# جمل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%85%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جمل

الجَمَل: الذَّكَر من الإِبل، قيل: إِنما يكون جَمَلاً إِذا أَرْبَعَ، وقيل إِذا أَجذع، وقيل إِذا بزَل، وقيل إِذا أَثْنَى؛ قال: نحن بنو ضَبَّة أَصحابُ الجَمَل،
الموت أَحلى عندنا من العسل
الليث: الجَمَل يستحق هذا الاسم إِذا بَزَل، وقال شمر: البَكْر والبَكْرة بمنزلة الغلام والجارية، والجَمَل والناقة بمنزلة الرجل والمرأَة. وفي التنزيل العزيز: حتى يَلِج الجَمَل في سَمِّ الخِياط؛ قال الفراء: الجَمَل هو زوج الناقة. وقد ذكر عن ابن عباس أَنه قرأَ: الجُمَّل، بتشديد الميم، يعني الحِبَال المجموعة، وروي عن أَبي طالب أَنه قال: رواه القراء الجُمَّل، بتشديد الميم، قال: ونحن نظن أَنه أَراد التخفيف؛ قال أَبو طالب: وهذا لأَن الأَسماء إِنما تأْتي على فَعَل مخفف، والجماعة تجيء على فُعَّل مثل صُوَّم وقُوَّم. وقال أَبو الهيثم: قرأَ أَبو عمرو والحسن وهي قراءة ابن مسعود: حتى يلج الجُمَل، مثل النُّغَر في التقدير. وحكي عن ابن عباس: الجُمَّل، بالتثقيل والتخفيف أَيضاً، فأَما الجُمَل، بالتخفيف، فهو الحَبْل الغليظ، وكذلك الجُمَّل، مشدد. قال ابن جني: هو الجُمَل على مثال نُغَر، والجُمْل على مثال قُفْل، والجُمُل على مثال طُنُب، والجَمَل على مثال مَثَل؛ قال ابن بري: وعليه فسر قوله حتى يلج الجَمَل في سَمِّ الخياط، فأَما الجُمْل فجمع جَمَل كأَسَد وأُسْد. والجُمُل: الجماعة من الناس. وحكي عن عبد الله وأُبَيٍّ: حتى يلج الجُمَّل. الأَزهري: وأَما قوله تعالى: جِمَالات صُفْر، فإِن الفراء قال: قرأَ عبد الله وأَصحابه جِمَالة، وروي عن عمر بن الخطاب، رضي الله عنه، أَنه قرأَ: جِمَالات، قال: وهو أَحَبُّ إِليَّ لأَن الجِمَال أَكثر من الجِمَالة في كلام العرب، وهو يجوز كما يقال حَجَر وحِجَارة وذَكَر وذِكَارة إِلاّ أَن الأَول أَكثر، فإِذا قلت جِمالات فواحدها جِمَال مثل ما قالوا رِجَال ورِجَالات وبُيُوت وبُيُوتات، وقد يجوز أَن يكون واحد الجِمَالات جِمَالة، وقد حكي عن بعض القراء جُمَالات، برفع الجيم، فقد يكون من الشيء المجمل، ويكون الجُمَالات جمعاً من جمع الجِمال كما قالوا الرَّخْل والرُّخال؛ قال الأَزهري: وروي عن ابن عباس أَنه قال الجِمَالات حِبَال السُّفن يجمع بعضها إِلى بعض حتى تكون كأَوساط الرجال؛ وقال مجاهد: جِمَالات حِبال الجُسور، وقال الزجاج: من قَرأَ جِمَالات فهو جمع جِمالة، وهو القَلْس من قُلوس سُفُن البحر، أَو كالقَلْس من قُلوس الجُسور، وقرئت جِمالة صُفْر، على هذا المعنى. وفي حديث مجاهد: أَنه قرأَ حتى يلج الجُمَّل، بضم الجيم وتشديد الميم، قَلْس السفينة. قال الأَزهري: كأَن الحَبْل الغليظ سمي جِمَالة لأَنها قُوىً كثيرة جُمِعت فأُجْمِلَت جُمْلة، ولعل الجُمْلة اشتقت من جُمْلة الحَبْل. ابن الأَعرابي: الجامِل الجِمَال. غيره: الجامِل قَطِيع من الإِبل معها رُعْيانها وأَربابها كالبَقَر والباقِر؛ قال الحطيئة:
فإِن تكُ ذا مالٍ كثيرٍ فإِنَّهم
لهم جامِل، ما يَهْدأُ الليلَ سامِرُه
الجامل: جماعة من الإِبل تقع على الذكور والإِناث، فإِذا قلت الجِمَال والجِمَالة ففي الذكور خاصة، وأَراد بقوله سامره الرِّعاء لا ينامون لكثرتهم. وفي المثل: اتَّخَذَ الليلَ جَمَلاً، يضرب لمن يعمل بالليل عمله من قراءة أَو صلاة أَو غير ذلك. وفي حديث ابن الزبير: كان يسير بنا الأَبْرَدَيْن ويتخذ الليل جَمَلاً، يقال للرجل إِذا سَرَى ليلته جَمْعاء أَو أَحياها بصلاة أَو غيرها من العبادات: اتَّخَذَ الليل جَمَلاً؛ كأَنه رَكِبه ولم ينم فيه. وفي حديث عاصم: لقد أَدركت أَقواماً يتخذون هذا الليل جَمَلاً يشربون النَّبِيذَ ويلبسون المُعَصْفَر، منهم زِرُّ بن حُبَيْش وأَبو وائل. قال أَبو الهيثم: قال أَعرابي الجامِل الحَيّ العظيم، وأَنكر أَن يكون الجامل الجِمَال؛ وأَنشد:
