# جنأ — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A3/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%86%D8%A3/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جنأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A3.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: جنأ

ج ن ( و ا ي ء )
جنى ، جنأ ، وجن ، نجا ، نجأ ، جون ، ونج ، نأج ، أجن ، نوج : ( مستعملة ) .
جنى : رُوِيَ عن عليّ بنِ أبي طالب رَضِيَ الله عنه أنَّهُ دخَلَ بَيتَ المال ، فقال : يا حَمْراءُ ، ويَا بَيْضَاءُ احْمَرِّي وابْيَضِّي . وغُرِّي غَيْري .
هذا جَنَايَ وخِيَارُه فيه
إذْ كلُّ جانٍ يَدُه إلى فيه
قال أَبو عبيد : يُضرَبُ هذا مثلاً للرجل يُؤثِرُ صاحبه بخيار ما عنده .
وذكر ابن الكلبي أنَّ المثل لعمرو بن عَدِيِّ اللّخْمِيّ ابن أخت جَذِيمَة ، وأن جذيمة نزل منزلاً وأمَرَ الناسَ أن يَجتنُوا له الْكَمْأَةَ ، فكان بعضهم يَستأثر بخير ما يجد ، فعندها قال عمرو :
هذا جَنَايَ وخِيارُه فِيه
إذْ كُلُّ جانٍ يَدهُ إلى فيه
وقال الليث : يقال : جنى الرجل جناية ، إذ جرّ جريرةً على نفسه أَوْ على قَوْمه يجني ، وتجنَّى فلانٌ على فلان ذنباً لم يَجْنِه ، إذا تَقَوَّله عليه وهو برىء .
والجَنَى : الرُّطَبُ .
وأنشد الفراء فيه :
هُزِّي إليْك الجِذعَ يَجنِيك الجَنَى
ويُقال للعسل إذا اشْتِير : جَنًى ، وكلُّ ثَمَرٍ يُجتَنَى ، فهو جَنًى مقصور .
والاجتِناء : أَخْذُكَ إيَّاه ، وهو جنًى ما دام طَرِيّاً ، ويُقال لكل شيء أُخِذَ من شَجره قد جُنِيَ واجتُنِيَ .
وقال الراجز يذكر الكَمْأَة :
جنَيْتُهُ من مُجْتَنى عَويص
وقال آخر :
إنكَ لا تَجْنِي من الشّوْكِ العِنَبْ
ويقال للثّمر إذا صُرِمَ : جَنِيّ .
وقال أبو عُبيد : يقال جنَيتُ فلاناً جَنًى أي جنَيْتُه له ، وأنشد :
ولَقَدْ جَنَيْتُكَ أَكْمُؤاً وعَساقِلاً
وَلَقَد نَهَيْتُكَ عن بَناتِ الأوْبَرِ
وقال شمِر : جنيتُك جنَيْتُ لَكَ وَعَلَيْك ، ومنه قولك :
جانِيكَ مَنْ يَجني عليك وقَدْ
تُعْدِي الصِّحاحَ فتَجْرَبُ الجُرْبُ
قال أبو عبيد في قولهم : جانيكَ مَنْ يَجنِي عليك ، يُضْرَب مَثلاً للرّجل يُعاقَب بجنايته ، ولا يُؤخَذُ غيره بذَنبه .
وقيل معناه : إنما يَجنِكَ مَنْ جنايَتُه راجعة إليك ، وذلك أنَّ الإخوة يجنون على الرجل ، يدل على ذلك قوله :
وقد تُعْدِي الصِّحاحَ مَباركُ الجُرْبِ
وقال أبو عبيد : ومن أَمْثالهم ( أَجنَاؤُها أَبْنَاؤها ) .
قال أبو عُبيد : الأَجناء ، جَمْع الجاني ، والأبناء جمع الباني ، مثل : شَاهِد وأشْهاد ، ونَاصِر وأَنصار ، والمعنى أنَّ الذي جنى فَهَدم هو الذي بَنَى بغَيْر تَدْبير فاحتاج إلى نقص ما عَمل وإفساده .
وقال أبو الهيثم : في قوله : ( جانيك مَن يجنى عليك ) يراد به الجاني لك الخير مَن يجني عليك الشرّ . وأنشد :
وقد تُعدي الصحاح مبارك الجُرْب
وقال شمر : قال ابن الأعرابيّ جنأ في عَدْوِه إذا أَلَحَّ وأَكبّ وأنشد :
وكأنه فَوْتَ الجوالب جانئاً
رِئمٌ يضايفه كلابٌ أخْضَعُ
يُضايفه : يُلحِيه رِئمٌ أخضع .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الجاني اللَّقّاح .
