# جمي — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D9%8A/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%85%D9%8A/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D9%8A.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جمي

الجَمَا والجُمَا: نُتوءٌ ووَرَمٌ في البدن. الفراء: جُماءُ كلِّ شيء حَزْرُه وهو مقداره. وجَمَاءُ الشيء وجُماؤه: شخصُه وحَجْمُه؛ قال: يا أُمَّ سَلْمَى، عَجِّلي بخُرْسِ،
وخُبْزةٍ مِثْلِ جُمَاءِ التُّرْسِ
قال ابن بري: ومثله قول الآخر يرثي رجلاً:
جَعَلْتُ وِسادَهُ إِحْدَى يَدَيْهِ،
وفَوْقَ جُمَائِه خَشَباتِ ضَالِ
ويروى: وتَحْتَ جُمَائِه؛ قال ابن حمزة: وهو غلط لأَن الميت إِنما يجعل الخشب فوقه لا تحته. قال أَبو بكر: يقال جَمَاءُ التُّرْسِ وجُمَاؤُه، وهو اجتماعه ونُتُوءُه. وجُمَاءُ
الشيء: قَدْرُه. أَبو عمرو: الجُمَاء شخص الشيء تراه من تحت الثوب؛ وقال:فيا عَجَباً للحُبِّ داءً فلا يُرَى
له تحتَ أَثوابِ المُحِبِّ جُمََاءُ
الجوهري: الجَمَاءُ والجَمَاءَةُ الشخصُ. ابن السكيت: تَجَمَّى القومُ إِذا اجتمع بعضهم إِلى بعض، وقد تَجَمَّوْا عليه. ابن بُزُرْجَ: جَمَاءُ كل شيء اجتماعُه وحَركته؛ وأَنشد:
وبَظْر قد تَفَلَّقَ عن شَفِيرٍ،
كأَنَّ جَمَاءَهُ قَرْنا عَتُودِ
قال ابن سيده: وهو من ذوات الياء، لأَن انقلاب الأَلف عن الياء طرفاً أَكثر من انقلابها عن الواو، والله أَعلم.
قال ابن سيده: قال ابن جني: ظاهر هذا أَن تكون جَوازِيَه جمع جازٍ أَي لا يَعْدَم جَزاءً عليه، وجاز أَن يُجْمَع جَزَاءٌ على جَوازٍ لمشابهة اسم الفاعل للمصدر، فكما جمع سَيْلٌ على سَوائِل كذلك يجوز أَن يكون جَوَازِيَهُ جمع جَزَاءٍ. واجْتَزاه: طَلبَ منه الجَزاء؛ قال: يَجْزُونَ بالقَرْضِ إِذا ما يُجْتَزَى
والجازِيةُ: الجَزاءُ، اسم للمصدر كالعافِية. أَبو الهيثم: الجَزاءُ يكون ثواباً
ويكون عقاباَ. قال الله تعالى: فما جَزاؤُه إِن كنتم كاذبين، قالوا جَزاؤُه من وُجِدَ في رَحْله فهو جَزاؤُه؛ قال: معناه فما عُقُوبته إِنْ بان كَذِبُكم بأَنه لم يَسْرِقْ أَي ما عُقُوبة السَّرِقِ عندكم إِن ظَهَر عليه؟ قالوا: جزاء السَّرِقِ عندنا مَنْ وُجِدَ في رَحْله أَي الموجود في رحله كأَنه قال جَزاء السَّرِقِ عندنا استرقاق السارِقِ الذي يوجد في رَحْله سُنَّة، وكانت سُنَّة آل يعقوب. ثم وَكَّده فقال فهو جَزاؤه. وسئل أَبو العباس عن جَزَيْته وجازَيْته فقال: قال الفراء لا يكون جَزَيْتُه إِلاَّ في الخير وجازَيْته يكون في الخير والشر، قال: وغيره يُجِيزُ جَزَيْتُه في الخير والشر وجازَيْتُه في الشَّرّ. ويقال: هذا حَسْبُك من فلان وجازِيكَ بمعنىً واحد. وهذا رجلٌ جازِيكَ من رجل أَي حَسْبُك؛ وأَما قوله:
جَزَتْكَ عني الجَوَازي
فمعناه جَزتْكَ
جَوازي أَفعالِك المحمودة. والجَوازي: معناه الجَزاء، جمع الجازِية مصدر على فاعِلةٍ، كقولك سمعت رَوَاغِيَ الإِبل وثَوَاغِيَ الشاءِ؛ قال أَبو ذؤَيب:
فإِنْ كنتَ تَشْكُو من خَليلٍ مَخانَةً،
فتلك الجَوازي عُقْبُها ونَصِيرُها
أَي جُزِيتَ كما فعَلْتَ، وذلك لأَنه اتَّهَمه في خليلتِه؛ قال القُطاميُّ:
وما دَهْري يُمَنِّيني ولكنْ
جَزتْكُمْ، يا بَني جُشَمَ، الجوازي
أَي جَزَتْكُم جَوازي حُقُوقكم وذِمامِكم ولا مِنَّةَ لي عليكم. الجوهري: جَزَيْتُه بما صنَعَ جَزاءً وجازَيْتُه بمعنىً. ويقال: جازَيْتُه فجَزَيْتُه أَي غَلَبْتُه. التهذيب: ويقال فلانٌ ذو جَزاءٍ وذو غَناءٍ. وقوله تعالى: جَزاء سيئة بمثلها؛ قال ابن جني: ذهب الأَخفش إِلى أَن الباء فيها زائدة، قال: وتقديرها عنده جَزاءُ سيئة مثلُها، وإِنما استدل على هذا بقوله: وجَزاءُ سيئةٍ سيئةٌ مِثْلُها؛ قال ابن جني: وهذا مذهب حسن واستدلال صحيح إِلا أَن الآية قد تحتمل مع صحة هذا القول تأْويلين آخرين: أَحدهما أَن تكون الباء مع ما بعدها هو الخبر، كأَنه قال جزاءُ سيئة كائنٌ بمثلها، كما تقول إِنما أَنا بك أَي كائنٌ موجود بك، وذلك إِذا صَغَّرت نفسك له؛ ومثله قولك: توكلي عليك وإِصغائي إِليك وتوَجُّهي نحوَك، فتخبر عن المبتدإِ بالظرف الذي فِعْلُ ذلك المصدر يتَناوَلُه نحو قولك: توكلت عليك وأَصغيت إِليك وتوجهت نحوك، ويدل على أَنَّ هذه الظروفَ في هذا ونحوه أَخبار عن المصادر قبلها تَقَدُّمها عليها، ولو كانت المصادر قبلها واصلة إِليها ومتناولة لها لكانت من صلاتها، ومعلوم استحالة تقدُّم الصِّلة أَو شيءٍ منها على الموصول، وتقدُّمُها نحوُ قولك عليك اعتمادي وإِليك توجهي وبك استعانتي، قال: والوجه الآخر أَن تكون الباء في بمثلها متعلقة بنفس الجزاء، ويكون الجزاء مرتفعاً بالابتداء وخبرة محذوف، كأَنه جزاءُ سيئة بمثلها كائن أَو واقع. التهذيب: والجَزاء القَضاء. وجَزَى هذا الأَمرُ أَي قَضَى؛ ومنه قوله تعالى: واتَّقُوا يوماً لا تَجْزي نفسٌ عن نفس شيئاً؛ يعود على اليوم والليلة ذكرهما مرة بالهاء ومرة بالصفة، فيجوز ذلك كقوله: لا تَجْزي نفسٌ عن نفس شيئاً، وتُضْمِرُ الصفةَ ثم تُظْهرها فتقول لا تَجْزي فيه نفسٌ عن نفس شيئاً، قال: وكان الكسائي لا يُجِيزُ إِضمار الصفة في الصلة. وروي عن أَبي العباس إِضمارُ