وجامل حَوْم يَرُوح عَكَرهُ،
إِذا دنا من جُنْحِ ليل مَقْصِرهُ،
يُقَرْقِر الهَدْرَ ولا يُجَرْجِرُه
قال: ولم يصنع الأَعرابي شيئاً في إِنكاره أَن الجامل الجِمَال؛ قال الأَزهري: وأَما قول طرفة:
وجاملٍ خَوَّعَ مِن نِيبِه
زَجْرُ المُعَلَّى أُصُلاً والسَّفيح
فإِنه دل على أَن الجامل يجمع الجِمَال والنُّوق لأَن النِّيب إِناث، واحدتها ناب. ومن أَمثال العرب: اتَّخَذَ الليل جَمَلاً إِذا سَرَى الليل كله. واتخذ الليل جَمَلاً إِذا ركبه في حاجته، وهو على المثل؛ وقوله: إِني لِمَنْ أَنْكَرَني ابنْ اليَثْرِبي،
قَتَلْتُ عِلْباءً وهِنْدَ الجَمَلِي
إِنما أَراد رجلاً كان من أَصحاب عائشة، واَّصل ذلك أَن عائشة غَزَت عَلِيّاً على جَمَل، فلما هزم أَصحابها ثبت منهم قوم يَحْمُون الجَمَل الذي كانت عليه. وجَمَل: أَبو حَيٍّ من مَذْحِجٍ، وهو جَمَل بن، سعد العشيرة منهم هند بن عمرو الجَمَليُّ، وكان مع علي، عليه السلام، فَقُتِل؛ وقال قاتله:
قَتَلْتُ عِلْباءً وهِنْدَ الجَمَلِي
قال ابن بري: هو لعمرو بن
يثربي الضَّبِّي، وكان فارس بني ضَبَّة يوم الجَمَل، قتله عمار بن ياسر في ذلك اليوم؛ وتمام رجزه:
قَتَلْتُ عِلْباءً وهِنْدَ الجَمَلِي،
وابْناً لصُوحانَ على دين علي
وحكى ابن بري: والجُمَالة الخيل؛ وأَنشد:
والأُدْم فيه يَعْتَرِكْـ
نَ، بجَوِّه، عَرْكَ الجُمَاله
ابن سيده: وقد أَوقعوا الجَمَل على الناقة فقالوا شربت لبن جَمَلي، وهذا نادر، قال: ولا أُحِقُّه، والجَمْع أَجْمال وجِمَال وجُمْل وجِمَالات وجِمالة وجَمَائل؛ قال ذو الرمة:
وقَرَّبْنَ بالزُّرْق الجَمَائل، بعدما
تَقَوَّبَ، عن غِرْبانِ أَوْراكها، الخَطْرُ
وفي الحديث: هَمَّ الناس بنَحْر بعض جَمَائلهم؛ هي جمع جَمَل، وقيل: جمع جِمَالة، وجِمَالة جمع جَمَل كرِسالة ورَسائل. ابن سيده: وقيل الجَمَالة الطائفة من الجِمَال، وقيل: هي القطعة من النوق لا جَمَل فيها، وكذلك الجَمَالة والجُمَالة؛ عن ابن الأَعرابي. قال ابن السكيت: يقال للإِبل إِذا كانت ذُكورة ولم يكن فيها أُنثى هذه جِمالة بني فلان، وقرئ: كأَنه جِمَالة صُفْر. والجامِلُ: اسم للجمع كالباقر والكالِب، وقالوا الجَمّال والجَمّالة كما قالوا الحَمّار والحَمّارة والخَيَّالة. ورَجُل جامِل: ذو جَمَل. وأَجْمَل القومُ إِذا كثُرت جِمالهم. والجَمَّالة: أَصحاب الجِمال مثل الخَيّالة والحَمّارة؛ قال عبد مناف بن رِبْع الهذلي: حتى إِذا أَسْلكوهم في قُتَائدة
شَلاًّ، كما تَطْرُد الجَمّالةُ الشُّرُدا
واسْتَجْمَل البَعِيرُ أَي صار جَمَلاً. واسْتَقْرَم بَكْر فلان أَي صار قَرْماً. وفي الحديث: لكل أُناس في جَمَلهم خُبْر، ويروى جُمَيْلهم، على التصغير، يريد صاحبهم؛ قال ابن الأَثير: هو مثل يُضْرب في معرفة كل قوم بصاحبهم يعني أَن المُسَوَّد يُسَوَّد لمعنى، وأَن قومه لم يُسَوِّدوه إِلا لمعرفتهم بشأْنه؛ ويروى: لكل أُناس في بَعِيرهم خُبْر، فاستعار البعير والجَمَل للصاحب. وفي حديث عائشة: وسأَلتها امرأَة أَأُوَخِّذ جَمَلي؟ تريد زوجها أَي أَحبسه عن إِتيان النساء غيري، فكَنَتْ بالجَمَل عن الزَّوج لأَنه زوج الناقة. وجَمَّلَ الجَمَلَ: عَزَله عن الطَّرُوقة. وناقة جُمَالية: وَثيقة تشبه الجَمَل في خِلْقتها وشدَّتها وعِظَمها؛ قال الأَعشى:جُمَالِيَّة تَغْتَلي بالرِّدَاف،
إِذا كَذَّبَ الآثِماتُ الهَجِيرا
وقول هميان:
وقَرَّبُوا كلَّ جُمَالِيٍّ عَضِه،
قَرِيبَة نُدْوَتُه من مَحْمَضِه،
كأَنما يُزْهَم عِرْقا أَبْيَضِه
(* قوله «كأنما يزهم» تقدم في ترجمة بيض: ييجع بدل يزهم). يُزْهَم: يُجْعل فيهما الزَّهَم، أَراد كل جُمَاليَّة فحَمَل على لفظ كُلّ وذكَّر، وقيل: الأَصل في هذا تشبيه الناقة بالجمل، فلما شاع ذلك واطَّرد صار كأَنه أَصل في بابه حتى عادوا فشَبَّهوا الجَمَل بالناقة في ذلك؛ وهذا كقول ذي الرمة:
ورَمْلٍ، كأَوْراك النِّساءِ، قَطَعْتُه،
