# جمع — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%85%D8%B9/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: جمع

باب العين و الجيم والميم معهما
)ع ج م، ع م ج، ج ع م، ج م ع، م ع ج، م ج ع مستعملات( عجم: العَجَمُ: ضِدُّ العَرَب. ورجلٌ أعجميّ: ليس بعربيّ وقوم عجم وعرب والأعجم: الذي لا يُفْصِحُ. وامرأة عجماء بيّنة العجمة. والعجماء: كلّ دابّة أو بهيمة. وفي الحديث: "جُرْحُ العجماء جُبار" يقول: إذا أفلتت الدّابّة فقتلت إنسانا فليس على صاحبها دِيَةً وجُبار، أي: باطل، هدر دُمُه.
والعجماء كل صلاة لا يُقْرأُ فيها. والأعجم: كلّ كلام ليس بلغة عربيّة إذا لم ترد بها النسبة.
قال أبو النجم:
صوتا مخوفا عندها مليحا
أعجمَ في آذانها فصيحا
يصف حمار الوحش. وتقول: اسعجمت الدار عن جواب السائل.
والمعجم حروف الهجاء المقطعة، لأنها أعجمية. وتعجيم الكتاب: تنقيطه كي تستبين عجمته ويصحّ.
وعُجْمَةُ الرّملِ أكثره واضخمه وأكثره تراكما في وسط الرَّمل. قال ذو الرّمة:
من عُجْمَةِ الرّمل		أنقاء لها حِبَـبُ
وعَجَمُ التَّمر نواهُ والإنسان يعجُم التمرة إذا لاكها بنواتها في فمه. وعجيم النَّوى: الذي قد قشر لحاؤه من التّمر. وعجَمتُ العود: عضضتُ عليه بأسناني أيّها أصلب.
قال عبد الله بن سبرة الجرشيّ:
وكم عاجم عودى أضرّ بنابـه		مذاقي ففي نابَيْه فرض فلول
وقال الحجاج بن يوسف: إنّ أمير المؤمنين نكب كنانته فعجم عيدانها فوجدني أصلبها.
قوله: عجم، أي: عضّ عليها بأسنانه لينظر أيّها أصلب، وهذا مَثَلٌ، أي: جرَّب الرجال فاختارني منهم.
والثور يعجُم قرنَه يدلكه بشجرة لينظِّفه.
وما عَجَمْتْكَ عيني مذا كذا، أي: ما أَخَذَتْك.
وتقول للرجل العزيز النفس: أنه لصُلْبُ المَعْجَمِ. أي: إذا عجمته الأمور وجدته متينا. وقال سعد بن مسمع:
ذا سُبْحَةٍ لو كان حُلْوَ المَعْجَمٍ
أي: ذا جمال. وهذا من سُبُحات الوجه، وهو محاسنه، ولأنك إذا رأيته قلت: سبحان الله وقوله: لو كان حلو المعجم، أي: لو كان محمود الخُبْر كان قد تمّ أمره ولكنّه جَمال دون خُبْر. قال أبو ليلى: المَعْجَمُ: ههنا المذاق. عَجَمْتُهُ: ذُقْنُهُ. قال الأخطل:
يا صاح هل تبلغَنْها ذات معجمة		بدايتيها ومَجْرَى نِسْعِها بَـقَـعُ
عمج:
التَّعْمُّجُ: الاعوجاج في السير والمشي لليدين والأعضاء لاعوجاج الطريق كتَعَمَّجَ السيل إذا انقلب بعضه على بعض. قال:
تَدافُعَ السَّيْلِ إذا تعَمَّجَا
جعم: امرأة جَعْمَاءُ: أُنْكِرَ عقلها هرما، ولا يقال رجل أجْعَم. وناقة جعماء: مُسِنَّة. ورجلٌ جَعٌِ وامرأة جَعِمَةٌ، وبها جَعَمٌ، أي: غِلَظُ كلامٍ في سَعَةِ حَلْق.
وجَعِمَ الرّجُلُ جَعَماً، أي: قَرِمَ إلى اللَّحْمِ، وهو في ذاك أكول. قال: العجّاج:
إذ جَعِمَ الذُّهلانِ كلَّ مَجْعَمِ
أي: جَعِموا إلى الشَّرِّ، كما يُقْرَمُ إلى اللّحم.