قلت والجاني : الكاسب .
ويقال : أَجنتِ الشجرة ، إذا صار لها جَنًى يُجنيَ فَيؤكل .
وقال الشاعر :
أَجنَى له باللِّوَى شَرْيٌ وتَنُّومُ
جنأ : أبو زيد جَنَأَ الرَّجُل يَجْنأُ جُنُوءًا على الشيء ، إذا أكَبَّ عليه ، وأنشد :
أغَاضِرَ لو شَهِدْتِ غَدَاةَ بِنْتُمْ
جُنُوءَ الْعَائِدَاتِ على وِسَادِي
قال : وجَنيءَ الرجلُ يَجْنَأُ جَنَأَ ، إذا كانت فيه خِلْقَةً .
وقال الأصمعيّ : يقال للرجل إذَا انْكَبَّ على فَرَسه ، يَتَّقي الطَّعْن : قد جَنَأَ يَجْنَأ جُنُوءًا .
وقال مالك بن نويرة :
ونَجَّاكَ مِنَّا بعدما مِلْتَ جَانئاً
ورُمْتَ حِياضَ الموتِ كلَّ مَرامِ
قال فإِذا كان مُسْتَقيم الظَّهر ، ثم أَصَابَهُ جَنَأ ، قيل : جَنِىءَ يَجنَأ جَنأ ، فهو أَجنَأَ ، قال : وإذا أكَبَّ الرجلُ على الرَّجلَ يَقِيه
شيئاً ، قيل : أَجنَأَ عليه إجناء .
وفي الحديث : أَنَّ يهوديّاً زَنَى بامرأة ، فأَمَرَ النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) بِرْجِمهما ، فَعَلِقَ الرَّجلُ يجانىءُ عليها يَقِيها الحِجَارَة ) ، أي يُكِبُّ عليها .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : المُجْنَأ التُّرْس . قاله أبو قيس :
وَمُجْنَإٍ اسْمَرَ قَرَّاعِ
قال : والمُجْنَأ حُفْرَةُ القبر .
قال الْهُذَلِيْ :
إِذَا ما زَارَ مُجْنأةً عليها
ثِقال الصَّخْرِ والخشَبُ الْقَطِيلُ
وقال الليث : الأَجنأ الذي في كاهله انْحنَاءٌ على صدره ، وليس بالأحْدَب .
أبو عبيد ، عن أبي عمرو : رَجلٌ أَجنَأ وأَدْنأ مهموزان ، بمعنى الأقْعَس ، وهو الذي في صدره انْكبابٌ إلى ظَهْره .
وقال الليث : ظَليم أَجنَأ ، ونَعَامَةٌ جَنْآء ، ومن حذف الهمز قال : جَنْواء ، والمصدر : الجنَأ ، وأنشد :
أَصَكُّ مُصَلَّمُ الأذْنَيْن أَجنَا
قُلت : وقال غيره في قوله : أجنَى ، صَار له التّنُّومُ والآءُ جَنًى يأكله ، وهو أصَحّ .
نجا : قال الليث : يقال نَجَا الرَّجل من الشّر يَنْجو نَجْواً أَوْ نَجاةً ، وهو يَنْجُو في السُّرعة نَجاءً ممدود ، فهو نَاجٍ سريعٌ ، وناقةٌ ناجيَة ونجاةٌ ، إذا كانت سريعة .
سَلَمة ، عن الفراء : العرب تقول : النّجاءَ النّجاءَ . والنَّجا النَّجاءَ . ( والنَّجاءَكَ النَّجاءَكَ ) . والنجاكَ النَّجاكَ ، وأنشد غيره :
إنّا أَخَذْتَ النَّهْبَ فالنّجا النَّجا
وقال الله جلَّ وعَزَّ : ( لاَّ خَيْرَ فِى كَثِيرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ ) ( النساء : 114 ) .
قال أبو إسحاق : مَعْنى النَّجوى في الكلام ما يَتَفَرَّدُ به الجَماعَة والاثنان سِرّاً كان أَو ظاهراً . قال : وقوله جلَّ وَعزَّ : ( وَإِذْ هُمْ نَجْوَى ) ( الإسراء : 47 ) . قال : هذا في معنى المصدر . وإذْ هم ذُوو نجوى .
والنَّجْوى : اسمٌ للصْدَر ، قال : ومعنى نَجَوْتُ الشيء في اللغة : خَلُّصْتُه وأَلقَيتَه ، ويقال : نَجَوْتُ الشيء أَنجوه إذا ناجَيْتَه .