إِذا أَظلمته المُظْلِمات الحَنادِسُ
وهذا من حملهم الأَصل على الفرع فيما كان الفرع أَفاده من الأَصل، ونظائره كثيرة، والعرب تفعل هذا كثيراً، أَعني أَنها إِذا شبهت شيئاً بشيء مكَّنَتْ ذلك الشبه لهما وعَمَّت به وجه الحال بينهما، أَلا تراهم لما شبهوا الفعل المضارع بالاسم فأَعربوه تمموا ذلك المعنى بينهما بأَن شبهوا اسم الفاعل بالفعل فأَعملوه؟ ورجل جُمَاليٌّ، بالضم والياء مشددة: ضَخْم الأَعضاء تامُّ الخَلْق على التشبيه بالجَمَل لعظمه. وفي حديث فضالة: كيف أَنتم إِذا قَعَد الجُمَلاءُ على المَنابر يَقْضون بالهَوَى ويَقْتلون بالغَضَب؛ الجُمَلاءُ: الضِّخَام الخَلْق كأَنه جمع جَمِيل. وفي حديث الملاعنة: فإِن جاءَت به أَوْرَق جَعْداً جُمَالِيّاً فهو لفلان؛ الجُمَاليّ، بالتشديد: الضَّخم الأَعضاء التامُّ الأَوصال؛ وقوله أَنشده أَبو حنيفة عن ابن الأَعرابي:
إِنَّ لنا من مالنا جِمَالا،
من خير ما تَحْوِي الرجالُ مالا،
يُنْتَجْن كل شَتْوَة أَجْمالا
إِنما عَنى بالجَمَل هنا النَّخل، شبهها بالجَمَل في طولِها وضِخَمها وإِتَائها. ابن الأَعرابي: الجَمَل الكُبَع؛ قال الأَزهري: أَراد بالجَمَل والكُبَع سمكة بَحريَّة تدعى الجَمَل؛ قال رؤْبة:
واعْتَلَجتْ جِماله ولُخْمُه
قال أَبو عمرو: الجَمَل سمكة تكون في البحر ولا تكون في العَذْب، قال: واللُّخْمُ الكَوْسَجُ، يقال إِنه يأْكل الناس. ابن سيده: وجَمَل البحر سمكة من سمكه قيل طوله ثلاثون ذراعاً؛ قال العجاج:
كجَمَل البحر إِذا خاض حَسَر
وفي حديث أَبي عبيدة: أَنه أَذن في جَمَل البحر؛ قيل: هو سمكة ضخمة شبيهة بالجَمَل يقال لها جَمَل البحر.
والجُمَيل والجُمْلانة والجُمَيلانة: طائر من الدخاخيل؛ قال سيبويه: الجُمَيل البُلْبل لا يتكلم به إِلاَّ مصغَّراً فإِذا جمعوا قالوا جِمْلان. الجوهري: جُمَيل طائر جاءَ مصغراً، والجمع جِمْلان مثل كُعَيْت وكِعْتان.والجَمَال: مصدر الجَمِيل، والفعل جَمُل. وقوله عز وجل: ولكم فيها جَمَال حين تُريحون وحين تسرحون؛ أَي بهاء وحسن. ابن سيده: الجَمَال الحسن يكون في الفعل والخَلْق. وقد جَمُل الرجُل، بالضم، جَمَالاً، فهو جَمِيل وجُمَال، بالتخفيف؛ هذه عن اللحياني، وجُمَّال، الأَخيرة لا تُكَسَّر. والجُمَّال، بالضم والتشديد: أَجمل من الجَمِيل. وجَمَّله أَي زَيَّنه. والتَّجَمُّل: تَكَلُّف الجَمِيل. أَبو زيد: جَمَّل افيفي ُ عليك تَجْميلاً إِذا دعوت له أَن يجعله افيفي جَمِيلاً حَسَناً. وامرأَة جَمْلاء وجَميلة: وهو أَحد ما جاءَ من فَعْلاء لا أَفْعَل لها؛ قال:
وَهَبْتُه من أَمَةٍ سوداء،
ليست بِحَسْناء ولا جَمْلاء
وقال الشاعر:
فهي جَمْلاء كَبدْرٍ طالع،
بَذَّتِ الخَلْق جميعاً بالجَمَال
وفي حديث الإِسراءِ: ثم عَرَضَتْ له امرأَة حَسْناء جَمْلاء أَي جَمِيلة مليحة، ولا أَفعل لها من لفظها كدِيمة هَطْلاء. وفي الحديث: جاءَ بناقة حَسْناء جَمْلاء. قال ابن الأَثير: والجَمَال يقع على الصُّوَر والمعاني؛ ومنه الحديث: إِن الله جَمِيل يحب الجَمَال أَي حَسَن الأَفعال كامل الأَوصاف؛ وقوله أَنشده ثعلب لعبيد الله بن عتبة:
وما الحَقُّ أَن تَهْوَى فتُشْعَفَ بالذي
هَوِيتَ، إِذا ما كان ليس بأَجْمَل
قال ابن سيده: يجوز أَن يكون أَجمل فيه بمعنى جَمِيل، وقد يجوز أَن يكون أَراد ليس بأَجمل من غيره، كما قالوا الله أَكبر، يريدون من كل شيء. والمُجاملة: المُعاملة بالجَمِيل، الفراء: المُجَامِل الذي يقدر على جوابك فيتركه إِبقاءً على مَوَدَّتك. والمُجَامِل: الذي لا يقدر على جوابك فيتركه ويَحْقد عليك إِلى وقت مّا؛ وقول أَبي ذؤَيب:
جَمَالَك أَيُّها القلبُ القَرِيحُ،
سَتَلْقَى مَنْ تُحبُّ فتَسْتَريحُ
يريد: الزم تَجَمُّلَك وحياءَك ولا تَجْزَع جَزَعاً قبيحاً. وجامَل الرجلَ مُجامَلة: لم يُصْفِه الإِخاءَ وماسَحَه بالجَمِيل. وقال اللحياني: اجْمُل إِن كنت جامِلاً، فإِذا ذهبوا إِلى الحال قالوا: إِنه لجَمِيل: وجَمَالَك أَن لا تفعل كذا وكذا أَي لا تفعله، والزم الأَمر الأَجْمَل؛ وقول الهذلي أَنشده ابن الأَعرابي:
أَخُو الحَرْب أَمّا صادِراً فَوَسِيقُه
جَمِيل، وأَمَّا واراداً فمُغَامِس
قال ابن سيده: معنى قول جَمِيل هنا أَنه إِذا اطَّرد وسيقة لم يُسْرع بها ولكن يَتَّئد ثِقَةً منه ببأْسه، وقيل أَيضاً: وَسِيقُه جَمِيل أَي أَنه لا يطلب الإِبل فتكون له وَسِيقة إِنما وسيقته الرجال يطلبهم ليَسْبِيَهم فيجلُبهم وَسَائق.
وأَجْمَلْت الصَّنِيعة عند فلان وأَجْمَل في صنيعه وأَجْمَل في طلب الشيء: اتَّأَد واعتدل فلم يُفْرِط؛ قال:
الرِّزق مقسوم فأَجْمِلْ في الطَّلَب
وقد أَجْمَلْت في الطلب. وجَمَّلْت الشيءَ تجميلاً وجَمَّرْته تجميراً إِذا أَطلت حبسه. ويقال للشحم المُذَاب جَمِيل؛ قال أَبو خراش: نُقابِلُ جُوعَهم بمُكَلَّلاتٍ،
من الفُرْنيِّ، يَرْعَبُها الجَمِيل
وجَمَل الشيءَ: جَمَعَه. والجَمِيل: الشَّحم يُذَاب ثم يُجْمَل أَي يُجْمَّع، وقيل: الجَمِيل الشحم يذاب فكُلما قَطَر وُكِّفَ على الخُبْزِ ثم أُعِيد؛ وقد جَمَله يَجْمُله جَمْلاً وأَجمله. أَذابه واستخرج دُهْنه؛ وجَمَل أَفصح من أَجْمَلَ. وفي الحديث: لعن الله اليهود حُرِّمت عليهم الشحوم فَجَملوها وباعوها وأَكلوا أَثمانها. وفي الحديث: يأْتوننا بالسِّقَاء يَجْمُلون فيه الوَدَك. قال ابن الأَثير: هكذا جاء في رواية، ويروى بالحاء المهملة، وعند الأَكثر يجعلون فيه الودك. واجْتَمَل: كاشْتَوَى. وتَجَمَّل: أَكل الجَمِيل، وهو الشحم المُذاب. وقالت امرأَة من العرب لابنتها: تَجَمَّلي وتَعَفَّفِي أَي كُلي الجَمِيل واشربي العُفَافَةَ، وهو باقي اللبن في الضَّرْع، على تحويل التضعيف.
والجَمُول: المرأَة التي تُذيب الشحم، وقالت امرأَة لرجل تدعو عليه: جَمَلك الله أَي أَذابك كما يُذاب الشحم؛ فأَما ما أَنشده ابن الأَعرابي من قول الشاعر:
إِذ قالت النَثُّول للجَمُولِ:
يا ابْنة شَحْمٍ؛ في المَرِيءِ بُولي
فإِنه فسر الجَمُول بأَنه الشحمة المُذابة، أَي قالت هذه المرأَة لأُختها: أَبشري بهذه الشَّحمة المَجْمولة التي تذوب في حَلْقك؛ قال ابن سيده: وهذا التفسير ليس بقويّ وإِذا تُؤُمِّل كان مستحيلاً. وقال مرَّة: الجَمُول المرأَة السمينة، والنَّثُول المرأَة المهزولة. والجَمِيل: الإِهالة المُذابة، واسم ذلك الذائب الجُمَالة، والاجْتِمال: الادِّهَان به. والاجْتِمال أَيضاً: أَن تشوي لحماً فكلما وَكَفَتْ إِهَالته اسْتَوْدَقْتَه على خُبْز ثم أَعدته. الفراء: جَمَلْت الشحم أَجْمُله جَمْلاً واجْتَملته إِذا أَذَبْته، ويقال: أَجْمَلته وجَمَلْت أَجود، واجْتمل الرجُل؛ قال لبيد:
فاشْتَوَى لَيْلة رِيحٍ واجْتَمَل
والجُمْلة: واحدة الجُمَل. والجُمْلة: جماعي الشيء. وأَجْمَل الشيءَ: جَمَعه عن تفرقة؛ وأَجْمَل له الحساب كذلك. والجُمْلة: جماعة كل شيء بكماله من الحساب وغيره. يقال: أَجْمَلت له الحساب والكلام؛ قال الله تعالى: لولا أُنزل عليه القرآن جُمْلة واحدة؛ وقد أَجْمَلت الحساب إِذا رددته إِلى الجُمْلة. وفي حديث القَدَر: كتاب فيه أَسماء أَهل الجنة والنار أُجمل على آخرهم فلا يزاد فيهم ولا ينقص؛ وأَجْمَلت الحساب إِذا جمعت آحاده وكملت أَفراده، أَي أُحْصوا وجُمِعوا فلا يزاد فيهم ولا ينقص. وحساب الجُمَّل، بتشديد الميم: الحروفُ المقطعة على أَبجد، قال ابن دريد: لا أَحسبه عربيّاً، وقال بعضهم: هو حساب الجُمَل، بالتخفيف؛ قال ابن سيده: ولست منه على ثِقَة.
وجُمْل وجَوْمَل: اسم امرأَة. وجَمَال: اسم بنت أَبي مُسافر. وجَمِيل وجُمَيْل: اسمان. والجَمَّالان: من شعراء العرب؛ حكاه ابن الأَعرابي، وقال: أَحدهما إِسْلامي وهو الجَمَّال بن سَلَمة العبدي، والآخر جاهلي لم ينسبه إِلى أَب. وجَمَّال: اسم موضع؛ قال النابغة الجعدي: حَتَّى عَلِمْنا، ولولا نحن قد عَلِمُوا،
حَلَّت شَلِيلاً عَذَاراهم وجَمَّالا