الهاء والصفةِ واحدٌ عند الفراء تَجْزي وتَجْزي فيه إِذا كان المعنى واحداً؛ قال: والكسائي يضمر الهاء، والبصريون يضمرون الصفة؛ وقال أَبو إِسحق: معنى لا تَجْزي نفس عن نفس شيئاً أَي لا تَجْزي فيه، وقيل: لا تَجْزيه، وحذف في ههنا سائغٌ لأَن في مع الظروف محذوفة. وقد تقول: أَتيتُك اليومَ وأَتيتُك في اليوم، فإِذا أَضمرت قلتَ أَتيتك فيه، ويجوز أَن تقول أَتَيْتُكه؛ وأَنشد:
ويوماً شَهِدْناه سُلَيْماً وعامِراً
قَليلاً، سِوَى الطَّعْنِ النِّهَالِ، نَوافِلُهْ
أَراد: شهدنا فيه. قال الأَزهري: ومعنى قوله لا تَجْزي نفسٌ عن نفس شيئاً، يعني يوم القيامة لا تَقْضِي فيه نفْسٌ شيئاً: جَزَيْتُ فلاناً حَقَّه أَي قضيته. وأَمرت فلاناً يَتَجازَى دَيْني أَي يتقاضاه. وتَجازَيْتُ دَيْني على فلان إِذا تقاضَيْتَه. والمُتَجازي: المُتَقاضي. وفي الحديث: أَن رجلاً كان يُدايِنُ الناس، وكان له كاتبٌ ومُتَجازٍ، وهو المُتَقاضي. يقال: تَجازَيْتُ دَيْني عليه أَي تقاضَيْته. وفسر أَبو جعفر بن جرير الطَّبَرِيُّ قوله تعالى: لا تَجْزي نفْسٌ عن نفس شيئاً، فقال: معناه لا تُغْني، فعلى هذا يصح أَجْزَيْتُك عنه أَي أَغنيتك. وتَجازَى دَيْنَه: تقاضاه. وفي صلاة الحائض: قد كُنَّ نساءُ رسول الله، صلى الله عليه وسلم، يَحِضْنَ أَفأَمَرَهُنَّ أَن يَجْزِينَ أَي يَقْضين؟ ومنه قولهم: جَزاه الله خيراً أَي أَعطاه جَزاءَ ما أَسْلَف من طاعته. وفي حديث ابن عمر: إِذا أَجْرَيْتَ الماءَ على الماءِ جَزَى عنك، وروي بالهمز. وفي الحديث: الصومُ لي وأَنا أَجْزي به؛ قال ابن الأَثير: أَكثَرَ الناسُ في تأْويل هذا الحديث وأَنه لِمَ خَصَّ الصومَ والجَزاءَ عليه بنفسه عز وجل، وإِن كانت العباداتُ كلها له وجَزاؤها منه؟ وذكروا فيه وُجُوهاً مدارُها كلها على أَن الصوم سرٌّ بين الله والعبد، لا يَطَّلِع عليه سواه، فلا يكون العبد صائماً حقيقة إِلاَّ وهو مخلص في الطاعة، وهذا وإِن كان كما قالوا، فإِن غير الصوم من العبادات يشاركه في سر الطاعة كالصلاة على غير طهارة، أَو في ثوب نجس، ونحو ذلك من الأَسرار المقترنة بالعبادات التي لا يعرفها إِلاَّ الله وصاحبها؛ قال: وأَحْسَنُ ما سمعت في تأْويل هذا الحديث أَن جميع العبادات التي ُتقرب بها إِلى الله من صلاة وحج وصدقة واعتِكاف وتَبَتُّلٍ ودعاءٍ وقُرْبان وهَدْي وغير ذلك من أَنواع العبادات قد عبد المشركون بها ما كانوا يتخذونه من دون الله أَنداداً، ولم يُسْمَع أَن طائفة من طوائف المشركين وأَرباب النِّحَلِ
في الأَزمان المتقدمة عبدت آلهتها بالصوم ولا تقرَّبت إِليها به، ولا عرف الصوم في العبادات إِلاَّ من جهة الشرائع، فلذلك قال الله عزَّ وجل: الصومُ لي وأَنا أَجْزي به أَي لم يشاركني فيه أَحد ولا عُبِدَ به غيري، فأَنا حينئذ أَجْزي به وأَتولى الجزاء عليه بنفسي، لا أَكِلُه إِلى أَحد من مَلَك مُقَرَّب أَو غيره على قدر اختصاصه بي؛ قال محمد بن المكرم: قد قيل في شرح هذا الحديث أَقاويل كلها تستحسن، فما أَدري لِمَ خَصَّ ابن الأَثير هذا بالاستحسان دونها، وسأَذكر الأَقاويل هنا ليعلم أَن كلها حسن: فمنها أَنه أَضافه إِلى نفسه تشريفاً وتخصيصاً كإِضافة المسجد والكعبة تنبيهاً على شرفه لأَنك إِذا قلت بيت الله، بينت بذلك شرفه على البيوت، وهذا هو من القول الذي استحسنه ابن الأَثير، ومنها الصوم لي أَي لا يعلمه غيري لأَن كل طاعة لا يقدر المرء أَن يخفيها، وإِن أَخفاها عن الناس لم يخفها عن الملائكة، والصوم يمكن أَن ينويه ولا يعلم به بشر ولا ملك، كما روي أَن بعض الصالحين أَقام صائماً أَربعين سنة لا يعلم به أَحد، وكان يأْخذ الخبز من بيته ويتصدق به في طريقه، فيعتقد أَهل سوقه أَنه أَكل في بيته، ويعتقد أَهل بيته أَنه أَكل في سوقه، ومنها الصوم لي أَي أَن الصوم صفة من صفات ملائكتي، فإِن العبد في حال صومه ملك لأَنه يَذْكُر ولا يأْكل ولا يشرب ولا يقضي شهوة، ومنها، وهو أَحسنها، أَن الصوم لي أَي أَن الصوم صفة من صفاتي، لأَنه سبحانه لا يَطْعَم، فالصائم على صفة من صفات الرب، وليس ذلك في أَعمال الجوارح إِلاَّ في الصوم وأَعمال القلوب كثيرة كالعلم والإرادة، ومنها الصوم لي أَي أَن كل عمل قد أَعلمتكم مقدار ثوابه إِلاَّ الصوم فإِني انفردت بعلم ثوابه لا أُطلع عليه أَحداً، وقد جاء ذلك مفسراً في حديث أَبي هريرة قال: قال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: كل عمل ابن آدم يُضاعَفُ الحسنةُ عشر أَمثالها إِلى سبعمائة ضِعْفٍ، قال الله عز وجل: إِلاَّ الصوم فإِنه لي وأَنا أَجْزي به، يَدَعُ شهوتَه وطعامه من أَجلي، فقد بيَّن في هذا الحديث أَن ثواب الصيام أَكثر من ثواب غيره من الأَعمال فقال وأَنا أَجزي به، وما أَحال سبحانه وتعالى المجازاة عنه على نفسه إِلاَّ وهو عظيم، ومنها الصوم لي أَي يَقْمَعُ عدوِّي، وهو الشيطان لأَن سبيل الشيطان إِلى العبد عند قضاء الشهوات، فإِذا تركها بقي الشيطان لا حيلة له، ومنها، وهو أَحسنها، أَن معنى قوله الصوم لي أَنه قد روي في بعض الآثار أَن العبد يأْتي يوم القيامة بحسناته، ويأْتي قد ضرَب هذا وشَتَم هذا وغَصَب هذا فتدفع حسناته لغرمائه إِلاَّ حسنات الصيام، يقول الله تعالى: الصوم لي ليس لكم إِليه سبيل. ابن سيده: وجَزَى الشيءُ يَجْزِي كَفَى، وجَزَى عنك الشيءُ قضَى، وهو من ذلك. وفي الحديث: أَنه، صلى الله عليه وسلم، قال لأَبي بُرْدة بن نِيَارٍ حين ضَحَّى بالجَذَعة: تَجْزِي عنك ولا تَجْزِي عن أَحد بعدَك أَي تَقْضِي؛ قال الأَصمعي: هو مأْخوذ من قولك قد جَزَى عني هذا الأَمرُ يَجْزِي عني، ولا همز فيه، قال: ومعناه لا تَقْضِي عن أَحد بعدك. ويقال: جَزَتْ عنك شاةٌ أَي قَضَتْ، وبنو تميم يقولون أَجْزَأَتْ عنك شاةٌ بالهمز أَي قَضَت. وقال الزجاج في كتاب فَعَلْتُ وأَفْعَلْتُ: أَجْزَيْتُ عن فلان إِذا قمتَ مَقامه. وقال بعضهم: جَزَيْتُ عنك فلاناً كافأْته، وجَزَتْ عنك شاةٌ وأَجْزَتْ بمعنىً. قال: وتأْتي جَزَى بمعنى أَغْنَى. ويقال: جَزَيْتُ فلاناً بما صنع جَزَاءً، وقَضَيْت فلاناً قَرْضَه، وجَزَيْتُه قرضَه. وتقول: إِن وضعتَ صدقَتك في آل فلان جَزَتْ عنك وهي جازِية عنك. قال الأَزهري: وبعض الفقهاء يقول أَجْزَى بمعنى قَضَى. ابن الأَعرابي: يَجْزِي قليلٌ من كثير ويَجْزِي هذا من هذا أَي كلُّ واحد منهما يقوم مقام صاحبه. وأَجْزَى الشيءُ عن الشيء: قام مقامه ولم يكف. ويقال: اللحمُ السمين أَجْزَى من المهزول؛ ومنه يقال: ما يُجْزِيني هذا الثوبُ أَي ما يكفيني. ويقال: هذه إِبلٌ مَجازٍ يا هذا أَي تَكْفِي، الجَملُ الواحد مُجْزٍ. وفلان بارع مَجْزىً لأَمره أَي كاف أَمره؛ وروى ثعلب عن ابن الأَعرابي أَنه أَنشده لبعض بني عمرو بن تميم: ونَحْنُ قَتَلْنا بالمَخارِقِ فارساً،
جَزاءَ العُطاسِ، لا يموت المُعاقِب
قال: يقول عجلنا إِدراك الثَّأْر كقدر ما بين التشميت والعُطاس، والمُعاقِبُ الذي أَدرك ثَأْره، لا يموت المُعاقِب لأَنه لا يموت ذكر ذلك بعد موته، لا يَمُوت من أَثْأَرَ أَي لا يَمُوت ذِكْرُهُ. وأَجْزَى عنه مُجْزَى فلان ومُجْزاته ومَجْزاه ومَجْزاته؛ الأَخيرة على توهم طرح الزائد أَعني لغة في أَجْزَأَ. وفي الحديث: البَقَرَةُ تُجْزِي عن سبعة، بضم التاء؛ عن ثعلب، أَي تكون جَزَاءً عن سبعة. ورجلٌ ذو جَزَاءٍ أَي غَناء، تكون من اللغتين جميعاً.
والجِزْيَةُ: خَراجُ الأَرض، والجمع جِزىً وجِزْيٌ. وقال أَبو علي: الجِزَى والجِزْيُ واحد كالمِعَى والمِعْيِ لواحد الأَمْعاء، والإِلَى والإِلْيِ لواحد الآلاءِ، والجمع جِزاءٌ؛ قال أَبو كبير:
وإِذا الكُماةُ تَعاوَرُوا طَعْنَ الكُلَى،
تَذَرُ البِكارةَ في الجِزَاءِ المُضْعَفِ
وجِزْيَةُ الذِّمِّي منه. الجوهري: والجِزْيةُ ما يؤخذ من أَهل الذمة، والجمع الجِزَى مثل لِحْيةٍ ولِحىً. وقد تكرر في الحديث ذكر الجِزْية في غير موضع، وهي عبارة عن المال الذي يَعْقِد الكتابيُّ عليه الذمة، وهي فِعْلَةٌ من الجَزاء كأَنها جَزَتْ عن قتلِه؛ ومنه الحديث: ليس على مسلم جِزْية؛ أَراد أَن الذمي إِذا أَسلم وقد مر بعضُ الحول لم يُطالَبْ من الجِزْية بِحِصَّةِ ما مضى من السَّنة؛ وقيل: أَراد أَن الذمي إِذا أَسلم وكان في يده أَرض صُولح عليها بخراج، توضع عن رقبته الجِزْيةُ وعن أَرضه الخراج؛ ومنه الحديث: من أَخَذ أَرضاً بِجِزْيَتِها أَراد به الخراج الذي يُؤَدَّى عنها، كأَنه لازم لصاحب الأَرض كما تَلْزَم الجِزْىةُ الذميَّ؛ قال ابن الأَثير؛ هكذا قال أَبو عبيد هو أَن يسلم وله أَرض خراج، فتُرْفَعُ عنه جِزْيَةُ رأْسه وتُتْرَكُ عليه أَرضُه يؤدي عنها الخراجَ؛ ومنه حديث علي، رضوان الله عليه: أَن دِهْقاناً أَسْلَم على عَهْدِه فقال له: إِن قُمْتَ في أَرضك رفعنا الجِزْْيةَ عن رأْسك وأَخذناها من أَرضك، وإِن تحوّلت عنها فنحن أَحق بها. وحديث ابن مسعود، رضي الله عنه، أَنه اشترى من دهْقان أَرضاً على أَن يَكْفِيَه جِزْيَتَها؛ قيل: اشترَى ههنا بمعنى اكْتَرَى؛ قال ا بن الأَثير: وفيه بُعْدٌ لأَنه غير معروف في اللغة، قال: وقال القُتَيْبي إِن كان محفوظاً، وإِلا فَأَرى أَنه اشتري منه الأَرضَ قبل أَن يُؤَدِّيَ جِزْيَتَها للسنة التي وقع فيها البيعُ فضمّنه أَن يقوم بخَراجها. وأَجْزَى السِّكِّينَ: لغة في أَجْزَأَها جعل لها جُزْأَةً؛ قال ابن سيده: ولا أَدري كيف ذلك لأَن قياس هذا إِنما هو أَجْزَأَ، اللهم إِلا أَن يكون نادراً.

