# جنأ (ج-ن-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%86%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ن - أ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: جنء

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والنون و و ا ي ء معهما
ج ن أ، أ ج ن، ن أ ج، ن ج أ، ج ن ي، ج و ن مستعملات
جنأ:
جَنَأ الرَّجلُ يجنأ جُنُوءاً، إذا أكبَّ على شيء، وجنأ إليه ظهره، قال:
أغاضر لو شهدتِ غَداةَ بِتتُم		جُنُوءَ العائداتِ على وِسادي
وقال الآخر:
نَجَالك مِنّا بعدما ملـت جـانِـئاً		ورُمتَ حِياضَ الموت كلَّ مرامِ
والمُجنأةُ: القبرُ. قال ساعدهُ:
إذا ما زار مُجنأةً عـلـيهـا		تِقالُ الصَّخرِ والخشبُ القطِيلُ
والأجنأ: الذي في كاهله انحِناءُ على صدره، وليس بالأحدب. وظليمٌ أجنَأُ، ونعامةٌ جَناءُ ومن لم يهمز قال: جَنواءُ..
أجن:
أجَنَ الماء يأجُنُ أُجُوناً، وأجِن لغة. وماءٌ اجنٌ وأجون، قال:
كضِفدع ماء أجون يَنِقٌ
ويقال: الأجن: الذي غشيه العِرمضُ والورقُ. قال رؤبة:
أجن كنيءِ اللَّحم لم يُشيَّط
وقال ابن عبدة:
فأوردهـا مـاءً جِـمـامَـهُ		من الأجنِ طحنّاءٌ معاً وصبيبُ
المِئجنةُ، عُصَيّةٌ غليظةٌ مع القصار يضرب بها الثَّوب إذا غسله في النهر.
نأج:
نَأَجَ البومُ ينأجُ نَأحاً. وتأج الإنسانُ إذا تضرَّع في دُعائه. نأج إلى الله ينأج، وهو أضرع ما يكون وأحزنُه، قال:
فلا يغرنَّك قول النُّؤَّجِ

الخالجين القول كلَّ مخلجِ
وقال العجاج:
واتَّخذته النائجات منأجا
أي: الصائحات من الهام، وقال العديّ:
أنت الغِياثُ إذا المُضطرُّ في كربٍ		نادى بصوتٍ ضعيف الرُّكن نئاجِ
نجأ:
رجل نَجيءُ العين، إذا يُصيبُ بها كثيراً.
جني:
جنى فلانٌ جنايةً، أي: جَرَّ حِريرةً على نفسه، أو على قومه، يجني، قال:
جانيك من يجني عـلـيك وقـد		تُعدي الصِّحاح فتجربُ، الجُربُ
وتَجنَّى فلانٌ عليَّ ذنباُ، إذا تقوله عليَّ وأنا بريءٌ. وفلانٌ يُجاني على فلانٍ، أي: يتَّجنَّى عليه.
والجَنَى: الرُّطبُ والعسلُ، وكلُّ ثمرةٍ تُجتنى فهو جَنىً، مقصور.
والاجتِناء: أخذك إياه، وهو جنىً ما دام طرياً. قال:
إنَّك لا تَجني من الشَّوك العنب
وقال:
هذا جَناي وخيارُهُ فيه
إذ كلُّ جانٍ يدُه إلى فيه
جون:
الجَونُ: الأسود، والأنثى: جَونة، والجميع: جُونٌ. ويقالُ: كلُّ بعيرٍ وحمار وحش.
جَونٌ من بعيد. وعينُ الشَّمس تُسمىَّ جَونة. وكل لون سوادٍ مُشربٍ حُمرةً: جَون، أو سوادٍ مخالطُةُ حُمرة القطا. والقطا: ضربانِ: جُونيٌّ وكُدريٌّ. أخرجوه على فعلي. فقالوا: جُونيٌّ وكُدريٌّ في حال النِّسبة، وإذا نعتوا قالوا: كَدراء وجونة.
والجونة: سليلة مستديرة مغشاة ادما تكون مع العطارين، والجميع: الجُوَنُ، قال:
إذا هُنٌ نازلن أقـرانـهـنَّ		وكان المصاع بما في الجُون
نجو:
نجا فلانٌ من الشَّرِّ ينجو نَجاةً، ونجا ينجو، في السُّرعة، نجاءً فهو ناجٍ.
وناقةٌ ناجِيةٌ: سريعة.
ونَجَوته: استنهكته، قال:
نَجَوتُ مُجالداً فوجدتُ مـنـه		كريجِ الكلبِ مات حَديثَ عَهدِ
والاستِنجاءُ: التَّنظُّفُ بمدرٍ أو ماء.
والنّجاةُ: النَّجوةُ من الأرض، أي: الارتفاع، لا يعلُوه الماء. قال عبيد:
فمن بنَجونه كمن بعـقـوتِـه		والمُستكينّ كمن يمشي بقرواح
نَّجوُ: السَّحاب أول ما ينشأ، والجميعُ: النِّجاء.
والنَّجو: ما خَرَجَ من البطن من ريحٍ وغيرها، والنَّجو: استطلاقُ البطن، وقد نجا نجواً.
والنَّجوُ: كلام بين اثنين كالسِّرِّ والتَّسارّ. تقول: ناجيتهم وتناجوا فيما بينهم، وكذلك: انتجوا.
والقوم نَجوَى، وأنجيةٌ. قال:
إنيّ إذا ما القومُ كانوا أنجِيه
والنَّجا: ما ألقيته عن نفسك من ثِياب، أو ما سلخته عن الشّاه. وتقول: نجوتُ الجلدَ، أنجُوهُ، إذا كشطته، قال:
فقلتُ انجُوا عنها نَجا الجلدِ إنه		سُيرضيكما منه سنامٌ وغاربُه
الوجنةُ: ما ارتفع من الخدِّ بين الشِّدق والمحجر، والأجنُ من الجمال والوجناء من النُّوق: ذات الوجنةِ الضَّخمة، فلَّما يُقال: جملٌ أوجن. ويقال: الوَجنة: الضّخمة، شُبهت بالوجين من الأرض، وهو متنٌ منها ذو حِجارةٍ صِغار، قال:
تُمرُّ على الوِراكِ إذ الكطايا		تقايَسنَ النَّجادَ من الوجـينِ
ونَج:
الوَنج: ضربٌ من الصَّنج ذو أوتار.

##### Türkçe

باب **الجيم** و**النون** و**و** **ا** **ي** **ء** معهما
**ج ن أ**، **أ ج ن**، **ن أ ج**، **ن ج أ**، **ج ن ي**، **ج و ن** مستعملات

**جنأ**:
**جَنَأ** adam **يجنأ** **جُنُوءاً**, bir şeye kapanıp eğildiği zaman; ve ona sırtını eğdi. Dedi ki:
أغاضر لو شهدتِ غَداةَ بِتتُم		**جُنُوءَ** العائداتِ على وِسادي
Ve diğeri dedi ki:
نَجَالك مِنّا بعدما ملـت جـانِـئاً		ورُمتَ حِياضَ الموت كلَّ مرامِ
Ve **المُجنأةُ**: kabirdir. Sa‘id’i dedi ki:
إذا ما زار **مُجنأةً** عـلـيهـا		تِقالُ الصَّخرِ والخشبُ القطِيلُ
Ve **الأجنأ**: omuz başında göğsüne doğru bir eğrilik bulunan kimsedir; kambur değildir. Ve **ظليمٌ أجنَأُ**, ve **نعامةٌ جَناءُ**. Hemzeyi yapmayan dedi ki: **جَنواءُ**..

**أجن**:
**أجَنَ** su **يأجُنُ** **أُجُوناً**, ve **أجِن** bir lehçedir. Ve **ماءٌ اجنٌ** ve **أجون**. Dedi ki:
كضِفدع ماء **أجون** يَنِقٌ
Ve denilir: **الأجن**: üzerine **العِرمضُ** ve yaprak çöken (kimse/şey)dir. Rü’be dedi ki:
**أجن** كنيءِ اللَّحم لم يُشيَّط
Ve İbn ‘Abde dedi ki:
فأوردهـا مـاءً جِـمـامَـهُ		من **الأجنِ** طحنّاءٌ معاً وصبيبُ
**المِئجنةُ**: çamaşırcının yanında bulunan, onunla nehirde yıkadığı zaman elbiseye vurduğu kalın bir küçük değnektir.

**نأج**:
**نَأَجَ** baykuş **ينأجُ** **نَأحاً**. Ve **تأج** insan, duasında yalvardığı zaman. **نأج** Allah’a **ينأج**, ve o, olduğu hâllerin en çok yalvaranı ve en hüzünlüsüdür. Dedi ki:
فلا يغرنَّك قول **النُّؤَّجِ**

الخالجين القول كلَّ مخلجِ
Ve el-‘Accâc dedi ki:
واتَّخذته **النائجات** **منأجا**
Yani: başlardan bağıranlar. Ve el-‘Adiyy dedi ki:
أنت الغِياثُ إذا المُضطرُّ في كربٍ		نادى بصوتٍ ضعيف الرُّكن **نئاجِ**

**نجأ**:
**رجل نَجيءُ العين**, onunla çokça isabet ettirdiği zaman.

**جني**:
Falanca **جنى** **جنايةً**, yani: kendisi üzerine yahut kavmi üzerine bir **حِريرةً** çekti; **يجني**. Dedi ki:
**جانيك** من يجني عـلـيك وقـد		تُعدي الصِّحاح فتجربُ، الجُربُ
Ve falanca bana bir günah **تَجنَّى**, bana iftira ettiği zaman, hâlbuki ben beriyim. Ve falanca, falancaya karşı **يُجاني**, yani: ona iftira eder.
Ve **الجَنَى**: taze hurma ve baldır. Ve her toplanan meyve, o **جَنىً**dır; maksûrdur.
Ve **الاجتِناء**: onu almandır; ve o, taze kaldığı müddetçe **جنىً**dır. Dedi ki:
إنَّك لا تَجني من الشَّوك العنب
Ve dedi ki:
هذا **جَناي** وخيارُهُ فيه
إذ كلُّ جانٍ يدُه إلى فيه

**جون**:
**الجَونُ**: siyahtır; dişisi: **جَونة**; çoğulu: **جُونٌ**. Ve denilir: her deve ve yaban eşeği.
Uzaktan **جَونٌ**. Ve güneşin gözüne **جَونة** denilir. Ve kızıllıkla boyanmış her siyahlık: **جَون**, yahut **القطا**nın kızıllığıyla karışık bir siyahlık. Ve **القطا**: iki türdür: **جُونيٌّ** ve **كُدريٌّ**. Onu **فعلي** vezni üzerine çıkardılar; böylece nisbet hâlinde **جُونيٌّ** ve **كُدريٌّ** dediler; niteleme yaptıkları zaman **كَدراء** ve **جونة** dediler.
Ve **الجونة**: attarların yanında bulunan, içi kaplı, yuvarlak bir küçük sepet/kap; çoğulu: **الجُوَنُ**. Dedi ki:
إذا هُنٌ نازلن أقـرانـهـنَّ		وكان المصاع بما في **الجُون**

**نجو**:
Falanca şerden **نجا** **ينجو** **نَجاةً**; ve **نجا ينجو**, süratte, **نجاءً**; o hâlde o **ناجٍ**dir.
Ve **ناقةٌ ناجِيةٌ**: hızlıdır.
Ve onu **نَجَوته**: onu tüketip bitirdim. Dedi ki:
**نَجَوتُ** مُجالداً فوجدتُ مـنـه		كريجِ الكلبِ مات حَديثَ عَهدِ
Ve **الاستِنجاءُ**: taş parçasıyla yahut suyla temizlenmektir.
Ve **النّجاةُ**: yerden **النَّجوةُ**dur; yani: yükseklik; su onu aşmaz. ‘Ubeyd dedi ki:
فمن بنَجونه كمن بعـقـوتِـه		والمُستكينّ كمن يمشي بقرواح
**نَّجوُ**: bulut, ilk oluştuğu zaman; çoğulu: **النِّجاء**.
Ve **النَّجو**: karından çıkan yel ve başkasıdır; ve **النَّجو**: karnın çözülmesidir; ve **نجا** **نجواً**.
Ve **النَّجوُ**: iki kişi arasındaki söz, sır ve fısıldaşma gibi. Dersin ki: **ناجيتهم** ve aralarında **تناجوا**; aynı şekilde: **انتجوا**.
Ve kavim **نَجوَى**, ve **أنجيةٌ**. Dedi ki:
إنيّ إذا ما القومُ كانوا **أنجِيه**
Ve **النَّجا**: kendinden attığın elbisedir; yahut koyundan yüzdüğün şeydir. Ve dersin ki: deriyi **نجوتُ**; onu **أنجُوهُ**, onu soyduğun zaman. Dedi ki:
فقلتُ **انجُوا** عنها **نَجا** الجلدِ إنه		سُيرضيكما منه سنامٌ وغاربُه
**الوجنةُ**: yanakta, ağız kenarı ile göz çukuru arasından yükselen yerdir. Ve develerden **الأجنُ** ve dişi develerden **الوجناء**: büyük **الوجنةِ** sahibi olandır; bundan dolayı “**جملٌ أوجن**” denilmez. Ve denilir: **الوَجنة**: iri/büyüktür; yerden **الوجين**e benzetilmiştir; o, ondan bir sırt olup küçük taşları olan bir yerdir. Dedi ki:
تُمرُّ على الوِراكِ إذ الكطايا		تقايَسنَ النَّجادَ من **الوجـينِ**

**ونَج**:
**الوَنج**: telli **الصَّنج**dan bir türdür.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

جنأ الرجل على الشيء، وجانأ عليه، وتجانَأَ عليه، إذا أكبَّ عليه. قال الشاعر كُثَيِّر:
أغاضِرَ لو شَهِدْتِ غداة بِنْتُمْجُنوءَ العائدات على وِسادي
ورجل أجْنَأُ: بَيِّنُ الجَنَأِ، أي أحدب الظهر. والمُجْنَاُ بالضم: التُّرْسُ. قال أبو قيس بن الأسْلت:
صَدْقٍ حُسامٍ وادِقٍ حَدُّهُمُجْنَأٍ أسْمَـرَ قَـرَّاعِ