سَلَمة ، عن الفرّاء : نجوْتُ الدَّوَاءَ ، إذا شَرِبْتَه ، وقال : إنما كنت أسْمَع من الدواء ما أَنْجَيتُه ، ونجوْتُ الجلد وأَنْجَيْتُه .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَنجاني الدَّواء ، أي أقعَدَنِي .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : أَنجَى فلانٌ إنْجاءاً إذا جلس على الْغائِطِ فَتَغَوَّطَ ، وقد نجَا الغائِطُ نَفْسُه يَنْجُو .
قال : وقال بعض العرب : اللَّحْمُ أَقَلُّ الطعام نَجْواً ، والنَّجْوُ : الْعَذِرَةُ نَفْسُها .
قال : واسْتَنْجَيْتُ اسْتِنجاءً ، إذا لَقَطْتَها ،
والنَّجو : السَّحابُ الذَّي هَراق ماءَه ، وناقة نجاةٌ ، أي سَرِيعَةٌ ، واسْتَنْجَيْتُ بالماء الحجارة ، أي تَطَهّرْتُ بها .
وقال الكسائيّ : جَلَسْتُ عن الغائِط فما أَنْجَيْتُ .
أبو عُبيد : قال أبو زيد : أَنجَيْتُ قَضِيباً من الشَّجرةِ ، إذا قَطَعْتَه ، واسْتَنْجَيْتُ الشَّجرةَ إذا قَطَعْتَها من أَصْلِهَا .
وقال شَمِر : نَجَيْتُ غُصنَ الشَّجرة ، واسْتَنْجَيْتُه ، إذا قَطَعْتَه .
قال : وأَرَى الاسْتنجاءَ في الوضُوء من هذه القَطِعة القَذِرَة بالماء .
وقال الزّجاج : يقال : أَنجَى فلان شيئاً وما نَجا شيئاً منذُ أيام ، أي لم يأت الغائط .
وقال الليث : نَجا فلان يَنْجو ، إذا أَحْدَثَ ذَنْباً ، أَوْ غير ذلك ثم يَنْجو . قال : واسْتَنْجى اسْتَفْعل من النجاة ، والاسْتِنجاء هو التَّنظيف بماءٍ أَوْ مَدَر ، والنَّجاة : هي النَّجوَةُ من الأرض لا يعلوها السَّيْل ، وأنشد :
فَأَصُونُ عِرضِي أَنْ ينَال ينَجْوَةٍ
إنَّ البَرىءَ من الْهَنَاتِ سَعِيدُ
وفلانٌ نَجِيُّ فلان ، أي يُناجيه دون مَنْ سِواه .
وقال الله : ( خَلَصُواْ نَجِيًّا ) ( يوسف : 80 ) معناه : اعْتَزلوا الناس مُتَناجِين ، تقول : قَوْمٌ نَجِيٌّ وأنجِيَة ، وأنشد :
إنِّي إذا ما القَوْمُ كانوا أنْجِيَهْ
واضْطَرَبْت أعْناقُهم كالأَرْشِيَهْ
وقال أبو إسحاق : نَجِيٌّ لفظٌ واحد في معنى جَميع ، وكذلك قوله : ( وَإِذْ هُمْ نَجْوَى ) ( الإسراء : 47 ) ، ويجوز : قَوْمٌ نَجِيٌّ ، وقَوْمٌ أنْجِيَةٌ ، وقَوْمٌ نَجْوَى .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَنجَى ، إذا عَرِق ، وأنْجَى ، إذا سَلَحَ ، وأنجَى ، وإذا كشف الجُلَّ عن ظَهْرِ فَرسه .
وقال أبو العباس في قوله : ( وَلاَ تَحْزَنْ إِنَّا ) ( العنكبوت : 33 ) أي نُخَلِّصَكَ من العذاب وأهلك .
الحرانيّ ، عن ابن السِّكّيت ، قال : أنشد الفراء ، وذكر أن الكسائيّ أنشده :
أقولُ لِصَاحِبَيَّ وقَدْ بَدَا لِي
مَعالِمُ منْهما وهما نَجِيّاً
قال الكسائيّ : أراد نَجِيّان ، فحذف النون . وقال الفراء : أي هما بموضع نَجْوَى ، فنَصب نَجِيّاً على مَذْهب الصِّفة .
وفي حديث النَّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( إذا سافرتم في الجَدْبِ فاسْتَنْجو ) ، معناه : أسْرِعوا السّير وانجُوا .