### Türkçe

**الجَمَا** ve **الجُمَا**: bedende bir çıkıntı ve bir şişliktir. **الفراء**: her şeyin **جُماءُ**’u onun **حَزْرُه**’udur; o da onun miktarıdır. Ve bir şeyin **جَمَاءُ**’u ve **جُماؤه**: onun şahsı ve hacmidir; dedi ki:

يا أُمَّ سَلْمَى، عَجِّلي بخُرْسِ،
وخُبْزةٍ مِثْلِ جُمَاءِ التُّرْسِ

**ابن بري** dedi: ve onun benzeri, bir adam için mersiye söyleyen diğerinin sözüdür:

جَعَلْتُ وِسادَهُ إِحْدَى يَدَيْهِ،
وفَوْقَ جُمَائِه خَشَباتِ ضَالِ

Rivayet olunur: **وتَحْتَ جُمَائِه**; **ابن حمزة** dedi: bu yanlıştır; çünkü ölüye ancak tahta onun üstüne konur, altına değil. **أَبو بكر** dedi: **جَمَاءُ التُّرْسِ** ve **جُمَاؤُه** denir; o, onun toplanması ve çıkıntısıdır. Ve bir şeyin **جُمَاءُ**’u: onun miktarıdır. **أَبو عمرو**: **الجُمَاء** bir şeyin şahsıdır; onu elbisenin altından görürsün; ve dedi ki:

فيا عَجَباً للحُبِّ داءً فلا يُرَى
له تحتَ أَثوابِ المُحِبِّ جُمََاءُ

**الجوهري**: **الجَمَاءُ** ve **الجَمَاءَةُ** şahıstır. **ابن السكيت**: kavim **تَجَمَّى** ettiğinde, bazısı bazısına toplandığında; ve ona karşı **تَجَمَّوْا** etmişlerdir. **ابن بُزُرْجَ**: her şeyin **جَمَاءُ**’u onun toplanması ve hareketidir; ve inşad etti:

وبَظْر قد تَفَلَّقَ عن شَفِيرٍ،
كأَنَّ جَمَاءَهُ قَرْنا عَتُودِ

**ابن سيده** dedi: ve o, **ذوات الياء**’dandır; çünkü **الأَلف**’in **الياء**’dan dönmesi, uçta, onun **الواو**’dan dönmesinden daha çoktur; Allah daha iyi bilir.

**ابن سيده** dedi: **ابن جني** dedi: bunun zahiri, **جَوازِيَه**’nin **جازٍ**’ın çoğulu olmasıdır; yani onun üzerinde bir karşılık eksik olmaz; ve **جَزَاءٌ**’ın, ism-i fâilin masdara benzemesi sebebiyle, **جَوازٍ** üzerine cem edilmesi caizdir; nitekim **سَيْلٌ**’in **سَوائِل** üzerine cem edilmesi gibi, aynı şekilde **جَوَازِيَهُ**’nin **جَزَاءٍ**’ın çoğulu olması caiz olur. Ve **اجْتَزاه**: ondan **الجَزاء**’ı talep etti; dedi ki:

يَجْزُونَ بالقَرْضِ إِذا ما يُجْتَزَى

Ve **الجازِيةُ**: **الجَزاء**’dır; **العافِية** gibi masdar için bir isimdir. **أَبو الهيثم**: **الجَزاء** sevap olur ve ceza olur. Allah Teâlâ dedi: فما **جَزاؤُه** إِن كنتم كاذبين، dediler: **جَزاؤُه** من وُجِدَ في رَحْله فهو **جَزاؤُه**; dedi: manası, “yalanınız ortaya çıkarsa—yani çalmadığı, yani hırsızlık etmediği ortaya çıkarsa—onun cezası nedir?” demektir; yani “sizde hırsızın cezası nedir, eğer onun üzerinde (suç) ortaya çıkarsa?” Dediler: “Bizde hırsızın cezası, eşyası yükünde bulunan kimsedir”; yani yükünde bulunan (kimse); sanki dedi ki: “Bizde hırsızın cezası, yükünde bulunan hırsızı köleleştirmektir; bu bir sünnettir”; ve bu, Yakub ailesinin sünnetiydi. Sonra onu pekiştirdi de “فهو **جَزاؤه**” dedi.

**أَبو العباس**’a **جَزَيْته** ve **جازَيْته** hakkında soruldu; dedi ki: **الفراء** dedi: **جَزَيْتُه** ancak hayırda olur; **جازَيْته** ise hayırda da şerde de olur. Dedi: başkası, **جَزَيْتُه**’yi hayırda ve şerde, **جازَيْتُه**’yi ise şerde caiz görür. Ve denir: “bu, falandan senin için **حَسْبُك**’tur ve **جازِيكَ**’tır”; tek bir mana ile. Ve “bu, bir adamdan **جازِيكَ** bir adamdır”; yani “sana yeter”; ama onun sözü:

جَزَتْكَ عني الجَوَازي

manası: “seni, övülmüş fiillerinin karşılıkları olan benim **جَوازي**’m karşıladı”dır. Ve **الجَوازي**: manası **الجَزاء**’dır; **الجازِية**’nin çoğuludur; **فاعِلة** üzerine masdar; senin “develerin **رَوَاغِيَ**’sini ve koyunların **ثَوَاغِيَ**’sini işittim” demen gibi; **أَبو ذؤَيب** dedi:

فإِنْ كنتَ تَشْكُو من خَليلٍ مَخانَةً،
فتلك الجَوازي عُقْبُها ونَصِيرُها

yani “yaptığın gibi karşılık gördün”; bu, onu sevgilisinde itham ettiği içindir. **القُطاميُّ** dedi:

وما دَهْري يُمَنِّيني ولكنْ
جَزتْكُمْ، يا بَني جُشَمَ، الجوازي

yani “sizi, haklarınızın ve zimmetinizin karşılıkları karşıladı; ve benim size karşı bir minnetim yoktur.”