##### Türkçe

**جنأ** adam bir şey üzerine, ve **جانأ** onun üzerine, ve **تجانَأَ** onun üzerine; eğer onun üzerine kapanıp eğilirse. Şair **كُثَيِّر** dedi:
أغاضِرَ لو شَهِدْتِ غداة بِنْتُمْجُنوءَ العائدات على وِسادي
Ve **أجْنَأُ** bir adam: **الجَنَأِ**’i açık-seçik olan; yani sırtı kambur olan. Ve **المُجْنَاُ** (ضم ile): **التُّرْسُ**. **أبو قيس بن الأسْلت** dedi:
صَدْقٍ حُسامٍ وادِقٍ حَدُّهُمُجْنَأٍ أسْمَـرَ قَـرَّاعِ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ن ( و ا ي ء )
جنى ، جنأ ، وجن ، نجا ، نجأ ، جون ، ونج ، نأج ، أجن ، نوج : ( مستعملة ) .
جنى : رُوِيَ عن عليّ بنِ أبي طالب رَضِيَ الله عنه أنَّهُ دخَلَ بَيتَ المال ، فقال : يا حَمْراءُ ، ويَا بَيْضَاءُ احْمَرِّي وابْيَضِّي . وغُرِّي غَيْري .
هذا جَنَايَ وخِيَارُه فيه
إذْ كلُّ جانٍ يَدُه إلى فيه
قال أَبو عبيد : يُضرَبُ هذا مثلاً للرجل يُؤثِرُ صاحبه بخيار ما عنده .
وذكر ابن الكلبي أنَّ المثل لعمرو بن عَدِيِّ اللّخْمِيّ ابن أخت جَذِيمَة ، وأن جذيمة نزل منزلاً وأمَرَ الناسَ أن يَجتنُوا له الْكَمْأَةَ ، فكان بعضهم يَستأثر بخير ما يجد ، فعندها قال عمرو :
هذا جَنَايَ وخِيارُه فِيه
إذْ كُلُّ جانٍ يَدهُ إلى فيه
وقال الليث : يقال : جنى الرجل جناية ، إذ جرّ جريرةً على نفسه أَوْ على قَوْمه يجني ، وتجنَّى فلانٌ على فلان ذنباً لم يَجْنِه ، إذا تَقَوَّله عليه وهو برىء .
والجَنَى : الرُّطَبُ .
وأنشد الفراء فيه :
هُزِّي إليْك الجِذعَ يَجنِيك الجَنَى
ويُقال للعسل إذا اشْتِير : جَنًى ، وكلُّ ثَمَرٍ يُجتَنَى ، فهو جَنًى مقصور .
والاجتِناء : أَخْذُكَ إيَّاه ، وهو جنًى ما دام طَرِيّاً ، ويُقال لكل شيء أُخِذَ من شَجره قد جُنِيَ واجتُنِيَ .
وقال الراجز يذكر الكَمْأَة :
جنَيْتُهُ من مُجْتَنى عَويص
وقال آخر :
إنكَ لا تَجْنِي من الشّوْكِ العِنَبْ
ويقال للثّمر إذا صُرِمَ : جَنِيّ .
وقال أبو عُبيد : يقال جنَيتُ فلاناً جَنًى أي جنَيْتُه له ، وأنشد :
ولَقَدْ جَنَيْتُكَ أَكْمُؤاً وعَساقِلاً
وَلَقَد نَهَيْتُكَ عن بَناتِ الأوْبَرِ
وقال شمِر : جنيتُك جنَيْتُ لَكَ وَعَلَيْك ، ومنه قولك :
جانِيكَ مَنْ يَجني عليك وقَدْ
تُعْدِي الصِّحاحَ فتَجْرَبُ الجُرْبُ
قال أبو عبيد في قولهم : جانيكَ مَنْ يَجنِي عليك ، يُضْرَب مَثلاً للرّجل يُعاقَب بجنايته ، ولا يُؤخَذُ غيره بذَنبه .
وقيل معناه : إنما يَجنِكَ مَنْ جنايَتُه راجعة إليك ، وذلك أنَّ الإخوة يجنون على الرجل ، يدل على ذلك قوله :
وقد تُعْدِي الصِّحاحَ مَباركُ الجُرْبِ
وقال أبو عبيد : ومن أَمْثالهم ( أَجنَاؤُها أَبْنَاؤها ) .
قال أبو عُبيد : الأَجناء ، جَمْع الجاني ، والأبناء جمع الباني ، مثل : شَاهِد وأشْهاد ، ونَاصِر وأَنصار ، والمعنى أنَّ الذي جنى فَهَدم هو الذي بَنَى بغَيْر تَدْبير فاحتاج إلى نقص ما عَمل وإفساده .
وقال أبو الهيثم : في قوله : ( جانيك مَن يجنى عليك ) يراد به الجاني لك الخير مَن يجني عليك الشرّ . وأنشد :
وقد تُعدي الصحاح مبارك الجُرْب
وقال شمر : قال ابن الأعرابيّ جنأ في عَدْوِه إذا أَلَحَّ وأَكبّ وأنشد :
وكأنه فَوْتَ الجوالب جانئاً
رِئمٌ يضايفه كلابٌ أخْضَعُ
يُضايفه : يُلحِيه رِئمٌ أخضع .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الجاني اللَّقّاح .
قلت والجاني : الكاسب .
ويقال : أَجنتِ الشجرة ، إذا صار لها جَنًى يُجنيَ فَيؤكل .
وقال الشاعر :
أَجنَى له باللِّوَى شَرْيٌ وتَنُّومُ
جنأ : أبو زيد جَنَأَ الرَّجُل يَجْنأُ جُنُوءًا على الشيء ، إذا أكَبَّ عليه ، وأنشد :
أغَاضِرَ لو شَهِدْتِ غَدَاةَ بِنْتُمْ
جُنُوءَ الْعَائِدَاتِ على وِسَادِي
قال : وجَنيءَ الرجلُ يَجْنَأُ جَنَأَ ، إذا كانت فيه خِلْقَةً .
وقال الأصمعيّ : يقال للرجل إذَا انْكَبَّ على فَرَسه ، يَتَّقي الطَّعْن : قد جَنَأَ يَجْنَأ جُنُوءًا .
وقال مالك بن نويرة :
ونَجَّاكَ مِنَّا بعدما مِلْتَ جَانئاً
ورُمْتَ حِياضَ الموتِ كلَّ مَرامِ
قال فإِذا كان مُسْتَقيم الظَّهر ، ثم أَصَابَهُ جَنَأ ، قيل : جَنِىءَ يَجنَأ جَنأ ، فهو أَجنَأَ ، قال : وإذا أكَبَّ الرجلُ على الرَّجلَ يَقِيه
شيئاً ، قيل : أَجنَأَ عليه إجناء .
وفي الحديث : أَنَّ يهوديّاً زَنَى بامرأة ، فأَمَرَ النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) بِرْجِمهما ، فَعَلِقَ الرَّجلُ يجانىءُ عليها يَقِيها الحِجَارَة ) ، أي يُكِبُّ عليها .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : المُجْنَأ التُّرْس . قاله أبو قيس :
وَمُجْنَإٍ اسْمَرَ قَرَّاعِ
قال : والمُجْنَأ حُفْرَةُ القبر .
قال الْهُذَلِيْ :
إِذَا ما زَارَ مُجْنأةً عليها
ثِقال الصَّخْرِ والخشَبُ الْقَطِيلُ
وقال الليث : الأَجنأ الذي في كاهله انْحنَاءٌ على صدره ، وليس بالأحْدَب .
أبو عبيد ، عن أبي عمرو : رَجلٌ أَجنَأ وأَدْنأ مهموزان ، بمعنى الأقْعَس ، وهو الذي في صدره انْكبابٌ إلى ظَهْره .
وقال الليث : ظَليم أَجنَأ ، ونَعَامَةٌ جَنْآء ، ومن حذف الهمز قال : جَنْواء ، والمصدر : الجنَأ ، وأنشد :
أَصَكُّ مُصَلَّمُ الأذْنَيْن أَجنَا
قُلت : وقال غيره في قوله : أجنَى ، صَار له التّنُّومُ والآءُ جَنًى يأكله ، وهو أصَحّ .
نجا : قال الليث : يقال نَجَا الرَّجل من الشّر يَنْجو نَجْواً أَوْ نَجاةً ، وهو يَنْجُو في السُّرعة نَجاءً ممدود ، فهو نَاجٍ سريعٌ ، وناقةٌ ناجيَة ونجاةٌ ، إذا كانت سريعة .
سَلَمة ، عن الفراء : العرب تقول : النّجاءَ النّجاءَ . والنَّجا النَّجاءَ . ( والنَّجاءَكَ النَّجاءَكَ ) . والنجاكَ النَّجاكَ ، وأنشد غيره :
إنّا أَخَذْتَ النَّهْبَ فالنّجا النَّجا
وقال الله جلَّ وعَزَّ : ( لاَّ خَيْرَ فِى كَثِيرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ ) ( النساء : 114 ) .
قال أبو إسحاق : مَعْنى النَّجوى في الكلام ما يَتَفَرَّدُ به الجَماعَة والاثنان سِرّاً كان أَو ظاهراً . قال : وقوله جلَّ وَعزَّ : ( وَإِذْ هُمْ نَجْوَى ) ( الإسراء : 47 ) . قال : هذا في معنى المصدر . وإذْ هم ذُوو نجوى .
والنَّجْوى : اسمٌ للصْدَر ، قال : ومعنى نَجَوْتُ الشيء في اللغة : خَلُّصْتُه وأَلقَيتَه ، ويقال : نَجَوْتُ الشيء أَنجوه إذا ناجَيْتَه .
سَلَمة ، عن الفرّاء : نجوْتُ الدَّوَاءَ ، إذا شَرِبْتَه ، وقال : إنما كنت أسْمَع من الدواء ما أَنْجَيتُه ، ونجوْتُ الجلد وأَنْجَيْتُه .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَنجاني الدَّواء ، أي أقعَدَنِي .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : أَنجَى فلانٌ إنْجاءاً إذا جلس على الْغائِطِ فَتَغَوَّطَ ، وقد نجَا الغائِطُ نَفْسُه يَنْجُو .
قال : وقال بعض العرب : اللَّحْمُ أَقَلُّ الطعام نَجْواً ، والنَّجْوُ : الْعَذِرَةُ نَفْسُها .
قال : واسْتَنْجَيْتُ اسْتِنجاءً ، إذا لَقَطْتَها ،
والنَّجو : السَّحابُ الذَّي هَراق ماءَه ، وناقة نجاةٌ ، أي سَرِيعَةٌ ، واسْتَنْجَيْتُ بالماء الحجارة ، أي تَطَهّرْتُ بها .
وقال الكسائيّ : جَلَسْتُ عن الغائِط فما أَنْجَيْتُ .
أبو عُبيد : قال أبو زيد : أَنجَيْتُ قَضِيباً من الشَّجرةِ ، إذا قَطَعْتَه ، واسْتَنْجَيْتُ الشَّجرةَ إذا قَطَعْتَها من أَصْلِهَا .
وقال شَمِر : نَجَيْتُ غُصنَ الشَّجرة ، واسْتَنْجَيْتُه ، إذا قَطَعْتَه .
قال : وأَرَى الاسْتنجاءَ في الوضُوء من هذه القَطِعة القَذِرَة بالماء .
وقال الزّجاج : يقال : أَنجَى فلان شيئاً وما نَجا شيئاً منذُ أيام ، أي لم يأت الغائط .
وقال الليث : نَجا فلان يَنْجو ، إذا أَحْدَثَ ذَنْباً ، أَوْ غير ذلك ثم يَنْجو . قال : واسْتَنْجى اسْتَفْعل من النجاة ، والاسْتِنجاء هو التَّنظيف بماءٍ أَوْ مَدَر ، والنَّجاة : هي النَّجوَةُ من الأرض لا يعلوها السَّيْل ، وأنشد :
فَأَصُونُ عِرضِي أَنْ ينَال ينَجْوَةٍ
إنَّ البَرىءَ من الْهَنَاتِ سَعِيدُ
وفلانٌ نَجِيُّ فلان ، أي يُناجيه دون مَنْ سِواه .
وقال الله : ( خَلَصُواْ نَجِيًّا ) ( يوسف : 80 ) معناه : اعْتَزلوا الناس مُتَناجِين ، تقول : قَوْمٌ نَجِيٌّ وأنجِيَة ، وأنشد :
إنِّي إذا ما القَوْمُ كانوا أنْجِيَهْ
واضْطَرَبْت أعْناقُهم كالأَرْشِيَهْ
وقال أبو إسحاق : نَجِيٌّ لفظٌ واحد في معنى جَميع ، وكذلك قوله : ( وَإِذْ هُمْ نَجْوَى ) ( الإسراء : 47 ) ، ويجوز : قَوْمٌ نَجِيٌّ ، وقَوْمٌ أنْجِيَةٌ ، وقَوْمٌ نَجْوَى .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَنجَى ، إذا عَرِق ، وأنْجَى ، إذا سَلَحَ ، وأنجَى ، وإذا كشف الجُلَّ عن ظَهْرِ فَرسه .
وقال أبو العباس في قوله : ( وَلاَ تَحْزَنْ إِنَّا ) ( العنكبوت : 33 ) أي نُخَلِّصَكَ من العذاب وأهلك .
الحرانيّ ، عن ابن السِّكّيت ، قال : أنشد الفراء ، وذكر أن الكسائيّ أنشده :
أقولُ لِصَاحِبَيَّ وقَدْ بَدَا لِي
مَعالِمُ منْهما وهما نَجِيّاً
قال الكسائيّ : أراد نَجِيّان ، فحذف النون . وقال الفراء : أي هما بموضع نَجْوَى ، فنَصب نَجِيّاً على مَذْهب الصِّفة .
وفي حديث النَّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( إذا سافرتم في الجَدْبِ فاسْتَنْجو ) ، معناه : أسْرِعوا السّير وانجُوا .
ويقال للقوم إذا انهزَموا : اسْتَنْجُوا ، ومنه قول لقمان بن عاد : أوَّلُنا إذا غَدَوْنا وآخِرُنا إذا اسْتَنْجيْنا ) أي هو حامِيَتُنا ، إذا انهزمنا يَدْفع عَنَّا .
وقول الله جلَّ وعَزَّ : ( فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ ) ( يونس : 92 ) .
قال أبو إسحاق : معناه نُلْقيكَ عُرياناً لتكون لمن خَلْفك عِبْرة ، وقيل : نُلْقيكَ على نَجْوَةٍ من الأرْض .
وقال أبو زيد : النَّجْوَةُ المكان المرتفع الذي تَظُنُّ أنه نَجاؤك .
وقال ابن شُميل : يُقال للوادي نَجْوَة ، وللجَبْلِ نَجْوَة ، وللجَبَلِ نجوة ، فأمَّا نَجْوَةُ الوادي فَسَنَداه جميعاً مُستقيماً ؛ ومُسْتَلْقِيا ، كُلُّ سَنَدٍ نَجْوة وكذلك هو من الجبل ومن الأكمة ، وكُلُّ سند مُشْرِفٍ لا يَعْلوه السَّيل فهو نَجوَةٌ من الأرض . وهي النجوَات . والرّمل كله زعم نجوة ؛ لأنَّه لا يكون فيه سَيْلٌ أبداً ؛ ونَجْوَةُ الْجَبَل : مَنْبِتٌ للبقل ، ويقال : نَجَوْتُ الْجِلْدَ إذا أَلْقَيْتَه عن البعير وغيره . وأنشد :
فَقُلْتُ : انْجُوَا عَنْها نَجَا الْجِلْدِ إنَّه
سَيُرْضِيكُما منها سَنَامٌ وغارِبُهْ
وقد نَجَوْتُ فلاناً ، إذا اسْتَنْكَهْتَه ، قال الشاعر :
نَجَوْتُ مُجَالِداً فوجدْتُ منه
كَريحِ الكلْبِ ماتَ حديثَ عَهْدِ
وَنَجَوْتُ الْوَتَر واسْتَنْجَيْتُه ؛ إذا خَلَّصْتَه وأنشد :
فَتَبازَتْ فتبازَخْتُ لها
جِلْسَةَ الْجَازِرِ يَسْتَنْجِي الْوَتَر
وقيل : أصل هذا كله من النَّجْوَة ، وهو ما ارتفع من الأرض ؛ وقيل : إن الاسْتَنجاء من الحَدَثَ مأخوذٌ من هذا ؛ لأنه إذا أراد قَضاء الْحاجَة اسْتَتَر بنجْوَةٍ من الأرض .
وقال عَبِيد :
فمن بِنَجْوَتِه كمنْ بعَقْوَتِهِ
والْمُستَكِنُّ كَمَنْ يَمْشِي بِفرْوَاحِ
نجأ : قال اللّحيانيّ : يقال للرَّجل الشَّديد الإصَابَة بالعين : إنَّهُ لَنَجُؤُ الْعين ، على فَعُل ونَجُوء الْعَين على فَعُول ، ونَجِيءُ العين على فَعِلَ ، ونَجِيءُ العين على فعيل . وقد نَجأْتَه وتَنَجأْته ، أي أصَبْتَهُ . ويقال ادْفع عنك نَجْأَةَ السَّائل ، أي أعطه شيئاً مما تأَكل لتدفع به عنك شِدَّةَ نَطَره ، وأنشده :
ألا بِكِ النَّجْأَةُ يا ردَّادُ
أبو عُبيد ، عن الكسائيّ ، والأمَوِيّ : نَجَأْتُ الدَّابَّةَ وغيرها ، أي أصَبْتُها بعيني ، والاسم : النّجأَة .
ونج : قال الليث : الْوَنَج ضَرْبٌ من الصَّنْجِ ذي الأوْتار ، وقال غيره : الْوَنْجُ : مُعَرّب ، وأصله : وَنَهْ ، والعربُ قالت : الْوَنُّ بتَشْديد النُّون .
نأج : قال الليث : نأَجَ الْبُومُ ، يَنْأَجُ نَأْجاً ، والإِنسانُ إذا تَضَرّع في دعائه نَأَجَ إلى الله ، بَنْأَجُ ، وهو أضْرعُ ما يكون وأحْزَنُه ، وأنشد :
فلا يَغرَّنَّكَ قولُ النُّؤَّجِ
الْخَالجِين القولَ كلُّ مَخْلَجِ
وقال العجاج في الهام :
واتَّخَذَتْهُ النَّائجاتُ مَنْأَجَا
وقال غيره : النَّائِجاتُ الرِّياحُ الشَّديدةُ الْهُبوب ، ونَأَجَت الإبِلُ في سَيرها ، وأنشد ابن السِّكّيت :
قَدْ عَلِمَ الأحْماءُ والأزَاوِيجْ
أنْ لَيْس عَنْهُنَّ حديثٌ مَنْؤوج
قال : والْمَنْؤوجُ الْمَعْطُوفُ .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : النَّؤوج الريحُ الشَّديد المرّ .
وقال ابن بُزُرْج : نَأَج الخبرُ : ذَهَب في الأرْض .
أجن : أبو عُبيد ، عن أبي زيد : أجِنَ الماء يَأْجِنُ أُجُوناً ، إذا تَغير غير أنه شَرُوب . وأسِنَ يأسَنْ أسَناً وأسُوناً ، وهو الذي لا يَشْربه أحد من نَتْنِه .
وقال الليث : أجُونُ الماء ، وهو أنْ يَغشاه الْعِرمِضُ والْوَرَقُ .
وقال العجاج :
عَلَيهِ من سَافِي الرِّياحِ الْخُطَّطِ
أَجْنٌ كِنِّي اللّحْم لم يُشَيَّطِ
قال : ولغة أخرى : أجِنَ يأجَنُ أجَناً .
سلمة ، عن الفراء : يقال : إجَّانة وإنجانه وإلْجانَة ، بمعنى واحد وأفصحُها إجَّانَة .
وجن : قال الليث : الوَجْنَةُ ما ارتفعَ من الخدَّين ، الشِّدْق والمَحْجِر ، والأَوْجَنُ من الجِمال ، والْوَجْنَاءُ من النُّوق : ذات الوَجْنَةِ الضَّخْمَة ، وقَلَّما يقال : جَمَلٌ أَوْجَن ، ويقال : الوَجْنَةُ : الضخمة ، شُبِّهَت بالوَجِين من الأرض ، وهو مَتْنٌ ذو حِجَارةٍ صغيرة .
أبُو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الوَجِينُ : العارِضُ من الأرض يَنْقَادُ ويرتفعُ ، وهو غَليظ .
شَمِر ، عن ابن الأعرابي : قال : الأوْجَنُ : الأفْعَلُ من الوَجِين ، في قول رُؤْبة :
أَعْيَسَ نَهَّاضٍ كَحَيْدِ الأَوْجَن
قال : والأَوْجَن الجَبَلُ الغَليظ .
وقال ابن شميل : الوَجِينُ قُبُلُ الجَبَلِ وسَنَدُه ، ولا يكون الوَجِينُ إلاَّ لِوَادٍ وَطِىء ، يُعَارِضُ فيه الوادِي الداخل في الأرض الذي له أَجْرافٌ كأَنَّها جُدُر ، فتلك الوُجُنُ والأسناد ، قال : والناقةُ الوَجْناء تُشَبَّهُ بالوَجِين ، وهي العظيمة .
وقال ابن الأعرابيّ : إنما سُمِّيت الوَجْنَةُ وجْنَةً لِنُتُوئها وغِلَظِها .
ابن السكيت ، عن الفراء : حكى الكسائي : وُجْنَةٌ وأجْنَةٌ وَوَجْنةٌ ، قال : وسمعت بعض العرب يقول : وِجْنَة .
وقال ابن السكيت : يقال : ما أَدْرِي أيُّ مَنْ وَجَّنَ الجِلدَ هو ؟ أيْ أيُّ الناس هو ؟
وقال اللِّحيانيّ : المِيَجَنة التي يُوجَّن بها الأدِيم ، أي يُدَقُّ لِيَلِين عند دِباغِه ، وَوَجَنَت الدَّابِغَةُ أدِيمَها ، إذا دَقَّته .
وقال النابغة الجعدي :
ولم أرَ فيمَنْ وَجَّنَ الجِلدَ نِسْوَةً
أسَبَّ لأضْيافٍ وأقْبَحَ مَحْجِرا
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : المِيجَنة المِدَقَّة ، وجمعها : مَوَاجِن ، وأنشدنا عن المفَضّل لعامر بن عُقيل السَّعديّ :
رِقابٌ كالمَوَاجِنِ خَاطِئاتٌ
وأسْتَاهٌ على الأكْوارِ كُومُ
أبو عُبيد ، عن الفراء : وَجَّنْتُ به الأرضَ ، وعَدَّنْتُ ومَرَّنْتُ ، إذا ضَربتَ به الأرض .
أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ : التَّوَجُّن : الذُّلُّ والخُضوع ، وامرأة مَوْجُونَة ، وهي الخَجِلَةُ من كثْرةِ الذُّنوب .
ابن السِّكيت : رَجُلٌ مُوَجَّن إذا كان عَظِيمَ الوَجَنَات .
جون : قال الليث : الجَوْنُ الأسْوَدُ اليَحْمُومِيُّ ، والأنثى جَوْنَة ، والجميع جُون ، ويقال : كلُّ بعيرٍ جَوْنٌ من بَعِيد ، وكلّ حمارِ وَحْشٍ جَوْنٌ من بعيد ، وعينُ الشمس تُسَمّى جَوْنَة ، وكلُّ لونِ سوادٍ مُشْربٍ حُمْرَة جَوْن ، أو سوادٍ مُخالِطُه حُمْرة كلَوْنِ القَطا .
ابن السِّكيت : القطا ضربان : جُونيُّ وكُدْرِيُّ ، أخرجوه على فعْلِيّ ؛ فالجُونيُّ والكُدْرِيُّ واحد ، والضَّربُ الثاني : القَطاط .
قال : والكُدْرِيُّ والجُونيُّ ما كان أكْدَر الظهر أسْود باطِنَ الجناح مُصْفَرَّ الحَلْق قصير الرِّجْلين ، في ذَنَبه رِيشَتان أطولْ من سائر الذَّنب .
قال : والقَطاطُ منه ما كان أسود باطن أجنحته ، وطالت أرْجُله ، واغْبَرَّتْ ظهوره ، غُبرة ليست بالشديدة ، وعظمت عُيونه .
وقال الليث : الجُونَةُ سُلَيْلَةٌ مستديرة مُغَشَّاةُ أَدَماً ، تكون مع العطَّارين ، وجمعها جُوَنٌ ومنهم من يهمز الجُؤَن . وقال الأعشى :
إذَا هُنَّ نَازَلْنَ أَقْرانَهُنَّ
وكان المِصاعُ بما في الجُوَنْ
يصف نساءً تَصَدَّيْن للرجال حاليات .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : التَّجوُّنُ تَبْيِيض باب العَروس ، والتَّجوُّنُ تَسْوِيدُ باب الميّت .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الجَوْنُ الأسْودَ ، والجَونُ الأبْيض . قال وأتِيَ الحجاجُ بِدِرْعٍ وكانت صافِية ، فجعل لا يَرى صَفاءها ، فقال له فلان ، وكان فَصيحاً : إن الشمس جَوْنَة ، يعني أنها شديدة البَرِيق ، والصفاء فقد قَهَرَتْ لونَ الدِّرع ، وأنشد الأصمعيّ :
غَيَّر يا بِنْتَ الجُنَيْدِ لَوْنِي
طولُ اللَّيالي واختلافَ الجَوْنِ
يريدُ النَّهار . وقال آخر :
يُبَادِرُ الجَوْنَة أن تَغِيبا
وقال الفرزدق :
وجَوْنٍ عليه الجِصُّ فيه مَرِيضةٌ
تَطَلَّعُ منها النَّفْسُ والمَوْتُ حاضِرُهُ
قال : والجَوْن ها هنا : الأبيض ، يصف قصراً أبيض .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الجَوْنَةُ الْعَجَمَة ، قال : ويقال لِلْخابِية جَوَنة ، وللدّلْو إذا اسْوَدَّتْ جَوْنة ، ولِلْعَرَق جَوْنٌ .
وأنشد ابن الأعرابي لماتِحٍ ، قال لماتِحٍ في البئر :
إنْ كانَتِ أُمّاً امَّصَرت فَصُرَّها
إنَّ امِّصَارَ الدَّلو لا يَضُرُّها
أَهيَ جُوَيْنٌ لاَقِها فبِرَّها
أَنْتَ بِخيْرٍ إن وُقيتَ شَرَّها
فأَجابه :
وُدِّي أُوَقَّيَ خَيْرَها وشَرّهَا
قال : معناه : على وُدِّي فأَضْمر الصّفة ، وأَعملها .
وقوله : أَهِيَ جُوَيْن ، أَرادَ أَخِي كان اسمُه جُوَيْنا ، وكل أخ يقال له : جُوَيْنٌ ، وجَوْنٌ .
سلمة ، عن الفراء ، قال : الجَوْنَان : طَرَفا القَوْس .
نوج : ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : ناجَ يَنُوجُ ، إذا راءى بعَمَله ، قال : والنَّوْجَةُ ، الزَّوْبَعَةُ من الرِّياح .