### Türkçe

**الجَمَل**: develerin erkeği; denildi ki: ancak **جَمَلاً** olur, eğer
dört yaşına girerse; ve denildi ki eğer **أَجذع** olursa; ve denildi ki eğer **بزَل** olursa; ve denildi ki eğer **أَثْنَى** olursa; dedi:
biz **ضَبَّة** oğullarıyız, **الجَمَل** sahipleriyiz,
ölüm bizde baldan daha tatlıdır.

**الليث**: **الجَمَل** bu adı, eğer **بَزَل** olursa hak eder; ve Şemr dedi: **البَكْر**
ve **البَكْرة** oğlan ve kızın menzilesi gibidir; **الجَمَل** ve **الناقة** da erkek ve kadının menzilesi gibidir. Ve
aziz tenzilde: “ta ki **الجَمَل** iğnenin deliğine girinceye kadar”; **الفراء** dedi:
**الجَمَل** **الناقة**’nın eşidir. Ve İbn Abbas’tan zikredildi ki o okudu: **الجُمَّل**، **الميم**’i şeddeli, yani toplanmış ipler; ve Ebû Tâlib’ten rivayet edildi ki dedi: kurrâ rivayet etti:
**الجُمَّل**، **الميم**’i şeddeli; dedi: ve biz zannediyoruz ki o hafifletmeyi kastetti; Ebû Tâlib dedi:
ve bu, çünkü isimler ancak hafifletilmiş **فَعَل** vezni üzere gelir; cemaat ise **فُعَّل** üzere gelir,
**صُوَّم** ve **قُوَّم** gibi. Ebû’l-Heysem dedi: Ebû Amr ve Hasan okudu—ve bu İbn Mes‘ûd’un kıraatidir: “ta ki **الجُمَل** girinceye kadar”, takdirde **النُّغَر** gibi. Ve İbn Abbas’tan nakledildi: **الجُمَّل**، ağırlaştırma ile ve hafifletme ile de; fakat **الجُمَل** hafifletme ile, o kalın iptir; ve aynı şekilde **الجُمَّل** şeddeli. İbn Cinnî dedi: o **الجُمَل**’dir, **نُغَر** misali üzere; ve **الجُمْل** **قُفْل** misali üzere; ve **الجُمُل** **طُنُب** misali üzere; ve **الجَمَل** **مَثَل** misali üzere; İbn Berrî dedi: ve buna göre “ta ki **الجَمَل** iğnenin deliğine girinceye kadar” sözünü tefsir etti; fakat **الجُمْل** **جَمَل**’in cem‘idir, **أَسَد** ve **أُسْد** gibi. Ve **الجُمُل**: insanlardan topluluk. Ve Abdullah ve Übeyy’den nakledildi: “ta ki **الجُمَّل** girinceye kadar”. **الأَزهري**: ve fakat yüce Allah’ın sözü: **جِمَالات صُفْر**; çünkü **الفراء** dedi: Abdullah ve ashabı **جِمَالة** okudu; ve Ömer b. el-Hattâb’dan, Allah ondan razı olsun, rivayet edildi ki o okudu: **جِمَالات**; dedi: ve bu bana daha sevgilidir, çünkü **الجِمَال** Arapların sözünde **الجِمَالة**’den daha çoktur; ve bu caizdir, nasıl ki denir: **حَجَر** ve **حِجَارة** ve **ذَكَر** ve **ذِكَارة**; ancak birincisi daha çoktur. Öyleyse **جِمالات** dediğinde onun teki **جِمَال**’dir; tıpkı onların **رِجَال** ve **رِجَالات** ve **بُيُوت**
ve **بُيُوتات** demeleri gibi. Ve caiz olur ki **الجِمَالات**’ın teki **جِمَالة** olsun. Ve bazı kurrâdan nakledildi: **جُمَالات**، **الجيم**’in ref‘i ile; böylece “toplanmış şey”den olabilir; ve **الجُمَالات** **الجِمال** cem‘inin cem‘i olarak bir cem‘ olabilir, onların **الرَّخْل** ve **الرُّخال** demeleri gibi. **الأَزهري** dedi: ve İbn Abbas’tan rivayet edildi ki o dedi: **الجِمَالات** gemilerin ipleridir; bazıları bazılarına toplanır, ta ki erkeklerin belleri gibi olsun. Mücâhid dedi: **جِمَالات** köprülerin ipleridir. Zecâc dedi: kim **جِمَالات** okursa o **جِمالة**’nin cem‘idir; o da deniz gemilerinin **قُلوس**’undan **القَلْس**’tır; yahut köprülerin **قُلوس**’undan **القَلْس** gibidir; ve bu manaya göre **جِمالة صُفْر** da okunmuştur. Ve Mücâhid’in hadisinde: onun okuduğu: “ta ki **الجُمَّل** girinceye kadar”, **الجيم**’in dammesi ve **الميم**’in şeddesi ile: geminin **قَلْس**’ı. **الأَزهري** dedi: sanki kalın ip **جِمَالة** diye adlandırıldı; çünkü o, çok kuvvetlerdir, toplandı da bir bütün olarak **جُمْلة** halinde toplandı; ve belki **الجُمْلة** ip bütününden türetildi. İbnü’l-A‘râbî: **الجامِل** **الجِمَال**’dır. Başkası: **الجامِل** develerden bir sürüdür; onunla birlikte çobanları ve sahipleri vardır; sığır ve **الباقِر** gibi; **الحطيئة** dedi:
eğer çok mal sahibi isen, şüphesiz onlar için
bir **جامِل** vardır; onun geceleyin sohbet edeni sükûn bulmaz.

**الجامل**: develerden bir topluluktur; erkeklere ve dişilere söylenir; fakat **الجِمَال** ve **الجِمَالة** dediğinde erkeklere mahsustur. Ve “**سامره**” sözüyle çobanları kastetti; çokluklarından dolayı uyumazlar. Ve meselde: “**اتَّخَذَ الليلَ جَمَلاً**”; geceleyin işini yapan kimse için darb-ı meseldir: okumadan yahut namazdan yahut başka şeyden. Ve İbnü’z-Zübeyr hadîsinde: “bize **الأَبْرَدَيْن**’de yürürdü ve **اتَّخَذَ الليلَ جَمَلاً**”; erkeğe denir, eğer gecesini bütünüyle yürürse yahut namazla yahut başka ibadetlerle ihyâ ederse: “**اتَّخَذَ الليلَ جَمَلاً**”; sanki ona binmiş de onda uyumamıştır. Ve Âsım hadîsinde: “andolsun ben kavimler yetiştirdim; bu geceyi **جَمَلاً** edinirler; **النَّبِيذَ** içerler ve **المُعَصْفَر** giyerler; onlardan **زِرُّ بن حُبَيْش** ve Ebû Vâil.” Ebû’l-Heysem dedi: bir bedevî dedi: **الجامِل** büyük kabiledir; ve **الجامِل**’in **الجِمَال** olmasını inkâr etti; ve inşâd etti:
ve bir **جامل** kalabalığı—onun bulanıklığı akşam döner,
gecenin kanadı yakınlaştığında, onun kısası,
gürler **الهَدْر**’i ve onu **يُجَرْجِرُه** etmez.

Dedi: bedevî, **الجامِل**’in **الجِمَال** olmasını inkârında bir şey yapmadı. **الأَزهري** dedi: ve fakat Tarafe’nin sözü:
ve bir **جامل** ki onun **نِيب**’inden ürkütülmüş,
**المُعَلَّى**’nın azarlaması sabahleyin ve yamaçta,
o, delâlet etti ki **الجامل** **الجِمَال** ve **النُّوق**’u toplar; çünkü **النِّيب** dişilerdir; onun teki **ناب**’dır. Arapların emsâlinden: “**اتَّخَذَ الليلَ جَمَلاً**” eğer bütün gece yürürse. Ve “**اتَّخَذَ الليلَ جَمَلاً**” eğer ihtiyacı için ona binerse; o, mesel üzeredir. Ve onun sözü:
şüphesiz ben, beni inkâr eden **ابنْ اليَثْرِبي**’ye karşı,
**عِلْباءً**’yı ve **هِنْدَ الجَمَلِي**’yi öldürdüm.