ويقال للقوم إذا انهزَموا : اسْتَنْجُوا ، ومنه قول لقمان بن عاد : أوَّلُنا إذا غَدَوْنا وآخِرُنا إذا اسْتَنْجيْنا ) أي هو حامِيَتُنا ، إذا انهزمنا يَدْفع عَنَّا .
وقول الله جلَّ وعَزَّ : ( فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ ) ( يونس : 92 ) .
قال أبو إسحاق : معناه نُلْقيكَ عُرياناً لتكون لمن خَلْفك عِبْرة ، وقيل : نُلْقيكَ على نَجْوَةٍ من الأرْض .
وقال أبو زيد : النَّجْوَةُ المكان المرتفع الذي تَظُنُّ أنه نَجاؤك .
وقال ابن شُميل : يُقال للوادي نَجْوَة ، وللجَبْلِ نَجْوَة ، وللجَبَلِ نجوة ، فأمَّا نَجْوَةُ الوادي فَسَنَداه جميعاً مُستقيماً ؛ ومُسْتَلْقِيا ، كُلُّ سَنَدٍ نَجْوة وكذلك هو من الجبل ومن الأكمة ، وكُلُّ سند مُشْرِفٍ لا يَعْلوه السَّيل فهو نَجوَةٌ من الأرض . وهي النجوَات . والرّمل كله زعم نجوة ؛ لأنَّه لا يكون فيه سَيْلٌ أبداً ؛ ونَجْوَةُ الْجَبَل : مَنْبِتٌ للبقل ، ويقال : نَجَوْتُ الْجِلْدَ إذا أَلْقَيْتَه عن البعير وغيره . وأنشد :
فَقُلْتُ : انْجُوَا عَنْها نَجَا الْجِلْدِ إنَّه
سَيُرْضِيكُما منها سَنَامٌ وغارِبُهْ
وقد نَجَوْتُ فلاناً ، إذا اسْتَنْكَهْتَه ، قال الشاعر :
نَجَوْتُ مُجَالِداً فوجدْتُ منه
كَريحِ الكلْبِ ماتَ حديثَ عَهْدِ
وَنَجَوْتُ الْوَتَر واسْتَنْجَيْتُه ؛ إذا خَلَّصْتَه وأنشد :
فَتَبازَتْ فتبازَخْتُ لها
جِلْسَةَ الْجَازِرِ يَسْتَنْجِي الْوَتَر
وقيل : أصل هذا كله من النَّجْوَة ، وهو ما ارتفع من الأرض ؛ وقيل : إن الاسْتَنجاء من الحَدَثَ مأخوذٌ من هذا ؛ لأنه إذا أراد قَضاء الْحاجَة اسْتَتَر بنجْوَةٍ من الأرض .
وقال عَبِيد :
فمن بِنَجْوَتِه كمنْ بعَقْوَتِهِ
والْمُستَكِنُّ كَمَنْ يَمْشِي بِفرْوَاحِ
نجأ : قال اللّحيانيّ : يقال للرَّجل الشَّديد الإصَابَة بالعين : إنَّهُ لَنَجُؤُ الْعين ، على فَعُل ونَجُوء الْعَين على فَعُول ، ونَجِيءُ العين على فَعِلَ ، ونَجِيءُ العين على فعيل . وقد نَجأْتَه وتَنَجأْته ، أي أصَبْتَهُ . ويقال ادْفع عنك نَجْأَةَ السَّائل ، أي أعطه شيئاً مما تأَكل لتدفع به عنك شِدَّةَ نَطَره ، وأنشده :
ألا بِكِ النَّجْأَةُ يا ردَّادُ
أبو عُبيد ، عن الكسائيّ ، والأمَوِيّ : نَجَأْتُ الدَّابَّةَ وغيرها ، أي أصَبْتُها بعيني ، والاسم : النّجأَة .
ونج : قال الليث : الْوَنَج ضَرْبٌ من الصَّنْجِ ذي الأوْتار ، وقال غيره : الْوَنْجُ : مُعَرّب ، وأصله : وَنَهْ ، والعربُ قالت : الْوَنُّ بتَشْديد النُّون .
نأج : قال الليث : نأَجَ الْبُومُ ، يَنْأَجُ نَأْجاً ، والإِنسانُ إذا تَضَرّع في دعائه نَأَجَ إلى الله ، بَنْأَجُ ، وهو أضْرعُ ما يكون وأحْزَنُه ، وأنشد :
فلا يَغرَّنَّكَ قولُ النُّؤَّجِ
الْخَالجِين القولَ كلُّ مَخْلَجِ
وقال العجاج في الهام :
واتَّخَذَتْهُ النَّائجاتُ مَنْأَجَا
وقال غيره : النَّائِجاتُ الرِّياحُ الشَّديدةُ الْهُبوب ، ونَأَجَت الإبِلُ في سَيرها ، وأنشد ابن السِّكّيت :
قَدْ عَلِمَ الأحْماءُ والأزَاوِيجْ
أنْ لَيْس عَنْهُنَّ حديثٌ مَنْؤوج
قال : والْمَنْؤوجُ الْمَعْطُوفُ .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : النَّؤوج الريحُ الشَّديد المرّ .