##### Türkçe

ج ن ( و ا ي ء )
**جنى** ، **جنأ** ، **وجن** ، **نجا** ، **نجأ** ، **جون** ، **ونج** ، **نأج** ، **أجن** ، **نوج** : ( kullanılır ) .
**جنى** : Ali b. Ebî Tâlib’den Allah ondan razı olsun rivayet olundu ki, Beytülmâl’e girdi; dedi ki: “Ey kırmızı! ve ey beyaz! kızar ve beyazlaş. Ve benden başkasını aldat.”

Bu benim topladığım(ın)dır; ve onun seçkini ondadır
Zira her toplayanın eli ağzınadır

Ebû Ubeyd dedi: Bu, yanında olanın en seçkinini arkadaşına tercih eden adam için mesel olarak vurulur.
İbnü’l-Kelbî zikretti ki mesel, Cezîme’nin kız kardeşinin oğlu Lahmî Amr b. Adî içindir; ve Cezîme bir menzile indi ve insanlara onun için **الْكَمْأَةَ** toplamalarını emretti; onların bazısı bulduğu en hayırlıya kendini has kılıyordu; o sırada Amr dedi:

Bu benim topladığım(ın)dır; ve onun seçkini ondadır
Zira her toplayanın eli ağzınadır

Leys dedi: Denir: Adam bir **جناية** işledi; yani kendisi üzerine yahut kavmi üzerine bir suç sürükledi; (böylece) toplar. Ve falan, falan üzerine işlemediği bir günahı **تجنَّى** etti; yani onu (o günahı) ona isnat etti, hâlbuki o berîdir.
Ve **الجَنَى**: taze hurmadır.
Ferrâ onda (şu beyti) inşâd etti:

“Hurma dalını kendine doğru salla; **الجَنَى** sana **الجَنَى**yı toplar.”

