fakat **الميسر** ehli arasına girer de **القداح** ile vurur; (oklar) onun elleri üzerine konur ve onlar üzerine kendisine güvenilir; böylece hak, üzerine vacip olan ve kendisine lazım gelen kimseye lazım gelir. Ve denildi ki: o, **الميسر**’de **قدحه** kazanmamış olandır. Ve **التهذيب**’de: **أجمد يجمد إجمادا فهو مجمد**: kavim arasında emin olduğunda. Ebû Ubeyd dedi: **رجل مجمد**: hile yapmayan, cimrilikle beraber emin. Ebû Amr, Tarafe’nin beytinin tefsirinde dedi: Bu **القدح**’ı, iki eliyle birden tutan bir adama emanet ettim; onun ellerinden hiçbir şey çıkmaz. Asmaî derdi ki: Tarafe’nin beytindeki **المجمد**, **جمادى**’ya giren kimsedir; **جمادى** o vakitte soğuk ayı idi. Ve denildi ki: **المجمد** az hayırlı olandır. Kavim **أجمد** etti, **إجمادا**: hayırları azaldığında ve cimrilik ettiklerinde; bu mecazdır. Ve denilir: o, **مجامدي**’dir; yani benim **مصاقبي**’m, **موارفي**’m ve **متاخمي**’mdir. Saîd b. Ebî Saîd — ve **التبصير**’de: Saîd b. Ebî Sa‘d — **الجامدي**; zâhid; **الكروخي**’den rivayeti vardır; 603 senesinde vefat etti; Zehebî onu **التاريخ**’te tercüme etti. Ve Ebû Ya‘lâ Muhammed b. Ali b. el-Hüseyn **الجامدي** **الواسطي**; **الحلابي**’den icazetle hadis rivayet etti; 618 senesinde öldü; bunu Hâfız söyledi. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **مخة جامدة**; yani sert. Ferrâ’dan: **الجماد**: taşlar; onun teki **جمد**’dir. Ve **الجامد**: kendisinden iştikak edilmeyen şey ve ahmak. Ve **رجل جميد العين**; ve ikisinin **جمادهما**’sı, onun **جامدها**’sı gibidir. Ve **دارة الجمد** — iki zamme ile —: bir yer; Kurâ‘dan; ve **الراء**’da gelecektir. Ve Muhammed b. Ahmed **الجمدي** — harekeli —; Abdülvehhâb el-Enmâtî’yi işitti. Ve oğlu Ahmed, Ebü’l-Meâlî Ahmed b. Ali İbnü’s-Semîn’i işitti. Ve **جمدان** — iki **م** ile —: Mısır’da el-Âdil Kutbuğâ devletinde bir emir idi; Hâfız onu zikretti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَمَدَ
1 جَمَدَ جمد , aor. جَمُدَ , inf. n. جَمْدٌ and جُمُودٌ, said of water, (S, M, L, Msb, K,) &c., (Msb,) [i. e.,] of anything fluid, or liquid, (K,) It congealed; concreted; became solid, or contr. of fluid or liquid; froze; syn. قَامَ; (S, M;) contr. of ذَابَ; (Msb, K;) as also جَمُدَ. (L, K.) And said of blood, &c., (S, M,) It congealed, or concreted; syn. قام: (M:) or became dry; dried. (S.) See also 2. ― -b2- Also, inf. n. جُمُودٌ, (assumed tropical:) He, or it, remained fixed, or stationary. (KL.) You say, مَا زِلْتُ أَضْرِبُهُ حَتَّى جَمَدَ (tropical:) [I ceased not to beat him until he became motionless]. (A.) ― -b3- (assumed tropical:) [He, or it, was, or became, incapable of growth or increase; lifeless, or dead: see جَامِدٌ. ― -b4- (assumed tropical:) He was, or became, stupid, dull, wanting in intelligence; inert; not sharp, penetrating, vigorous, or effective, in the performing of affairs; or soft, without strength or sturdiness, and without endurance: see, again, جَامِدٌ.] ― -b5- Also, inf. n. جُمُودٌ, (tropical:) said of a man's state or condition [as meaning, It was, or became, stagnant, or unimproving]. (A.) ― -b6- Also جَمَدَتْ, aor. جَمُدَ , inf. n. جُمُودٌ, (tropical:) She [a camel, &c.,] had little milk. (T, TA.) And جَمَدَتْ عَيْنُهُ (tropical:) His eye shed few tears: a phrase alluding to hardness of the heart. (Msb.) ― -b7- Also جَمَدَ, (L, K,) aor. جَمُدَ , (L,) [inf. n. جُمُودٌ;] and ↓ أَجْمَدَ; (A, TA; [in a copy of the A, انجمد, but this is doubtless a mistranscription; see مُجْمِدٌ;]) (tropical:) He was, or became, niggardly, penurious, or avaricious; (L, A, K;) as also جَمَدَ كَفُّهُ [or جَمَدَتْ]; (Msb;) or جَمَدَتْ يَدُهُ: (A:) and ↓ اجمد he possessed little good: (A, TA:) or جُمُودٌ signifies the refraining, or holding back, from beneficence. (Har p. 149.) ― -b8- جَمَدَ لِى عَلَيْهِ حَقِّى (tropical:) My right, or due, was, or became, incumbent, or obligatory, on him; or established against him; (A, K, * TA;) as also ذَابَ. (A, TA.) -A2- جَمَدَهُ He cut it, or cut it off. (K.)

جمّد
2 جمّد جمد , inf. n. تَجْمِيدٌ; (K;) or ↓ جَمَدَ; (so in the L;) It (water, and expressed juice, L) was about to congeal, concrete, become solid, or freeze; was at the point of congealing, &c.; expl. by حَاوَلَ أَنْ يَجْمُدَ. (L, K.) -A2- [And the former, It caused water &c. to congeal.]

اجمد
4 اجمد أجمد اجمد جمد : see 1, in two places. ― -b2- Also, inf. n. اـِجْمَادٌ, He was entrusted with the management of affairs among a people or party [in the game called المَيْسِر: see مُجْمِدٌ]. (T, TA.) -A2- أَجْمَدْتُ عَلَيْهِ حَقِّى (tropical:) I made my right, or due, incumbent, or obligatory, on him; or established it against him. (A, K, * TA.)

جَمْدٌ
جَمْدٌ جمد : see جَامِدٌ, in two places.

جُمْدٌ
جُمْدٌ جمد : see جُمُدٌ.

جَمَدٌ
جَمَدٌ جمد pl. [or rather quasi-pl. n.] of جَامِدٌ, q. v. (S, Msb, K.) ― -b2- Also Congealed, or frozen, water; ice: [see also جَمْدٌ, mentioned with جَامِدٌ:] and snow. (K.) ― -b3- See also what next follows.

جُمُدٌ
جُمُدٌ جمد and ↓ جُمْدٌ Elevated ground; as also ↓ جَمَدٌ: (M, K:) or a hard, elevated place: (S, TA:) or جُمُدٌ signifies rugged ground: (TA:) or an elevated, rugged place: (As, TA:) or a small isolated mountain, not high, sometimes rugged and sometimes soft, and producing trees, only found in rugged land; so called because of its dryness; it is the smallest kind of أَكَمَة, round and small, not extending along the ground, rugged at the top, and producing herbs, or leguminous plants, as well as trees; differing from جُمُودٌ [q. v.]: (ISh, L, TA:) pl. [of mult.] جِمَادٌ (ISh, S, M, K) and [of pauc.] أَجْمَادٌ. (S, M, K.) ― -b2- Also, the first, A stone: pl. جِمَادٌ. (Fr, TA.)

جَمَادٌ
جَمَادٌ جماد (assumed tropical:) [A thing that does not grow, or increase; that is incapable of growth, or increase; an inorganic thing; as a mineral and the like:] an inanimate thing; a thing that has no soul: [an epithet used as a subst.; or an epithet in which the quality of a subst. is predominant:] pl. جَمَادَاتٌ. (Har p. 13.) [See also جَامِدٌ.] ― -b2- (tropical:) Land (أَرْضٌ) upon which rain has not fallen: (T, S, K:) or dry land, upon which no rain has fallen, and in which is nothing: (T, TA:) or land in which is no produce: (A:) or, as some say, rugged land: (L:) or sterile, barren, or unfruitful, land, in which is nothing; as also جَهَادٌ: pl. جُمُدٌ. (AA, L in art. جهد.) ― -b3- (tropical:) A year (سَنَةٌ) in which is no rain: (S, K:) or in which is no produce of the earth: (A:) and, in like manner, ↓ جَامِدَةٌ a year in which is no herbage, or pasture, no plenty, or fruitfulness, and no rain. (T, TA.) ― -b4- (tropical:) A she-camel having no milk; (S, M, K;) and so a ewe or a she-goat: (L:) or having little milk: (T, TA:) and [accord. to some,] a slow she-camel; syn. بَطِيْئَةٌ; (L, K;) but [this is app. a mistranscription for بَكِيْئَةٌ “ having little milk, ” and] ISd says that the explanation بطيئة does not please him. (TA.) ― -b5- See also جَامِدٌ, in two places. -A2- A kind of cloth or garment; as also ↓ جِمَادٌ. (K.)

جَمَادِ
جَمَادِ جماد , like قَطَامِ, (K,) or جَمَادِ لَهُ, (S, A, L,) said with reference to a niggard, (S, A, L, K,) in dispraise, (K,) as an imprecation, meaning (tropical:) May a stagnant, or an unimproving, state or condition (جُمُودُ الحَالِ) be his lot [or his constant lot]: (A:) or may he not cease to be in a stagnant, or an unimproving, state or condition (لَا زَالَ جَامِدَ الحَالِ). (S, L.) جَمَادِ is [a proper name,] indecl., with kesr for its termination, because it is transformed from the inf. n., namely, الجُمُودُ, like فَجَارِ, which means الفَجْرَةُ: (S:) and the contr. of جَمَادِ لَهُ is جَمَادِ لَهُ, (S, * A,) which denotes praise. (S.) El-Mutalemmis says,
جَمَادِ لَهَا وَلَا تَقُولِى
لَهَا أَبَدًا اـِذَا ذُكِرَتْ حَمَادِ
i. e., Say thou جُمُودًا to her, [جُمُودًا,] and say not to her [ever, when she is mentioned,] حَمْدًا and شُكْرًا. (S.)

جِمَادٌ
جِمَادٌ جماد : see جَمَادٌ, last meaning.

جَمُودٌ
جَمُودٌ جمود : see جَامِدٌ.

جُمُودٌ
جُمُودٌ جمود [app. Elevated tracts,] softer, or more plain, than what is termed جُمُدٌ, and more intermixed with soft, or plain, tracts, sometimes in, or by, that [kind of high ground] which is termed قُفٌّ, and sometimes in, or by, soft, or plain, tracts. (ISh, L, TA.)

جَمِيدُ العَيْنِ
جَمِيدُ العَيْنِ جميد العين : see جَامِدٌ.

جُمَادَى
جُمَادَى جماد جمادى جمادي One of the names of the months, (Msb, K,) applied to two of the Arabian months, together called جُمَادَيَانِ, (TA,) and distinguished by the appellations of جُمَادَى الأُولَى and جُمَادَى الآخِرَةُ [the fifth and sixth months of the Arabian year]: (S, K:) it is of the measure فُعَالَى, from الجَمْدُ; (S;) the two months to which it is applied being [said to be] so called because, when the months were named, these two fell in the season of the freezing of water: (ISd, L, Msb:) [but this derivation seems to have been invented when the two months thus named had fallen back, into, or beyond, the winter; for when they received this appellation, the former of them evidently commenced in March, and the latter ended in May; therefore I hold the opinion of M. Caussin de Perceval, that they were thus called because falling in a period when the earth had become dry and hard by reason of paucity of rain, from جَمَادٌ, an epithet applied to land upon which rain has not fallen, or from جُمَادَى, an epithet applied to an eye that sheds few tears; which opinion is confirmed by the obvious derivations of the names of other months, صَفَرٌ and رَبِيعٌ and رَمَضَانُ and شَوَّالٌ:] afterwards, when the lunar months superseded the solar, the same names were retained: (Msb:) [see زَمَنٌ, and الهِجْرَةُ:] جمادى is determinate, (K,) being a proper name, (TA,) and of the fem. gender: (Msb, K:) if you find it masc., it is because it is made to accord to الشَّهْرُ: all the other names of the months are masc.: (Fr, IAmb, Msb:) the pl. is جُمَادَيَاتٌ, (Fr, L, K,) agreeably with analogy; and if the form جِمَادٌ [a mistranscription for جَمَائِدُ, like حَبَائِرُ, pl. of حُبَارَى,] were used, it would also be agreeable with analogy. (Fr, L.) The former of these two months is also called جُمَادَى خَمْسَةٍ; and the latter, جُمَادَى سِتَّةٍ; (K;) which mean, respectively, Jumلdà the fifth month and Jumلdà the sixth month, from the commencement of the year. (TA.) Lebeed says,
[describing a pair of wild asses,]
حَتَّى اـِذَا سَلَخَا جُمَادَى سِتَّةً
جَزَآ فَطَالَ صِيَامُهُ وَصِيَامُهَا
[Until, when they both pass, and come to the end of, Jumلdà, completing six months, they satisfy themselves with green pasture so as to be in no need of water, and his and her abstinence from water becomes of long continuance]: thus cited by Bundلr; ستّة being in the accus. case as a denotative of state, and by جمادى being meant جمادى الآخرة: or, accord. to IAar, the poet said ستّةٍ, meaning the six months of winter, which are the months of dew; and Aboo-'Amr Esh-Sheybلnee says the like. (MF.) AHn says that the Arabs applied the name of جمادى to The whole of the winter; [see above;] whether the winter were at the same time as the months so called or not: and Aboo-Sa'eed says the like. (L.) ― -b2- See also جَامِدٌ.

لَيْلَةٌ جُمَادِيَّةٌ
لَيْلَةٌ جُمَادِيَّةٌ ليلة جماديه ليلة جمادية A wintry night. (Aboo-Sa'eed, L.) [See جُمَادَى.]

جَمَّادٌ
جَمَّادٌ جماد (tropical:) A sword such that he who is struck with it becomes motionless (يَجْمُدُ): (A, TA:) or a sharp, cutting, sword. (AA, K.)