Ancak o, Âişe’nin ashabından bir erkeği kastetti. Bunun aslı: Âişe, Ali’ye karşı bir **جَمَل** üzerinde gazâ etti; ashabı bozguna uğrayınca onlardan bir kavim sebat etti; onun üzerinde bulunduğu **الجَمَل**’i korudular. Ve **جَمَل**: **مَذْحِج**’den bir kabilenin babasıdır; o, **جَمَل بن سعد العشيرة**’dir; onlardandır **هند بن عمرو الجَمَليُّ**; Ali ileydi—aleyhi’s-selâm—öldürüldü; ve onu öldüren dedi:
**قَتَلْتُ عِلْباءً وهِنْدَ الجَمَلِي**

İbn Berrî dedi: o, **عمرو بن يثربي الضَّبِّي**’nindir; o, **ضَبَّة** oğullarının **يوم الجَمَل**’de süvarisiydi; o gün onu Ammâr b. Yâsir öldürdü; ve onun recezinin tamamı:
**قَتَلْتُ عِلْباءً وهِنْدَ الجَمَلِي،
وابْناً لصُوحانَ على دين علي**

İbn Berrî nakletti: ve **الجُمَالة** atlardır; ve inşâd etti:
ve **الأُدْم** onda boğuşur-
lar; onun boşluğunda, **الجُمَاله**’nin boğuşması gibi.

İbn Sîde: ve **الجَمَل**’i **الناقة** üzerine de kullandılar; dediler: “**شربت لبن جَمَلي**”; bu nadirdir. Dedi: ve ben onu haklı görmem. Ve cem‘: **أَجْمال** ve **جِمَال** ve **جُمْل** ve **جِمَالات**
ve **جِمالة** ve **جَمَائل**’dir; Zü’r-Rumme dedi:
ve **الزُّرْق** ile **الجَمَائل**’i yaklaştırdılar; sonra ki
onun **أَوْراك**’ının kargalarından **الخَطْرُ** yay gibi kıvrıldı.

Ve hadiste: insanlar, **جَمَائل**’lerinden bazısını boğazlamaya niyet etti; o, **جَمَل**’in cem‘idir; ve denildi: **جِمَالة**’nin cem‘idir; ve **جِمَالة** **جَمَل**’in cem‘idir, **رِسالة** ve **رَسائل** gibi. İbn Sîde: ve denildi: **الجَمَالة** **الجِمَال**’dan bir taifedir; ve denildi: içinde **جَمَل** bulunmayan dişi develerden bir parçadır; ve aynı şekilde **الجَمَالة** ve **الجُمَالة**; İbnü’l-A‘râbî’den. İbnü’s-Sikkît dedi: develere, eğer erkek olurlar da içinde dişi olmazsa, denir: “bu, falan oğullarının **جِمالة**’sidir”; ve okundu: “sanki o **جِمَالة صُفْر**”. Ve **الجامِلُ**: **الباقر** ve **الكالِب** gibi cem‘ için bir isimdir. Ve dediler: **الجَمّال** ve **الجَمّالة**; tıpkı onların **الحَمّار** ve **الحَمّارة** ve **الخَيَّالة** demeleri gibi. Ve **رَجُل جامِل**: **جَمَل** sahibi. Ve kavim **أَجْمَل** olur, eğer **جِمال**’leri çok olursa. Ve **الجَمَّالة**: **الخَيّالة** ve **الحَمّارة** gibi **الجِمال** sahipleridir; Abd Menâf b. Rib‘ el-Hüzelî dedi:
ta ki onları **قُتَائدة**’de bir **شَلاًّ** içine soktuklarında,
nasıl ki **الجَمّالةُ** **الشُّرُدا**’yı kovalar.

Ve deve **اسْتَجْمَل** etti, yani **جَمَلاً** oldu. Ve falanın **بَكْر**’i **اسْتَقْرَم** etti, yani **قَرْماً** oldu. Ve hadiste: “her bir insanlar için **جَمَل**’lerinde **خُبْر** vardır”; ve **جُمَيْل**’leri diye de rivayet edilir, küçültme üzere; onların sahibini ister. İbnü’l-Esîr dedi: bu, her kavmin kendi sahibiyle tanınması hakkında darb-ı meseldir; yani **المُسَوَّد** bir mana için efendi yapılır; ve kavmi onu ancak hâlini bilmelerinden dolayı efendi yapmıştır. Ve “her bir insanlar için **بَعِير**’lerinde **خُبْر** vardır” diye de rivayet edilir; böylece **البعير** ve **الجَمَل**’i “sahip” için istiâre etti. Ve Âişe hadîsinde: bir kadın ona sordu: “**أَأُوَخِّذ جَمَلي؟**” kocasını ister; yani onu benden başkasına kadınlara gitmekten alıkoyar mıyım? Böylece **الجَمَل** ile kocaya kinaye yaptı; çünkü o **الناقة**’nın eşidir. Ve “**جَمَّلَ الجَمَلَ**”: onu **الطَّرُوقة**’dan ayırdı. Ve **ناقة جُمَالية**: sağlam; yaratılışında, sertliğinde ve büyüklüğünde **الجَمَل**’e benzer; **الأَعشى** dedi:
**جُمَالِيَّة** ki **الرِّدَاف** ile kaynar,
**الهَجِيرا**’yı **الآثِماتُ** yalanladığında.

Ve Hem’yân’ın sözü:
ve her bir **جُمَالِيٍّ**’yi yaklaştırdılar, onun **عَضِه**’sini,
onun **مَحْمَض**’ından **نُدْوَتُه** yakın,
sanki onun beyaz damarını **يُزْهَم** eder.

(** قوله «كأنما يزهم» تقدم في ترجمة بيض: ييجع بدل يزهم).
**يُزْهَم**: ikisine **الزَّهَم** konulur; her bir **جُمَاليَّة**’yi kastetti; böylece **كُلّ** lafzı üzerine حمل etti ve müzekker yaptı. Ve denildi: bunun aslı, dişi deveyi deveye benzetmektir; bu yaygınlaşıp düzenli olunca, sanki babında asıl oldu; sonra döndüler de bu hususta **الجَمَل**’i **الناقة**’ya benzettiler. Ve bu, Zü’r-Rumme’nin sözü gibidir:
ve bir kum ki, kadınların kalçaları gibi; onu kestim,
**الحَنادِسُ** karanlıkları onu kararttığında.