Ve bal için, sağılırsa: **جَنًى** denir; ve her meyve ki toplanır, o **جَنًى**dır, maksûr.
Ve **الاجتِناء**: onu almandır; ve o, taze kaldıkça **جنًى**dır; ve her şey için, ağacından alınmışsa, “toplandı” ve “toplandı” denir.
Ve râciz, **الْكَمْأَةَ**yı anarak dedi:

“Onu, çetin bir toplanacak yerden topladım.”

Ve bir başkası dedi:

“Sen, dikenden üzüm toplamazsın.”

Ve meyve için, koparılınca: **جَنِيّ** denir.
Ebû Ubeyd dedi: Denir: “Falanı **جَنًى** ile topladım”; yani onu onun için topladım. Ve (şu beyti) inşâd etti:

“Gerçekten senin için **أَكْمُؤاً** ve **عَساقِلاً** topladım,
Ve gerçekten seni **بَناتِ الأوْبَرِ**’den nehyettim.”

Şemir dedi: “Sana topladım” (demek) “senin için ve aleyhine topladım”dır; bundan, senin sözün:

“**جانِيكَ**: sana karşı toplayan kimsedir; ve (nice olur ki)
Sağlamları bulaştırır da uyuz uyuzlanır.”

Ebû Ubeyd, onların “**جانيكَ مَنْ يَجنِي عليك**” sözünde dedi: Adamın kendi suçuyla cezalandırıldığına, başkasının onun günahıyla alınmadığına mesel olarak vurulur.
Ve denildi: Manası: ancak seni, suçu sana dönen kimse toplar; bu da şudur ki kardeşler adam üzerine suç işler; buna delil onun sözü:

“Ve sağlamları, uyuzun çömelmesi bulaştırır.”

Ebû Ubeyd dedi: Ve onların mesellerindendir: ( **أَجنَاؤُها أَبْنَاؤها** ).
Ebû Ubeyd dedi: **الأَجناء**: **الجاني**’nin cem’idir; ve **الأبناء**: **الباني**’nin cem’idir; misal: **شَاهِد** ve **أشْهاد**; ve **نَاصِر** ve **أَنصار**. Ve mana: yıkıp suç işleyen, tedbirsizce bina edenin ta kendisidir; böylece yaptığı şeyi eksiltmeye ve onu bozmağa muhtaç oldu.
Ebû’l-Heysem dedi: Onun sözü: ( **جانيك مَن يجنى عليك** ) hakkında, bununla murad: sana hayrı toplayan, sana şerri toplayandır. Ve (şu beyti) inşâd etti:

“Ve sağlamları, uyuzun çömelmesi bulaştırır.”

Şemir dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **جنأ** koşusunda; yani ısrar etti ve yüzüstü kapandı. Ve (şu beyti) inşâd etti:

“Sanki o, yük taşıyanların kaçışı gibi, **جانئاً**,
Bir **رِئمٌ**; ona, alçak bir köpek eşlik eder.”

**يُضايفه**: ona, alçak bir **رِئمٌ** ısrar eder.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجاني**: aşılayıcıdır.
Dedim: ve **الجاني**: kazanan(kesb eden)dir.
Ve denir: **أَجنتِ** ağaç; yani ona, toplanıp yenilen bir **جَنًى** oldu.
Şair dedi:

“Onun için **باللِّوَى**’da **شَرْيٌ** ve **تَنُّومُ** **أَجنَى** etti.”

**جنأ** : Ebû Zeyd: **جَنَأَ** adam, bir şey üzerine **يَجْنأُ** **جُنُوءًا**; yani ona yüzüstü kapandı. Ve (şu beyti) inşâd etti:

“Ey **أغَاضِرَ**! ayrıldığınız sabahı görseydin,
Yastığım üzerine dönenlerin **جُنُوء**unu.”

Dedi: Ve **جَنيءَ** adam **يَجْنَأُ** **جَنَأَ**; onda yaratılıştan (bir hâl) olursa.
Asma‘î dedi: Adam için, atı üzerine kapanıp mızrak darbesinden sakınırsa: “**جَنَأَ** **يَجْنَأ** **جُنُوءًا**” denir.
Mâlik b. Nuveyra dedi:

“Bizden seni kurtardı; sen, sonra **جَانئاً** eğildin,
Ve ölüm havuzlarını her murad olarak istedin.”

Dedi: Sırtı düzgün iken sonra ona **جَنَأ** isabet ederse: “**جَنِىءَ** **يَجنَأ** **جَنأ**” denir; o da **أَجنَأَ**dır. Dedi: Adam adam üzerine kapanıp onu bir şeyden korursa: “Onun üzerine **أَجنَأَ** etti, **إجناء**” denir.
Hadiste: Bir Yahudi bir kadınla zina etti; Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) ikisini recmetmeyi emretti; adam, onun üzerine **يجانىءُ** olarak yapıştı, onu taşlardan koruyordu; yani onun üzerine kapanıyordu.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **المُجْنَأ**: kalkandır. Ebû Kays söyledi:

“Ve esmer bir **مُجْنَإٍ**; vurucu.”

Dedi: ve **المُجْنَأ**: kabir çukurudur.
Hüzelî dedi:

“Ne zaman ki, üzerine
Ağır kaya ve kesilmiş odun bulunan bir **مُجْنأةً**yı ziyaret etse.”

Leys dedi: **الأَجنأ**: omzunda göğsüne doğru bir eğrilik olan kimsedir; kambur değildir.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **رَجلٌ أَجنَأ** ve **أَدْنأ**; ikisi de hemzelidir; **الأقْعَس** manasındadır; o, göğsünde sırtına doğru bir kapanma olandır.
Leys dedi: **ظَليم أَجنَأ**; ve **نَعَامَةٌ جَنْآء**. Hemzeyi hazfeden: **جَنْواء** dedi; masdar: **الجنَأ**. Ve (şu beyti) inşâd etti:

“İki kulağı kesik, **أَجنَا**; sert vuruşlu.”

Dedim: Ve başkası, onun sözü **أَجنَى** hakkında dedi: Ona **التّنُّومُ** ve **الآءُ** oldu; (bunların) **جَنًى**sı vardır, onu yer; ve bu daha sahihdir.

**نجا** : Leys dedi: Denir: Adam şerden kurtuldu; **يَنْجو** **نَجْواً** yahut **نَجاةً**. Ve süratte **نَجاءً** (memdûd) ile **يَنْجُو**; o, hızlı bir **نَاجٍ**dir. Ve hızlı olursa: **ناقةٌ ناجيَة** ve **نجاةٌ**.
Selâme, Ferrâ’dan: Araplar der: “**النّجاءَ النّجاءَ**”. Ve “**النَّجا النَّجاءَ**”. ( Ve “**النَّجاءَكَ النَّجاءَكَ**” ). Ve “**النجاكَ النَّجاكَ**”. Ve başkası (şu beyti) inşâd etti:

“Biz ganimeti aldık; artık **النّجا النَّجا**.”

Allah celîl ve azîz dedi: ( **لاَّ خَيْرَ فِى كَثِيرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ** ) (Nisâ: 114).
Ebû İshâk dedi: Sözde **النَّجوى**’nın manası, cemaatin ve iki kişinin, gizli yahut açık, kendisiyle baş başa kaldığı şeydir. Dedi: Ve O’nun celîl ve azîz sözü: ( **وَإِذْ هُمْ نَجْوَى** ) (İsrâ: 47). Dedi: Bu, masdar manasındadır; “ve o vakit onlar, **نجوى** sahipleri idi.”
Ve **النَّجْوى**: masdar için bir isimdir. Dedi: Dilde “**نَجَوْتُ** şeyi”nin manası: onu ayıkladım ve attım. Ve denir: “**نَجَوْتُ** şeyi **أَنجوه**” yani onunla gizlice konuştum.
Selâme, Ferrâ’dan: “**نجوْتُ** ilacı” denir; yani onu içtin. Dedi: Ben ilaca dair ancak “onu **أَنْجَيتُ**” (dediğimi) işitirdim. Ve “**نجوْتُ** deriyi ve **أَنْجَيْتُه**.”
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “İlaç beni **أَنجاني** etti”; yani beni oturttu.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Falan **أَنجَى** etti, **إنْجاءاً**; yani dışkı üzerine oturdu da dışkıladı. Ve dışkının kendisi **نجَا** etti; **يَنْجُو**.
Dedi: Ve bazı Arap dedi: “Et, yiyeceğin **نَجْواً** bakımından en az olanıdır.” Ve **النَّجْوُ**: dışkının kendisidir.
Dedi: “**اسْتَنْجَيْتُ** **اسْتِنجاءً**” (denir); yani onu topladın.
Ve **النَّجو**: suyunu boşaltmış buluttur. Ve “**ناقة نجاةٌ**” yani hızlıdır. Ve “**اسْتَنْجَيْتُ** su ile taşları” yani onunla temizlendim.
Kisâî dedi: “Dışkıdan dolayı oturdum da **ما أَنْجَيْتُ**.”
Ebû Ubeyd: Ebû Zeyd dedi: “Ağaçtan bir dalı **أَنجَيْتُ**”; yani onu kestin. Ve “ağacı **اسْتَنْجَيْتُ**”; yani onu kökünden kestin.
Şemir dedi: “Ağacın dalını **نَجَيْتُ** ve **اسْتَنْجَيْتُه**”; yani onu kestin.
Dedi: Ve ben, abdestteki **الاسْتنجاء**’yı, bu pis parçayı su ile kesip atmadan (geldiğini) görüyorum.
Zeccâc dedi: Denir: “Falan bir şey **أَنجَى** etti; ve günlerdir hiçbir şey **نَجا** etmedi”; yani dışkı gelmedi.
Leys dedi: Falan **نَجا** eder, **يَنْجو**; yani bir günah yahut başka bir şey işledi, sonra kurtulur. Dedi: Ve **اسْتَنْجى**: **النجاة**’den **اسْتَفْعل** babıdır. Ve **الاسْتِنجاء**: su yahut toprak parçası ile temizlenmedir. Ve **النَّجاة**: yerden, selin üstüne çıkmadığı **النَّجوَة**’dir. Ve (şu beyti) inşâd etti:

“Şerefimi korurum; bir **ينَجْوَةٍ**ye erişmesin diye;
Şüphesiz ayıplardan beri olan mutludur.”

Ve “falan, falanın **نَجِيُّ**”sidir; yani onu, başkasından ayrı olarak gizlice konuşur.
Allah dedi: ( **خَلَصُواْ نَجِيًّا** ) (Yûsuf: 80); manası: insanlardan ayrıldılar, gizlice konuşanlar olarak. Dersin: “kavim **نَجِيٌّ**” ve **أنجِيَة**. Ve (şu beyti) inşâd etti:

“Ben, kavim **أنْجِيَهْ** olduklarında,
Ve boyunları ipler gibi çalkalandığında…”

Ebû İshâk dedi: **نَجِيٌّ** lafzı, “hepsi” manasında tek bir lafızdır; aynı şekilde O’nun sözü: ( **وَإِذْ هُمْ نَجْوَى** ) (İsrâ: 47). Ve caizdir: “kavim **نَجِيٌّ**”, ve “kavim **أنْجِيَةٌ**”, ve “kavim **نَجْوَى**.”
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَنجَى**; yani terledi. Ve **أنْجَى**; yani dışkıladı. Ve **أنجَى**; yani atının sırtından örtüyü kaldırdı.
Ebû’l-Abbâs, O’nun sözü: ( **وَلاَ تَحْزَنْ إِنَّا** ) (Ankebût: 33) hakkında dedi: yani seni azaptan ve aileni kurtarırız.
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Ferrâ’nın inşâd ettiğini söyledi; ve Kisâî’nin ona inşâd ettiğini zikretti:

“İki arkadaşıma derim; bana göründü,
Onlardan işaretler; ve ikisi **نَجِيّاً** iken.”

Kisâî dedi: **نَجِيّان**ı murad etti; nûnu hazfetti. Ferrâ dedi: yani ikisi **نَجْوَى** yerindedir; böylece **نَجِيّاً**yı sıfat mezhebi üzere nasb etti.
Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: ( “Kuraklıkta yolculuk ettiğinizde **فاسْتَنْجو**” ); manası: yürüyüşü hızlandırın ve kurtulun.
Ve kavme, bozguna uğradıklarında: “**اسْتَنْجُوا**” denir. Bundan, Âd’ın oğlu Lokmân’ın sözü: “Sabahladığımızda ilkimiz, **اسْتَنْجيْنا** ettiğimizde sonumuz”; yani o, bozguna uğradığımızda bizi koruyanımızdır; bizden savar.
Allah celîl ve azîz’in sözü: ( **فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ** ) (Yûnus: 92).
Ebû İshâk dedi: Manası: seni çıplak olarak atarız ki arkandakilere ibret olasın. Ve denildi: seni yerden bir **نَجْوَةٍ** üzerine atarız.
Ebû Zeyd dedi: **النَّجْوَةُ**: senin kurtuluşun olduğunu zannettiğin yüksek yerdir.
İbn Şümeyl dedi: Vadiye **نَجْوَة** denir; ve dağa **نَجْوَة** denir; ve dağa **نجوة** (denir). Vadi **نَجْوَة**si ise: iki yamacı, ikisi de dümdüz; ve yatık; her yamaç bir **نَجْوة**dir. Aynı şekilde dağdan ve tümsekten olan da böyledir. Ve her yüksek yamaç ki sel onu aşmaz, o yerden bir **نَجوَةٌ**dir. Onlar **النجوَات**tır. Ve kumun hepsi, **نجوة** olduğunu iddia etti; çünkü onda asla sel olmaz. Ve dağın **نَجْوَة**si: otun bittiği yerdir. Ve “deriyi **نَجَوْتُ**” denir; yani onu deve ve başkasından attın. Ve (şu beyti) inşâd etti:

“Dedim: ondan uzaklaşın; deriyi sıyırıp atma gibi;
Çünkü ondan size hörgüç ve omuz başı razı edecektir.”

Ve “falanı **نَجَوْتُ**” (denir); yani onu kokladın. Şair dedi:

“**نَجَوْتُ** Mücâlid’i; onda buldum
Yeni ölmüş köpeğin kokusu gibi.”