**الجوهري**: **جَزَيْتُه** بما صنَعَ **جَزاءً** ve **جازَيْتُه** bir manadadır. Ve denir: **جازَيْتُه** sonra **جَزَيْتُه**; yani onu yendim. **التهذيب**: ve denir: falan **ذو جَزاءٍ** ve **ذو غَناءٍ**’dır. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **جَزاء** سيئة بمثلها; **ابن جني** dedi: **الأَخفش** bunun içindeki **الباء**’nın زائد olduğuna gitti; dedi: onun yanında takdiri “**جَزاءُ** سيئة مثلُها”dır; ve buna ancak şu sözüyle delil getirdi: **وجَزاءُ** سيئةٍ سيئةٌ مِثْلُها. **ابن جني** dedi: bu güzel bir mezhep ve sahih bir istidlaldir; ancak ayet, bu sözün sıhhatiyle beraber iki başka te’vili daha ihtimal eder: birincisi, **الباء** ile ondan sonrası haber olur; sanki “**جَزاءُ** سيئة, بمثلها kâindir” dedi; senin “إِنما أَنا بك” demen gibi; yani “seninle kâin, mevcut”; bu, kendini onun için küçülttüğün zamandır. Ve bunun benzeri senin “توَكُّلي عليك ve إِصغائي إِليك ve توَجُّهي نحوَك” demendir; böylece mübtedâdan, o masdarın fiilinin kapsadığı zarf ile haber verirsin; senin “توكلت عليك ve أَصغيت إِليك ve توجهت نحوك” demen gibi. Ve bu ve benzerinde bu zarfların, kendilerinden önceki masdarlardan haber olduğuna delil, onların masdarların üzerine takaddüm etmesidir; eğer masdarlar onlardan önce onlara ulaşan ve onları kapsayan olsaydı, onların صلة’sinden olurlardı; ve صلة’nin yahut onun bir şeyinin موصول üzerine takaddümü imkânsızlığı malumdur. Ve onun takaddümü, senin “عليك اعتمادي ve إِليك توجهي ve بك استعانتي” demen gibidir. Dedi: ikinci vecih, **الباء**’nın **بمثلها**’da bizzat **الجزاء**’a تعلق etmesidir; ve **الجزاء** mübtedâ ile merfû olur; haberi mahzuf; sanki “**جَزاءُ** سيئة بمثلها kâin yahut vâki’” gibi.

**التهذيب**: ve **الجَزاء** **القَضاء**’dır. Ve **جَزَى** bu iş; yani hükmetti/yerine getirdi; ve ondan Allah Teâlâ’nın sözü: واتَّقُوا يوماً لا **تَجْزي** نفسٌ عن نفس شيئاً; gün ve geceye döner; onları bir kere **الهاء** ile, bir kere sıfat ile zikretti; bu caiz olur; onun “لا **تَجْزي** نفسٌ عن نفس شيئاً” sözü gibi; ve sıfatı gizlersin sonra onu izhar edersin; böylece “لا **تَجْزي** فيه نفسٌ عن نفس شيئاً” dersin. Dedi: **الكسائي** صلة’de sıfatın gizlenmesini caiz görmezdi. **أَبي العباس**’tan rivayet olundu: **الهاء**’yı ve sıfatı gizlemek, **الفراء** yanında birdir: **تَجْزي** ve **تَجْزي فيه**; mana bir olduğunda. Dedi: **الكسائي** **الهاء**’yı gizler; Basralılar sıfatı gizler. **أَبو إِسحق** dedi: “لا **تَجْزي** نفس عن نفس شيئاً”ın manası, “لا **تَجْزي** فيه”dir; ve denildi: “لا **تَجْزيه**”; ve burada hazif caizdir; çünkü **مع**’da zarflar mahzuftur. Ve sen dersin: “bugün sana geldim” ve “günün içinde sana geldim”; gizlediğinde “أَتيتك فيه” dersin; ve “أَتَيْتُكه” demen caizdir. Ve inşad etti:

ويوماً شَهِدْناه سُلَيْماً وعامِراً
قَليلاً، سِوَى الطَّعْنِ النِّهَالِ، نَوافِلُهْ

muradı: “onda şahit olduk.” **الأَزهري** dedi: “لا **تَجْزي** نفسٌ عن نفس شيئاً” sözünün manası, yani kıyamet gününde bir nefis onda hiçbir şeyi yerine getirmez: “**جَزَيْتُ** falanın hakkını”; yani onu yerine getirdim. Ve falana emrettim, borcumu **يَتَجازَى** etsin; yani onu talep etsin. Ve falan üzerinde borcumu **تَجازَيْتُ** ettiğimde, onu talep ettiğimde. Ve **المُتَجازي**: **المُتَقاضي**’dir. Ve hadiste: bir adam insanlara borç verirdi; onun bir kâtibi ve bir **مُتَجازٍ**’ı vardı; o da **المُتَقاضي**’dir. Denir: “borcumu onun üzerinde **تَجازَيْتُ**”; yani onu talep ettim.