جَامِدٌ
جَامِدٌ جامد , applied to water, (Msb, K,) &c., (Msb,) [i. e.] anything fluid, or liquid, (K,) In a state of congelation, concretion, or solidity; freezing; as also ↓ جَمْدٌ; contr. of ذَائِبٌ: (Msb, K:) you say مَآءٌ جَمْدٌ [as well as مَآءٌ جَامِدٌ]: (Msb:) or ↓ جَمْدٌ signifies what is congealed, or frozen, of water [&c.]; ice; (S, A;) contr. of ذَوْبٌ: (S:) [see also جَمَدٌ:] it is originally an inf. n.: (S, Msb, K:) [or it is an epithet from جَمُدَ, like ضَخْمٌ from ضَخُمَ:] and ↓ جَمَدٌ is a pl. [or rather a quasi-pl. n.] of جَامِدٌ, (S, Msb, K,) like as خَدَمٌ is of خَادِمٌ: (S, Msb:) you say, قَدْ كَثُرَ الجَمَدُ [The frozen waters have become many]. (S.) [Hence,] مُخَّةٌ جَامِدَةٌ A hard piece of marrow. (L.) ― -b2- (assumed tropical:) Remaining fixed, stationary, or motionless. (Bd and Jel in xxvii. 90.) ― -b3- (assumed tropical:) A thing that does not grow, or increase; [incapable of growth, or increase; inanimate;] as stone, in contradistinction to a tree [and an animal]. (Kull.) [See also جَمَادٌ.] You say, لَكَ جَامِدُ هٰذَا المَالِ وَذَائِبُهُ (A, L, K *) (tropical:) To thee belongs, or shall belong, what consists of gold and silver [or the like inanimate things], of this property, and what consists of live stock, thereof: (L, K:) or what consists of stones, thereof, and what consists of trees, thereof: or what is solid, thereof, and what is fluid, or liquid, thereof. (L.) ― -b4- [Hence its application in lexicology and grammar to (assumed tropical:) A noun that is not an inf. n. nor derived from an inf. n.; a noun having the quality of a real substantive (اِسْمِ عَيْنٍ), opposed to that which has the quality of an ideal substantive (اِسْمُ مَعْنًى): and (assumed tropical:) a verb that has but one tense and no inf. n., as لَيْسَ and نِعْمَ &c., opposed (as is said in the TA voce قَدْ) to مُتَصَرِّفٌ: it may be rendered (and so I have rendered it), in these cases, aplastic.] ― -b5- (assumed tropical:) Lifeless; dead. (Kull p. 147.) ― -b6- (assumed tropical:) Stupid, dull, wanting in intelligence; inert; not sharp, penetrating, vigorous, or effective, in the performing of affairs; or soft, without strength or sturdiness, and without endurance. (TA.) ― -b7- It is also applied to a man's state, or condition: you say رَجُلٌ جَامِدُ الحَالِ (assumed tropical:) [A man in a stagnant, or unimproving, state or condition]. (S, L.) ― -b8- And to the eye: you say عَيْنٌ جَامِدَةٌ (assumed tropical:) An eye that sheds no tears; (Ks, K;) as also ↓ جُمَادَى, (Ks, K,) and ↓ جَمُودٌ; (S, K;) or this last signifies (tropical:) an eye that sheds few tears. (A.) And رَجُلٌ جَامِدُ العَيْنِ, (A, K,) and العين ↓ جَمِيدُ, and العين ↓ جَمَادُ, (A,) (tropical:) A man whose eye sheds few tears; (A;) or whose eye sheds no tears. (K.) ― -b9- See also جَمَادٌ. ― -b10- Also, (L,) and ↓ مُجْمِدٌ, (M, A, K,) and الكَفِّ ↓ جَمَادُ, (A, K,) (tropical:) Niggardly, penurious, or avaricious; (M, A, K;) niggardly of that which it is incumbent on him to give: (L:) and ↓ مُجْمِدٌ, also, a man of little, or no, good; possessing little, or no, good. (K.) -A2- جَوَامِدُ, (as its pl., IAar, L,) Limits, or boundaries, or boundary-marks, between lands, (IAar, L, K, *) and between two dwellings. (L.)

مُجْمِدٌ
مُجْمِدٌ مجمد : see جَامِدٌ, last sentence but one, in two places. ― -b2- The person who is entrusted with the management of affairs in a game of chance (قِمَار [here meaning the game called المَيْسِر]): (K:) [i. q. ضَرِيبٌ:] or the person entrusted with the management of affairs among a people or party, (T, K, TA,) who does not take part in the game called المَيْسِر, except that he shuffles the arrows (يَضْرِبُ بِهَا) for the players, and has them placed in his hands, and is confided in with respect to them, and compels him who has incurred an obligation to fulfil it: (L, TA:) or one who takes no part in the game called المَيْسِر, (who is called بَرَمٌ,) but who sometimes shuffles, or deals forth, the arrows, (يُفِيضُ بِهَا,) for the players; so in the following verse of Tarafeh:
وَأَصْفَرَ مَضْبُوحٍ نَظَرْتُ حَوِيرَهُ
عَلَى النَّارِ وَاسْتَوْدَعْتُهُ كَفَّ مُجْمِدِ
[And of many a yellow arrow, changed in colour by fire, I have awaited the sound over the fire, and I have deposited it in the hand of one taking no part in the game but only shuffling, or dealing forth, the arrows for the players]; meaning, I have awaited its sound, which was like an answer proceeding from it, when I straightened it and marked it, over the fire: (S:) [or, accord. to the EM (p. 105), where we find حِوَارَهُ in the place of حَوِيرَهُ, the meaning is, and of many a yellow arrow, &c., I have awaited the returning and gaining, while we were assembled at the fire, &c.:] or مجمد here means a man taking with both his hands so as not to let anything go forth from them: (AA, TA:) or, accord. to As, it here means a man entering upon Jumلdà, which was in that [the poet's] time a month of cold: (S, K: *) or one whose arrow does not gain anything in the game called المَيْسِر: (L:) or a person in whom one confides, and who is tenacious of that which is in his hand or possession, and not to be deceived. (A 'Obeyd, TA.)

مَجْمَدَةٌ
مَجْمَدَةٌ مجمد مجمده مجمدة A place in which ice is kept. (MA.)

هُوَ مُجَامِدِى
هُوَ مُجَامِدِى هو مجامدى هو مجامدي He is my neighbour, his house, or tent, adjoining mine. (K.)

##### Türkçe

**جَمَدَ**
1 **جَمَدَ** جمد, muzâri‘i **جَمُدَ**, mastarı **جَمْدٌ** ve **جُمُودٌ**, su hakkında söylenir, (S, M, L, Msb, K,) vb., (Msb,) [yani] her türlü akıcı, yahut sıvı şey hakkında, (K,) Dondu; pıhtılaştı; katılaştı, yahut akıcı veya sıvının zıddı oldu; buz tuttu; müradifi **قَامَ**; (S, M;) zıddı **ذَابَ**; (Msb, K;) bunun gibi **جَمُدَ** da. (L, K.) Ve kan vb. hakkında söylenir, (S, M,) Pıhtılaştı, yahut katılaştı; müradifi **قام**: (M:) yahut kurudu; kurudu. (S.) 2’ye de bak. ― -b2- Yine, mastarı **جُمُودٌ**, (mecaz kabul edilerek:) O, yahut o şey, sabit kaldı, yahut yerinde durdu. (KL.) Şöyle dersin: **مَا زِلْتُ أَضْرِبُهُ حَتَّى جَمَدَ** (mecaz:) [Onu hareketsiz oluncaya kadar dövmeyi bırakmadım]. (A.) ― -b3- (mecaz kabul edilerek:) [O, yahut o şey, büyümeye veya artmaya kâdir olmadı; cansız, yahut ölü oldu: **جَامِدٌ**’e bak.] ― -b4- (mecaz kabul edilerek:) O, yahut oldu ki, ahmak, donuk, anlayıştan yoksun; atıl; işlerin yapılmasında keskin, nüfuz edici, güçlü veya etkili olmayan; yahut yumuşak, kuvvetsiz veya metanetsiz ve dayanıklılıksız: yine **جَامِدٌ**’e bak.] ― -b5- Yine, mastarı **جُمُودٌ**, (mecaz:) bir adamın hâli veya durumu hakkında [yani, Durgun oldu, yahut iyileşmez oldu]. (A.) ― -b6- Yine **جَمَدَتْ**, muzâri‘i **جَمُدَ**, mastarı **جُمُودٌ**, (mecaz:) O [dişi deve vb.,] az sütlü oldu. (T, TA.) Ve **جَمَدَتْ عَيْنُهُ** (mecaz:) Gözü az yaş döktü: kalbin katılığına işaret eden bir ibare. (Msb.) ― -b7- Yine **جَمَدَ**, (L, K,) muzâri‘i **جَمُدَ**, (L,) [mastarı **جُمُودٌ;] ve ↓ **أَجْمَدَ**; (A, TA; [A’nın bir nüshasında **انجمد**, fakat bu şüphesiz bir yanlış yazımdır; **مُجْمِدٌ**’e bak;]) (mecaz:) O, yahut oldu ki, cimri, pinti, yahut haris; (L, A, K;) bunun gibi **جَمَدَ كَفُّهُ** [yahut **جَمَدَتْ**]; (Msb;) yahut **جَمَدَتْ يَدُهُ**: (A:) ve ↓ **اجمد** az hayır sahibi oldu: (A, TA:) yahut **جُمُودٌ** iyilikten geri durmayı, yahut el çekmeyi ifade eder. (Har s. 149.) ― -b8- **جَمَدَ لِى عَلَيْهِ حَقِّى** (mecaz:) Hakkım, yahut alacağım, onun üzerine lâzım, yahut vâcip oldu; yahut ona karşı sabit oldu; (A, K, * TA;) bunun gibi **ذَابَ** da. (A, TA.) -A2- **جَمَدَهُ** Onu kesti, yahut ondan bir parçayı kesti. (K.)

**جمّد**
2 **جمّد** جمد, mastarı **تَجْمِيدٌ**; (K;) yahut ↓ **جَمَدَ**; (L’de böyledir;) O (su ve sıkılmış özsu, L) donmak, pıhtılaşmak, katılaşmak, yahut buz tutmak üzereydi; donmanın vb. eşiğindeydi; **حَاوَلَ أَنْ يَجْمُدَ** ile açıklanır. (L, K.) -A2- [Ve birincisi, Suyu vb. dondurdu.]

**اجمد**
4 **اجمد** **أجمد** اجمد جمد: 1’e, iki yerde, bak. ― -b2- Yine, mastarı **اـِجْمَادٌ**, Bir kavim veya grup arasında işlerin idaresi kendisine tevdi edildi [**المَيْسِر** denilen oyunda: **مُجْمِدٌ**’e bak]. (T, TA.) -A2- **أَجْمَدْتُ عَلَيْهِ حَقِّى** (mecaz:) Hakkımı, yahut alacağımı, onun üzerine lâzım, yahut vâcip kıldım; yahut ona karşı sabit kıldım. (A, K, * TA.)

**جَمْدٌ**
**جَمْدٌ** جمد: **جَامِدٌ**’e, iki yerde, bak.

**جُمْدٌ**
**جُمْدٌ** جمد: **جُمُدٌ**’e bak.

**جَمَدٌ**
**جَمَدٌ** جمد, **جَامِدٌ**’in çoğulu [yahut daha doğrusu çoğul benzeri isim]dir, ona bak. (S, Msb, K.) ― -b2- Yine Donmuş, yahut buz tutmuş su; buz: [**جَامِدٌ** ile birlikte zikredilen **جَمْدٌ**’e de bak:] ve kar. (K.) ― -b3- Sonra gelen şeye de bak.

**جُمُدٌ**
**جُمُدٌ** جمد ve ↓ **جُمْدٌ** Yüksek yer; bunun gibi ↓ **جَمَدٌ**: (M, K:) yahut sert, yüksek bir yer: (S, TA:) yahut **جُمُدٌ** engebeli araziyi ifade eder: (TA:) yahut yüksek, engebeli bir yer: (As, TA:) yahut yüksek olmayan, küçük, münferit bir dağ; bazen engebeli bazen yumuşak; ağaç bitirir; yalnız engebeli arazide bulunur; kuruluğundan dolayı böyle adlandırılmıştır; **أَكَمَة**’nin en küçük türüdür; yuvarlak ve küçük; yer boyunca uzanmaz; tepesinde engebeli; otlar yahut baklagiller, ayrıca ağaçlar bitirir; **جُمُودٌ**’dan [ona bak] farklıdır: (ISh, L, TA:) çoğulu [kesret] **جِمَادٌ** (ISh, S, M, K) ve [kıllet] **أَجْمَادٌ**. (S, M, K.) ― -b2- Yine, birincisi, Bir taş: çoğulu **جِمَادٌ**. (Fr, TA.)

**جَمَادٌ**
**جَمَادٌ** جماد (mecaz kabul edilerek:) [Büyümeyen yahut artmayan şey; büyümeye yahut artmaya kâdir olmayan şey; inorganik şey; maden ve benzeri gibi:] cansız bir şey; ruhu olmayan bir şey: [isim yerine kullanılan bir sıfat; yahut isim niteliği baskın olan bir sıfat:] çoğulu **جَمَادَاتٌ**. (Har s. 13.) [**جَامِدٌ**’e de bak.] ― -b2- (mecaz:) Üzerine yağmur düşmemiş arazi (**أَرْضٌ**): (T, S, K:) yahut üzerine yağmur düşmemiş, içinde hiçbir şey bulunmayan kuru arazi: (T, TA:) yahut içinde ürün olmayan arazi: (A:) yahut bazılarına göre engebeli arazi: (L:) yahut içinde hiçbir şey bulunmayan kısır, çorak, yahut verimsiz arazi; bunun gibi **جَهَادٌ**: çoğulu **جُمُدٌ**. (AA, L, madde **جهد**.) ― -b3- (mecaz:) İçinde yağmur olmayan bir yıl (**سَنَةٌ**): (S, K:) yahut içinde yerin ürünü olmayan: (A:) ve aynı şekilde, ↓ **جَامِدَةٌ** otlak, yahut mera, bolluk yahut bereket, ve yağmur bulunmayan bir yıl. (T, TA.) ― -b4- (mecaz:) Sütü olmayan dişi deve; (S, M, K;) ve böylece koyun yahut dişi keçi: (L:) yahut az sütlü: (T, TA:) ve [bazılarına göre] yavaş bir dişi deve; müradifi **بَطِيْئَةٌ**; (L, K;) fakat [bu görünüşe göre **بَكِيْئَةٌ** “az sütlü” için bir yanlış yazımdır; ve] ISd, **بطيئة** açıklamasının hoşuna gitmediğini söyler. (TA.) ― -b5- **جَامِدٌ**’e de, iki yerde, bak. -A2- Bir tür kumaş yahut elbise; bunun gibi ↓ **جِمَادٌ**. (K.)

**جَمَادِ**
**جَمَادِ** جماد, **قَطَامِ** gibi, (K,) yahut **جَمَادِ لَهُ**, (S, A, L,) cimri hakkında söylenir, (S, A, L, K,) yergi olarak, (K,) bir beddua olarak, şu mânâda (mecaz:) Durgun, yahut iyileşmez bir hâl ( **جُمُودُ الحَالِ** ) onun nasibi olsun [yahut sürekli nasibi olsun]: (A:) yahut durgun, yahut iyileşmez bir hâlde olmaktan geri kalmasın ( **لَا زَالَ جَامِدَ الحَالِ** ). (S, L.) **جَمَادِ**, [özel isimdir,] gayr-i munsarıftır; sonu kesre iledir; çünkü mastardan, yani **الجُمُودُ**’dan, **فَجَارِ** gibi dönüştürülmüştür; o da **الفَجْرَةُ** demektir: (S:) ve **جَمَادِ لَهُ**’nun zıddı **جَمَادِ لَهُ**’dur, (S, * A,) ve bu övgü ifade eder. (S.) El-Mutalemmis der ki,
**جَمَادِ لَهَا وَلَا تَقُولِى**
**لَهَا أَبَدًا اـِذَا ذُكِرَتْ حَمَادِ**
yani, Ona **جُمُودًا** de, [**جُمُودًا**], ve ona [ne zaman anılsa,] asla **حَمْدًا** ve **شُكْرًا** deme. (S.)

**جِمَادٌ**
**جِمَادٌ** جماد: **جَمَادٌ**’a, son mânâya, bak.

**جَمُودٌ**
**جَمُودٌ** جمود: **جَامِدٌ**’e bak.

**جُمُودٌ**
**جُمُودٌ** جمود [görünüşe göre Yüksek araziler,] **جُمُدٌ** denilenden daha yumuşak, yahut daha düz; ve yumuşak, yahut düz arazilerle daha çok karışık; bazen **قُفٌّ** denilen [yüksek yer] türünün içinde yahut yanında, bazen de yumuşak yahut düz arazilerin içinde yahut yanında. (ISh, L, TA.)