Ve “kiriş(ipi) **نَجَوْتُ** ve **اسْتَنْجَيْتُه**”; yani onu kurtardın. Ve (şu beyti) inşâd etti:

“Derken sıçradı; ben de ona karşı sıçradım,
Kasabın oturuşu gibi; kirişi **يَسْتَنْجِي** eder.”

Ve denildi: Bunun hepsinin aslı **النَّجْوَة**dendir; o da yerden yükselen şeydir. Ve denildi: hadesten **الاسْتَنجاء** bundan alınmıştır; çünkü ihtiyacını gidermek istediğinde yerden bir **نجْوَةٍ** ile gizlenir.
Ubeyd dedi:

“Onun **بِنَجْوَتِه**si, onun **بعَقْوَتِه**si gibidir;
Ve gizlenen, genişlikte yürüyen gibidir.”

**نجأ** : Lihyânî dedi: Göze (nazarla) şiddetli isabet eden adam için denir: “O, **لَنَجُؤُ الْعين**”dir; **فَعُل** üzere. Ve “**نَجُوء الْعَين**” **فَعُول** üzere. Ve “**نَجِيءُ العين**” **فَعِلَ** üzere. Ve “**نَجِيءُ العين**” **فعيل** üzere. Ve sen onu **نَجأْتَه** ve **تَنَجأْته**; yani onu isabet ettirdin. Ve denir: “Senden, dilencinin **نَجْأَةَ**sini defet”; yani onun şiddetli bakışını senden defetmek için yediğinden ona bir şey ver. Ve (şu beyti) inşâd etti:

“Dikkat edin! **النَّجْأَةُ** sende olsun ey **ردَّادُ**!”

Ebû Ubeyd, Kisâî ve Emevî’den: “Bineği ve başkasını **نَجَأْتُ**”; yani onu gözümle isabet ettirdim. İsim: **النّجأَة**.

**ونج** : Leys dedi: **الْوَنَج**: telli **الصَّنْجِ**den bir türdür. Başkası dedi: **الْوَنْجُ**: mu‘arrebdir; aslı: **وَنَهْ**. Araplar, nûnu şeddeli olarak **الْوَنُّ** dedi.

**نأج** : Leys dedi: **نأَجَ** baykuş, **يَنْأَجُ** **نَأْجاً**. Ve insan, duasında yalvarırsa, Allah’a **نَأَجَ** etti; **بَنْأَجُ**; o, en çok yalvardığı ve en hüzünlü olduğu hâldir. Ve (şu beyti) inşâd etti:

“**النُّؤَّجِ**in sözü seni aldatmasın;
Sözü çekip çıkaranların hepsi çekip çıkarandır.”

A‘câc, **الهام** hakkında dedi:

“Ve onu, **النَّائجاتُ** bir **مَنْأَجَا** edindi.”

Başkası dedi: **النَّائِجاتُ**: esişi şiddetli rüzgârlardır. Ve develer yürüyüşlerinde **نَأَجَت** etti. İbnü’s-Sikkît inşâd etti:

“Kayınlar ve eşler bildi ki,
Onlardan (yana) bir söz yoktur, **مَنْؤوج** bir söz.”

Dedi: ve **الْمَنْؤوجُ**: bükülmüş olandır.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **النَّؤوج**: şiddetli, acı rüzgârdır.
İbn Büzurc dedi: **نَأَج** haber; yani yeryüzünde yayıldı.

**أجن** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Su **أجِنَ** eder, **يَأْجِنُ** **أُجُوناً**; yani değişir, fakat içilir. Ve **أسِنَ** eder, **يأسَنْ** **أسَناً** ve **أسُوناً**; o, kokusundan dolayı kimsenin içmediği şeydir.
Leys dedi: Suyun **أجُونُ**u: üzerine **الْعِرمِضُ** ve yaprak çökmüş olmasıdır.
A‘câc dedi:

“Üzerinde, rüzgârların savurduğu tozdan çizgiler var;
**أَجْنٌ**; sanki et, kızartılmamış.”

Dedi: Ve başka bir dil: **أجِنَ** **يأجَنُ** **أجَناً**.
Selâme, Ferrâ’dan: “**إجَّانة** ve **إنجانه** ve **إلْجانَة**” denir; manası birdir; en fasihi **إجَّانَة**dır.

**وجن** : Leys dedi: **الوَجْنَةُ**: iki yanaktan yükselen şeydir; **الشِّدْق** ve **المَحْجِر**. Ve develerden **الأَوْجَن**; ve dişi develerden **الْوَجْنَاءُ**: büyük **الوَجْنَة** sahibi. Pek az “**جَمَلٌ أَوْجَن**” denir. Ve “**الوَجْنَةُ**: büyük olan” denir; yerden **الوَجِين**e benzetildi; o, küçük taşları olan bir sırt, bir metindir.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الوَجِينُ**: yerden bir yan şerittir; uzanır ve yükselir; kalındır.
Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi: **الأوْجَنُ**: **الوَجِين**den **أفعل**dir; Ru’be’nin sözünde:

“Akça, atılgan; kalın **الأَوْجَن**in sırtı gibi.”

Dedi: ve **الأَوْجَن**: kalın dağdır.
İbn Şümeyl dedi: **الوَجِينُ**: dağın önü ve yamacıdır. Ve **الوَجِينُ** ancak alçak bir vadi içindir; onda, yere giren, sanki duvarlar gibi yarları olan vadiye karşıdan uzanır; işte onlar **الوُجُنُ** ve yamaçlardır. Dedi: ve **الناقةُ الوَجْناء** **الوَجِين**e benzetilir; o, iri olandır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الوَجْنَةُ** ancak kabarıklığı ve kalınlığı sebebiyle **وجْنَةً** diye adlandırıldı.
İbnü’s-Sikkît, Ferrâ’dan: Kisâî’nin rivayet ettiğini nakletti: **وُجْنَةٌ** ve **أجْنَةٌ** ve **وَوَجْنةٌ**. Dedi: Bazı Arapların “**وِجْنَة**” dediğini işittim.
İbnü’s-Sikkît dedi: Denir: “Deriyi **وَجَّنَ** eden kimdir, bilmiyorum”; yani hangi insan odur?
Lihyânî dedi: **المِيَجَنة**: onunla derinin **يُوجَّن** edildiği şeydir; yani tabaklanırken yumuşasın diye dövülür. Ve tabaklayıcı, derisini **وَجَنَت** etti; yani onu dövdü.
Nâbiga el-Ca‘dî dedi:

“Deriyi **وَجَّنَ** edenler içinde kadınlar görmedim;
Misafirlere daha sövücü ve daha çirkin göz çukurlu.”

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **المِيجَنة**: tokmaktır; cem’i: **مَوَاجِن**. Ve Mufaddal’den, Sa‘dî Âmir b. Ukayl için bize inşâd etti:

“Boyunlar, **المَوَاجِنِ** gibi; hatalı;
Ve semerler üzerinde kalçalar, yığın yığın.”

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: “Onunla yere **وَجَّنْتُ** ettim; ve **عَدَّنْتُ** ve **مَرَّنْتُ**”; yani onunla yere vurdun.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّوَجُّن**: zillet ve boyun eğmedir. Ve kadın **مَوْجُونَة**; o, günahların çokluğundan utanan kadındır.
İbnü’s-Sikkît: Adam **مُوَجَّن**; **الوَجَنَات**ı büyük olursa.

**جون** : Leys dedi: **الجَوْنُ**: katranî siyah olandır. Dişisi **جَوْنَة**; hepsi **جُون**. Ve denir: Her deve, uzaktan **جَوْنٌ**dur. Ve her yaban eşeği, uzaktan **جَوْنٌ**dur. Ve güneşin gözüne **جَوْنَة** denir. Ve her kızıllıkla karışık siyah renk **جَوْن**dur; yahut kızıllık karışmış siyah, **القَطا** rengi gibi.
İbnü’s-Sikkît: **القطا** iki türdür: **جُونيُّ** ve **كُدْرِيُّ**; onu **فعْلِيّ** üzere çıkardılar; böylece **الجُونيُّ** ve **الكُدْرِيُّ** birdir. İkinci tür: **القَطاط**.
Dedi: **الكُدْرِيُّ** ve **الجُونيُّ**: sırtı daha koyu, kanadının içi siyah, boğazı sarı, bacakları kısa olan; kuyruğunda, kuyruğun geri kalanından daha uzun iki tüy bulunan şeydir.
Dedi: Ondan **القَطاطُ**: kanatlarının içi siyah olan; bacakları uzayan; sırtları tozlanan; şiddetli olmayan bir tozluluk; gözleri büyüyen.
Leys dedi: **الجُونَةُ**: yuvarlak bir sepetçiktir; deriyle kaplanmıştır; attarlarda bulunur. Cem’i **جُوَن**dur; onlardan kimi **الجُؤَن** diye hemzeler. A‘şâ dedi:

“Onlar, akranlarına indikleri vakit,
Ve güreş, **الجُوَنْ**de olanla (olduğu vakit).”

Erkeklere karşı çıkan, süslü kadınları vasfeder.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّجوُّنُ**: gelin kapısını beyazlatmaktır; ve **التَّجوُّنُ**: ölü kapısını karartmaktır.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الجَوْنُ**: siyah; ve **الجَونُ**: beyaz. Dedi: Haccâc’a bir zırh getirildi; berraktı; o, onun berraklığını görmüyordu. Ona, fasih olan falan dedi: “Güneş **جَوْنَة**dir”; yani o, şiddetli parlaklıktadır; berraklık, zırhın rengini bastırmıştır. Asma‘î (şu beyti) inşâd etti:

“Ey **بِنْتَ الجُنَيْدِ**, rengimi değiştirdi
Gecelerin uzunluğu ve **الجَوْنِ**in değişmesi.”

Gündüzü murad eder. Bir başkası dedi:

“**الجَوْنَة**yi, kaybolmadan önce acele eder.”

Ferazdak dedi:

“Üzerinde alçı olan beyaz bir **جَوْنٍ**;
Ondan can bakınır; ve ölüm onun hazırıdır.”

Dedi: Burada **الجَوْن**: beyazdır; beyaz bir köşkü vasfeder.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi: **الجَوْنَةُ**: acemcedir. Dedi: **الخابِية**ye **جَوَنة** denir. Ve kova karardığında **جَوْنة** (denir). Ve tere **جَوْنٌ** (denir).
İbnü’l-A‘râbî, kuyudan su çeken için, bir su çekene inşâd etti; kuyuda su çekene dedi:

“Eğer (kova) ‘anne’ ise, **امَّصَرت** ettiyse, onun ağzını sık;
Kovanın **امِّصَار**ı ona zarar vermez.
O, **جُوَيْنٌ** müdür? onunla karşılaş; ona iyilik et;
Şerrinden korunursan sen hayırdasın.”

O da cevap verdi:

“Dilerim onun hayrından ve şerrinden korunayım.”

Dedi: Manası: “dileğim üzere”; sıfatı gizledi ve onu amel ettirdi.
Ve onun sözü: “**أَهِيَ جُوَيْن**”; “kardeşim”i murad etti; adı **جُوَيْنا** idi. Ve her kardeşe **جُوَيْنٌ** ve **جَوْنٌ** denir.
Selâme, Ferrâ’dan: **الجَوْنَان**: yayın iki ucudur.