جمع: الجمعُ مصدر جمعت الشيء. والجَمْعُ أيضا: اسم لجماعة الناس، والجموع: اسم لجماعة الناس. والمجمع حيث يُجْمَعُ الناس، وهو أيضا اسم للناس والجَمَاعَةُ: عدد كل شيء وكثرته.
والجِماعُ: ما جمعَ عَدداً، فهو جِماعُهُ، كما تقول لجماع الخباء: أخبية قال الحسن: اتقوا هذه الأهواء التي جِماعَها الضلالة ومعادها إلى النار. وكذلك الجميع إلاَّ أنَّه اسمٌ لازم. يقال: رجل جميع، أي: مجتمِعٌ في خَلْقه. وأما المجتمعُ فالذي استوتْ لِحْيَتُهُ، وبلغ غاية شبابه، ولا يقال للنساء.
والمسجدُ الجامعُ نعت به، لأنه يجمع أهله، ومسجد الجامِعِ خطأ بغير الألف والاّم، لأنّ الاسم لا يضاف إلى النعت. لا يقال: هذا زيد الفقيه.
وتقول: جَمَّعَ الناسُ، أي: شهدوا الجُمُعة، وقضوا الصلاة.
وجُمَّاعُ كل شيء: مجتمع خلقه، فمن ذلك: جُمّاع جسد الإنسان رأسُه، وجُمَاعُ الثمرة ونحوها إذا اجتمعت براعيمها في موضع واحد. قال ذو الرّمة:
ورأسٌ كجُمَّاع الثريا ومِشْفَرٌ		كَسِبْتِ اليماني قدُّه لم يُحَرّدِ
وتقول: ضربته بجُمْع كفّي، ومنهم من يكسر الجيم. وأعطيته من الدراهم جُمْع الكفّ كما تقول: ملء الكف. وماتت المرأة بجُمْع، أي: مع ما في بطنها وكذلك يقال إذا ماتت عذراء وترك فلان امرأته بجُمْع وسار، أي: تركها وقد أثقلت. واستجمع للمرء أموره إذا استَجمع وهُيءّ له ما يُسَرُّ به من أمره. قال:
إذا استَجمعت للمرء فيها أموره		كبا كبوة للوجه لا يستقيلـهـا
واستجمع السيل: أي: اجتمع، واستجمع الفرس جَرْيا. قال:
ومُسْتَجْمِع جَرْيا وليس بـبـارحٍ		تُباريِه في ضاحي المِتانِ سواعدُه
وسُمِّيَ جَمْعٌ جمعاً، لأنّ الناس يجتمعون إليها من المزدلفة بين الصلاتين، المغرب والعشاء الاخرة.
والمجامَعَةُ والجماعُ: كناية عن الفعل، والله يكني عن الأفعال، قال الله عزّ وجلّ: "أو لامستم النساء" كنىّ عن النكاح.
معج: المَعْجُ: التقليب في الجري. مَعَجَ الحمار يَمْعَجُ مَعْجاً، أي: جَرَى في كُلِّ وجهٍ جرياً سريعا. قال العجاج:
حُنِّيَ منه غيرَ ما أَنْ يَفْحَجا
غَمْرَ الأَجَاريَّ مِسَحّاً مِمْعَجا
وحمارٌ معاجٌ: يسبق في عَدْوِه يميناً وشمالاً. والريح تمعَجُ في النبات، أي: تفليه وتقلبه.
قال ذو الرّمة:
أو نَفْحَةٌ من أعالي حَنْوَةٍ مَعَـجَـتْ		فيها الصَّبا مَوْهِنا والرَّوضُ مَرْهُومُ
والفصيل يَمْعَجُ ضرعَ أمّه إذا لَهَزَهُ، وقلّب فاه في نواحيه ليستمكن. وتقول: جاءنا الوادي يَمْعَج بسيوله، أي: يُسْرع. قال:
ضافت تمعّج أعناق السيول به
مجع: مَجَعَ الرّجل مَجْعا، وتمجَّعُ تَمَجُّعا إذا أكل التّمر باللّبن. والمُجاعة: فُضالةُ ما يُمْجَع. والاسم: المَجيع. قال:
إنّ في دارنا ثلاثَ حُبالـى		فوددنا لو قد وضعْنَ جميعا
جارتي ثم هرّتي ثم شاتـي		فإذا ما وضعْنَ كُنَّ ربيعـا
جارتي للخبيص والهرّ للفـأ		رِ وشاتي إذا اشتهيت مجيعا
ورجلٌ مجّاععةٌ، أي: كثير التّمجَع، مثل: علاّمة ونسَّاببة. قال الخليل: يدخلون هذه الهاءات في نعوت الرجال للتّوكيد.

### Türkçe

باب **العين** ve **الجيم** ve **الميم** onlarla birlikte
(**ع ج م**، **ع م ج**، **ج ع م**، **ج م ع**، **م ع ج**، **م ج ع** kullanımdadır) **عجم**: **العَجَمُ**: **العَرَب**’ın zıddı. Ve **أعجميّ** bir adam: Arap olmayan; ve **عجم** ve **عرب** bir kavim. Ve **الأعجم**: fasih konuşmayan kimsedir. Ve **عجماء** bir kadın: **العجمة**’si (Arapça dışılık/bozukluk) açık olan. Ve **العجماء**: her binek hayvanı yahut dört ayaklı hayvan. Ve hadiste: “**جُرْحُ العجماء جُبار**” der ki: hayvan kaçıp bir insanı öldürürse sahibine diyet yoktur; ve **جُبار**, yani: bâtıl; kanı hederdir.

Ve **العجماء**: içinde kıraat yapılmayan her namazdır. Ve **الأعجم**: kendisiyle nisbet kastedilmediği zaman, Arap diliyle olmayan her sözdür.

Ebû’n-Necm dedi:
“Onun yanında korkutucu bir ses, hoş;
Onların kulaklarında **أعجمَ** (anlaşılmaz oldu), (hâlbuki) fasih.”
Yaban eşeğini vasfeder. Ve dersin: **اسعجمت** ev, soranın cevabından (aciz kaldı).

Ve **المعجم**: kesik kesik (mukatta‘) hece harfleridir; çünkü onlar **أعجمية**’dir. Ve **تعجيم** kitabın: noktalanmasıdır; ta ki **عجمته** (kapalılığı/ayırt edilemezliği) açıklığa kavuşsun ve sahih olsun.

Ve **عُجْمَةُ الرّملِ**: kumun çoğu ve en büyüğü; ve kumun ortasında en çok yığılmış olanıdır. Zû’r-Rumme dedi:
“**عُجْمَةِ الرّمل**’den, üzerinde taneler bulunan kum tepeleri.”

Ve **عَجَمُ التَّمر**: onun çekirdeğidir. Ve insan, çekirdeğiyle birlikte ağzında çiğnediği zaman hurmayı **يعجُم** eder. Ve **عجيم النَّوى**: hurmadan kabuğu soyulmuş olan çekirdektir. Ve **عجَمتُ العود**: dişlerimle onu ısırdım; yani hangisi daha sert (diye).

Abdullah b. Sibre el-Cüreşî dedi:
“Ve nice (kimse) benim değneğimi ısıran, azı dişiyle zarar verdi;
Tadımda; zira iki azı dişinde bir farz (pay) vardır: körelme.”

Ve Haccâc b. Yûsuf dedi: Müminlerin emîri sadağını eğdi de onun çubuklarını **عجم** etti; sonra beni onların en serti buldu.

Sözü: **عجم**; yani: hangisi daha sert (diye) bakmak için onu dişleriyle ısırdı. Ve bu bir meseldir; yani: erkekleri denedi de onların arasından beni seçti.

Ve öküz, boynuzunu **يعجُم** eder: onu bir ağaca sürter; onu temizlemek için.