**جَمِيدُ العَيْنِ**
**جَمِيدُ العَيْنِ** جميد العين: **جَامِدٌ**’e bak.

**جُمَادَى**
**جُمَادَى** جماد جمادى جمادي Ayların adlarından biri, (Msb, K,) Arap aylarından ikisine uygulanır; birlikte **جُمَادَيَانِ** diye adlandırılır, (TA,) ve **جُمَادَى الأُولَى** ve **جُمَادَى الآخِرَةُ** adlarıyla ayırt edilirler [Arap yılının beşinci ve altıncı ayları]: (S, K:) vezni **فُعَالَى**’dır, **الجَمْدُ**’dan: (S;) kendisine uygulandığı iki ayın, aylar adlandırıldığında, bu ikisinin suyun donma mevsimine rastlaması sebebiyle böyle adlandırıldığı [söylenir]: (ISd, L, Msb:) [fakat bu türetme, bu adla adlandırılan iki ay kışa geri düşmüş, yahut kışın içine/ötesine geçmişken icat edilmiş görünür; zira bu adlandırmayı aldıklarında, bunların birincisi açıkça Mart’ta başlıyor ve ikincisi Mayıs’ta bitiyordu; bu sebeple M. Caussin de Perceval’in görüşünü ben benimsiyorum: bunlar, yağmur azlığından dolayı yerin kuruyup sertleştiği bir döneme rastladıkları için, yağmur düşmemiş araziye sıfat olan **جَمَادٌ**’dan; yahut az yaş döken göze sıfat olan **جُمَادَى**’dan böyle adlandırılmıştır; bu görüş, diğer ay adlarının açık türetmeleriyle de teyit edilir: **صَفَرٌ** ve **رَبِيعٌ** ve **رَمَضَانُ** ve **شَوَّالٌ**:] sonra, kamerî aylar şemsî ayların yerini alınca, aynı adlar korunmuştur: (Msb:) [**زَمَنٌ** ve **الهِجْرَةُ**’ye bak:] **جمادى** belirli isimdir, (K,) özel isim olduğundan, (TA,) ve müennes cinstendir: (Msb, K:) onu müzekker bulursan, bu, **الشَّهْرُ**’a uygun kılındığı içindir: ayların diğer bütün adları müzekkerdir: (Fr, IAmb, Msb:) çoğulu, kıyasa uygun olarak, **جُمَادَيَاتٌ**’tır, (Fr, L, K,) ve eğer **جِمَادٌ** şekli [**حَبَائِرُ** gibi, **حُبَارَى**’nın çoğulu, için **جَمَائِدُ** yerine bir yanlış yazım] kullanılsaydı, o da kıyasa uygun olurdu. (Fr, L.) Bu iki aydan birincisine ayrıca **جُمَادَى خَمْسَةٍ**; ikincisine **جُمَادَى سِتَّةٍ** de denir; (K;) bunlar, sırasıyla, yılın başlangıcından itibaren beşinci ay olan Jumādā ve altıncı ay olan Jumādā demektir. (TA.) Lebeed der ki,
[iki yaban eşeğini tasvir ederek,]
**حَتَّى اـِذَا سَلَخَا جُمَادَى سِتَّةً**
**جَزَآ فَطَالَ صِيَامُهُ وَصِيَامُهَا**
[Ta ki, ikisi de Jumādā’nın sonunu geçip, altı ayı tamamlayınca, yeşil otla yetinirler de suya ihtiyaç duymazlar; onun ve onun (dişinin) sudan uzak durması uzun sürer]: Bundār tarafından böyle nakledilmiştir; **ستّة** hâl bildirir olarak mansuptur; ve **جمادى** ile kastedilen **جمادى الآخرة**’dır: yahut IAar’a göre şair **ستّةٍ** dedi; kışın altı ayını kastetti; bunlar çiğ aylarıdır; ve Aboo-’Amr Esh-Sheybānee de bunun benzerini söyler. (MF.) AHn, Arapların **جمادى** adını kışın tamamına uyguladıklarını söyler; [yukarıya bak;] kış, bu adla anılan aylarla aynı zamana rastlasa da rastlamasa da: ve Aboo-Sa’eed de bunun benzerini söyler. (L.) ― -b2- **جَامِدٌ**’e de bak.

**لَيْلَةٌ جُمَادِيَّةٌ**
**لَيْلَةٌ جُمَادِيَّةٌ** ليلة جماديه ليلة جمادية Kış gecesi. (Aboo-Sa’eed, L.) [**جُمَادَى**’ya bak.]

**جَمَّادٌ**
**جَمَّادٌ** جماد (mecaz:) Kendisiyle vurulanın hareketsiz kaldığı ( **يَجْمُدُ** ) bir kılıç: (A, TA:) yahut keskin, kesici bir kılıç. (AA, K.)

**جَامِدٌ**
**جَامِدٌ** جامد, suya uygulanır, (Msb, K,) vb., (Msb,) [yani] her türlü akıcı yahut sıvı şeye, (K,) Donma, pıhtılaşma, yahut katılık hâlinde; donmuş; bunun gibi ↓ **جَمْدٌ**; zıddı **ذَائِبٌ**: (Msb, K:) şöyle dersin: **مَآءٌ جَمْدٌ** [**مَآءٌ جَامِدٌ** gibi]: (Msb:) yahut ↓ **جَمْدٌ** suyun [&c.’nin] donmuş, yahut buz tutmuş olanını ifade eder; buz; (S, A;) zıddı **ذَوْبٌ**: (S:) [**جَمَدٌ**’e de bak:] aslında mastardır: (S, Msb, K:) [yahut **جَمُدَ**’dan bir sıfattır; **ضَخْمٌ**’un **ضَخُمَ**’dan olması gibi:] ve ↓ **جَمَدٌ**, **جَامِدٌ**’in çoğuludur [yahut daha doğrusu çoğul benzeri isimdir], (S, Msb, K,) **خَدَمٌ**’ın **خَادِمٌ**’den olması gibi: (S, Msb:) şöyle dersin: **قَدْ كَثُرَ الجَمَدُ** [Donmuş sular çok oldu]. (S.) [Bundan dolayı,] **مُخَّةٌ جَامِدَةٌ** Sert bir ilik parçası. (L.) ― -b2- (mecaz kabul edilerek:) Sabit kalan, yerinde duran, yahut hareketsiz. (Bd ve Jel, xxvii. 90.) ― -b3- (mecaz kabul edilerek:) Büyümeyen yahut artmayan şey; [büyümeye yahut artmaya kâdir olmayan; cansız;] taş gibi; ağaç [ve hayvan]ın zıddı olarak. (Kull.) [**جَمَادٌ**’a da bak.] Şöyle dersin: **لَكَ جَامِدُ هٰذَا المَالِ وَذَائِبُهُ** (A, L, K *) (mecaz:) Bu malın, altın ve gümüşten [yahut benzeri cansız şeylerden] olanı da, canlı hayvandan olanı da senindir, yahut senin olacaktır: (L, K:) yahut bunun taşlardan olanı da, ağaçlardan olanı da: yahut bunun katı olanı da, akıcı yahut sıvı olanı da. (L.) ― -b4- [Bundan dolayı, lugat ve nahivde (mecaz kabul edilerek:) Mastar olmayan ve mastardan türememiş isim; hakikî somut isim ( **اِسْمِ عَيْنٍ** ) niteliğine sahip isim; ideal/mânâ ismi ( **اِسْمُ مَعْنًى** ) niteliğine sahip olana karşı: ve (mecaz kabul edilerek:) Yalnız bir zamanı olan ve mastarı bulunmayan fiil; **لَيْسَ** ve **نِعْمَ** vb. gibi; (TA’da **قَدْ** maddesinde söylendiği üzere) **مُتَصَرِّفٌ**’a karşı: bu hâllerde (benim de çevirdiğim gibi) “aplastic” diye tercüme edilebilir.] ― -b5- (mecaz kabul edilerek:) Cansız; ölü. (Kull s. 147.) ― -b6- (mecaz kabul edilerek:) Ahmak, donuk, anlayıştan yoksun; atıl; işlerin yapılmasında keskin, nüfuz edici, güçlü veya etkili olmayan; yahut yumuşak, kuvvetsiz veya metanetsiz ve dayanıklılıksız. (TA.) ― -b7- Bir adamın hâli veya durumu için de kullanılır: şöyle dersin: **رَجُلٌ جَامِدُ الحَالِ** (mecaz kabul edilerek:) [Durgun, yahut iyileşmez bir hâlde olan adam]. (S, L.) ― -b8- Ve göz için: şöyle dersin: **عَيْنٌ جَامِدَةٌ** (mecaz kabul edilerek:) Hiç yaş dökmeyen göz; (Ks, K;) bunun gibi ↓ **جُمَادَى**, (Ks, K,) ve ↓ **جَمُودٌ**; (S, K;) yahut bu sonuncusu (mecaz:) az yaş döken göz demektir. (A.) Ve **رَجُلٌ جَامِدُ العَيْنِ**, (A, K,) ve العين ↓ **جَمِيدُ**, ve العين ↓ **جَمَادُ**, (A,) (mecaz:) Gözü az yaş döken adam; (A;) yahut gözü hiç yaş dökmeyen. (K.) ― -b9- **جَمَادٌ**’a da bak. ― -b10- Yine, (L,) ve ↓ **مُجْمِدٌ**, (M, A, K,) ve الكَفِّ ↓ **جَمَادُ**, (A, K,) (mecaz:) Cimri, pinti, yahut haris; (M, A, K;) vermesi kendisine lâzım olan şeyi vermede cimri: (L:) ve ↓ **مُجْمِدٌ** ayrıca, az hayırlı yahut hayırsız adam; az hayır sahibi yahut hayır sahibi olmayan. (K.) -A2- **جَوَامِدُ**, (çoğulu olarak, IAar, L,) araziler arasında, (IAar, L, K, *) ve iki mesken arasında sınırlar, yahut hudutlar, yahut sınır işaretleri. (L.)

**مُجْمِدٌ**
**مُجْمِدٌ** مجمد: **جَامِدٌ**’e, sondan bir önceki cümlede, iki yerde, bak. ― -b2- Kumar oyununda ( **قِمَار** [burada **المَيْسِر** denilen oyun mânâsında]) işlerin idaresi kendisine tevdi edilen kişi: (K:) [**ضَرِيبٌ** ile eş anlamlı:] yahut bir kavim veya grup arasında işlerin idaresi kendisine tevdi edilen kişi, (T, K, TA,) **المَيْسِر** denilen oyuna katılmaz; ancak oyuncular için okları karıştırır ( **يَضْرِبُ بِهَا** ), ve onların eline konulmasını sağlar; onlar hakkında kendisine güvenilir; ve borç altına gireni onu yerine getirmeye zorlar: (L, TA:) yahut **المَيْسِر** denilen oyuna katılmayan kimse, (ona **بَرَمٌ** denir,) fakat bazen oyuncular için okları karıştırır yahut dağıtır ( **يُفِيضُ بِهَا** ); Tarafeh’in şu beytinde olduğu gibi:
**وَأَصْفَرَ مَضْبُوحٍ نَظَرْتُ حَوِيرَهُ**
**عَلَى النَّارِ وَاسْتَوْدَعْتُهُ كَفَّ مُجْمِدِ**
[Ve ateşle rengi değişmiş nice sarı oktan, ateş üzerinde onun sesini bekledim ve onu, oyuna katılmayıp yalnız okları karıştıran yahut dağıtan birinin eline emanet ettim]; mânâsı: onu doğrultup işaretlediğimde, ateş üzerinde, ondan çıkan bir cevap gibi olan sesini bekledim: (S:) [yahut EM’e (s. 105) göre, **حَوِيرَهُ** yerine **حِوَارَهُ** bulduğumuz yerde mânâ: ve nice sarı oktan vb., ateş başında topluyken, dönüşü ve kazanmayı bekledim, vb.:] yahut **مجمد** burada, iki eliyle tutup onlardan hiçbir şeyin çıkmasına izin vermeyen adam demektir: (AA, TA:) yahut As’a göre burada, o [şairin] zamanında soğuk bir ay olan Jumādā’ya giren adam demektir: (S, K: *) yahut **المَيْسِر** denilen oyunda oku hiçbir şey kazanmayan kimse: (L:) yahut kendisine güvenilen, elinde yahut mülkünde olan şeye sıkı sarılan ve aldatılmayan kişi. (A ‘Obeyd, TA.)

**مَجْمَدَةٌ**
**مَجْمَدَةٌ** مجمد مجمده مجمدة Buzun saklandığı yer. (MA.)

**هُوَ مُجَامِدِى**
**هُوَ مُجَامِدِى** هو مجامدى هو مجامدي O benim komşumdur; evi yahut çadırı benimkine bitişiktir. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَمَُدَ
جَمَُدَ U ( n. ac. جَمْد 1 ,  جُمُوْد 27 ),
a.  Hardened, stiffened; solidified; was frozen, congealed.

b.  Was fixed, motionless; was inanimate.

c.  Was niggardly, avaricious.

جَمَّدَ
جَمَّدَ II ,
a.  Condensed; curdled; froze, congealed.

أَجْمَدَ
أَجْمَدَ IV ,
a.  Was hard, avaricious.

b.  [ acc. &  'Ala ], Asserted, established, made good against ( claim ).

c.  see II .

جَمْد
جَمْد 1 ,
a.  Condensation; solidification; congelation.

جَاْمِد
جَاْمِد 21 , ( pl. جَمَد 4 ,  جَوَاْمِدُ 41 ),
a.  Hard, solid; frozen, congealed; dry, tearless ( eye ).

b.  Fixed, motionless; lifeless, inanimate; dull.

c.  [ foll. by Alyad~ the hand ], Niggardly, miserly, grasping, close-fisted.

جَمَاْد
جَمَاْد 22 , ( pl. جُمُد 10 ),
a.  Dry, parched.

b.  Inorganic; inanimate; mineral; solid.

جُمَاْدَى
جُمَاْدَى 24ya ,
a.  The 5th & the 6th months of the Arabian year.

جَمُوْد
جَمُوْد 26 ,
a.  Dry, tearless.

جُمُوْد
جُمُوْد 27 ,
a.  see 1 .

جَوَاْمِدُ
جَوَاْمِدُ 41
a.  [ art. ], Solids; minerals.

##### Türkçe

**جَمَُدَ**
**جَمَُدَ** I (n. ac. **جَمْد** 1, **جُمُوْد** 27),
a. Sertleşti, katılaştı; dondu, pıhtılaştı.

b. Sabit oldu, hareketsiz oldu; cansız oldu.

c. Cimri oldu, açgözlü oldu.

**جَمَّدَ**
**جَمَّدَ** II,
a. Yoğunlaştırdı; kestirdi; dondurdu, pıhtılaştırdı.

**أَجْمَدَ**
**أَجْمَدَ** IV,
a. Sert oldu, açgözlü oldu.

b. [acc. & 'Ala], (iddia) aleyhine ileri sürdü, sabitledi, (iddia) aleyhine geçerli kıldı.

c. II’ye bak.

**جَمْد**
**جَمْد** 1,
a. Yoğunlaşma; katılaşma; donma.

**جَاْمِد**
**جَاْمِد** 21, (pl. **جَمَد** 4, **جَوَاْمِدُ** 41),
a. Sert, katı; donmuş, pıhtılaşmış; kuru, gözyaşsız (göz).

b. Sabit, hareketsiz; cansız, ruhsuz; donuk.

c. [foll. by Alyad~ the hand], cimri, pinti, eli sıkı, sıkıfıkı.