**نوج** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **ناجَ يَنُوجُ**; yani ameliyle riyâ etti. Dedi: ve **النَّوْجَةُ**: rüzgârlardan kasırgadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والنون وما يثلثهما)
(جنه) الجيم والنون والهاء ليس أصلا، ولا هو عندي من كلام العرب، إلا أنّ ناساً زعموا أن الجَُنَهَ([1]) الخيزُران. وأنشدوا:
في كَفه جُنَهيٌّ ريحه عَبِقٌ *** بكفِّ أَرْوَعَ في عِرْنينِهِ شَمَمُ([2])(جني) الجيم والنون والياء أصلٌ واحد، وهو أَخْذُ الثَّمَرة من شجَرها، ثم يحمل على ذلك، تقول جَنيتُ الثَّمرةَ أجْنِيها، واجْتَنَيْتُها. وثمرٌ جَنِيٌّ، أي أُخِذَ لوَقْته. ومن المحمول عليه: جَنَيْتُ الجنايةَ أجْنِيها.
(جنأ) الجيم والنون والهمزة أصلٌ واحد، وهو العَطْف على الشيء والحُنُوّ عليه. يقال جَنِئَ عليه يَجْنَأُ جَنَأً، إذا احْدَوْدَب، ورجل أدنأ وأجنأ بمعنىً واحد. وتجانَأْتُ على الرّجُل، إذا عطَفْتَ عليه. والتُّرْسُ المُجْنَأُ مِنْ هذا. قال:
* ومُجْنَأٍ أسمَرَ قَرَّاعِ([3]) *
(جنب) الجيم والنون والباء أصلان متقاربان أحدهما: النّاحية، والآخر البُعْد.
فأمّا الناحية فالجَنَاب. يقال هذا من ذلك الجَناب، أي الناحية. وقعَدَ فلانٌ جَنْبَةً، إذا اعتزَل الناسَ. وفي الحديث: "عليكمُ بالجَنْبَةِ فإنه عَفاف".
ومن الباب الجَنْبُ للإنسان وغيره. ومن هذا الجَنْب الذي نُهِي عنه في الحديث: أن يَجْنُبَ الرجل مع فرسه عند الرِّهان فرساً آخَرَ مخافةَ أنْ يُسْبَق فيتحوَّل عليه. والجَنَبُ: أنْ يشتدّ عطش البعير حتَّى تلتصق رئتُهُ بجَنْبه. ويقال جَنِبَ يَجْنَبُ. قال:
* كأنَّهُ مُستَبَانُ الشَّكِّ أو جَنِبُ([4]) *
والمَِجْنَبُ: الخير الكثير، كأنه إلى جَنْب الإنسان. وجَنَبْت الدابّةَ إذا قُدْتَها إلى جنبك. وكَذلك جَنَبْتُ الأسير. وسُمِّي التُّرْسُ مِجْنَباً لأنه إلى جَنْب الإنسان.
وأمَّا البُعْد* فالجَنَابة. قال الشاعر([5]):
فلا تَحْرِمنّي نائلاً عن جَنابةٍ *** فإني امرؤٌ وَسْطَ القِبابِ غريبُ
ويقال إنَّ الجُنُب الذي يُجامِع أهْلَه مشتقٌّ من هذا؛ لأنه يبعدُ عما يقرُب منه غيرُه، من الصَّلاةِ والمسجد وغير ذلك.
ومما شذ عن الباب ريح الجَنُوب. يقال جُنِبَ القَومُ: أصابَتْهم ريحُ الجَنُوب؛ وأجنبوا، إذا دخلوا في الجَنُوب. وقولُهم جَنَّب القومُ، إذا قلّت ألبانُ إبلهم([6]). وهذا عندي ليس من الباب([7]). وإنْ قال قائل إنه من البُعْد، كأنَّ ألبانَها قلَّت فذهبَتْ، كان مذهَباً، وجَنْبٌ قبيلة، والنِّسبة إليها جَنْبِيٌّ. وهو مشتقٌّ مِن بعض ما ذكرناه.
(جنث) الجيم والنون والثاء أصلٌ واحد، وهو الأصل والإحكام. يقال لأصلِ كلِّ شيءٍ جِنْثُه. ثم يُفَرَّع منه، وهو الجُنْثِيّ([8])، وهو الزّراد؛ لأنه يُحكِم عَمَلَ الزّرَد. فأمّا قوله:
أحْكَمَ الجِنْثِيُّ مِنْ عَوْرَاتِها *** كلُّ حِرْباءٍ إذا أُكْرِه صَلّ([9])فإنه أراد الزرّاد، أي أحكم حَرَابِيَّها، وهي المسامير. ومَن نصَبَ الجنثيّ أراد السيف، يجعل الفعل لكلّ حِرباء، ويكون معنى أحكم منَعَ. يقول: هو زَرَدٌ يمنع حِرباؤُهُ السيفَ أن يَعمل فيه. وقال الشاعر في السيف:
ولكنَّها سُوقٌ يكون بِياعُها *** بِجُنْثِيَّةٍ قد أخلصَتْهَا الصَّياقلُ([10])(جنح) الجيم والنون والحاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على المَيْلِ والعُدْوان. ويقال جنح إلى كذا، أي مالَ إليه. وسمِّي الجَناحانِ جَناحَيْنِ لميلهما في الشِّقَّين. والجُنَاح: الإثم، سمّي بذلك لمَيْلِه عن طريق الحقِّ.
وهذا هو الأصل ثمَّ يشتقّ منه، فيقال للطائفة([11]) من الليل جُنْح وجِنْح، كأنَّه شُبِّه بالجَناح، وهو طائفةٌ من جسم الطائر. والجوانح: الأضلاع: لأنها مائلة. وجُنِح البعيرُ إذا انكسرَتْ جَوانحهُ من حِمْلٍ ثقيل. وجَنَحَت الإبل في السيّر: أسرعت. فهذا من الجَنَاح، كأنَّها أعْمَلَت الأجنحة.
(جند) الجيم والنون والدال يدلُّ على التجمّع والنُّصرة. يقال هم جُنده، أي أعوانه ونُصّاره. والأجناد: أجناد الشّام وهي خمسة: دمشق، وحِمْصٌ، وقِنَّسْرِينُ، والأُردُنّ، وفِلَسطين. يقال لكلِّ واحدةٍ من هذه جُنْدٌ. وجَنَدٌ: بلدٌ([12]). والجَنَد: الأرضُ الغليظة فيها حجارةٌ بِيض؛ فهذا محتمل أن يكون من الباب، ويجوز أن يكون من الإبدال، والأصل الجَلَد.
(جنـز) الجيم والنون والزاء كلمةٌ واحدة. قال ابن دُريد: جَنَزْتُ الشَّيءَ أجْنِزُه جَنْزاً، إذا ستَرتَه، ومنه اشتقاق الجَنَازة([13]). فأمَّا الخليل فمذهبُه غيرُ هذا، قال: الجَنازة الميّت، [و] الشيءُ الذي ثقُل على القوم واغتَمُّوا به هو أيضاً جَنَازة. وقال:وما كنت أخْشَى أن أكون جَنَازَةً *** عليكِ ومَنْ يَغْتَرُّ بالحَدَثَانِ([14])قال: وأمّا الجِنَازة فهو خَشَبُ الشَّرْجَع. قال: ويقول العرب: رُمِي بجنازَتِه فمات([15]). قال: وقد جَرَى في أفواه النّاس الجَنَازَة، بفتح الجيم، والنَّحارِير يُنكرونه.
(جنس) الجيم والنون والسين أصلٌ واحد وهو الضَّربُ مِن الشَّيء. قال الخليل: كلُّ ضربٍ جِنْس، وهو من النَّاس والطَّير والأشياء جملة. والجمع أجْنَاس. قال ابن دريد: وكان الأصمعيّ يدفع قولَ العامّة: هذا مُجانِسٌ لهذا. ويقول: ليس بعربيٍّ صحيح. وأنا أقول: إنّ هذا غَلَط على الأصمعيّ؛ لأنه الذي وضع كتاب الأجناس، وهو أوّل من جاء بهذا اللَّقب في اللُّغة.
(جنف) الجيم والنون والفاء أصلٌ واحد وهو المَيْل. يقال جَنِفَ* إذا عَدَل([16]) وجار. قال الله تعالى جَلَّ ثناؤه: ﴿فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفَاً﴾ [البقرة 182]. ورجلٌ أجْنَفُ إذا كان في خَلْقهِ مَيَلٌ، ويقال لا يكون ذلك إلاّ في الطُّول والانحناء. ويقال تجانَفَ عن كذا، إذا مال. قال:
تَجَانَفُ عَنْ جُلِّ اليَمَامَةِ ناقتي  *** وما عَدَلَتْ عن أهْلِهَا لِسِوائِكا([17])
---------------------ــ
([1]) وكذا ورد في المجمل، والذي في سائر المعاجم "الجنهي" بلفظ المنسوب. وقد اختلف في ضبط هذا الأخير، فضبطه في القاموس باللفظ "كعرني" أي بضم ففتح. وذكر شارح القاموس أن الذي في نسخ الصحاح الجنهي بضم فتشديد النون مفتوحة. قال: "ووجد في نسخ التهذيب بفتح وتخفيف النون، كعربي، وهو الصواب كذلك، بخط الصغاني".
([2]) البيت للفرزدق يقوله في هشام بن عبد الملك كما في أمالي المرتضى (1: 48) وزهر الآداب
(1: 60) أو الحزين الكناني في عبد الملك بن مروان كما في ديوان الحماسة (2: 284) أو للفرزدق في علي بن الحسين، كما في العمدة (2: 110) وأمالي المرتضى. أو للعين المنقري كما في العمدة، أو لكثير بن كثير السهمي في محمد بن علي بن الحسين، كما في المؤتلف 169. أو لداود بن سلم في قثم بن العباس، كما في العمدة وانظر اللسان (جنه) والحيوان (3: 133).
([3]) لأبي قيس بن الأسلت. وصدره كما في اللسان والمفضليات (2: 85):
* صدق حسام وادق حده *
([4]) البيت لذي الرمة في ديوانه 10 والمجمل (جنب). وصدره:
* وثب المسحج من عانات معقلة *
([5]) هو علقمة بن عبدة الفحل. وقصيدة البيت في ديوانه 131 والمفضليات (2: 90). وانظر اللسان (جنب).
([6]) ومنه قول الجميح في المفضليات (1: 33) واللسان (جنب):
لما رأت إبلي قلت حلوبتها *** وكل عام عليها عام تجنيب
([7]) في الأصل: "الكتاب".
([8]) يقال بضم الجيم وكسرها.
([9]) البيت للبيد في ديوانه 15 طبع 1881 والمجمل واللسان (جنث).
([10]) البيت مع سابق له في اللسان (جنث).
([11]) في الأصل: "للطائفتين".
([12]) الجند، بالتحريك: أحد مخاليف اليمن.
([13]) نص الجمهرة (2: 92): "وزعم قوم أن منه اشتقاق الجنازة. ولا أدري ما صحته".
([14]) البيت لصخر بن عمرو، أخي الخنساء. انظر الشعر وقصته في الأغاني (13: 130- 131). والبيت في اللسان (جنز).
([15]) زاد في اللسان: "لأن الجنازة تصير مرميا فيها. والمراد بالرمي الحمل والوضع".
([16]) أي عدل عن الحق.
([17]) البيت للأعشى في ديوانه 66 واللسان (جنف، سوى) والخزانة (2: 59) والإنصاف 185. ومعظم الروايات: "جو اليمامة".

ـ

##### Türkçe

(جîm, nûn ve bunların üçüncüsü olan şeyin bâbı)

(**جنه**) **الجيم** ve **النون** ve **الهاء** asl değildir; ve o, benim yanımda Arapların كلام’ından da değildir; ancak birtakım kimseler **الجَُنَهَ**’ın ([1]) **الخيزُران** olduğunu zannettiler. Ve şu beyti şâhid getirdiler:
Kefinde **جُنَهيٌّ** vardır, kokusu keskin (âbık) *** burun kemiğinde yükseklik (şemem) bulunan yiğidin kefinde

(**جني**) **الجيم** ve **النون** ve **الياء** tek bir asl’dır; o da meyveyi ağacından almak’tır; sonra bunun üzerine حمل olunur; dersin ki: **جَنيتُ الثَّمرةَ** onu **أجْنِيها**; ve **اجْتَنَيْتُها**. Ve **ثمرٌ جَنِيٌّ**: yani vaktinde alınmış. Ve bunun üzerine taşınandan: **جَنَيْتُ الجنايةَ** onu **أجْنِيها**.

(**جنأ**) **الجيم** ve **النون** ve **الهمزة** tek bir asl’dır; o da şeye eğilmek ve ona şefkatle yönelmek’tir. Denir ki: **جَنِئَ عليه يَجْنَأُ جَنَأً**; kamburlaştığı zaman. Ve **رجل أدنأ وأجنأ** bir mânâdadır. Ve **تجانَأْتُ على الرّجُل**: ona eğilip şefkat gösterdiğin zaman. Ve **التُّرْسُ المُجْنَأُ** bundandır. Dedi ki:
* Ve esmer, kel (قَرَّاع) bir **مُجْنَأٍ** *

(**جنب**) **الجيم** ve **النون** ve **الباء** birbirine yakın iki asl’dır: birisi “yan/cihet”, öteki “uzaklık”.

“Yan/cihet”e gelince: **الجَنَاب**. Denir ki: bu, şu **الجَناب**’dandır; yani cihet. Ve falan kimse **جَنْبَةً** oturdu: insanlardan ayrıldığı zaman. Hadiste: “Size **الجَنْبَةِ** gerekir; çünkü o iffettir.”

Ve bâbdan: insan ve başkası için **الجَنْبُ**. Ve bundan, hadiste nehyedilen şu **الجَنْب**: erkeğin, yarışta atıyla birlikte başka bir atı yanına katmasıdır; geçilmekten korkup ona doğru kaymasın diye. Ve **الجَنَبُ**: devenin susuzluğunun şiddetlenmesi, ta ki akciğeri yanına yapışsın. Ve denir: **جَنِبَ يَجْنَبُ**. Dedi ki:
* Sanki o, şüpheyle açığa çıkmış yahut **جَنِبُ** *

Ve **المَِجْنَبُ**: çok hayır; sanki insanın yanındadır. Ve **جَنَبْتُ الدابّةَ**: onu yanına doğru sevk ettiğin zaman. Ve aynı şekilde **جَنَبْتُ الأسير**. Ve kalkan **مِجْنَباً** diye adlandırıldı; çünkü o insanın yanındadır.

“Uzaklık”a gelince: **الجَنَابة**. Şair dedi ([5]):
Beni bir bağışı **جَنابةٍ**’den (uzaklıktan) mahrum etme *** çünkü ben kubbelerin ortasında garip bir adamım

Ve denir ki: ehliyle cima eden **الجُنُب** bununla اشتقاق edilmiştir; çünkü o, namazdan, mescidden ve bunun dışındaki şeylerden, başkasının yaklaştığı şeyden uzaklaşır.

Ve bâbdan şâz olan şey: **ريح الجَنُوب**. Denir: **جُنِبَ القَومُ**: onlara **ريحُ الجَنُوب** isabet etti; ve **أجنبوا**: **الجَنُوب**’a girdikleri zaman. Ve onların sözü: **جَنَّب القومُ**: develerinin sütleri azaldığı zaman ([6]). Bu, benim yanımda bâbdan değildir ([7]). Eğer bir söyleyen bunun “uzaklık”tan olduğunu söylerse—sanki sütleri azaldı da gitti—bu bir mezheptir. Ve **جَنْبٌ** bir kabiledir; ona nisbet **جَنْبِيٌّ**’dir. Ve o, zikrettiklerimizin bazısından مشتقّtır.

(**جنث**) **الجيم** ve **النون** ve **الثاء** tek bir asl’dır; o da kök ve sağlamlaştırma’dır. Her şeyin köküne **جِنْثُه** denir. Sonra ondan dallanır; o da **الجُنْثِيّ**’dir ([8]); o da **الزّراد**’dır; çünkü o, zırh halkası işini sağlam yapar. Şu sözüne gelince:
**أحْكَمَ الجِنْثِيُّ مِنْ عَوْرَاتِها** *** **كلُّ حِرْباءٍ إذا أُكْرِه صَلّ**
o, **الزرّاد**’ı kastetmiştir; yani onun **حَرَابِيَّها**’sını sağlam yaptı; o da çivilerdir. **الجنثيّ**’yi nasb eden kimse kılıcı kastetmiştir; fiili her bir **حِرباء** için kılar; ve **أحكم**’in mânâsı “menetti” olur. Der ki: o, bir zırhtır; onun **حِرباؤُهُ** kılıcın onda işlemesini meneder. Şair kılıç hakkında dedi:
Fakat o, satıcısı olan bir pazardır *** **بِجُنْثِيَّةٍ** ile; onu cilacılar arıtmıştır

(**جنح**) **الجيم** ve **النون** ve **الحاء** tek bir asl’dır; meyil ve saldırganlığa delâlet eder. Denir: **جنح إلى كذا**; yani ona meyletti. Ve iki kanat, iki yanda meyletmeleri sebebiyle **جَناحَيْنِ** diye adlandırıldı. Ve **الجُنَاح**: günahtır; hak yolundan meyletmesi sebebiyle böyle adlandırıldı.