Ve **أَبو جعفر بن جرير الطَّبَرِيُّ**, Allah Teâlâ’nın “لا **تَجْزي** نفْسٌ عن نفس شيئاً” sözünü tefsir etti de dedi: manası “لا تُغْني”dir; buna göre “seni onun yerine **أَجْزَيْتُك**”; yani seni yeterli kıldım, sahih olur. Ve **تَجازَى** borcunu: onu talep etti. Ve hayızlı kadının namazında: Resulullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, kadınları hayız olurlardı; onlara **يَجْزِينَ** yani **يَقْضين** emretti mi? Ve ondan onların sözü: “Allah ona hayırla **جَزاه**”; yani ona, itaatinden öncelediği şeyin karşılığını verdi. Ve İbn Ömer hadîsinde: “suya suyu akıttığında, senden **جَزَى**”; ve hemzeli rivayet olundu. Ve hadiste: “oruç benimdir ve ben onunla **أَجْزي** ederim.” **ابن الأَثير** dedi: insanların çoğu bu hadisin te’vilinde çok söz söyledi; ve niçin orucu ve onun üzerindeki karşılığı bizzat kendisine, عز وجل, tahsis etti—ibadetlerin hepsi onun olduğu ve karşılıkları ondan olduğu halde?—diye. Ve onda vecihler zikrettiler; hepsinin dönüp dolaştığı, orucun Allah ile kul arasında bir sır olmasıdır; ondan başkası ona muttali olmaz; böylece kul ancak itaatte ihlaslı iken hakikaten oruçlu olur. Ve bu, onların dediği gibi olsa da, oruç dışındaki ibadetler de itaat sırrında ona ortak olur; mesela abdestsiz namaz, yahut necis elbisede (namaz) ve bunun gibi, ibadetlere bitişik sırlar ki onları ancak Allah ve sahibi bilir. Dedi: bu hadisin te’vilinde işittiğimin en güzeli şudur: Allah’a yaklaştıran ibadetlerin tümü—namaz, hac, sadaka, itikâf, **تَبَتُّلٍ**, dua, قربان, hedy ve bunun dışındaki ibadet türleri—müşrikler tarafından, Allah’tan başka edindikleri eşlere ibadet olarak yapılmıştır; ve müşrik taifelerinden bir taifenin ve eski zamanlarda din sahiplerinin, ilahlarına oruçla ibadet ettiği ve onunla onlara yaklaşmaya çalıştığı işitilmemiştir; ve oruç, ibadetlerde ancak şeriatlar cihetinden bilindi; bu sebeple Allah عز وجل dedi: “oruç benimdir ve ben onunla **أَجْزي** ederim”; yani onda bana hiç kimse ortak olmadı ve onunla benden başkasına ibadet edilmedi; o halde ben onunla karşılık veririm ve onun üzerindeki karşılığı bizzat kendim üstlenirim; onu, bana yakın bir melek yahut başkasına, bana mahsus oluşu ölçüsünce, havale etmem. **محمد بن المكرم** dedi: bu hadisin şerhinde sözler söylenmiştir; hepsi güzel görülür; bilmiyorum niçin **ابن الأَثير** bunu, onların dışında, güzel görmeyle tahsis etti; ve burada sözleri zikredeceğim ki hepsinin güzel olduğu bilinsin: onlardan biri, onu kendisine izafe etti; şereflendirme ve tahsis için; mescidin ve Kâbe’nin izafesi gibi; onun şerefine dikkat çekmek için; çünkü “Allah’ın evi” dediğinde, bununla onun evler üzerindeki şerefini beyan etmiş olursun; ve bu, **ابن الأَثير**’in güzel gördüğü söz cinsindendir. Ve onlardan biri: “oruç benimdir”; yani onu benden başkası bilmez; çünkü her itaat, kişinin onu gizleyemeyeceği bir şeydir; insanlardan gizlese de meleklerden gizlemez; oruç ise onu niyet edebilir ve onu ne bir insan ne bir melek bilir; rivayet olunduğu gibi, salihlerden bazısı kırk yıl oruçlu kaldı; onu hiç kimse bilmedi; evinden ekmeği alır ve yolunda sadaka verirdi; böylece çarşı ehli onun evinde yediğini sanır, ev ehli de onun çarşıda yediğini sanırdı. Ve onlardan biri: “oruç benimdir”; yani oruç, meleklerimin sıfatlarındandır; çünkü kul, oruç halinde melektir; zira zikreder, yemez, içmez, şehvet gidermez. Ve onlardan biri—ve o en güzellerindendir—“oruç benimdir”; yani oruç, sıfatlarımdan bir sıfattır; çünkü O سبحانه yemez; böylece oruçlu, Rabbin sıfatlarından bir sıfat üzeredir; bu, organların amellerinde ancak oruçta olur; kalp amelleri ise çoktur; ilim ve irade gibi. Ve onlardan biri: “oruç benimdir”; yani her amelin sevabının miktarını size bildirdim; oruç hariç; çünkü ben, onun sevabını bilmekte tek kaldım; onu hiç kimseye bildirmem. Ve bu, Ebu Hureyre hadîsinde müfesser olarak geldi: dedi: Resulullah, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Âdemoğlunun her ameli katlanır; bir hasene on misliyle yedi yüz katına kadar.” Allah عز وجل dedi: “oruç hariç; çünkü o benimdir ve ben onunla **أَجْزي** ederim; benim için şehvetini ve yemeğini bırakır.” Böylece bu hadiste, orucun sevabının diğer amellerin sevabından daha çok olduğunu beyan etti; “ve ben onunla **أَجْزي** ederim” dedi; ve O سبحانه وتعالى, karşılık vermeyi kendisinden başkasına havale etmedi ki o büyük olmasın. Ve onlardan biri: “oruç benimdir”; yani düşmanımı kahreder; o da şeytandır; çünkü şeytanın kula yolu, şehvetleri yerine getirme anındadır; onları terk ettiğinde şeytan çaresiz kalır. Ve onlardan biri—ve o en güzellerindendir—“oruç benimdir” sözünün manası: bazı eserlerde rivayet olundu ki kul kıyamet günü haseneleriyle gelir; ve gelir ki bunu dövmüş, bunu sövmüş, bunu gasbetmiş; böylece haseneleri alacaklılarına verilir; oruç haseneleri hariç; Allah تعالى der: “oruç benimdir; sizin ona bir yolunuz yoktur.”

**ابن سيده**: ve şey **جَزَى** eder, **يَجْزِي**: yetti. Ve şey senden **جَزَى** etti: yerine getirdi; ve o, bundandır. Ve hadiste: onun, sallallahu aleyhi ve sellem, **أَبي بُرْدة بن نِيَارٍ**’a, **الجَذَعة** ile kurban kestiğinde, dediği: “**تَجْزِي** senden ve senden sonra hiç kimseden **تَجْزِي** etmez”; yani yerine getirir. **الأَصمعي** dedi: bu, senin “bu iş benden **جَزَى** etti, benden **يَجْزِي** eder” sözünden alınmıştır; onda hemze yoktur. Dedi: manası, “senden sonra hiç kimseden yerine getirmez”dir. Ve denir: “bir koyun senden **جَزَتْ**”; yani yerine getirdi. **بنو تميم** “bir koyun senden **أَجْزَأَتْ**” derler; hemze ile; yani yerine getirdi. **الزجاج** **فَعَلْتُ وأَفْعَلْتُ** kitabında dedi: “falandan yana **أَجْزَيْتُ**”; yani onun makamında durduğunda. Bazıları dedi: “senden yana falanı **جَزَيْتُ**”; yani onu mükâfatlandırdım. Ve “bir koyun senden **جَزَتْ**” ve “**أَجْزَتْ**” bir manadadır. Dedi: **جَزَى** “**أَغْنَى**” manasında gelir. Ve denir: “falanı yaptığı şeyle **جَزَيْتُ**; **جَزَاءً**”; ve “falanın borcunu ödedim”; ve “onun borcunu **جَزَيْتُ**.” Ve dersin: “sadakanı falanların ailesine koyarsan, senden **جَزَتْ** eder; ve senden yana **جازِية**’dir.” **الأَزهري** dedi: bazı fakihler **أَجْزَى**’yı **قَضَى** manasında söyler.