**جَمَاْد**
**جَمَاْد** 22, (pl. **جُمُد** 10),
a. Kuru, kavrulmuş.

b. İnorganik; cansız; madenî; katı.

**جُمَاْدَى**
**جُمَاْدَى** 24ya,
a. Arap yılının 5. ve 6. ayları.

**جَمُوْد**
**جَمُوْد** 26,
a. Kuru, gözyaşsız.

**جُمُوْد**
**جُمُوْد** 27,
a. 1’e bak.

**جَوَاْمِدُ**
**جَوَاْمِدُ** 41
a. [art.], Katılar; madenler.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

جمد
جَمَدَ - يَجْمُدُ - جَامِد - جَامِدَة
جَمَدَ - يَجْمُدُ +  الكائن: ضد ذاب يذوب وضد اضطرب وتقلقل: يتوقف السائل أو المتحرك عن الحركة المائدة والمضطربة المتقلقة والسيلان ويثبت في مكانه ويستقر ولا يتحرك
جَامِد: اسم فاعل صفة مشبهة من " جَمَدَ - يَجْمُدُ "
جَامِدَة: مؤنث " جَامِد "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التوقف عن الحركة بعد الحركة الانتقالية، والهدوء والاستقرار النسبي"، وهي:
قََرَّ - يَقَرُّ، جَمَدَ - يَجْمُدُ، رَسَا - يَرْسُوْ، رَكَدَ - يَرْكُدُ، سَكَنَ - يَسْكُنُ (اللازم)، سَبَتَ - يَسْبِتُ
جامدة
 	﴿وترى الجبال تحسبها جامدة وهي تمر مر السحاب صنع الله الذي أتقن كل شيء إنه خبير بما تفعلون(88)﴾ النمل
مختار الصحاح
● [جمد] ج م د: الجَمْدُ بوزن الفلس ما جمد من الماء وهو ضد الذوب وهو مصدر سمي به و الجَمَدُ بفتحتين جمع جَامِدٍ كخادم وخدم و جَمَدَ الماء أي قام وبابه نصر ودخل و جُمَادَى الأولى وجمادى الآخرة بفتح الدال فيهما
معجم الفرائد القرآنية:
ج  م  د
"جَامِدَةً " في قوله تعالى :" وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ " (88) النمل .
الجُمودُ : الثبات والاستقرار، ضد التحرك .
ملخص اللسان
1.     جمَدَ الماء  والدم وغيرهما من السيالات يَجْمُد جُموداً وجَمْداً أَي قام،
2.     الجَمَد: الماء الجامد.
3.     الجَمْد، نقيض الذوب،
4. والجَمَد: الثلج.
5.     ولَكَ جامدُ المال وذائبُه أَي ما جَمَد  منه وما ذاب؛
6.     ومُخَّةٌ جامدة  أَي صُلْبة.
7.     الجِماد الحجارة،
8.     والجُمُد: جبل،
9.     ورجلٌ جامدُ العين: قليل الدمع.
10.                        ظلت العين جُمادَى  أَي جامدةً لا تَدْمَع؛
11.                         والجُمادَيان: اسمان معرفة لشهرين،
12.          جُمادى ستَّةٍ هي جمادى الآخرة، وهي تمام ستة  أَشهر من أَول السنة ورجب هو السابع، وجمادى خمسَةٍ هي جمادى الأُولى، وهي  الخامسة من أَول شهور السنة؛
13.                        الشتاء عند العرب جمادى لجمود الماء فيه؛
14.                        ليلة هاجت جُمادِيَّةً،  ذاتَ صِرٍّ، جِرْبياءَ النسام  أَي ليلة شتوية.
15.                        وشاة جَماد: لا لبن فيها.
16.                        وناقة جماد، كذلك لا لبن فيها؛
17.                        وناقة جماد: البطيئة،
18.                        الجَمادُ البَكيئَة، وهي  القليلة اللبن وذلك من يبوستها،
19.                        وسنة جَماد: لا مطر فيها؛
20.                        : سنة جامدة لا كلأَ فيها ولا خصب ولا مطر.
21.                        والجماد: الأَرض التي لم يصبها مطر.
22.                         وأَرض جماد: هي الغليظة.
23.                        الجُمْد والجُمُد والجَمَد ما ارتفع من الأَرض،
24.                        والجُمْد والجُمُد: مكان صلب مرتفع؛
25.                        جَمَد يَجْمُد: بخل؛
26.                        والجامد:  البخيل؛
27.                        جَمادِ له أَي لا زال جامد الحال،
28.                         والمُجْمِدُ: البَرِمُ وربما أَفاض بالقداح لأَجل الإِيسار.
29.                        والمجمد البخيل المتشدّد؛
30.                        مُجْمِداً :الذي يدخل بين أَهل الميسر ويضرب بالقداح ويؤتمن عليها  ؛
31.                        المجمد الأمين:
32.                        أَجْمَدَ يُجْمِدُ إِجْماداً، فهو مُجْمد إِذا كان أَميناً بين القوم.
33.                        رجل مُجْمِد بخيل شحيح؛
34.                        وأَجْمَد القوم: قلَّ خيرهم وبخلوا.
35.                        والجَماد: ضرب من الثياب؛
36.                        الجوامد الأُرَفُ وهي الحدود بين الأَرضين،
37.                        والجامد: الحد بين الدارين،
38.                        وفلان مُجامدي إِذا كان جارك  بيتَ بيتَ،
39.                        الجَوامِدُ ، هي الحدود.
40.                        والجُمُدُ: مكان حزن؛
41.                        والجُمُدُ :هو المكان المرتفع الغليظ؛
42.                        الجُمُد قارة ليست بطويلة في السماء وهي غليظة تغلظ مرة وتلين  أُخرى،
43.                        والجُمُد: أَصغر الآكام يكون مستديراً صغيراً،
44.                        وجماعة الجُمُد جِماد ينبت البقل والشجر؛
45.                        وجُمْدان: موضع بين قُدَيْد وعُسْفان؛
لسان العرب
● - جمد: الجَمَد، بالتحريك: الماء الجامد. الجوهري: الجَمْد، بالتسكين، ما  جَمَد من الماء، وهو نقيض الذوب، وهو مصدر سمي به. والجَمَدُ، بالتحريك،  جمع جامد مثل خادم وخدم؛ يقال: قد كثر الجمد. ابن سيده: جمَدَ الماء  والدم وغيرهما من السيالات يَجْمُد جُموداً وجَمْداً أَي قام، وكذلك الدم  وغيره إِذا يبس، وقد جمد، وماء جَمْد: جامد. وجَمَد الماءُ والعصارة: حاول  أَن يَجْمُد. والجَمَد: الثلج. ولَكَ جامدُ المال وذائبُه أَي ما جَمَد  منه وما ذاب؛ وقيل: أَي صامته وناطقه؛ وقيل: حجره وشجره. ومُخَّةٌ جامدة  أَي صُلْبة. ورجلٌ جامدُ العين: قليل الدمع. الكسائي: ظلت العين جُمادَى  أَي جامدةً لا تَدْمَع؛ وأَنشد:  من يَطْعَمِ النَّوْمَ أَو يَبِتْ جَذِلاً،  فالعَيْنُ مِنِّي للهمّ لم تَنَمِ  تَرْعى جُمادَى، النهارَ، خاشعةً،  والليلُ منها بِوَادِقٍ سَجِمِ  أَي ترعى النهار جامدة فإِذا جاء الليل بكت. وعين جَمود: لا دَمْع لها.  والجُمادَيان: اسمان معرفة لشهرين، إِذا أَضفت قلت: شهر جمادى وشهرا  جمادى. وروي عن أَبي الهيثم: جُمادى ستَّةٍ هي جمادى الآخرة، وهي تمام ستة  أَشهر من أَول السنة ورجب هو السابع، وجمادى خمسَةٍ هي جمادى الأُولى، وهي  الخامسة من أَول شهور السنة؛ قال لبيد:  حتى إِذا سَلَخا جمادى ستة  هي جمادى الآخرة. أَبو سعيد: الشتاء عند العرب جمادى لجمود الماء فيه؛  وأَنشد للطرماح:  ليلة هاجت جُمادِيَّةً،  ذاتَ صِرٍّ، جِرْبياءَ النسام  أَي ليلة شتوية. الجوهري: جمادى الأُولى وجمادى الآخرة، بفتح الدال  فيهما، من أَسماء الشهور، وهو فعالى منَ الجمَد  (* قوله «فعالى من الجمد» كذا  في الأصل بضبط القلم، والذي في الصحاح فعالى من الجمد مثل عسر وعسر).  ابن سيده: وجمادى من أَسماء الشهور معرفة سميت بذلك لجمود الماء فيها عند  تسمية الشهور؛ وقال أَبو حنيفة: جمادى عند العرب الشتاء كله، في جمادى كان  الشتاء أَو في غيرها، أَوَلا ترى أَن جمادى بين يدي شعبان، وهو مأْخوذ  من التشتت والتفرق لأَنه في قبَل الصيف؟ قال: وفيه التصدع عن المبادي  والرجوع إِلى المخاض. قال الفراء: الشهور كلها مذكرة إِلا جماديين فإِنهما  مؤَنثان؛ قال بعض الأَنصار:  إِذا جُمادَى مَنَعَتْ قَطْرَها،  زانَ جِناني عَطَنٌ مُغْضِفُ  (* قوله «عطن» كذا بالأصل ولعله عطل باللام  أي شمراخ النخل.)  يعني نخلاً. يقول: إِذا لم يكن المطر الذي به العشب يزين مواضع الناس  فجناني تزين بالنخل؛ قال الفراء: فإِن سمعت تذكير جمادى فإِنما يذهب به  إِلى الشهر، والجمع جُماديات على القياس، قال: ولو قيل جِماد لكان  قياساً.وشاة جَماد: لا لبن فيها. وناقة جماد، كذلك لا لبن فيها؛ وقيل: هي  أَيضاً البطيئة، قال ابن سيده: ولا يعجبني: التهذيب: الجَمادُ البَكيئَة، وهي  القليلة اللبن وذلك من يبوستها، جَمَدَت تَجْمُد جموداً. والجَماد:  الناقة التي لا لبن بها. وسنة جَماد: لا مطر فيها؛ قال الشاعر:  وفي السنة الجَمادِ يكون غيثاً،  إِذا لم تُعْطِ دِرَّتَها الغَضوبُ  التهذيب: سنة جامدة لا كلأَ فيها ولا خصب ولا مطر. وناقة جَماد: لا لبن  لها. والجماد، بالفتح: الأَرض التي لم يصبها مطر. وأَرض جماد: لم تمطر؛  وقيل: هي الغليظة. التهذيب: أَرض جَماد يابسة لم يصبها مطر ولا شيء فيها؛  قال لبيد:  أَمْرَعَتْ في نَداهُ، إِذ قَحَطَ القط  ـرُ، فَأَمْسَى جَمادُها مَمْطُورَا  ابن سيده: الجُمْد والجُمُد والجَمَد ما ارتفع من الأَرض، والجمع  أَجْماد وجِماد مثل رُمْح وأَرْماح ورِماح. والجُمْد والجُمُد مثل عُسْر  وعُسُر: مكان صلب مرتفع؛ قال امرؤ القيس:  كأَنَّ الصِّوارَ، إِذ يُجاهِدْنَ غُدْوة  على جُمُدٍ، خَيْلٌ تَجُولُ بأَجلالِ  ورجل جَماد الكف: بخيل، وقد جَمَد يَجْمُد: بخل؛ ومنه حديث محمد بن  عمران التيمي: إِنا والله ما نَجْمُد عند الحق ولا نَتَدَفَّقُ عند الباطل،  حكاه ابن الأَعرابي. وهو جامد إِذا بخل بما يلزمه من الحق. والجامد:  البخيل؛ وقال المتلمس:  جَمادِ لها جَمادِ، ولا تَقُولَنْ  لها أَبداً إِذا ذُكِرت: حَمادِ  ويروى ولا تقولي. ويقال للبخيل: جَمادِ له أَي لا زال جامد الحال،  وإِنما بني على الكسر لأَنه معدول عن المصدر أَي الجمود كقولهم فَجارِ أَي  الفجرة، وهو نقيض قولهم حَمادِ، بالحاء، في المدح؛ وأَنشد بيت المتلمس،  وقال: معناه أَي قولي لها جُموداً، ولا تقولي لها: حمداً وشكراً؛ وفي نسخة من  التهذيب:  حَمادِ لها حَمادِ، ولا تَقُولي  طُوالَ الدَّهْر ما ذُكِرَت: جَمادِ  وفسر فقال: احمدها ولا تذمها.  والمُجْمِدُ: البَرِمُ وربما أَفاض بالقداح لأَجل الإِيسار. قال ابن  سيده: والمجمد البخيل المتشدّد؛ وقيل: هو الذي لا يدخل في الميسر ولكنه يدخل  بين أَهل الميسر، فيضرب بالقداح وتوضع على يديه ويؤتمن عليها فيلزم الحق  من وجب عليه ولزمه؛ وقيل: هو الذي لم يفز قدحه في الميسر؛ قال طرفة بن  العبد في المجمد يصف قِدْحاً:  وأَصْفَرَ مَضْبوحٍ نَظَرْتُ حَويرَه  على النار، واسْتَوْدَعْتُه كَفَّ مُجْمِد  قال ابن بري: ويروى هذا البيت لعدي بن زيد؛ قال وهو الصحيح، وأَراد  بالأَصفر سهماً. والمضبوح: الذي غيرته النار. وحويرُه: رجوعه؛ يقول: انتظرت  صوته على النار حتى قوّمته وأَعلمته، فهو كالمحاورة منه، وكان الأَصمعي  يقول: هو الداخل في جمادى، وكان جمادى في ذلك الوقت شهر برد. وقال ابن  الأَعرابي: سمي الذي يدخل بين أَهل الميسر ويضرب بالقداح ويؤتمن عليها  مُجْمِداً لأَنه يُلْزِمُ الحق صاحبه؛ وقيل: المجمد هنا الأمين: التهذيب:  أَجْمَدَ يُجْمِدُ إِجْماداً، فهو مُجْمد إِذا كان أَميناً بين القوم. أَبو  عبيد: رجل مُجْمِد أَمين مع شح لا يخدع. وقال خالد: رجل مُجْمِد بخيل شحيح؛  وقال أَبو عمرو في تفسير بيت طَرفة: استودعت هذا القدح رجلاً يأْخذه  بكلتا يديه فلا يخرج من يديه شيء.  وأَجْمَد القوم: قلَّ خيرهم وبخلوا.  والجَماد: ضرب من الثياب؛ قال أَبو دواد:  عَبَقَ الكِباءُ بهنّ كل عشية،  وغَمَرْنَ ما يَلْبَسْنَ غَيْرَ جَماد  ابن الأَعرابي: الجوامد الأُرَفُ وهي الحدود بين الأَرضين، واحدها جامد،  والجامد: الحد بين الدارين، وجمعه جَوامد. وفلان مُجامدي إِذا كان جارك  بيتَ بيتَ، وكذلك مُصاقِبي ومُوارِفي ومُتاخِمِي. وفي الحديث: إِذا وقعت  الجَوامِدُ فلا شُفْعَة، هي الحدود. الفراء: الجِماد الحجارة، واحدها  جَمَد. أَبو عمرو: سيف جَمَّاد صارم؛ وأَنشد:  والله لو كنتم بأَعْلَى تَلْعَة  من رأْسِ قُنْفُذٍ، آو رؤوسِ صِماد،  لسمعتم، من حَرِّ وَقْعِ سيوفنا،  ضرباً بكل مهنَّد جَمَّاد  والجُمُدُ: مكان حزن؛ وقال الأَصمعي: هو المكان المرتفع الغليظ؛ وقال  ابن شميل: الجُمُد قارة ليست بطويلة في السماء وهي غليظة تغلظ مرة وتلين  أُخرى، تنبت الشجر ولا تكون إِلا في أَرض غليظة، سميت جُمُداً من جُمُودها  أَي من يبسها. والجُمُد: أَصغر الآكام يكون مستديراً صغيراً، والقارة  مستديرة طويلة في السماء، ولا ينقادان في الأَرض وكلاهما غليظ الرأْس  ويسميان جميعاً أَكمة. قال: وجماعة الجُمُد جِماد ينبت البقل والشجر؛ قال:  وأَما الجُمُود فأَسهل من الجُمُد وأَشد مخالطة للسهول، ويكون الجُمُود في  ناحية القُفِّ وناحية السهول، وتجمع الجُمُد أَجْماداً أَيضاً؛ قال  لبيد:فأَجْمادُ ذي رَنْدٍ فأَكنافُ ثادِق  والجُمُد: جبل، مثل به سيبويه وفسره السيرافي؛ قال أُمية بن أَبي الصلت:  سُبحانه ثم سبحاناً يَعود له،  وقَبْلَنا سَبَّحَ الجُوديُّ والجُمُد  والجُمُد، بضم الجيم والميم وفتحهما: جبل معروف؛ ونسب ابن الأَثير عجز  هذا البيت لورقة بن نوفل.  ودارة الجُمُد: موضع؛ عن كراع.  وجُمْدان: موضع بين قُدَيْد وعُسْفان؛ قال حسان:  لقد أَتى عن بني الجَرْباءِ قولُهُمُ،  ودونهم دَفُّ جُمْدانٍ فموضوعُ  وفي الحديث ذكر جُمْدان، بضم الجيم وسكون الميم، وفي آخره نون: جبل على  ليلة من المدينة مر عليه سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فقال: هذا  جُمْدان سَبَقَ المُفَرِّدون.