Bu asıldır; sonra ondan türetilir: gecenin bir taifesine **جُنْح** ve **جِنْح** denir; sanki **الجَناح**’a benzetilmiştir; o da kuşun bedeninden bir taifedir. Ve **الجوانح**: kaburgalardır; çünkü onlar meyillidir. Ve **جُنِح البعيرُ**: ağır bir yükten **جَوانحهُ** kırıldığı zaman. Ve **جَنَحَت الإبل في السيّر**: hızlandı. Bu, **الجَنَاح**’tandır; sanki kanatları çalıştırmıştır.

(**جند**) **الجيم** ve **النون** ve **الدال** toplanmaya ve yardıma delâlet eder. Denir: onlar onun **جُنده**’sidir; yani yardımcıları ve destekçileridir. Ve **الأجناد**: Şam’ın **أجناد**’ı; o beştir: **دمشق** ve **حِمْصٌ** ve **قِنَّسْرِينُ** ve **الأُردُنّ** ve **فِلَسطين**. Bunların her birine **جُنْدٌ** denir. Ve **جَنَدٌ**: bir beldedir ([12]). Ve **الجَنَد**: içinde beyaz taşlar bulunan sert topraktır; bu, bâbdan olması muhtemeldir; ve ibdâl’den olması da câizdir; asl **الجَلَد**’dir.

(**جنـز**) **الجيم** ve **النون** ve **الزاء** tek bir kelimedir. İbn Düreyd dedi: **جَنَزْتُ الشَّيءَ** onu **أجْنِزُه جَنْزاً**: onu örttüğün zaman; ve bundan **الجَنَازة**’nin اشتقاقı. Ama Halîl’in mezhebi bunun dışındadır; dedi: **الجَنازة** ölüdür; ve kavme ağır gelen ve onunla kederlendikleri şey de **جَنَازة**’dir. Ve dedi:
Ve ben, bir **جَنَازَةً** olmaktan korkmazdım *** senin üzerine; ve kim **الحَدَثَانِ** ile aldanır?
Dedi: **الجِنَازة** ise **خَشَبُ الشَّرْجَع**’dır. Dedi: Araplar der: **رُمِي بجنازَتِه فمات** ([15]). Dedi: insanların ağızlarında **الجَنَازَة**—**الجيم**’in fethiyle—cereyan etmiştir; ve **النَّحارِير** onu inkâr ederler.

(**جنس**) **الجيم** ve **النون** ve **السين** tek bir asl’dır; o da şeyden bir tür’dür. Halîl dedi: her tür **جِنْس**’tir; ve o, insanlar, kuşlar ve şeyler topluluğundandır. Cem‘i **أجْنَاس**. İbn Düreyd dedi: ve Asma‘î, avâmın şu sözünü reddederdi: bu, şuna **مُجانِسٌ**’tir. Ve derdi: sahih Arapça değildir. Ben derim ki: bu, Asma‘î üzerine bir hatadır; çünkü **كتاب الأجناس**’ı vaz‘ eden odur; ve dilde bu lakapla ilk gelen odur.

(**جنف**) **الجيم** ve **النون** ve **الفاء** tek bir asl’dır; o da meyil’dir. **جَنِفَ** denir: saptığı ([16]) ve haksızlık ettiği zaman. Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفَاً﴾ [البقرة 182]. Ve **رجلٌ أجْنَفُ**: yaratılışında bir meyil bulunduğu zaman; ve denir: bu ancak boyda ve eğrilikte olur. Ve **تجانَفَ عن كذا** denir: meylettiği zaman. Dedi ki:
Devenim, Yemâme’nin çoğundan uzaklaşarak meyleder *** ve senin dışındakiler sebebiyle ehline doğru sapmadı

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ن أ
جنأ عليه جنوءاً إذا انكب عليه‏.‏
قال‏:‏ جنوء العائدات علـى وسـادي وأرادوا أن يضربـوه فتجانـأت عليـه أقيه بنفسي‏.‏
وبه جَنَأ أي حَدَبٌ ورجلٌ أجْنَأُ الظهر، والظليمُ أجْنَأُ.

##### Türkçe

ج ن أ
**جنأ عليه جنوءاً**: onun üzerine kapanıp eğildiği zaman.
Dedi ki: “**جنوء العائدات علـى وسـادي**”; ve onu dövmek istediler de, ben de onun üzerine yanaşıp eğildim; onu kendimle koruyorum.
Ve onda **جَنَأ** vardır; yani bir kamburluk. Ve sırtı kambur bir adam: **أجْنَأُ الظهر**; ve devekuşu erkeği de **أجْنَأُ**dur.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

جَنَأَ عليه يَجْنَأُ جُنُوءاً وجانَأَ عليه وتَجانَأَ عليه: أَكَبَّ. وفي التهذيب: جَنَأَ في عَدْوِه: إِذا أَلَحَّ وأَكَبَّ، وأَنشد:  وكأَنَّه فوت الحَوالِبِ، جانِئاً، *  رِيمٌ، تُضايِقُه كِلابٌ، أَخْضَعُ تُضايِقُه: تلجئه، ريمٌ أَخْضَعُ.
وأَجْنَأَ الرَّجُلُ على الشيء: أَكَبَّ؛ قال: وإِذا أَكَبَّ الرَّجل على الرجل يَقِيه شيئاً قيل: أَجْنأَ. وفي الحديث: فَعَلِقَ يُجانِئُ عليها يَقِيها الحجارة، أَي يُكِبُّ عليها. وفي الحديث أَنَّ يَهُوديّاً زَنَى بامرأَة، فَأَمَرَ برَجْمِهما فَجَعَلَ الرَّجلُ يُجْنِئُ عليها أَي يُكِبُّ ويَمِيل عليها ليقيها الحجارة. وفي رواية أُخرى: فَلَقَد رأَيْتُه يُجانِئُ عليها، مُفاعَلة من جانَأَ يُجانِئُ؛ ويروى بالحاء المهملة، وسيجيء ان شاء اللّه تعالى. وفي حديث هِرَقْلَ في صِفة إِسْحقَ عليه السلام: أَبْيَضُ أَجْنَأُ خَفِيفُ العارِضَيْن.
الجَنَأُ: مَيَلٌ في الظَّهْر، وقيل: في العُنُق.
وجَنَأَتِ المرأَةُ على الولد: أَكَبَّتْ عليه. قال:
بَيْضاء صَفْراء لَمْ تَجْنَأْ على ولَدٍ، *  إلاّ لأُخْرَى، ولم تَقْعُدْ على نارِ وقال كثير عزة:
أَغاضِرَ، لوْ شَهِدْتِ، غَداةَ بِنْتُمْ، *  جُنُوءَ العائداتِ على وِسادي وقال ثعلب: جَنِئَ عليه: أَكَبَّ عليه يُكلِّمُه. وجَنِئَ الرجل جَنَأً، وهو أَجْنأُ بَيِّنُ الجَنَإِ: أَشْرَفَ كاهِلُه على صدره؛ وفي الصحاح: رَجُل أَجْنَأُ بَيِّنُ الجَنَإِ، أَي أَحْدَبُ الظهر. وقال ثعلب: جَنَأَ ظهرُهُ جُنُوءاً كذلك،   \<ص:51> والانثى جَنْواء. وجَنِئَ الرجُل يَجْنَأُ جَنَأً: إِذا كانت فيه خِلْقةً. الأَصمعي: جَنَأَ يَجْنَأُ جُنُوءاً: إِذا انْكَبَّ على فرسه يَتَّقِي الطعْنَ؛ وقال مالك بن نويرة:
ونَجَّاكَ مِنَّا بَعْدَما مِلتَ جانِئاً، *  ورُمْتَ حِياضَ الـمَوْتِ كلَّ مَرامِ قال: فإِذا كان مُستقيم الظهرِ ثم أَصابه جَنَأ قيل جَنِئَ يَجْنَأُ جَنَأً، فهو أَجْنَأُ.
الليث: الأَجْنَأُ: الذي في كاهله انْحِناء على صدره، وليس بالأَحْدب. أَبو عمرو: رجلٌ أَجْنَأُ وأَدنَأُ مهموزان، بمعنى الأَقْعَسِ، وهو الذي في صدره انكِباب إِلى ظهره. وظَلِيمٌ أَجْنَأُ ونَعامة جَنْآءُ، ومن حذف الهمزة قال: جَنْواء، والمصدر الجَنَأُ، وأَنشد: أَصَكُّ، مُصَلَّمُ الأُذُنَيْنِ، أَجْنَا والـمُجْنَأُ، بالضم: التُّرْس لا حْديدا بهِ. قال أَبو قَيْس ابن الأَسلت السُّلَمِي: أَحْفِزُها عنِّي بذِي رَوْنَقٍ، *  مُهَنَّدٍ، كالمِلْحِ قَطَّاعِ صَدْقٍ، حُسامٍ، وادِقٍ حَدُّهُ، *  ومُجْنَإٍ، أَسْمَرَ، قَرّاعِ والوادِقُ: الماضي في الضَّريبةِ؛ وقولُ ساعِدَةَ بن جُؤَيّةَ: إِذا ما زارَ مُجْنَأَةً، عَليْها *  ثِقالُ الصَّخْرِ والخَشَبُ القَطِيلُ انما عنى قَبراً.
والـمُجْنأَةُ: حُفْرَةُ القبر. قال الهذلي وأَنشد البيت: إِذا ما زار مجنأَة عليها

##### Türkçe

**جَنَأَ** ona karşı **يَجْنَأُ** **جُنُوءاً** ve ona karşı **جانَأَ** ve ona karşı **تَجانَأَ**: eğildi. Ve **التهذيب**’de: koşusunda **جَنَأَ**: ısrar edip eğildiği zaman; ve okudu:
وكأَنَّه فوت الحَوالِبِ، جانِئاً، *  رِيمٌ، تُضايِقُه كِلابٌ، أَخْضَعُ
**تُضايِقُه**: onu sıkıştırır (onu zorlar); **ريمٌ أَخْضَعُ**.
Ve adam bir şey üzerine **أَجْنَأَ**: eğildi; dedi ki: ve adam
bir adamın üzerine, ona bir şeyi koruyarak eğildiği zaman: **أَجْنأَ** denir. Ve hadiste: ona tutundu, onun üzerinde **يُجانِئُ**; onu taşlardan korur; yani onun üzerine eğilir.
Ve hadiste: bir Yahudinin bir kadınla zina ettiği, bunun üzerine ikisinin recmedilmesini emrettiği; derken adam onun üzerine **يُجْنِئُ** oldu; yani eğilir ve ona meyleder ki onu taşlardan korusun.
Başka bir rivayette: “Andolsun onu onun üzerinde **يُجانِئُ** gördüm”; **جانَأَ يُجانِئُ**’den **مُفاعَلة**; ve **بالحاء المهملة** ile de rivayet olunur; ve inşallah yüce Allah dilerse gelecektir.
**هِرَقْلَ**’ın, **إِسْحقَ** عليه السلام’ın sıfatı hakkında hadisinde: “beyaz, **أَجْنَأُ**,
iki yanak kemiği hafif.”
**الجَنَأُ**: sırtta bir eğrilik; ve denildi ki: boyunda.
Ve kadın çocuğun üzerine **جَنَأَتِ**: onun üzerine eğildi. Dedi ki:
بَيْضاء صَفْراء لَمْ تَجْنَأْ على ولَدٍ، *  إلاّ لأُخْرَى، ولم تَقْعُدْ على نارِ
Ve **كثير عزة** dedi:
أَغاضِرَ، لوْ شَهِدْتِ، غَداةَ بِنْتُمْ، *  جُنُوءَ العائداتِ على وِسادي
Ve **ثعلب** dedi: ona karşı **جَنِئَ**: onun üzerine eğildi, onunla konuşur. Ve adam **جَنِئَ**
**جَنَأً**; ve o **أَجْنأُ**dur, **الجَنَإِ**i açık-seçik olan: onun küreği göğsünün üzerine yükseldi; ve **الصحاح**’ta: **رَجُل أَجْنَأُ بَيِّنُ الجَنَإِ**: yani sırtı kambur. Ve **ثعلب** dedi: sırtı da böylece **جَنَأَ** **جُنُوءاً**;   \<ص:51> dişisi **جَنْواء**.
Ve adam **جَنِئَ** **يَجْنَأُ** **جَنَأً**: onda yaratılıştan olduğu zaman. **الأَصمعي**:
**جَنَأَ يَجْنَأُ جُنُوءاً**: mızrak darbesinden sakınmak için atının üzerine kapanıp eğildiği zaman; ve
**مالك بن نويرة** dedi:
ونَجَّاكَ مِنَّا بَعْدَما مِلتَ جانِئاً، *  ورُمْتَ حِياضَ الـمَوْتِ كلَّ مَرامِ
Dedi ki: sırtı düzgün iken sonra ona **جَنَأ** isabet ederse **جَنِئَ يَجْنَأُ**
**جَنَأً** denir; o hâlde o **أَجْنَأُ**dur.
**الليث**: **الأَجْنَأُ**: küreğinde göğsüne doğru bir bükülme olan; kambur değildir.
**أَبو عمرو**: **أَجْنَأُ** ve **أَدنَأُ** adam; ikisi de hemzelidir; **الأَقْعَسِ** mânâsında; o da göğsünde sırtına doğru bir kapanma olan kimsedir. Ve **ظَلِيمٌ أَجْنَأُ** ve **نَعامة جَنْآءُ**; hemzeyi hazfeden kimse “**جَنْواء**” dedi; masdar **الجَنَأُ**dur; ve okudu:
أَصَكُّ، مُصَلَّمُ الأُذُنَيْنِ، أَجْنَا والـمُجْنَأُ**, بالضم: التُّرْس لا حْديدا بهِ. قال أَبو قَيْس ابن الأَسلت السُّلَمِي:
أَحْفِزُها عنِّي بذِي رَوْنَقٍ، *  مُهَنَّدٍ، كالمِلْحِ قَطَّاعِ
صَدْقٍ، حُسامٍ، وادِقٍ حَدُّهُ، *  ومُجْنَإٍ، أَسْمَرَ، قَرّاعِ
Ve **الوادِقُ**: darbede (vuruşta) keskin olan; ve **ساعِدَةَ بن جُؤَيّةَ**’nin sözü:
إِذا ما زارَ مُجْنَأَةً، عَليْها *  ثِقالُ الصَّخْرِ والخَشَبُ القَطِيلُ
Ancak bir kabri kastetti.
Ve **الـمُجْنأَةُ**: kabrin çukuru. **الهذلي** dedi ve beyti okudu:
إِذا ما زار مجنأَة عليها