Ve bu, onların aslı, fer‘ üzerine حمل etmelerindendir; fer‘in asıldan edindiği şeyde; benzerleri çoktur. Ve Araplar bunu çok yapar; yani: bir şeyi bir şeye benzettiklerinde, o benzerliği ikisine yerleştirirler ve aralarındaki hâlin yönünü onunla genellerler. Görmez misin: muzâri fiili isme benzettiklerinde onu i‘râb ettirdiler; sonra aralarındaki o manayı tamamladılar: ism-i fâili fiile benzetip onu amel ettirdiler. Ve **رجل جُمَاليٌّ**—damme ile ve **الياء** şeddeli—: uzuvları iri, yaratılışı tam; büyüklüğünden dolayı **الجَمَل**’e benzetme üzere. Ve Fudâle hadîsinde: “nasılsınız, **الجُمَلاءُ** minberler üzerine oturduğunda; hevâ ile hükmederler ve gazap ile öldürürler”; **الجُمَلاءُ**: yaratılışı iri olanlar; sanki **جَمِيل**’in cem‘i gibidir. Ve **الملاعنة** hadîsinde: “eğer onu **أَوْرَق** **جَعْداً** **جُمَالِيّاً** getirirse o falanındır”; **الجُمَاليّ**—şeddeli—: uzuvları iri, eklemleri tam olan. Ve onun sözü—Ebû Hanîfe, İbnü’l-A‘râbî’den rivayetle inşâd etti:
şüphesiz bizim malımızdan **جِمَالا** vardır,
erkeklerin mal olarak kuşattığının en hayırlısından,
her kış **أَجْمالا** doğururlar.

Ancak o, burada **الجَمَل** ile hurma ağaçlarını kastetti; uzunluklarında, iriliklerinde ve verişlerinde **الجَمَل**’e benzetti. İbnü’l-A‘râbî: **الجَمَل** **الكُبَع**’dır. **الأَزهري** dedi: **الجَمَل** ve **الكُبَع** ile, **الجَمَل** diye adlandırılan bir deniz balığını kastetti. Rü’be dedi:
onun **جِماله**’si ve **لُخْمُه**’si boğuştu.

Ebû Amr dedi: **الجَمَل** denizde olan bir balıktır; tatlı suda olmaz. Dedi: ve **اللُّخْمُ** **الكَوْسَجُ**’dur; denir ki insanları yer. İbn Sîde: ve **جَمَل البحر** balıklardan bir balıktır; denildi: uzunluğu otuz arşındır. **العجاج** dedi:
**جَمَل البحر** gibi, çıplak olarak daldığında.

Ve Ebû Ubeyde hadîsinde: onun **جَمَل البحر** hakkında izin verdiği; denildi: o, deveye benzeyen iri bir balıktır; ona **جَمَل البحر** denir.

Ve **الجُمَيل** ve **الجُمْلانة** ve **الجُمَيلانة**: **الدخاخيل**’den bir kuştur. Sîbeveyh dedi: **الجُمَيل** **البُلْبل**’dir; ancak küçültme olarak söylenir; topladıklarında dediler: **جِمْلان**. Cevherî: **جُمَيل** küçültme olarak gelmiş bir kuştur; cem‘i **جِمْلان**’dır; **كُعَيْت** ve **كِعْتان** gibi. Ve **الجَمَال**: **الجَمِيل**’in masdarıdır; fiil **جَمُل**’dür. Ve aziz ve celîl sözü: “ve sizin için onda **جَمَال** vardır, akşam döndürdüğünüzde ve sabah saldığınızda”; yani parlaklık ve güzellik. İbn Sîde: **الجَمَال** güzelliktir; fiilde ve yaratılışta olur. Ve erkek **جَمُل** oldu—damme ile—**جَمَالاً**; o halde o **جَمِيل** ve **جُمَال**’dır—hafifletme ile—; bu, Lihyânî’dendir. Ve **جُمَّال**; sonuncusu kırılmaz. Ve **الجُمَّال**—damme ve şedde ile—: **الجَمِيل**’den daha güzeldir. Ve “**جَمَّله**”: yani onu süsledi. Ve **التَّجَمُّل**: **الجَمِيل**’i tekellüf etmektir. Ebû Zeyd: “**جَمَّل افيفي ُ عليك تَجْميلاً**” denir; ona dua ettiğinde: onu **افيفي** güzel, iyi kılsın diye. Ve kadın **جَمْلاء** ve **جَميلة**: bu, **فَعْلاء**’dan gelip ona **أَفْعَل** bulunmayan şeylerdendir; dedi:
onu siyah bir cariyeden bağışladım,
ne **حَسْناء**dır ne **جَمْلاء**.

Ve şair dedi:
o, doğan dolunay gibi **جَمْلاء**dır,
bütün yaratılmışları **الجَمَال** ile geçti.

Ve **الإِسراءِ** hadîsinde: sonra ona **حَسْناء جَمْلاء** bir kadın arz olundu; yani **جَمِيلة** **مليحة**; ve onun lafzından **أَفعل** yoktur; **دِيمة هَطْلاء** gibi. Ve hadiste: **حَسْناء جَمْلاء** bir deve ile geldi. İbnü’l-Esîr dedi: **الجَمَال** suretler ve manalar üzerine vâki olur; ondan hadîs: “şüphesiz Allah **جَمِيل**’dir, **الجَمَال**’i sever”; yani fiilleri güzel, vasıfları tamdır. Ve onun sözü—Sa‘leb, Ubeydullah b. Utbe için inşâd etti:
hak değildir ki heves edesin de, heves ettiğin şeye tutkun olasın,
eğer o, **أَجْمَل** değilse.

İbn Sîde dedi: **أَجْمَل**’in onda **جَمِيل** manasında olması caizdir; ve caizdir ki “başkasından daha **أَجْمَل** değil”i kastetmiştir; onların “Allah **أَكبر**” demeleri gibi; her şeyden (daha büyük) isterler. Ve **المُجاملة**: **الجَمِيل** ile muamele etmektir. **الفراء**: **المُجَامِل** senin cevabına gücü yetip de, muhabbetini sürdürmek için onu terk edendir. Ve **المُجَامِل**: senin cevabına gücü yetmeyip de onu terk eden ve sana bir vakte kadar kin tutandır. Ve Ebû Züeyb’in sözü:
**جَمَالَك** ey yaralı kalp,
seveceğini bulacaksın da rahat edeceksin.

İster: **تَجَمُّل**’ünü ve hayânı bırakma; çirkin bir sızlanma ile sızlanma. Ve adamı **جامَل** etti, **مُجامَلة** ile: kardeşliği ona saf kılmadı ve onu **الجَمِيل** ile okşadı. Lihyânî dedi: “**اجْمُل** eğer **جامِلاً** isen”; hâle gittiklerinde derler: “o, elbette **جَمِيل**’dir”; ve “**جَمَالَك** şunu şunu yapmaman” yani onu yapma; ve daha **الأَجْمَل** olan emre yapış. Ve Hüzellî’nin sözü—İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
savaşın kardeşidir; çıkarken onun sürüşü
**جَمِيل**’dir; varırken ise dalıcıdır.