Ve “Gözüm seni şu şu ile **عَجَمْتْكَ** etmedi”; yani: seni almadı.

Ve nefsi aziz olan adama dersin: o, **صُلْبُ المَعْجَمِ**’dir; yani işler onu **عجمته** ettiğinde (denediğinde) onu sağlam bulursun. Sa‘d b. Musmi‘ dedi:
“Yüz güzelliği sahibi; eğer **حُلْوَ المَعْجَمٍ** olsaydı...”
Yani: güzellik sahibi. Bu, yüzün **سُبُحات**’ındandır; o da onun güzellikleridir. Ve çünkü onu gördüğünde “Subhânallâh” dersin. Ve sözü: “eğer **حلو المعجم** olsaydı”; yani: eğer övülmüş tecrübe sahibi olsaydı işi tamam olurdu; fakat o, tecrübesiz bir güzelliktir. Ebû Leylâ dedi: **المَعْجَمُ**: burada tatmadır. **عَجَمْتُهُ**: onu tattım. Ahtal dedi:
“Ey arkadaş, ona ulaşır mısın; başlangıçları ve kayışının geçtiği yer benekli olan, **ذات معجمة** (tat sahibi) (bir deve) ile?”

**عمج**:
**التَّعْمُّجُ**: yürüyüşte ve gidişte, eller ve uzuvlar için, yolun eğriliğinden dolayı eğriliktir; selin bir kısmı bir kısmının üzerine döndüğü zaman **تعَمَّجَ** etmesi gibi. Dedi:
“Selin itişip kakışması; **تعَمَّجَا** ettiği zaman.”

**جعم**: **جَعْمَاءُ** bir kadın: yaşlılıktan aklı yadırganmış (bozulmuş) olandır; ve **أجْعَم** bir erkek denmez. Ve **جعماء** bir dişi deve: yaşlıdır. Ve **جَعٌِ** bir adam ve **جَعِمَةٌ** bir kadın; ve onda **جَعَمٌ** vardır; yani: boğaz genişliğinde söz kalınlığıdır.

Ve adam **جَعِمَ** eder, **جَعَماً**; yani: ete iştahlandı; ve o, bunda çok yiyicidir. Dedi: el-‘Accâc:
“**الذُّهلانِ** her **مَجْعَمِ**’i **جَعِمَ** ettiği zaman.”
Yani: şerre iştahlandılar; ete iştahlanıldığı gibi.

**جمع**: **الجمعُ**: “şeyi topladım”ın masdarıdır. Ve **الجَمْعُ** ayrıca: insan topluluğunun adıdır. Ve **الجموع**: insan topluluğunun adıdır. Ve **المجمع**: insanların toplandığı yerdir; o, ayrıca insanların da adıdır. Ve **الجَمَاعَةُ**: her şeyin sayısı ve çokluğudur.

Ve **الجِماعُ**: bir sayıyı toplayan şeydir; o, onun **جِماعُهُ**’dur; çadırların toplamı için “çadırlar” dediğin gibi. Hasan dedi: Bu hevalardan sakının; onların **جِماعَها** dalâlettir ve dönüşleri ateşedir. Ve **الجميع** de böyledir; ancak o, lâzım bir isimdir. Denir: **رجل جميع**; yani: yaratılışında toplanmış (derli toplu). Ama **المجتمعُ**: sakalı eşit olan ve gençliğinin nihayetine ulaşan kimsedir; kadınlar için denmez.

Ve **المسجدُ الجامعُ** onunla sıfatlandırıldı; çünkü ehlini toplar. Ve “**مسجد الجامِعِ**” elif ve lâm olmaksızın hatadır; çünkü isim sıfata izafe edilmez. “Bu, Zeyd el-fakih’tir” denmez.

Ve dersin: insanlar **جَمَّعَ** ettiler; yani: cumaya şahit oldular ve namazı eda ettiler.