مقاييس اللغة:
(جمد) الجيم والميم والدال أصلٌ واحد، وهو جُمُود الشيء المائع من بردٍ أو غيره. يقال: جمَدَ الماء يجْمُد. وسنَةٌ جَمادٌ قليلة المطر. وهذا محمولٌ على الأوَّل، كأنَّ مطرها جَمَدَ. وكان الشّيباني يقول: الجماد الأرض لم تمْطرْ. ويقول العرب للبخيل: "جَمادِ له"، أي لا زال جامدَ الحال، وهو خلاف حَمَادِ. قال المتلمّس:
جَمَادِ لها جَمَادِ ولا تقولي *** لها أبداً إذا ذُكِرتْ حَمَادِ([7])
القاموس المحيط:
جَمَدَ الماءُ، وكلُّ سائِلٍ، كنَصَرَ وكَرُمَ، جَمْداً وجُمُوداً ضِدُّ ذاب، فهو جامدٌ وجَمْدٌ، سُمِّيَ بالمَصْدَرِ. وجَمَّد تَجْميداً حاوَلَ أن يَجْمُدَ. والجَمَدُ، محرَّكةً الثَّلْجُ، وجمْعُ جامِدٍ، والماءُ الجامِدُ.
والجَمادُ: الأرضُ، والسَّنَةُ لم يُصِبْها مَطَرٌ، والناقةُ البَطيئَةُ، والتي لا لَبَنَ لها، وضَرْبٌ من الثِّيابِ، ويُكْسَرُ، ويقالُ للبَخيلِ: جمادِ، كقَطامِ، ذَمّاً له، وهو جمادُ الكَفِّ. وجَمَدَ: بَخِلَ. وكحُبارَى: من أسْماءِ الشُّهورِ، مَعْرِفَةٌ، مُؤَنَّثَةٌ، ج: جُمادَياتٌ. وجُمادَى خَمْسَةٍ: الْأُولَى، وجُمادَى سِتَّةٍ: الآخِرَةُ. وظَلَّتِ العَيْنُ جُمادَى: جامِدَة لا تَدْمَعُ. وعَيْنٌ جَمُودٌ، ورجُلٌ جامِدُ العَيْنِ. والجُمْدُ، بالضم، وبضمَّتينِ، وبالتَّحْريكِ: ما ارْتَفَعَ من الأرضِ، ج: أجْمادٌ وجِمادٌ، وأجْمَدُ بنُ عُجَيَّانَ: صَحابِيٌّ فَرْدٌ. والجَوَامِدُ: الحُدُودُ بينَ الْأَرَضينَ. وجَمْدٌ الكِنْدِيُّ: صَحابِيٌّ، وابنُ مَعْديكرِبَ من مُلوكِ كِنْدَةَ، أو هو بالتَّحْريكِ. وككِتابٍ: مُحَدِّثٌ. وكعُنُقٍ: جَبَلٌ بنَجْدٍ، وكجَبَلٍ: ة بِبَغْدادَ، وابنُ مَعْديكرِبَ. وكعُثْمانَ: جَبَلٌ بطَريقِ مكَّةَ بينَ يَنْبُعَ والعِيصِ، ووادٍ بينَ أمَجَ وثَنِيَّةِ غَزَالٍ. وجَمَدَهُ: قَطَعَهُ. وسَيْفٌ جَمَّادٌ: صارِمٌ. وجامِدُ المالِ وذائِبُهُ: صامِتُهُ وناطِقُهُ. وجَمَدَ حَقِّي: وجَبَ، وأجْمَدْتُهُ. والمُجْمِدُ: البَخيلُ، والمُتَشَدِّدُ، والْأَمينُ في القِمارِ أو بينَ القَوْمِ، والدَّاخِلُ في جُمادَى، والقَليلُ الخَيْرِ. وهو مُجامِدِي: جارِي بَيْتَ بَيْتَ. وسَعيدُ بنُ أبي سَعيدٍ الجامِدِيُّ: زاهِدٌ، وله رِوايَةٌ.
تاج العروس:
جمد
جَمَد الماءُ وكلُّ سائلٍ كنَصَرَ وكَرُمَ يَجْمُد جَمْداً أَي قام وهو ضِدُّ ذابَ وكذلك غيرُه إِذا يَبِسَ فهو جامدٌ وجَمْدٌ الأَخير بفتح فسكون سُمِّيَ بالمصْدر . وجَمَّد الماءُ والعُصارةُ تَجميداً : حاول أَن يجْمُدَ . والجَمَدُ محرّكَةً الثَّلجُ . والجَمَدُ جمْع جامدٍ مثْل خادِمٍ و الجَمَد : الماءُ الجامد . ومن المجاز : الجَمَادُ كسَحابٍ : الأَرْضُ والسَّنَةُ لم يُصِبْهَا مَطرٌ قال الشاعر :
وفي السَّنةِ الجَمَاد يكونُ غَيْثاً ... إِذا لم تُعْطِ دِرَّتها العَصُوبُ وفي التهذيب : سنة جامدة : لاكَلأَ فيها ولا خِصْبَ ولا مَطَرَ . وأَرْضٌ جَمادٌ : يابِسة لم يُصِبْهَا مَطرٌ ولا شيءَ فيها . قال لبيد
أَمْرَعَتْ في نَدَاه إِذْ قَحطَ القَطْ ... رُ فأَمْسَى جَمَادُها مَمطورَا وأَرض جَمادٌ : لم تُمطَر وقيل هي الغَليظة . والجَمَاد : النَّقَةُ البَطيئةُ قال ابن سِيده : ولا يُعجبني والصحيح أَنَّهَا التي لا لبَنِ لها وهو مَجاز . وكذلك شاةٌ جَمَادٌ . وفي التهذيب : الجَمَادُ : البَكِيئة وهي القليلةُ اللّبن وذلك من يُبُوسَتها . جَمَدتْ تَجمُد جُمُوداً . والجَمَادُ ضَرْبٌ من الثِّياب والبُرُودِ ويُكسر . قال أَبو دُواد :
عَبِق الكِباءُ بهنَّ كلَّ عَشِيَّةٍ ... وغَمْرْن ما يَلْبَسْنَ غَيْرَ جِمادِ ويقال للبخيل جَمَادِ له كقَطامِ ذَمّاً أَي لا زالَ جامدَ الحالِ وإِنّما بُنِيَ على الكسْر لأَنّه مَعدولٌ عن المصْدر أَي الجمود كقولهم فَجارِ . أَو هو أَي البخيلُ جَمَادُ الكَفِّ والجامد . وقد جَمد يَجْمُد إِذا بَخِلَ وهو مَجَاز . ومنه الحديث إِنّا واللّه ما نَجْمُد عِنْد الحقِّ ولا نَتدَفَّقُ عندَ الباطلِ حكاه ابن الأَعرابيّ . وهو جامدٌ إِذا بَخِلَ بما يَلْزَمُه من الحقّ . وجَمادِ : نقيضُ قَولهم حَمَاد بالحاءِ في المدْح وسيأْتي . قال المتَلمِّس :
جَمَادِ لها جَمادِ ولا تَقولَنْ ... لها أَبداً إِذا ذُكِرَتْ حَمَادِ
وجُمَادَى كحُبَارى : مِنْ أَسْمَاءِ الشُّهُورِ العرَبِيَّة . وهما جُمَادَيانِ فُعَالى من الجَمْد مَعْرفَةٌ لكونها علَماً على الشَّهْر مُؤنَّثَة سُمِّيَتْ بذلك لجمُودِ الماءِ فيها عند تَسمية الشُّهُورِ . قال الفرَّاءُ : الشُّهُور كلّها مُذَكّرة إِلاّ جُمادَيَينِ فإِنّهما مُؤنّثان . قال بعضُ الأَنصار :
إِذا جُمَادَى مَنعَتْ قَطْرَها ... زَنَ جِنَانِي عَطَنٌ مُغْضِفُ يَعني نَخْلاً . يقول : إِذا لم يكن المطرُ الّذي به العُشبُ يَزين مَواضعَ النّاسِ فجِنَاني مُزيَّنة بالنَّخل . قال الفرَّاءُ : فإِنْ سِمعتَ تذكيرَ جُمَادَى فإِنَّما يُذهب به إِلى الشهْر . ج جُمَاديَاتٌ . على القياس ولو قيلَ جِمَادٌ لكان قِياساً . ورُوِيَ عن أَبي الهَيْثَم جُمادَى خَمْسَةٍ هي جُمَادَى الأُولَى وهي الخامِسة من أَوَّل شُهور السَّنَة وجُمَادَى سِتّةٍ هي جَمادَى الآخِرَةُ وهي تَمامُ سِتّة أَشهُرٍ من أَوّل السَّنة ورَجَب هو السّابعُ قال لبيد :
حتَّى إِذا سَلَخَا جُمَادَى سِتَّةٍ ... جَزَآ فطَالَ صِيَامُه وصِيامُهَا هي جُمادَى الآخِرةُ . وفي شرْح شَيْخِنا ناقلاً عن الغَنَويّ عن ابن الأَعرابيّ بإِضافة جُمادَى إِلى سِتّة وقال : أَرادَ سِتَّةَ أَشْهرِ الشِّتاءِ وهي أَشهُرُ النَّدَى . وكان أَبو عَمْرٍو الشّيبانيّ يُنشده بخَفضِ سِتَّةٍ ويقول : أَرادَ جُمَادَى سِتَّةِ أَشْهرُ فعرّف بجُمادَى . ورَوَى بُنْدَار بنصب سِتّة على الحال أَي تتمّة سِتَّةٍ على الحال أَي تتمّة سِتَّةٍ أَراد الآخِرَة . وقال أَبو سَعيد : الشتاءُ عند العرب جُمَادَى لجُمود الماءِ فيه . وأَنشد للطِّرِمّاح
لَيلةٌ هاجَت جُمادِيّةٌ ... ذَاتُ صِرٍّ جِرْبِياءُ النِّسَامْ أَي ليلة شَتَوِيَّة . وعن الكسائيّ : ظَلَّت العينُ جُمَادى أَي جامِدَةً لا تَدْمَعُ وأَنشد
مَن يَطْعَمِ النَّوم أَو يَبِتْ جَذِلاً ... فالعيْنُ منِّي للْهَمِّ لم تَنَمِ
تَرْعَى جُمَادَى النَّهارَ خاشعةً ... والليلُ منها بَوادِقٍ سَجِمِ أَي تَرعَى النهار جامدةً فإِذا جاءَ الليلُ بَكتْ . وعَينٌ جمُودٌ كصَبور : لا دَمْعَ لها . ورَجلٌ جامِدُ العَينِ : قليلُ الدَّمعِ وهو مَجاز . وفي المحكم : الجُمْدُ بالضّمّ وبضمّتين مثْل عُسْر وعُسُر والجَمَد بالتحريك : ما ارْتَفعَ من الأَرضِ . ج أَجمادٌ وجِمادٌ الأَخير بالكسر مثْل رُمْح وأَرمَاح ورِمَاح . ومَكانٌ جُمُدٌ : صُلْبٌ مُرتَفِع . قال امرؤ القَيْس :
كأَن الصُّوار إِذْ يُجاهِدنَ غُدْوَةً ... على جُمُدٍ خَيْلٌ تَجولُ بأَجْلالِ
والجُمُد : مَكانٌ حَزْنٌ . وقال الأَصمعيّ : هو المكان المرتفع الغليظ . وقال ابن شُميل : الجُمُد قارَةٌ ليست بطويلة في السّماءِ وهي غليظةٌ تَغلظُ مرّةً وتَلِينُ أُخْرَى تُنبت الشّجرَ ولا تكون إِلاّ في أَرضٍ غليظَة سُمِّيتْ جُمُداً من جُمودها أَي من يُبْسها والجُمُد أَصغرُ الآكامِ يكون مستديراً صغيراً والقَارَةُ مستديرَةٌ طويلةٌ في السماءِ ولا يَنْقادانِ في الأَرض وكِلاهما غَليظُ الرأْسِ ويُسمَّميان جميعاً أَكَمةً . قال : وجماعة الجُمُدِ جِماد يُنْبت البقْلَ والشَّجرَ . قال : وأَمّا الجُمُودُ فأَسْهَلُ من الجُمُدِ وأَشدُّ مُخالطةً للسُّهُول ويكون الجُمُودُ في ناحِيةِ القُفّ وناحيَةِ السُّهولِ كذا في اللسان . وأَجْمَدُ كأَحْمدَ بنُ عُجَيَّانَ مُصغَّراً وضبطه ابن القَرَّاب على وَزْن سُفيان صَحابيٌّ فَرْدٌ من بني هَمْدَانَ له وِفادة وخطّته معروفةٌ بجِيزةِ مِصر قاله ابن يونس كذا في التجريد للذهبيّ . والجامد : الحَدُّ بين الدارَين وجَمْعه جَوامِدُ . وقال ابن الأَعرابيّ : الجَوَامِدُ الأُرَفُ وهي الحُدُود بين الأَرَضِينَ واحدها جامدٌ . وفي الحديث إِذا وقَعَت الجَوَامِدُ فلا شُفْعةَ هي الحدود . وجَمْدٌ الكنديُّ صَحابيٌّ لهُ ذِكْر في حديثٍ مُرْسَل يَرويه عاصم ابن بَهْدَلَةَ عنه كذا في التَّجريد . وجَمْدُ بنُ مَعدِ يكَرِبَ من ملوك كِنْدَةَ كذا ضبطَه ابن ناصرٍ وصَوَّبه أَو هو بالتَّحريك كذا ضبَطه ابن ألأَثير . قال الحافظ : وبنْته آمِنَةُ كانَتْ زَوْجَ الأَشعَثِ بن قَيسٍ . وجِمَادٌ ككِتَابٍ : محدِّثٌ وهو جِمَادُ بن أَبي أَيُّوب شيخٌ لحفْصِ بن غِياثٍ . وجُمُدٌ كعُنُق : جَبَلٌ بنَجْد مثَّلَ به سيبويه وفسَّرَه السِّيرَافيّ . قال أُميّة بن أَبي الصَّلت :
سُبحانَه ثم سُبحاناً يَعُودُ له ... وقَبْلَنَا سَبَّحَ الجُودِيُّ والجُمُدُ ومنهم من ضبطَه محرّكةً أَيضاً . ونَسَب ابنُ الأَثير عَجُزَ هذا البَيت لوَرقَةَ بنِ نَوْفل . ويقال إِنّ جَمَداً كَجَبَلٍ : ة ببَغْدَادَ من قُرَى دُجَيْل وأَنشدوا البيتَ السابقَ . ورَوَى مُسلمٌ في صحيحه هذا جُمْدَانُ سَبَقَ المُفَرّدون هو كعُثْمان جَبَلٌ بطريقِ مكّة شَرَّفها اللّه تعالى بَيْنَ يَنْبُعَ والعِيصِ وقيلَ بينَ قُدَيد وعُسْفانَ ويقال على لَيْلَةٍ من المدينة المشرَّفَة مَرَّ عليه سيِّدُنا رسُولُ اللّه صلَّى عليه وسلّم قال حسّان
لقدْ أَتَى عن بَنِي الجرْباءِ قَوْلُهمُ ... ودُونَهم دَفُّ جُمْدَانٍ فمَوضوعُ وجُمْدَانُ أَيضاً : وادٍ بين أَمَجٍ وثَنِيّةِ غَزَالٍ . ومن المَجاز : ما زِلْت أَضرِبُه حتّى جَمَدَ . جَمَدَه : قَطعَة . ومنه سَيْفٌ جَمَّادٌ ككَتَّان : صارِمٌ قَطاعٌ عن أَبي عَمرِو . وأَنشدَ
واللّه لو كُنْتُمْ بأَعْلَى تَلْعةٍ ... من رَأْس قُنفُذ أَو رُؤُسِ صِمَادِ
لسَمعْتمُ من وَقْعٍ حَرِّ سُيوفِنا ... ضَرْباً بكلِّ مُهنَّدٍ جَمَّادِ وفي الأَساس : من المَجاز سَيفٌ جمَّاد : يَجْمُدُ مَنْ يُضْرَبُ به . ومن المجاز : لك جامِدُ هذا المالِ وذَائبُه أَي ما جَمَدَ منه وما ذابَ وقيل : أَي صامِتُه وناطِقُه وقيل : حَجَرُه وشَجَرُه . ومن المجاز جَمَدَ لي عليه حَقِّي وذلبَ أَي وَجَبَ . وأَجْمدْتُه عليه : أَوْجَبْته . والمُجْمِدُ كمُحْسِنٍ : البَخِيلُ الشّحيح قاله خالد . وقال ابن سيده : المُجْمِدُ البَخيلُ المُتشدِّدُ وقيل : هو الأَمينُ في القِمَارِ وبه فُسِّر بيتُ طرَفةَ بنِ العبد
وأَصْفَرَ مَضْبوحٍ نَظرتُ حَوِيرَه ... على النّارِ واستودعْتُه كَفَّ مُجْمِدِ
أَو المجْمِدُ : الأَمينُ بَيْنَ القَوم وهو الذي لا يَدْخُلُ في المَيْسر ولكنَّه يَدْخل بين أَهل الميسر فَيضرب بالقِداح وتُوضَع على يديه ويُؤتَمَن عليها فيُلْزِمُ الحَقَّ مَن وَجبَ عليه ولَزِمَه . وقيل : هو الذي لم يَفُزْ قِدْحُه في الميسر . وفي التهذيب : أَجْمَد يُجْمِد إِجماداً فهو مُجْمِد إِذا كان أَميناً بين القوم . وقال أَبو عبيد : رجل مُجمِد أَمينٌ مع شُحٍّ لا يُخدَع . وقال أَبو عمرٍو في تفسير بيت طَرفة : استودعْت هذا القِدْحَ رَجُلاً يأْخُذُ بكْلتَا يديه فلا يَخْرُجُ من يديه شيءٌ . وكان الأَصمعيُّ يقول : المُجْمِد في بيت طرفةَ هو الدّاخلُ في جُمادَى وكان جُمادَى في ذلك الوقْتِ شهْرَ بَرْدٍ وقيل : المُجْمِد القليلُ الخَيْرِ . وقد أَجَمَدُ القَوْمُ إِجْمَاداً إِذا قلَّ خَيْرُهُم وبَخِلُوا وهو مَجاز . ويقال : هو مُجامِدِي أَي مُصاقبِي ومُوَارِفِي ومُتَاخِمي . وسَعيدُ بن أَبي سعيدٍ - وفي التبصير : سعيدُ بن أَبي سعد - الجامديُّ زاهدٌ وله رِواية عن الكروخيّ توِّفيَ سنة 603 ، ترجمه الذهبيّ في التاريخ . وأَبو يَعلَى محمد بن عليّ بن الحسين الجَامدِيّ الواسطيّ حَدثَ عن الحلابيّ بالإِجازة ومات سنة 618 قاله الحافظ . ومما يستدرك عليه : مُخّةٌ جامدةٌ أَي صُلْبَة . وعن الفرّاءِ : الجِمَاد : الحِجَارَة واحدها جَمَدٌ . والجامد : ما لا يُشتقّ منه والبَليدُ . ورَجُلٌ جَميدُ العَيْنِ وجَمَادُهما كجامدها . ودَارةُ الجُمُدِ بضمّتين : مَوضعٌ عن كُرَاع وسيأْتي في الراءِ . ومحمد بن أَحمدَ الجَمَديُّ محرّكةً سمعَ عبدَ الوهّاب الأَنماطيّ . وابنه أَحمدُ سمع أَبا المعالي أَحمدَ بن عليّ ابن السّمين . وجُمْدَان معُثْمان : أَميرٌ كان بمصْر في دَوْلَة العادِلِ كَتبغا ذَكره الحافظ

