# جمس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%85%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جمس

الجامِسُ من النبات: ما ذهبت غُضُوضَتُه ورُطوبته فَوَلَّى وَجَسا. وجَمَسَ الوَدَكُ يَجْمُسُ جَمْساً وجُمُوساً وجَمُس: جَمَدَ، وكذا الماءُ، والماءُ جامِسٌ أَي جامد، وقيل: الجُمُوسُ للودك والسمن والجُمُودُ للماء؛ وكان الأَصمعي يعيب قول ذي الرمة:
ونَقْري عَبِيطَ اللَّحْمِ والماءُ جامِسُ
ويقول: إِنما الجُموس للودك. وسئل عمر، رضي اللَّه عنه، عن فأْرَة وقعت في سمن، فقال: إِن كان جامِساً أُلْقيَ ما حوله وأُكلَ، وإِن كان مائعاً أُريقَ كله؛ أَراد أَن السمن إِن كان جامداً أُخِذَ منه ما لَصِقَ الفأْرُ به فَرُمِيَ وكان باقيه طاهراً، وإِن كان ذائباً حين مات فيه نَجُسَ كله. وجَمَس وجَمَدَ بمعنى واحد. ودَمٌ جَمِيسٌ: يابس. وصخرة جامسة: يابسة لازمة لمكانها مقشعرّة. والجُمْسَةُ: القطعة اليابسة من التمر. والجُمْسَةُ: الرُّطَبَة التي رَطُبَتْ كلها وفيها يُبْسٌ. الأَصمعي: يقال للرُّطَبة والبُسْرَة إِذا دخلها كلها الإِرْطابُ وهي صُلْبَة لم تنهضم بَعْدُ فهي جُمْسَة، وجمعها جُمْسٌ. وفي حديث ابن عمير: لَفُطْسٌ خُنْسٌ بزُبْدٍ جُمْسٍ؛ إِن جعلتَ الجُمْسَ من نعت الفُطْسِ وتريد بها التمر كان معناه الصُّلْبَ العَلِكَ، وإِن جعلته من نعت الزُّبْد كان معناه الجامد؛ قال ابن الأَثير: قاله الخطابي، قال: وقال الزمخشري الجَمْسُ، بالفتح، الجامد، وبالضم: جمع جُمْسَة، وهي البُسْرَة التي أَرْطَبت كلُّها وهي صُلْبَةٌ لم تنهضم بَعْدُ.
والجاموس: الكَمْأَةُ. ابن سيده: والجَمامِيسُ الكمأَة، قال: ولم أَسمع لها بواحد؛ أَنشد أَبو حنيفة عن الفراء:
ما أَنا بالغادي، وأَكْبَرُ هَمِّه
جَمامِيسُ أَرْضٍ، فَوْقَهُنَّ طُسُومُ
والجامُوسُ: نوع من البَقر، دَخيلٌ، وجمعه جَوامِيسُ، فارسي معرّب، وهو بالعجمية كَوامِيشُ.

### Türkçe

**الجامِسُ** bitkiden: tazeliği ve rutubeti gitmiş olan; böylece dönüp gitti ve kurudu.

**وجَمَسَ الوَدَكُ يَجْمُسُ جَمْساً وجُمُوساً وجَمُس**: dondu; aynı şekilde su da; ve su **جامِسٌ**dur, yani donmuş; ve denildi ki: **الجُمُوسُ** içyağı ve sade yağ içindir, **الجُمُودُ** su içindir. el-Asma‘î, Zü’r-Rumme’nin şu sözünü ayıplardı:
ونَقْري عَبِيطَ اللَّحْمِ والماءُ جامِسُ
ve derdi ki: **الجُموس** ancak içyağı içindir. Ömer’e, Allah ondan razı olsun, sade yağın içine düşen bir fare hakkında soruldu; dedi ki: Eğer **جامِساً** ise çevresindeki atılır ve yenir; eğer akışkan ise hepsi dökülür; muradı şudur: sade yağ eğer donmuş ise, fareye yapışan kısmı ondan alınır da atılır; geri kalanı temiz olur; eğer içinde öldüğü sırada erimiş ise hepsi necis olur. **وجَمَس** ve **وجَمَدَ** bir tek mânâdadır. Ve **دَمٌ جَمِيسٌ**: kuru. Ve **صخرة جامسة**: kuru; yerinde sabit; ürpermiş (pürtüklü). Ve **الجُمْسَةُ**: hurmadan kuru parça. Ve **الجُمْسَةُ**: bütünüyle rutubetlenmiş, içinde de kuruluk bulunan yaş hurma. el-Asma‘î: yaş hurmaya ve **البُسْرَة**ye, eğer rutubetlenme bütünüyle ona girmişse ve o katı olup henüz hazmolunmamışsa, ona **جُمْسَة** denir; çoğulu **جُمْسٌ**tur. İbn Umeyr hadîsinde: لَفُطْسٌ خُنْسٌ بزُبْدٍ جُمْسٍ; eğer **الجُمْسَ**i **الفُطْس**ın sıfatından kılarsan ve onunla hurmayı kastedersen mânâsı: katı, çiğnenip yapışan; eğer onu **الزُّبْد**ın sıfatından kılarsan mânâsı: donmuş olur; İbnü’l-Esîr dedi ki: bunu Hattâbî söylemiştir; dedi ki: Zemahşerî de dedi ki: **الجَمْسُ** fetha ile: donmuş; damme ile: **جُمْسَة**nin çoğulu; o da bütünüyle rutubetlenmiş olduğu hâlde katı olan ve henüz hazmolunmamış **البُسْرَة**dir.

Ve **الجاموس**: mantar (keme). İbn Sîde: ve **الجَمامِيسُ** mantardır; dedi ki: onun için tekil işitmedim; Ebû Hanîfe, Ferrâ’dan şu beyti rivayet ederek okudu:
ما أَنا بالغادي، وأَكْبَرُ هَمِّه
جَمامِيسُ أَرْضٍ، فَوْقَهُنَّ طُسُومُ

Ve **الجامُوسُ**: sığırdan bir tür; yabancı (dâhil); çoğulu **جَوامِيسُ**; Farsça Arapçalaştırılmıştır; Acemce’de **كَوامِيشُ**tur.