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

جنأ الرجل عليه كجعل وفرح جنوءا وجنأ كقعود وجبل، وفيه لف ونشر مرتب: أكب كأجنأ قال كثير:
  أغاضر لو شهدت غداة بنتم                      جنوء العائدات على وسادي
  أويت لعاشق لم تشكـمـيه                      نوافذه تلـذع بـالـزنـاد وفي اللسان يقال: أرادوا ضربه فجنأت عليه أقيه بنفسي وإذا أكب على الرجل يقيه شيئا قيل: أجنأ. وفي التهذيب: جنأ في عدوه إذا ألح وأكب وأنشد:
  وكأنه فوت الحوالب جانئا                      ريم تضايقه كلاب أخضع وفي الحديث أن يهوديا زنى بامرأة فأمر برجمها، فجعل الرجل يجنأ عليها، أي يكب ويميل عليها ليقيها الحجارة. وجنأت المرأة على الولد: أكبت عليه قال:
  بيضاء صفراء لم تجنأ على ولد                      إلا لأخرى ولم تقعد على نار وقال ثعلب: جنأ: أكب يكلمه، وعن الأصمعي: جنأ يجنأ جنوءا إذا انكب على فرسه يتقي. قال مالك ابن نويرة:
  ونجاك منا بعد ما ملت جـانـئا                      ورمت حياض الموت كل مرام وجانأ عليه وتجانأ كاجتنأ إذا أكب عليه. وجنئ كفرح: أشرف كاهله على صدره، فهو أجنأ بين الجنإ، قاله الليث، وقيل: هو ميل في الظهر واحديداب، وهي جنواء، قال الأصمعي: إذا كان مستقيم الظهر ثم أصابه جنأ فهو أجنأ، وأنكر الليث أن يكون الجنأ الاحديداب وعن أبي عمرو رجل أجنأ وأدنأ، مهموزان بمعنى الأقعس، وهو الذي في صدره انكباب إلى ظهره، وظليم أجنأ ونعامة جنآء، ومن حذف الهمزة قال جنواء، وأنشد:
  أحفزها عني بذي رونق                      مهند كالملح قـطـاع
  صدق حسام وادق حده                      ومجنإ أسمـر قـراع والمجنأة بهاء: حفرة القبر قال ساعدة بن جؤية الهذلي:
  إذا ما زار مجنأة عـلـيهـا                      ثقال الصخر والخشب القطيل والجنآء كحمراء: شاة ذهب قرناها أخرا عن الشيباني، وفي العباب: التركيب يدل على العطف على الشيء والحنو عليه.

##### Türkçe

**جنأ** adam ona karşı **جنوءا** ve **جنأ** (kalıbı: **قعود** ve **جبل**) olarak, **جعل** ve **فرح** gibi **جنأ** etti; onda (metinde) tertipli bir “sarış ve yayış” vardır: **أكب** (kalıbı: **أجنأ**) dedi. Kesîr dedi ki:
  “Ey **أغاضر**! **بنتم** sabahında hazır bulunsaydın,
  dönenlerin benim döşeğimin üzerine **جنوء**unu (görürdün).”

  “Bir âşığa sığındım; onu sen yaralamadın;
  onun pencereleri **الزناد** ile yakar.”

Ve **اللسان**’da denilir: “Onu dövmek istediler de ben ona karşı **جنأت** ettim; onu kendimle korudum.” Ve bir adamın üzerine kapanıp onu bir şeyden korursa: **أجنأ** denilir. Ve **التهذيب**’de: “Koşusunda **جنأ** etti” (yani) ısrar etti ve kapandı; ve şu beyit okunmuştur:
  “Sanki süt sağanları kaçırmış, **جانئا** bir **ريم**dir;
  ona her **أخضع** köpek sıkıntı verir.”

Ve hadiste: Bir Yahudi bir kadınla zina etti; onun recmedilmesini emretti. Adam onun üzerine **يجنأ** etmeye başladı; yani taşlardan onu korumak için üzerine kapanır ve ona doğru eğilir. Ve kadın çocuğun üzerine **جنأت** etti: onun üzerine kapandı. (Şair) dedi ki:
  “Beyaz, sarı; bir çocuğun üzerine **تجنأ** etmedi;
  ancak bir başkası için (etti); ve ateşin üzerine oturmadı.”

Sa‘leb dedi: **جنأ**: üzerine kapanıp onunla konuştu. Ve **الأصمعي**’den: **جنأ يجنأ جنوءا**; atının üzerine korunmak için kapanırsa (böyledir). Mâlik b. Nuveyra dedi ki:
  “Bizden seni kurtardı; sen **جانئا** olarak eğildikten sonra;
  ve ölüm havuzlarına her atışı attın.”

Ve ona karşı **جانأ** etti ve **تجانأ** (kalıbı: **اجتنأ**) gibi: onun üzerine kapandıysa. Ve **جنئ** (kalıbı: **فرح**): kürek kemiği göğsünün üzerine yükseldi; o, **الجنإ**i açık olan **أجنأ**dır; bunu Leys söyledi. Ve denildi ki: O, sırtta bir eğrilik ve bir kamburluktur; o (dişisi) **جنواء**dır. **الأصمعي** dedi: Sırtı düzgün iken sonra ona **جنأ** isabet ederse o **أجنأ**dır. Leys, **الجنأ**’ın kamburluk olmasını inkâr etti. Ebû ‘Amr’dan: **أجنأ** ve **أدنأ** adam; ikisi de hemzelidir; **الأقعس** mânasındadır; o, göğsünde sırtına doğru bir kapanma olandır. Ve **ظليم** **أجنأ** ve **نعامة** **جنآء**. Hemzeyi düşüren kimse **جنواء** dedi. Ve şu beyit okunmuştur:
  “Onu benden, süslü bir şeyle sürerim;
  tuz gibi, kesici bir **مهند**.
  Doğru bir **حسام**; keskin ucu ince;
  ve esmer, çarpışan bir **مجنإ**.”

Ve **المجنأة** (sonunda **هاء** ile): kabir çukuru. Huzelî Sâ‘ide b. Cuveyye dedi ki:
  “Ne zaman onun üzerinde **مجنأة**yi ziyaret etse,
  ağır kaya ve kalın odun (vardır).”

Ve **الجنآء** (kalıbı: **حمراء**): boynuzları geriye gitmiş bir koyun; Şeybânî’den. Ve **العباب**’da: Bu terkib, bir şeye meyletmeye ve ona şefkatle eğilmeye delâlet eder.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَنَأَ عَلَيْهِ
1 جَنَأَ عَلَيْهِ ذ , (As, S, L, K,) aor. جَنَاَ , inf. n. جُنُوْءٌ, (As, K,) He bent down over, or fell prostrate upon, him, or it; (As, S, L, K;) namely, a man, (Th, L,) as one does in speaking to another [who is sitting], (Th,) or to shield or protect another from blows, (L,) and as a woman does over a child; (TA;) or a horse, said when a man has bent down to preserve himself [from an arrow &c.]; or a thing; (S;) as also جَنِىءَ, aor. جَنَاَ , inf. n. جَنَأٌ; (K, TA; [in the CK, erroneously, جَناء;]) as also ↓ اجنأ, (As, L, K,) likewise said of a man bending over another to shield or protect the latter; (L, TA;) and ↓ جانأ, and ↓ تجانأ, (S, K,) and ↓ اجتنأ (TA.) ― -b2- جَنَأَ فِى عَدْوِهِ He persevered, or was fatigued and slow, أَلَحَّ, [which has these two different meanings,]) and bent down, in his running. (T, TA.) -A2- جَنِىءَ, aor. جَنَاَ , (Lth, K,) inf. n. جَنَأٌ, (Lth, S,) said of a man, (S,) He had a bending forward of the upper part of his back over his breast: (Lth, K:) or was humpbacked: (S:) or he had a bent and humped back: but Lth denies that جَنَأٌ signifies the being humpbacked. (TA.) [See also أَجْنَأُ.]

3 جَاْنَاَ see 1.

4 أَجْنَاَ see 1.

6 تَجَاْنَاَ see 1.

8 اـِجْتَنَاَ see 1.

أُجْنَأُ
أُجْنَأُ ذ , applied to a man, (S,) Having a bending forward of the upper part of the back over the breast: (Lth, K:) or humpbacked: (S:) or having a bent and humped back; but see what Lth says, voce جَنِىءَ: (TA:) or i. q. أَدْنَأُ and أَقْعَسُ, meaning a man having a bending in his breast towards his back: (AA, TA:) accord. to As, applied to him who has been straight in the back and has then been affected with what is termed جَنَأٌ: it is also applied to an ostrich: fem. جَنْآءُ and جَنْوَآءُ (TA.) ― -b2- Also جَنْآءُ A ewe, or a she-goat, having her horns bending backwards; (Esh-Sheybلnee, K;) and so جَنْوَآءُ (TA in art. جنو.)

مُجْنَأٌ
مُجْنَأٌ ذ A shield: (S, K:) so called because of its being humped, (K, TA, [in some copies of the former of which, for لِاحْدِيدَابِهِ, we find لَا حَدِيدَةَ بِهِ, i. e. having no piece of iron in it,]) and on account of its bending form. (TA.)

مُجْنَأَةٌ
مُجْنَأَةٌ ذ A grave. (K.) [App. so called because the grave of an Arab of the desert generally has a small oblong humped mound raised over it.]

##### Türkçe

جَنَأَ عَلَيْهِ
1 **جَنَأَ عَلَيْهِ** ذ , (As, S, L, K,) muzâri‘ı **جَنَاَ** , mastarı **جُنُوْءٌ**, (As, K,) O, onun üzerine eğildi, yahut onun üzerine yüzüstü kapandı; (As, S, L, K;) yani bir adam; (Th, L,) bir başkasına [oturmakta olana] konuşurken kişinin yaptığı gibi; (Th,) yahut bir başkasını darbelerden siperlemek veya korumak için; (L,) ve bir kadının bir çocuğun üzerine yaptığı gibi; (TA;) yahut bir at; bir adamın kendisini [bir ok vb.den] korumak için eğildiği zaman söylenir; yahut bir şey; (S;) bunun gibi **جَنِىءَ**, muzâri‘ı **جَنَاَ** , mastarı **جَنَأٌ**; (K, TA; [CK’de yanlış olarak **جَناء**;]) bunun gibi ayrıca ↓ **اجنأ**, (As, L, K,) aynı şekilde bir adamın, ötekini siperlemek veya korumak için bir başkasının üzerine eğilmesi hakkında da söylenir; (L, TA;) ve ↓ **جانأ**, ve ↓ **تجانأ**, (S, K,) ve ↓ **اجتنأ** (TA.) ― -b2- **جَنَأَ فِى عَدْوِهِ** O, koşusunda sebat etti, yahut yoruldu ve yavaşladı, **أَلَحَّ**, [ki bunun iki farklı manası vardır,]) ve koşusunda eğildi. (T, TA.) -A2- **جَنِىءَ**, muzâri‘ı **جَنَاَ** , (Lth, K,) mastarı **جَنَأٌ**, (Lth, S,) bir adam hakkında söylenir, (S,) O, sırtının üst kısmının göğsünün üzerine doğru öne eğikliği vardı: (Lth, K:) yahut kamburdu: (S:) yahut onun sırtı eğik ve kamburdu: fakat Lth, **جَنَأٌ**’ün kambur olmayı ifade ettiğini inkâr eder. (TA.) [Ayrıca bkz. **أَجْنَأُ**.]

3 **جَاْنَاَ** bkz. 1.

4 **أَجْنَاَ** bkz. 1.

6 **تَجَاْنَاَ** bkz. 1.

8 **اـِجْتَنَاَ** bkz. 1.

**أُجْنَأُ**
**أُجْنَأُ** ذ , bir adama nispetle, (S,) Sırtın üst kısmının göğsün üzerine doğru öne eğikliği olan: (Lth, K:) yahut kambur: (S:) yahut sırtı eğik ve kambur olan; fakat Lth’nin, **جَنِىءَ** maddesinde söylediklerine bak: (TA:) yahut **أَدْنَأُ** ve **أَقْعَسُ** ile aynı manada, sırtına doğru göğsünde bir eğrilik bulunan adam demektir: (AA, TA:) As’a göre, sırtı düz olup sonra **جَنَأٌ** diye adlandırılan şeyle etkilenmiş olana nispetle kullanılır: devekuşuna da nispetle kullanılır: müennesi **جَنْآءُ** ve **جَنْوَآءُ** (TA.) ― -b2- Ayrıca **جَنْآءُ**: Boynuzları geriye doğru eğik olan bir koyun, yahut bir keçi; (Esh-Sheybلnee, K;) ve bunun gibi **جَنْوَآءُ** (TA, جنو maddesinde.)

**مُجْنَأٌ**
**مُجْنَأٌ** ذ Bir kalkan: (S, K:) onun kambur oluşundan dolayı böyle adlandırılmıştır, (K, TA, [bazı nüshalarında, **لِاحْدِيدَابِهِ** yerine **لَا حَدِيدَةَ بِهِ** buluruz, yani içinde demir parçası bulunmayan,]) ve eğik biçiminden dolayı. (TA.)

**مُجْنَأَةٌ**
**مُجْنَأَةٌ** ذ Bir kabir. (K.) [Görünüşe göre böyle adlandırılmıştır; çünkü çöl Arabının kabri genellikle üzerinde yükseltilmiş küçük, uzunumsu, kambur bir tümseğe sahiptir.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: جنء

جَنَأَ
جَنَأَ A ( n. ac. جُنُوْء [ 27 ] )
a.  [ 'Ala ], Bent over; fell over upon.

جَنِىَ
janiY^a A ( n. ac. جَنَأ [ 4A ] ),
a.  Stooped, was bent, hump-backed.

أَجْنَأ
أَجْنَأ [ 14 ],
a.  Stooping, bent, humpbacked.

##### Türkçe

جَنَأَ
**جَنَأَ** A (isim mastarı: **جُنُوْء** [27])
a. [‘Ala], Eğildi; üzerine doğru yıkıldı.

جَنِىَ
janiY^a A (isim mastarı: **جَنَأ** [4A]),
a. Kamburlaştı, eğik oldu, kambur-sırtlı oldu.

أَجْنَأ
**أَجْنَأ** [14],
a. Eğilen, eğik, kambur-sırtlı.