##### Türkçe

جمد
**جَمَدَ** - **يَجْمُدُ** - **جَامِد** - **جَامِدَة**
**جَمَدَ** - **يَجْمُدُ** + varlık: **ذاب يذوب**’un zıddı ve **اضطرب وتقلقل**’un zıddı: sıvı olanın veya hareketli olanın, hareketten—akıştan ve çalkantılı dalgalanmadan—durması; bulunduğu yerde sabitlenmesi ve yerleşmesi; hareket etmemesi.
**جَامِد**: “**جَمَدَ** - **يَجْمُدُ**”dan ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe.
**جَامِدَة**: “**جَامِد**”in müennesi.

Ve lafız, “yer değiştirme hareketinden sonra hareketten durma, ve nispi sükûnet ve istikrar” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**قََرَّ - يَقَرُّ**، **جَمَدَ - يَجْمُدُ**، **رَسَا - يَرْسُوْ**، **رَكَدَ - يَرْكُدُ**، **سَكَنَ - يَسْكُنُ** (lâzım), **سَبَتَ - يَسْبِتُ**

جامدة
	﴿Ve dağları görürsün; onları donuk/sabit sanırsın, hâlbuki bulutun geçişi gibi geçerler; her şeyi sağlam yapan Allah’ın sanatı; şüphesiz O, yaptıklarınızdan haberdardır (88)﴾ **النمل**

مختار الصحاح
● [**جمد**] ج م د: **الجَمْدُ** (fils vezninde): sudan donmuş olan; ve o, erimenin zıddıdır; ve o, kendisiyle adlandırılmış bir masdardır. Ve **الجَمَدُ** (iki fetha ile): **جَامِدٍ**’in çoğulu; **خادم** ve **خدم** gibi. Ve “**جَمَدَ** su” yani durdu; babı **نصر** ve **دخل**’dir. Ve **جُمَادَى الأولى** ve **جمادى الآخرة**: ikisinde de **الدال**’in fethasıyladır.

معجم الفرائد القرآنية:
ج  م  د
“**جَامِدَةً**” Yüce Allah’ın şu sözü içinde: “**وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ**” (88) **النمل**.
**الجُمودُ**: sebat ve istikrar; hareket etmenin zıddı.

ملخص اللسان
1. **جمَدَ** suyu ve kanı ve başkalarını, akışkanlardan; **يَجْمُد** **جُموداً** ve **جَمْداً**: yani durdu,
2. **الجَمَد**: donmuş su.
3. **الجَمْد**: erimenin karşıtı,
4. ve **الجَمَد**: kar/buz.
5. Ve senin için malın **جامدُ**’i ve **ذائبُه**’i vardır: yani ondan donan ve eriyen;
6. ve **مُخَّةٌ جامدة**: yani sert.
7. **الجِماد**: taşlar,
8. ve **الجُمُد**: bir dağ,
9. ve **رجلٌ جامدُ العين**: az gözyaşlı.
10. Göz **جُمادَى** kaldı: yani donuk/sabit, gözyaşı dökmez;
11. ve **الجُمادَيان**: iki ay için iki özel isimdir,
12. **جُمادى ستَّةٍ**: **جمادى الآخرة**’dir; ve o, yılın başından altı ayın tamamıdır; ve **رجب** yedincidir. Ve **جمادى خمسَةٍ**: **جمادى الأُولى**’dır; ve o, yılın başından ayların beşincisidir;
13. Kış, Arapların yanında, içindeki suyun donmasından dolayı **جمادى**’dır;
14. “Bir gece, **جُمادِيَّةً** kabardı; **ذاتَ صِرٍّ**; **جِرْبياءَ النسام**”: yani kış gecesi.
15. **وشاة جَماد**: içinde süt yoktur.
16. ve **ناقة جماد**: aynı şekilde, içinde süt yoktur;
17. ve **ناقة جماد**: yavaş olan,
18. **الجَمادُ**: **البَكيئَة**; o, az sütlü olandır; bu da onun kuruluğundandır,
19. **وسنة جَماد**: içinde yağmur yoktur;
20. : otlağı olmayan, bereketi olmayan, yağmuru olmayan donuk/sabit bir yıl.
21. ve **الجماد**: yağmur isabet etmemiş yer.
22. ve **أَرض جماد**: o, kaba/sert olandır.
23. **الجُمْد** ve **الجُمُد** ve **الجَمَد**: yerden yükselmiş olan şey,
24. ve **الجُمْد** ve **الجُمُد**: sert, yüksek bir yer;
25. **جَمَد يَجْمُد**: cimrilik etti;
26. ve **الجامد**: cimri;
27. **جَمادِ له**: yani hâli donuk/sabit olmaya devam etti,
28. ve **المُجْمِدُ**: **البَرِمُ**; ve bazen kolaylık için oklarla (kura çubuklarıyla) paylaştırır.
29. ve **المجمد**: katı cimri;
30. **مُجْمِداً**: kumar ehli arasına giren, oklarla vuran ve onlara emanet edilen;
31. **المجمد**: emin (güvenilir):
32. **أَجْمَدَ يُجْمِدُ إِجْماداً**; o hâlde o **مُجْمد**’dir; kavim arasında emin olunca.
33. Cimri, pinti bir adam: **مُجْمِد**;
34. ve **أَجْمَد القوم**: hayırları azaldı ve cimrilik ettiler.
35. ve **الجَماد**: elbiselerden bir tür;
36. **الجوامد**: **الأُرَفُ**; ve o, araziler arasındaki sınırlardır,
37. ve **الجامد**: iki ev arasındaki sınır,
38. ve falan kimse **مُجامدي**’mdir; komşun olunca, ev ev,
39. **الجَوامِدُ**: sınırlardır.
40. ve **الجُمُدُ**: sert/engebeli bir yer;
41. ve **الجُمُدُ**: yüksek, kaba yerin kendisidir;
42. **الجُمُد**: gökte uzun olmayan bir kaya kütlesi; ve o kabadır; bir defa kabalaşır, başka bir defa yumuşar,
43. ve **الجُمُد**: tümseklerin en küçüğüdür; yuvarlak, küçük olur,
44. ve **الجُمُد**’ün topluluğu **جِماد**’dır; sebze ve ağaç biter;
45. ve **وجُمْدان**: **قُدَيْد** ile **عُسْفان** arasında bir yer;