Ve her şeyin **جُمَّاعُ**’ı: yaratılışının toplandığı yerdir. Bundan: insan bedeninin **جُمّاع**’ı başıdır. Ve meyvenin ve benzerinin **جُمَاعُ**’ı: tomurcukları bir yerde toplandığı zaman. Zû’r-Rumme dedi:
“Ve bir baş; Süreyya’nın **جُمَّاع**’ı gibi; ve bir dudak,
Yemenî (kılıç) gibi; boyu köreltilmemiş.”

Ve dersin: onu elimin **جُمْع**’ı ile vurdum; ve onlardan kimi **الجيم**’i kesreler. Ve ona dirhemlerden avuç dolusu **جُمْع الكفّ** verdim; “avuç dolusu” dediğin gibi. Ve kadın **بجُمْع** öldü; yani karnındakilerle birlikte. Aynı şekilde, bakire öldüğünde de denir. Ve falan, karısını **بجُمْع** bırakıp gitti; yani: onu ağırlaşmış halde bıraktı. Ve kişinin işleri onun için **استجمع** oldu: toplandığı ve kendisini sevindirecek şey hazırlandığı zaman. Dedi:
“Orada kişi için işleri **استَجمعت** olduğu zaman,
Yüz üstü bir düşüşle düştü; onu geri çeviremez.”

Ve sel **استجمع** etti; yani: toplandı. Ve at, koşuşu **استجمع** etti. Dedi:
“Koşuşu **مُسْتَجْمِع** olan, fakat uzaklaşmayan;
Açık sırt tarafında kolları onunla yarışır.”

Ve **جَمْع**’a “**جمع**” adı verildi; çünkü insanlar iki namaz arasında, akşam ve yatsı arasında, Müzdelife’den ona toplanırlar.

Ve **المجامَعَةُ** ve **الجماعُ**: fiile kinayedir. Ve Allah fiillerden kinaye eder. Allah azze ve celle dedi: “**أو لامستم النساء**”; nikâhtan kinaye etti.

**معج**: **المَعْجُ**: koşuda çevirmek/döndürmektir. Eşek **مَعَجَ** eder, **يَمْعَجُ** **مَعْجاً**; yani: her yöne hızlı bir koşuşla koştu. el-‘Accâc dedi:
“Onunla, bacaklarını açmaktan başka bir şey olmaksızın eğildi;
Geniş koşu yerini, hızlı hızlı, **مِمْعَجا** (çok döndürerek).”

Ve **معاجٌ** bir eşek: koşusunda sağa sola geçerek öne geçer. Ve rüzgâr bitkide **تمعَجُ** eder; yani: onu ayıklar ve çevirir.

Zû’r-Rumme dedi:
“Yahut yüksek bir kıvrımdan bir esinti; içinde sabâ rüzgârı bizim suyumuzu **مَعَـجَـتْ** etti; ve çayır sulanmış.”

Ve sütten kesilmemiş yavru, annesinin memesini **يَمْعَجُ** eder: onu emdiğinde ve ağzını çevrelerinde çevirip (sağa sola) döndürdüğünde; ta ki iyice tutunsun. Ve dersin: vadi bize selleriyle **يَمْعَج** ederek geldi; yani: hızlanır. Dedi:
“Onunla sellerin boyunları **تمعّج** ederek (hızla) geldi.”

**مجع**: Adam **مَجَعَ** eder, **مَجْعا**; ve **تمجَّعُ** eder, **تَمَجُّعا**: hurmayı sütle yediği zaman. Ve **المُجاعة**: **يُمْجَع** edilenden artandır. Ve isim: **المَجيع**. Dedi:
“Bizim evimizde üç gebe var;
Keşke hepsi birlikte doğursaydı diye diledik:
Komşum, sonra kedim, sonra koyunum;
Doğurduklarında bahar olurlardı:
Komşum tatlı (خبيص) için, kedi fare için,
Koyunum da canım **مجيعا** (hurma-süt karışımı) istediğinde.”

Ve **مجّاععةٌ** bir adam; yani: çok **التّمجَع** eden; “**علاّمة**” ve “**نسَّاببة**” gibi. Halîl dedi: Bu **هاءات**’ı erkeklerin sıfatlarına pekiştirme için sokarlar.