**ابن الأَعرابي**: “az, çoktan **يَجْزِي** eder” ve “bu, bundan **يَجْزِي** eder”; yani ikisinden her biri, arkadaşının makamında durur. Ve bir şey, bir şeyden **أَجْزَى** etti: onun makamında durdu ve yetmedi. Ve denir: semiz et, zayıftan daha **أَجْزَى**’dır; ve ondan denir: “bu elbise bana **يُجْزِيني** etmez”; yani bana yetmez. Ve denir: “bunlar, ey sen, **مَجازٍ** develerdir”; yani yeter; tek deve **مُجْزٍ**’dir. Ve falan, işi için **مَجْزىً** mahirdir; yani işine kâfidir. **ثعلب** İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: ona, **بني عمرو بن تميم**’den birine ait olarak şu beyti inşad etti:

ونَحْنُ قَتَلْنا بالمَخارِقِ فارساً،
جَزاءَ العُطاسِ، لا يموت المُعاقِب

Dedi: “intikamı elde etmeyi, teşmit ile aksırma arasındaki miktar kadar çabuklaştırdık” der; ve **المُعاقِب** intikamını elde eden kimsedir; **المُعاقِب** ölmez; çünkü o, ölümünden sonra onun zikri ölmez; yani **أَثْأَرَ** edenin zikri ölmez.

Ve ondan **أَجْزَى**: falanın **مُجْزَى**’sı ve **مُجْزاته**’si ve **مَجْزاه**’ı ve **مَجْزاته**’si; sonuncusu, زائدı atma vehmi üzerine; yani **أَجْزَأَ**’da bir lugattır. Ve hadiste: “inek, yedi kişi adına **تُجْزِي** eder”; **التاء**’nın zammıyla; **ثعلب**’dan; yani yedi kişi adına bir **جَزَاء** olur. Ve “bir adam **ذو جَزَاءٍ**’dır”; yani **غَناء**; iki lugatten de olur.

Ve **الجِزْيَةُ**: toprağın haracıdır; çoğulu **جِزىً** ve **جِزْيٌ**’dir. **أَبو علي** dedi: **الجِزَى** ve **الجِزْيُ** birdir; **المِعَى** ve **المِعْيِ** gibi; bağırsakların bir tanesi için; ve **الإِلَى** ve **الإِلْيِ** gibi; **الآلاءِ**’ın bir tanesi için; ve çoğul **جِزاءٌ**’dır; **أَبو كبير** dedi:

وإِذا الكُماةُ تَعاوَرُوا طَعْنَ الكُلَى،
تَذَرُ البِكارةَ في الجِزَاءِ المُضْعَفِ

Ve **جِزْيَةُ الذِّمِّي** ondandır. **الجوهري**: ve **الجِزْيةُ**, ehl-i zimmetten alınandır; çoğulu **الجِزَى**; **لِحْيةٍ** ve **لِحىً** gibi. Hadiste, **الجِزْية**’nin zikri birçok yerde tekrar etmiştir; o, kitâbînin onun üzerine zimmet akdettiği maldan ibarettir; **الجَزاء**’dan **فِعْلَةٌ**’dir; sanki onun öldürülmesinden **جَزَتْ** etmiştir. Ve ondan hadîs: “Müslüman üzerine **جِزْية** yoktur”; muradı: zimmî Müslüman olursa ve yılın bir kısmı geçmişse, geçmiş senenin payı kadar **الجِزْية** ile talep edilmez; ve denildi: muradı, zimmî Müslüman olursa ve elinde harac üzerine sulh edilmiş bir toprak varsa, boynundan **الجِزْية** ve toprağından harac kaldırılır. Ve ondan hadîs: “toprağı **بِجِزْيَتِها** ile alan”; bununla, onun üzerinden eda edilen haracı murad etti; sanki toprağın sahibine lâzımdır; **الجِزْية**’nin zimmîye lâzım olması gibi. **ابن الأَثير** dedi: **أَبو عبيد** böyle dedi: o, Müslüman olur ve onun harac toprağı olur; başının **جِزْية**’si ondan kaldırılır ve toprağı üzerinde bırakılır; onun üzerinden haracı eda eder. Ve ondan Ali hadîsi, رضوان الله عليه: bir **دِهْقان** onun zamanında Müslüman oldu; ona dedi ki: “toprağında durursan, başından **الجِزْْية**’yi kaldırırız ve onu toprağından alırız; ondan ayrılırsan, biz ona daha layığız.” Ve İbn Mesud hadîsi, رضي الله عنه: bir **دهْقان**’dan bir toprağı, onun **جِزْيَتَها**’sını ona kifayet etmesi şartıyla satın aldı; denildi: buradaki “satın aldı”, “kiraladı” manasındadır. **ابن الأَثير** dedi: onda uzaklık vardır; çünkü dilde bilinen değildir. Dedi: **القُتَيْبي** dedi: eğer mahfuz ise; değilse, ben onu, satışın vaki olduğu sene için onun **جِزْيَتَها**’sını eda etmeden önce toprağı ondan satın aldı da, onun haracını üstlenmesini ona yükledi, diye görürüm.

Ve **أَجْزَى السِّكِّينَ**: **أَجْزَأَها**’da bir lugattır; ona bir **جُزْأَةً** yaptı. **ابن سيده** dedi: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; çünkü bunun القياس’ı ancak **أَجْزَأَ**’dır; meğer ki nadir olsun.