لسان العرب
● - **جمد**: **الجَمَد** (harekeli): donmuş su. Cevherî: **الجَمْد** (sükûn ile): sudan donmuş olan; ve o, erimenin karşıtıdır; ve o, kendisiyle adlandırılmış bir masdardır. Ve **الجَمَدُ** (harekeli): **جامد**’in çoğulu; **خادم** ve **خدم** gibi; denir ki: **الجمد** çoğaldı. İbn Sîde: suyu ve kanı ve başkalarını, akışkanlardan, **جمَدَ**; **يَجْمُد** **جُموداً** ve **جَمْداً**: yani durdu; kan ve başkası da kuruyunca böyledir; ve donmuştur. Ve **ماء جَمْد**: donmuş. Ve su ve özsu **جَمَد**: donmaya yeltendi. Ve **الجَمَد**: kar/buz. Ve senin için malın **جامدُ**’i ve **ذائبُه**’i vardır: yani ondan donan ve eriyen; denildi ki: yani susanı ve konuşanı; denildi ki: taşı ve ağacı. Ve **مُخَّةٌ جامدة**: yani sert. Ve **رجلٌ جامدُ العين**: az gözyaşlı. Kisâî: göz **جُمادَى** kaldı: yani donuk/sabit, gözyaşı dökmez; ve şu beyit okundu:
من يَطْعَمِ النَّوْمَ أَو يَبِتْ جَذِلاً،
فالعَيْنُ مِنِّي للهمّ لم تَنَمِ
تَرْعى جُمادَى، النهارَ، خاشعةً،
والليلُ منها بِوَادِقٍ سَجِمِ
yani: gündüz donuk/sabit olarak otlar; gece gelince ağlar. Ve **عين جَمود**: gözyaşı olmayan. Ve **الجُمادَيان**: iki ay için iki özel isimdir; izafet yaparsan “**شهر جمادى**” ve “**شهرا جمادى**” dersin. Ebû’l-Heysem’den rivayet edildi: **جُمادى ستَّةٍ**: **جمادى الآخرة**’dir; ve o, yılın başından altı ayın tamamıdır; ve **رجب** yedincidir. Ve **جمادى خمسَةٍ**: **جمادى الأُولى**’dır; ve o, yılın başından ayların beşincisidir; Lebîd dedi ki:
حتى إِذا سَلَخا جمادى ستة
هي جمادى الآخرة.
Ebû Saîd: kış, Arapların yanında, içindeki suyun donmasından dolayı **جمادى**’dır; ve Tırmâh’tan şu okundu:
ليلة هاجت جُمادِيَّةً،
ذاتَ صِرٍّ، جِرْبياءَ النسام
yani: kış gecesi. Cevherî: **جمادى الأُولى** ve **جمادى الآخرة**: ikisinde de **الدال**’in fethasıyladır; ayların isimlerindendir; ve o, **الجمَد**’den **فعالى**’dır. İbn Sîde: **جمادى** ayların isimlerindendir; aylar adlandırılırken içindeki suyun donmasından dolayı böyle adlandırılmıştır. Ebû Hanîfe dedi ki: **جمادى** Arapların yanında bütün kıştır; kış **جمادى**’da olsun veya başka zamanda; görmez misin ki **جمادى** Şa‘bân’ın önündedir; ve o, yazın önünde olduğundan, dağılma ve ayrılmadan alınmıştır? dedi: ve onda başlangıçlardan ayrılma ve doğum yerlerine dönüş vardır. Ferrâ dedi ki: ayların hepsi müzekkerdir; yalnız iki **جمادى** müennestir; Ensâr’dan biri dedi ki:
إِذا جُمادَى مَنَعَتْ قَطْرَها،
زانَ جِناني عَطَنٌ مُغْضِفُ
yani: insanların yerlerini süsleyen otun kendisiyle olduğu yağmur olmazsa, benim bahçemi hurma süsler. Ferrâ dedi ki: **جمادى**’nın müzekkerliğini işitirsen, ancak onu “ay”a götürür; cem‘i kıyasa göre **جُماديات**’tır; dedi ki: **جِماد** denilseydi kıyas olurdu. Ve **شاة جَماد**: içinde süt yoktur. Ve **ناقة جماد**: aynı şekilde, içinde süt yoktur; denildi ki: o ayrıca yavaş olandır; İbn Sîde dedi ki: hoşuma gitmez. Tehzîb: **الجَمادُ**: **البَكيئَة**; o, az sütlü olandır; bu da onun kuruluğundandır; **جَمَدَت** **تَجْمُد** **جموداً**. Ve **الجَماد**: içinde süt olmayan dişi deve. Ve **سنة جَماد**: içinde yağmur yoktur; şair dedi ki:
وفي السنة الجَمادِ يكون غيثاً،
إِذا لم تُعْطِ دِرَّتَها الغَضوبُ
Tehzîb: otlağı olmayan, bereketi olmayan, yağmuru olmayan donuk/sabit bir yıl. Ve **ناقة جَماد**: sütü yoktur. Ve **الجماد** (fetha ile): yağmur isabet etmemiş yer. Ve **أَرض جماد**: yağmur yağmamış; denildi ki: o, kaba/sert olandır. Tehzîb: **أَرض جَماد**: kuru; yağmur isabet etmemiş; ve içinde hiçbir şey yok; Lebîd dedi ki:
أَمْرَعَتْ في نَداهُ، إِذ قَحَطَ القط
ـرُ، فَأَمْسَى جَمادُها مَمْطُورَا
İbn Sîde: **الجُمْد** ve **الجُمُد** ve **الجَمَد**: yerden yükselmiş olan şey; cem‘i **أَجْماد** ve **جِماد**; **رُمْح** ve **أَرْماح** ve **رِماح** gibi. Ve **الجُمْد** ve **الجُمُد**; **عُسْر** ve **عُسُر** gibi: sert, yüksek bir yer; İmru’ul-Kays dedi ki:
كأَنَّ الصِّوارَ، إِذ يُجاهِدْنَ غُدْوة
على جُمُدٍ، خَيْلٌ تَجُولُ بأَجلالِ
Ve **رجل جَماد الكف**: cimri; ve **جَمَد يَجْمُد**: cimrilik etti; ondan, Muhammed b. İmrân et-Teymî hadisi: “Vallahi biz hak yanında **نَجْمُد** etmeyiz ve bâtıl yanında **نَتَدَفَّقُ** etmeyiz”; bunu İbnü’l-A‘râbî nakletti. Ve o, kendisine gerekli olan haktan cimrilik edince **جامد**’dir. Ve **الجامد**: cimri; Mütelemmis dedi ki:
جَمادِ لها جَمادِ، ولا تَقُولَنْ
لها أَبداً إِذا ذُكِرت: حَمادِ
ve “ولا تقولي” diye de rivayet edilir. Ve cimriye denir: **جَمادِ له**: yani hâli donuk/sabit olmaya devam etti; ancak o, masdardan (yani **الجمود**’dan) çevrilmiş olduğundan kesre üzere bina edilmiştir; “**فَجارِ**” demeleri gibi, yani **الفجرة**; ve o, medihte “**حَمادِ**” (ح ile) demelerinin zıddıdır; Mütelemmis’in beyti okundu ve dedi ki: manası: yani ona “donukluk” de; ona “hamd ve şükür” deme; Tehzîb’in bir nüshasında:
حَمادِ لها حَمادِ، ولا تَقُولي
طُوالَ الدَّهْر ما ذُكِرَت: جَمادِ
ve açıkladı; dedi ki: onu öv, onu yerme.
Ve **المُجْمِدُ**: **البَرِمُ**; ve bazen kolaylık için oklarla paylaştırır. İbn Sîde dedi ki: **المجمد** katı cimridir; denildi ki: o, kumara girmez; fakat kumar ehli arasına girer; oklarla vurur; oklar onun eline konur; ona emanet edilir; böylece üzerine vacip olan kimseye hakkı ilzam eder ve ona gerekli kılar; denildi ki: o, kumarda oku kazanmamış olandır; Tarafe b. el-‘Abd, **المجمد** hakkında, bir oku vasfederek dedi ki:
وأَصْفَرَ مَضْبوحٍ نَظَرْتُ حَويرَه
على النار، واسْتَوْدَعْتُه كَفَّ مُجْمِد
İbn Berrî dedi ki: bu beyit Adî b. Zeyd’e de rivayet edilir; ve o doğrudur; ve **الأَصفر** ile bir oku kastetti. **المضبوح**: ateşin değiştirdiği. **حويرُه**: dönüşü; der ki: ateş üzerinde sesini bekledim; ta ki onu doğrulttum ve işaretledim; o, ondan bir muhavere gibidir. Asma‘î derdi ki: o, **جمادى**’ya giren kimsedir; ve o vakitte **جمادى** soğuk ayı idi. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: kumar ehli arasına giren, oklarla vuran ve onlara emanet edilen kimseye **مُجْمِداً** denildi; çünkü o, hakkı sahibine ilzam eder; denildi ki: buradaki **المجمد** emin (güvenilir)dir. Tehzîb: **أَجْمَدَ يُجْمِدُ إِجْماداً**; o hâlde o **مُجْمد**’dir; kavim arasında emin olunca. Ebû Ubeyd: **رجل مُجْمِد**: emin; cimrilikle beraber; aldatmaz. Hâlid dedi ki: **رجل مُجْمِد**: cimri, pinti. Ebû Amr, Tarafe’nin beytini açıklarken dedi ki: bu oku, iki eliyle alan bir adama emanet ettim; elinden hiçbir şey çıkmaz.
Ve **أَجْمَد القوم**: hayırları azaldı ve cimrilik ettiler.
Ve **الجَماد**: elbiselerden bir tür; Ebû Duvâd dedi ki:
عَبَقَ الكِباءُ بهنّ كل عشية،
وغَمَرْنَ ما يَلْبَسْنَ غَيْرَ جَماد
İbnü’l-A‘râbî: **الجوامد**: **الأُرَفُ**; ve o, araziler arasındaki sınırlardır; tekili **جامد**’dir. Ve **الجامد**: iki ev arasındaki sınır; cem‘i **جَوامد**’dir. Ve falan kimse **مُجامدي**’mdir; komşun olunca, ev ev; aynı şekilde **مُصاقِبي** ve **مُوارِفي** ve **مُتاخِمِي**. Hadiste: “**الجَوامِدُ** vuku bulunca şüf‘a yoktur”; o, sınırlardır. Ferrâ: **الجِماد** taşlardır; tekili **جَمَد**’dir. Ebû Amr: **سيف جَمَّاد**: keskin; ve şu okundu:
والله لو كنتم بأَعْلَى تَلْعَة
من رأْسِ قُنْفُذٍ، آو رؤوسِ صِماد،
لسمعتم، من حَرِّ وَقْعِ سيوفنا،
ضرباً بكل مهنَّد جَمَّاد
Ve **الجُمُدُ**: sert/engebeli bir yer; Asma‘î dedi ki: o, yüksek, kaba yerdir. İbn Şümeyl dedi ki: **الجُمُد**: gökte uzun olmayan bir kaya kütlesidir; ve o kabadır; bir defa kabalaşır, başka bir defa yumuşar; ağaç bitirir; ancak kaba arazide olur; kuruluğundan, yani sertliğinden dolayı **جُمُداً** diye adlandırıldı. Ve **الجُمُد**: tümseklerin en küçüğüdür; yuvarlak, küçük olur. Ve **القارة** gökte uzun, yuvarlaktır; ikisi de yerde boyun eğmez; ikisi de başı kaba olandır; ikisine birlikte **أَكمة** denir. Dedi ki: **الجُمُد**’ün topluluğu **جِماد**’dır; sebze ve ağaç biter. Dedi ki: **الجُمُود** ise **الجُمُد**’den daha düz ve düzlüklerle daha çok karışıktır; ve **الجُمُود** uçurum tarafında ve düzlük tarafında olur; ve **الجُمُد** ayrıca **أَجْماداً** diye toplanır; Lebîd dedi ki:
فأَجْمادُ ذي رَنْدٍ فأَكنافُ ثادِق
Ve **الجُمُد**: bir dağdır; Sîbeveyh bununla örnek verdi; Sîrâfî onu açıkladı; Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi ki:
سُبحانه ثم سبحاناً يَعود له،
وقَبْلَنا سَبَّحَ الجُوديُّ والجُمُد
Ve **الجُمُد** (جيم ve ميم’in dammasıyla ve fethasıyla): bilinen bir dağdır; İbnü’l-Esîr bu beytin ikinci mısraını Varaka b. Nevfel’e nispet etti.
Ve **دارة الجُمُد**: bir yerdir; Kurâ‘dan.
Ve **جُمْدان**: **قُدَيْد** ile **عُسْفان** arasında bir yerdir; Hassân dedi ki:
لقد أَتى عن بني الجَرْباءِ قولُهُمُ،
ودونهم دَفُّ جُمْدانٍ فموضوعُ
Ve hadiste **جُمْدان** zikredildi; **الجيم**’in dammasıyla, **الميم**’in sükûnuyla; sonunda **نون** vardır: Medine’den bir gecelik mesafede bir dağdır; Efendimiz Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, onun yanından geçti; şöyle dedi: “Bu **جُمْدان**’dır; **المُفَرِّدون** öne geçti.”

مقاييس اللغة:
(**جمد**) **الجيم** ve **الميم** ve **الدال** tek bir asıldır; o da, akışkan şeyin soğuktan veya başkasından dolayı donmasıdır. Denir: **جمَدَ الماء** **يجْمُد**. Ve **وسنَةٌ جَمادٌ**: yağmuru az (olan yıl). Bu, birincisine hamledilmiştir; sanki onun yağmuru donmuştur. Şeybânî derdi ki: **الجماد** yağmur yağmamış topraktır. Ve Araplar cimriye: “**جَمادِ له**” der; yani hâli donuk olarak sürüp gitsin; bu, **حَمَادِ**’ın zıddıdır. Mütelemmis dedi:
جَمَادِ لها جَمَادِ ولا تقولي *** لها أبداً إذا ذُكِرتْ حَمَادِ([7])

القاموس المحيط:
**جَمَدَ الماءُ** ve her akışkan, **نَصَرَ** ve **كَرُمَ** gibi, **جَمْداً** ve **جُمُوداً** (dondu); **ذاب**’ın zıddıdır; o hâlde o **جامدٌ** ve **جَمْدٌ**’dür; masdar ile adlandırılmıştır. Ve **جَمَّد** **تَجْميداً**: donmaya çalıştı. Ve **الجَمَدُ** (harekeli): kar/buzdur; ve **جامِدٍ**’in çoğuludur; ve **الماءُ الجامِدُ** (donmuş su)dur.
Ve **الجَمادُ**: toprak; ve yağmur isabet etmemiş yıl; ve yavaş deve; ve sütü olmayan (deve); ve elbiselerden bir tür; ve kesrelenir; ve cimriye: **جمادِ** ( **قَطامِ** gibi) ona yergi olarak denir; o, **جمادُ الكَفِّ**’tir. Ve **جَمَدَ**: cimrilik etti. Ve **حُبارَى** gibi: Arap aylarının adlarındandır; belirli isimdir, müennestir; çoğulu: **جُمادَياتٌ**. Ve **جُمادَى خَمْسَةٍ**: **الْأُولَى**; ve **جُمادَى سِتَّةٍ**: **الآخِرَةُ**. Ve **وظَلَّتِ العَيْنُ جُمادَى**: donuk, gözyaşı dökmeyen. Ve **عَيْنٌ جَمُودٌ**, ve **رَجُلٌ جامِدُ العَيْنِ**. Ve **الجُمْدُ** (damme ile), ve iki damme ile, ve hareke ile: yerden yükselmiş olan şey; çoğulu: **أجْمادٌ** ve **جِمادٌ**. Ve **أجْمَدُ بنُ عُجَيَّانَ**: tek (ferd) bir sahâbîdir. Ve **الجَوَامِدُ**: iki arazi arasındaki sınırlar. Ve **جَمْدٌ الكِنْدِيُّ**: bir sahâbîdir; ve **ابنُ مَعْديكرِبَ** Kindelilerin krallarındandır; yahut o, hareke iledir. Ve **كِتابٍ** gibi: bir muhaddistir. Ve **عُنُقٍ** gibi: Necd’de bir dağdır; ve **جَبَلٍ** gibi: Bağdat’ta bir (yer/dağ)dır; ve **ابنُ مَعْديكرِبَ**. Ve **عُثْمانَ** gibi: Mekke yolu üzerinde, Yenbu‘ ile el-‘Îs arasında bir dağ; ve **أمَجَ** ile **ثَنِيَّةِ غَزَالٍ** arasında bir vadi. Ve **جَمَدَهُ**: onu kesti. Ve **سَيْفٌ جَمَّادٌ**: keskin (kılıç). Ve **جامِدُ المالِ وذائِبُهُ**: onun susanı ve konuşanı. Ve **جَمَدَ حَقِّي**: vacip oldu; ve **أجْمَدْتُهُ**. Ve **المُجْمِدُ**: cimri; ve katı davranan; ve kumarda yahut kavim arasında emin (güvenilir) olan; ve **جُمادَى**’ya giren; ve hayrı az olan. Ve o, **مُجامِدِي**’dir: ev ev komşum. Ve **سَعيدُ بنُ أبي سَعيدٍ الجامِدِيُّ**: bir zâhiddir; ve onun bir rivayeti vardır.