İbn Sîde dedi: burada **جَمِيل** sözünün manası: eğer bir sürüyü sürerse, onunla acele etmez; fakat ağır davranır; kendi şiddetine güveninden. Ve denildi: “onun sürüşü **جَمِيل**” yani: o, deve istemez de onun bir sürüsü olsun; onun sürüsü ancak erkeklerdir; onları ister ki esir alsın; onları sürüler olarak getirir.

Ve “falanda iyiliği **أَجْمَلْت**” ve “iyiliğinde **أَجْمَل** etti” ve “şeyi istemede **أَجْمَل** etti”: ağır davrandı ve mutedil oldu; aşırı gitmedi; dedi:
rızık taksim edilmiştir; öyleyse istemede **أَجْمِلْ**.

Ve istemede **أَجْمَلْت**. Ve “şeyi **جَمَّلْت**” **تجميلاً** ile ve “onu **جَمَّرْته**” **تجميراً** ile: eğer onun hapsedilmesini uzatırsan. Ve eritilmiş yağa **جَمِيل** denir; Ebû Harâş dedi:
onların açlığını, süslü şeylerle karşılarız,
**الفُرْنيِّ**’den; onu **الجَمِيل** korkutur.

Ve “şeyi **جَمَل**”: onu topladı. Ve **الجَمِيل**: yağdır; eritilir, sonra **يُجْمَل** yani toplanır; ve denildi: **الجَمِيل** yağdır; eritilir; her damladığında ekmeğin üzerine damlatılır, sonra geri çevrilir. Ve onu **جَمَله**: **جَمْلاً** ile ve **أَجمله**: onu eritti ve yağını çıkardı. Ve **جَمَل** **أَجْمَلَ**’den daha fasîhtir. Ve hadiste: “Allah Yahudilere lanet etti; yağlar onlara haram kılındı; sonra onu **فَجَملوها** ve sattılar ve bedellerini yediler.” Ve hadiste: “bize kırba ile gelirler; onda **الوَدَك**’i **يَجْمُلون**.” İbnü’l-Esîr dedi: rivayette böyle geldi; ve **بالحاء المهملة** ile de rivayet edilir; çoğunluğa göre onda **الودك** yaparlar. Ve **اجْتَمَل**: **اشْتَوَى** gibi. Ve **تَجَمَّل**: **الجَمِيل** yedi; o, eritilmiş yağdır. Ve Araplardan bir kadın kızına dedi: “**تَجَمَّلي وتَعَفَّفِي**” yani **الجَمِيل** ye ve **العُفَافَةَ** iç; o, memede kalan süttür; şeddeli harfi çevirmek üzere.

Ve **الجَمُول**: yağı eriten kadındır. Ve bir kadın bir erkeğe beddua ederek dedi: “**جَمَلك الله**” yani seni eritti; nasıl ki yağ eritilir. Fakat İbnü’l-A‘râbî’nin şair sözünden inşâd ettiği:
**النَثُّول** **الجَمُول**’e dediğinde:
ey yağ kızı; boğaza işeyin.

O, **الجَمُول**’ü “eritilmiş yağ parçası” diye tefsir etti; yani bu kadın kız kardeşine dedi: boğazında eriyen bu **الشَّحمة المَجْمولة** ile sevin. İbn Sîde dedi: bu tefsir güçlü değildir; düşünüldüğünde imkânsız olur. Ve Merre dedi: **الجَمُول** şişman kadın; **النَّثُول** zayıf kadın. Ve **الجَمِيل**: eritilmiş içyağıdır; onun eriyeninin adı **الجُمَالة**’dir; ve **الاجْتِمال**: onunla yağlanmaktır. Ve **الاجْتِمال** ayrıca: bir et kızartmandır; her ne zaman onun içyağı damlarsa, onu ekmek üzerine yağlarsın, sonra onu geri çevirirsin. **الفراء**: “yağı **جَمَلْت**; onu **جَمْلاً** ile **أَجْمُله**; ve onu **اجْتَملته**” eğer onu eritirsen. Ve denir: “onu **أَجْمَلته**”; ve “**جَمَلْت**” daha iyidir. Ve adam **اجْتمل** etti; Lebîd dedi:
rüzgârlı bir gecede kızarttı ve **اجْتَمَل** etti.

Ve **الجُمْلة**: **الجُمَل**’in bir tanesidir. Ve **الجُمْلة**: şeyin toplu olanıdır. Ve “şeyi **أَجْمَل** etti”: onu dağınıklıktan topladı; ve onun için hesabı da böyle **أَجْمَل** etti. Ve **الجُمْلة**: hesabın ve başkasının tamamıyla her şeyin topluluğudur. Denir: onun için hesabı ve sözü **أَجْمَلت**; yüce Allah dedi: “niçin Kur’an ona **جُمْلة واحدة** olarak indirilmedi?” Ve hesabı **أَجْمَلت**: eğer onu **الجُمْلة**’ye döndürürsen. Ve **القَدَر** hadîsinde: “cennet ve cehennem ehlinin isimleri olan bir kitap; sonlarına kadar **أُجمل** edildi; onlarda artırılmaz ve eksiltilmez.” Ve hesabı **أَجْمَلت**: eğer onun birimlerini toplar ve fertlerini tamamlarsan; yani sayıldılar ve toplandılar; onlarda artırılmaz ve eksiltilmez.

Ve **حساب الجُمَّل**—**الميم**’in şeddesi ile—: **أَبجد** üzere kesik harflerdir. İbn Düreyd dedi: onu Arapça sanmıyorum. Ve bazıları dedi: o **حساب الجُمَل**’dir, hafifletme ile. İbn Sîde dedi: ben ondan emin değilim.

Ve **جُمْل** ve **جَوْمَل**: bir kadının adıdır. Ve **جَمَال**: Ebû Müsâfir’in kızının adıdır. Ve **جَمِيل** ve **جُمَيْل**: iki addır. Ve **الجَمَّالان**: Arap şairlerindendir; İbnü’l-A‘râbî nakletti; dedi: ikisinden biri İslâmîdir; o **الجَمَّال بن سَلَمة العبدي**’dir; diğeri câhilîdir; onu bir babaya nisbet etmedi. Ve **جَمَّال**: bir yer adıdır; Nâbiga el-Ca‘dî dedi:
ta ki bildik; ve eğer biz olmasaydık onlar da bilmişti,
onların bakireleri **شَلِيلاً**’da ve **جَمَّالا**’da konakladı.