تاج العروس:
**جمد**
**جَمَد الماءُ** ve her akışkan, **نَصَرَ** ve **كَرُمَ** gibi, **يَجْمُد** **جَمْداً**; yani durdu; o, **ذابَ**’ın zıddıdır; ve bunun gibi başkası da, kuruduğu zaman; o hâlde o **جامدٌ** ve **جَمْدٌ**’dür; sonuncusu fetha sonra sükûn ile; masdar ile adlandırılmıştır. Ve **جَمَّد الماءُ** ve özsu **تَجميداً**: donmaya çalıştı. Ve **الجَمَدُ** (harekeli): kar/buzdur. Ve **الجَمَدُ**: **جامدٍ**’in çoğuludur; **خادِمٍ** gibi. Ve **الجَمَد**: donmuş sudur. Mecazdan: **الجَمَادُ** **سَحابٍ** gibi: toprak; ve yağmur isabet etmemiş yıl. Şair dedi:
وفي السَّنةِ الجَمَاد يكونُ غَيْثاً ... إِذا لم تُعْطِ دِرَّتها العَصُوبُ
Ve **التهذيب**’de: **سنة جامدة**: onda ne otlak vardır ne bolluk ne yağmur. Ve **أَرْضٌ جَمادٌ**: kuru; ona yağmur isabet etmemiş; onda hiçbir şey yok. Lebîd dedi:
أَمْرَعَتْ في نَدَاه إِذْ قَحطَ القَطْ ... رُ فأَمْسَى جَمَادُها مَمطورَا
Ve **أَرض جَمادٌ**: yağmur görmemiştir; ve denildi ki: o, kalın/sert (toprak)tır. Ve **الجَمَاد**: yavaş dişi devedir. İbn Sîde dedi: hoşuma gitmez; doğru olan, onun sütü olmayan (deve) olmasıdır; ve o mecazdır. Ve bunun gibi **شاةٌ جَمَادٌ**. Ve **التهذيب**’de: **الجَمَادُ**: **البَكِيئة**; o, sütü az olandır; bu, onun kuruluğundandır. **جَمَدتْ** **تَجمُد** **جُمُوداً**. Ve **الجَمَادُ**: elbiselerden ve bürdelerden bir türdür; ve kesrelenir. Ebû Duvâd dedi:
عَبِق الكِباءُ بهنَّ كلَّ عَشِيَّةٍ ... وغَمْرْن ما يَلْبَسْنَ غَيْرَ جِمادِ
Ve cimriye **جَمَادِ له** denir; **قَطامِ** gibi; yergi olarak; yani hâli donuk olarak sürüp gitsin; ancak kesre üzerine bina edilmiştir; çünkü masdardan, yani **الجمود**’dan çevrilmiştir; onların **فَجارِ** demeleri gibi. Yahut o, yani cimri, **جَمَادُ الكَفِّ** ve **الجامد**’dir. Ve **جَمد** **يَجْمُد**: cimrilik ettiği zaman; ve o mecazdır. Ondan hadis: “Biz, Allah’a yemin olsun ki, hak yanında **نَجْمُد** etmeyiz ve bâtıl yanında taşkınlık etmeyiz”; İbnü’l-A‘râbî onu nakletti. Ve o, üzerine gerekli olan haktan cimrilik ettiği zaman **جامدٌ**’dir. Ve **جَمادِ**: onların medihte **حَمَاد** ( **الحاء** ile) sözlerinin nakîzidir; gelecektir. Mütelemmis dedi:
جَمَادِ لها جَمادِ ولا تَقولَنْ ... لها أَبداً إِذا ذُكِرَتْ حَمَادِ
Ve **جُمَادَى** **حُبَارى** gibi: Arap aylarının adlarındandır. Ve ikisi **جُمَادَيانِ**’dır; **فُعَالى** (vezninde), **الجَمْد**’den; ay üzerine alem olduğu için belirli isimdir; müennestir; ayların adlandırılması sırasında onda suyun donmasından dolayı bununla adlandırılmıştır. Ferrâ dedi: ayların hepsi müzekkerdir; yalnız **جُمادَيَينِ** hariç; çünkü ikisi müennestir. Ensardan bazıları dedi:
إِذا جُمَادَى مَنعَتْ قَطْرَها ... زَنَ جِنَانِي عَطَنٌ مُغْضِفُ
Yani hurmalık. Diyor ki: otun kendisiyle (bittiği) yağmur olmazsa, insanların yerlerini süsler; benim bahçelerim hurma ile süslüdür. Ferrâ dedi: eğer **جُمَادَى**’nın müzekker kılındığını işitirsen, ancak onunla aya gidilir. Çoğulu: **جُمَاديَاتٌ**; kıyasa göre. Eğer **جِمَادٌ** denilseydi, kıyas olurdu. Ebû’l-Heysem’den rivayet edildi: **جُمادَى خَمْسَةٍ** o, **جُمَادَى الأُولَى**’dır; o, senenin aylarının başından beşincidir. Ve **جُمادَى سِتّةٍ** o, **جَمادَى الآخِرَةُ**’dir; o, senenin başından altı ayın tamamıdır; ve **رَجَب** yedincidir. Lebîd dedi:
حتَّى إِذا سَلَخَا جُمَادَى سِتَّةٍ ... جَزَآ فطَالَ صِيَامُه وصِيامُهَا
O, **جُمادَى الآخِرةُ**’dir. Şeyhimizin şerhinde, Ganevî’den, İbnü’l-A‘râbî’den naklen, **جُمادَى**’nın **سِتّة**’ya izafesiyle; ve dedi: kışın altı ayını kastetti; o, çiğ aylarıdır. Ebû ‘Amr eş-Şeybânî onu **سِتَّةٍ**’yı cer ile okutarak rivayet ederdi ve derdi ki: **جُمَادَى سِتَّةِ أَشْهرُ**’ü kastetti; böylece **جُمادَى** ile belirli kıldı. Bundâr, **سِتّة**’yı hâl üzere nasb ile rivayet etti; yani altının tamamlayıcısı olarak; hâl üzere; yani altının tamamlayıcısı olarak; **الآخِرَة**’yı kastetti. Ebû Sa‘îd dedi: kış, Araplar yanında, onda suyun donmasından dolayı **جُمَادَى**’dır. Tırimmâh’tan okuttu:
لَيلةٌ هاجَت جُمادِيّةٌ ... ذَاتُ صِرٍّ جِرْبِياءُ النِّسَامْ
Yani kışlık bir gece. Kisâî’den: **ظَلَّت العينُ جُمَادى**; yani donuk, gözyaşı dökmeyen. Ve okuttu:
مَن يَطْعَمِ النَّوم أَو يَبِتْ جَذِلاً ... فالعيْنُ منِّي للْهَمِّ لم تَنَمِ
تَرْعَى جُمَادَى النَّهارَ خاشعةً ... والليلُ منها بَوادِقٍ سَجِمِ
Yani gündüzü donuk olarak gözetir; gece gelince ağladı. Ve **عَينٌ جمُودٌ** **صَبور** gibi: onun gözyaşı yoktur. Ve **رَجلٌ جامِدُ العَينِ**: gözyaşı az; ve o mecazdır. **المحكم**’de: **الجُمْدُ** damme ile ve iki damme ile, **عُسْر** ve **عُسُر** gibi; ve **الجَمَد** hareke ile: yerden yükselmiş olan şey. Çoğulu: **أَجمادٌ** ve **جِمادٌ**; sonuncusu kesre ile; **رُمْح** ve **أَرمَاح** ve **رِمَاح** gibi. Ve **مَكانٌ جُمُدٌ**: sert, yüksek. İmruü’l-Kays dedi:
كأَن الصُّوار إِذْ يُجاهِدنَ غُدْوَةً ... على جُمُدٍ خَيْلٌ تَجولُ بأَجْلالِ

**والجُمُد**: hüzünlü (sert) bir yer. El-Asmaʿî dedi: O, yüksek, kaba (sert) yerdir. İbn Şümeyl dedi: **الجُمُد** göğe doğru uzun olmayan bir **قارَة**’dır; kalındır; bir defa kalınlaşır, başka bir defa yumuşar; ağaç bitirir; ancak kalın (sert) bir arazide olur; sertliğinden, yani kuruluğundan dolayı **جُمُداً** diye adlandırılmıştır. **والجُمُد** tümseklerin en küçüğüdür; yuvarlak küçük olur. **والقَارَة** yuvarlaktır, göğe doğru uzundur; ikisi de yerde (kolayca) eğilip bükülmez; ikisi de başı kalındır; ikisine birlikte **أَكَمة** denir. Dedi: **الجُمُد**’ün topluluğu **جِماد**’dır; ot ve ağaç bitirir. Dedi: **الجُمُود** ise **الجُمُد**’den daha düzdür ve düzlüklerle daha çok karışıktır; **الجُمُود** **القُفّ** tarafında ve düzlükler tarafında olur; lisanda böyledir.

**وأَجْمَدُ** (tıpkı **أَحْمدَ** gibi): **عُجَيَّانَ**’ın oğlu, küçültme (sigasıyla); İbnü’l-Karrâb onu **سُفيان** vezni üzere ضبط etti; Hemdân oğullarından tek bir sahâbîdir; onun bir elçiliği vardır ve planı Mısır’ın Cîze’sinde bilinir; bunu İbn Yûnus söyledi; Zehebî’nin **التجريد**’inde böyledir.

**والجامد**: iki ev arasındaki sınırdır; çoğulu **جَوامِدُ**’dir. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **الجَوَامِدُ** **الأُرَفُ**’tur; onlar araziler arasındaki sınırlardır; tekili **جامد**’dir. Hadiste: “**الجَوَامِدُ** vuku bulduğunda şuf‘a yoktur”; o, sınırlardır.

**وجَمْدٌ الكنديُّ**: sahâbîdir; onun zikri, Âsım b. Behdale’nin ondan rivayet ettiği mürsel bir hadistedir; **التجريد**’de böyledir.

**وجَمْدُ بنُ مَعدِ يكَرِبَ**: Kinde krallarındandır; İbn Nâsır onu böyle ضبط etti ve tashih etti; yahut o, hareke ile (okunuşu hareketli)dir; İbnü’l-Esîr onu böyle ضبط etti. Hâfız dedi: Onun kızı **آمِنَةُ**, **الأَشعَثِ بن قَيسٍ**’in eşi idi.

**وجِمَادٌ** (tıpkı **كِتَابٍ** gibi): bir muhaddistir; o, **جِمَادُ بن أَبي أَيُّوب**’dur; **حفْصِ بن غِياثٍ**’a şeyhtir.

**وجُمُدٌ** (tıpkı **عُنُق** gibi): Necd’de bir dağdır; Sîbeveyh onunla örnek verdi; Sîrâfî onu açıkladı. Ümeyye b. Ebî’s-Salt dedi:
سُبحانَه ثم سُبحاناً يَعُودُ له ... وقَبْلَنَا سَبَّحَ الجُودِيُّ والجُمُدُ

Onlardan kimi onu harekeli (okunuşu hareketli) olarak da ضبط etti. İbnü’l-Esîr bu beytin ikinci mısraını **وَرْقَةَ بنِ نَوْفل**’e nisbet etti. Ve denir ki: **جَمَداً** (tıpkı **جَبَلٍ** gibi): Bağdat’ta, Düceyl köylerinden bir (yer)dir; önceki beyti inşad ettiler.

Müslim sahihinde rivayet etti: “Bu **جُمْدَانُ**’dır; **المُفَرّدون** öne geçti”; o, (okunuşça) **عُثْمان** gibidir; Mekke yolunda bir dağdır—Allah Teâlâ onu şereflendirsin—**يَنْبُعَ** ile **العِيصِ** arasında; ve denildi: **قُدَيد** ile **عُسْفان** arasında; ve denilir: Medine-i müşerrefeden bir gecelik mesafededir; Efendimiz Allah’ın Resûlü (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) onun yanından geçti. Hassân dedi:
لقدْ أَتَى عن بَنِي الجرْباءِ قَوْلُهمُ ... ودُونَهم دَفُّ جُمْدَانٍ فمَوضوعُ

**وجُمْدَانُ** ayrıca: **أَمَجٍ** ile **ثَنِيّةِ غَزَالٍ** arasında bir vadidir.

Mecazdan: “Onu vurmaya devam ettim, nihayet **جَمَدَ**.” **جَمَدَه**: onu kesti. Ondan: **سَيْفٌ جَمَّادٌ** (tıpkı **كَتَّان** gibi): keskin, kesici; Ebû ʿAmr’dan. Ve inşad etti:
واللّه لو كُنْتُمْ بأَعْلَى تَلْعةٍ ... من رَأْس قُنفُذ أَو رُؤُسِ صِمَادِ
لسَمعْتمُ من وَقْعٍ حَرِّ سُيوفِنا ... ضَرْباً بكلِّ مُهنَّدٍ جَمَّادِ

**وفي الأَساس**: mecazdan **سَيفٌ جمَّاد**: onunla vurulan kimseyi **يَجْمُدُ** (dondurur/katılaştırır).

Mecazdan: “Senin için bu malın **جامِدُ**’i ve **ذَائبُه** vardır”; yani ondan donan (katı olan) ve eriyen (akışkan olan). Ve denildi: yani susanı ve konuşanı. Ve denildi: taşı ve ağacı.

Mecazdan: “Benim hakkım ona karşı **جَمَدَ** ve **ذلبَ**”; yani vacip oldu. “Onu ona karşı **أَجْمدْتُه**”: onu vacip kıldım.

**والمُجْمِدُ** (tıpkı **مُحْسِن** gibi): cimri, pinti; bunu Hâlid söyledi. İbn Sîde dedi: **المُجْمِدُ**; katı (sıkı) cimridir. Ve denildi: o, kumarda emindir; bununla **طرَفةَ بنِ العبد**’in beyti tefsir edildi:
وأَصْفَرَ مَضْبوحٍ نَظرتُ حَوِيرَه ... على النّارِ واستودعْتُه كَفَّ مُجْمِدِ

Yahut **المُجْمِدُ**: kavim arasında emindir; o, **المَيْسر**’e girmez; fakat **أَهل الميسر** arasına girer; oklarla vurur; (oklar) onun eline konur; ona emanet edilir; böylece vacip olan kimseye hakkı ilzam eder ve ona lazım olur. Ve denildi: o, **الميسر**’de oku kazanmayan kimsedir.

**وفي التهذيب**: **أَجْمَد** **يُجْمِد** **إِجماداً**; o halde o **مُجْمِد**’dir; kavim arasında emin olduğunda. Ebû ʿUbeyd dedi: **رجل مُجمِد**; şuhh ile birlikte emin; aldatılmaz. Ebû ʿAmr, Tarafe’nin beytinin tefsirinde dedi: “Bu oku, iki eliyle alan bir adama emanet ettim; elinden hiçbir şey çıkmaz.”

El-Asmaʿî derdi ki: Tarafe’nin beytindeki **المُجْمِد**; **جُمادَى**’ya giren kimsedir; **جُمادَى** o vakitte soğuk ayı idi. Ve denildi: **المُجْمِد** az hayırlı kimsedir. Kavim **أَجَمَدُ** **إِجْمَاداً** eder; hayırları azaldığında ve cimrilik ettiklerinde; bu mecazdır.

Ve denir: “O benim **مُجامِدِي**’mdir”; yani benim bitişiğim, komşum ve sınırdaşım.

**وسَعيدُ بن أَبي سعيدٍ** — **وفي التبصير**: **سعيدُ بن أَبي سعد** — **الجامديُّ**: zâhiddir; onun **الكروخيّ**’den rivayeti vardır; 603 yılında vefat etti; Zehebî onu **التاريخ**’te tercüme etti.

**وأَبو يَعلَى محمد بن عليّ بن الحسين الجَامدِيّ الواسطيّ**: **الحلابيّ**’den icazetle hadis rivayet etti; 618 yılında öldü; bunu hâfız söyledi.

Ona ilâve olarak (müstadrak): **مُخّةٌ جامدةٌ**; yani sert. Ferrâ’dan: **الجِمَاد** taşlardır; tekili **جَمَد**’dir.

**والجامد**: kendisinden türetme yapılmayan şeydir; ve ahmaktır.

**ورَجُلٌ جَميدُ العَيْنِ** ve **جَمَادُهما** (tıpkı **جامدها** gibi).

**ودَارةُ الجُمُدِ** (iki damme ile): Kurâʿ’dan bir yerdir; **الراءِ**’de gelecektir.

**ومحمد بن أَحمدَ الجَمَديُّ** (harekeli): **عبدَ الوهّاب الأَنماطيّ**’yi işitti. Onun oğlu **أَحمدُ** **أَبا المعالي أَحمدَ بن عليّ ابن السّمين**’i işitti.

**وجُمْدَان** (tıpkı **عُثْمان** gibi): Mısır’da **العادِلِ كَتبغا** devletinde bir emîr idi; onu hâfız zikretti.