وقال ابن بُزُرْج : نَأَج الخبرُ : ذَهَب في الأرْض .
أجن : أبو عُبيد ، عن أبي زيد : أجِنَ الماء يَأْجِنُ أُجُوناً ، إذا تَغير غير أنه شَرُوب . وأسِنَ يأسَنْ أسَناً وأسُوناً ، وهو الذي لا يَشْربه أحد من نَتْنِه .
وقال الليث : أجُونُ الماء ، وهو أنْ يَغشاه الْعِرمِضُ والْوَرَقُ .
وقال العجاج :
عَلَيهِ من سَافِي الرِّياحِ الْخُطَّطِ
أَجْنٌ كِنِّي اللّحْم لم يُشَيَّطِ
قال : ولغة أخرى : أجِنَ يأجَنُ أجَناً .
سلمة ، عن الفراء : يقال : إجَّانة وإنجانه وإلْجانَة ، بمعنى واحد وأفصحُها إجَّانَة .
وجن : قال الليث : الوَجْنَةُ ما ارتفعَ من الخدَّين ، الشِّدْق والمَحْجِر ، والأَوْجَنُ من الجِمال ، والْوَجْنَاءُ من النُّوق : ذات الوَجْنَةِ الضَّخْمَة ، وقَلَّما يقال : جَمَلٌ أَوْجَن ، ويقال : الوَجْنَةُ : الضخمة ، شُبِّهَت بالوَجِين من الأرض ، وهو مَتْنٌ ذو حِجَارةٍ صغيرة .
أبُو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الوَجِينُ : العارِضُ من الأرض يَنْقَادُ ويرتفعُ ، وهو غَليظ .
شَمِر ، عن ابن الأعرابي : قال : الأوْجَنُ : الأفْعَلُ من الوَجِين ، في قول رُؤْبة :
أَعْيَسَ نَهَّاضٍ كَحَيْدِ الأَوْجَن
قال : والأَوْجَن الجَبَلُ الغَليظ .
وقال ابن شميل : الوَجِينُ قُبُلُ الجَبَلِ وسَنَدُه ، ولا يكون الوَجِينُ إلاَّ لِوَادٍ وَطِىء ، يُعَارِضُ فيه الوادِي الداخل في الأرض الذي له أَجْرافٌ كأَنَّها جُدُر ، فتلك الوُجُنُ والأسناد ، قال : والناقةُ الوَجْناء تُشَبَّهُ بالوَجِين ، وهي العظيمة .
وقال ابن الأعرابيّ : إنما سُمِّيت الوَجْنَةُ وجْنَةً لِنُتُوئها وغِلَظِها .
ابن السكيت ، عن الفراء : حكى الكسائي : وُجْنَةٌ وأجْنَةٌ وَوَجْنةٌ ، قال : وسمعت بعض العرب يقول : وِجْنَة .
وقال ابن السكيت : يقال : ما أَدْرِي أيُّ مَنْ وَجَّنَ الجِلدَ هو ؟ أيْ أيُّ الناس هو ؟
وقال اللِّحيانيّ : المِيَجَنة التي يُوجَّن بها الأدِيم ، أي يُدَقُّ لِيَلِين عند دِباغِه ، وَوَجَنَت الدَّابِغَةُ أدِيمَها ، إذا دَقَّته .
وقال النابغة الجعدي :
ولم أرَ فيمَنْ وَجَّنَ الجِلدَ نِسْوَةً
أسَبَّ لأضْيافٍ وأقْبَحَ مَحْجِرا
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : المِيجَنة المِدَقَّة ، وجمعها : مَوَاجِن ، وأنشدنا عن المفَضّل لعامر بن عُقيل السَّعديّ :
رِقابٌ كالمَوَاجِنِ خَاطِئاتٌ
وأسْتَاهٌ على الأكْوارِ كُومُ
أبو عُبيد ، عن الفراء : وَجَّنْتُ به الأرضَ ، وعَدَّنْتُ ومَرَّنْتُ ، إذا ضَربتَ به الأرض .
أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ : التَّوَجُّن : الذُّلُّ والخُضوع ، وامرأة مَوْجُونَة ، وهي الخَجِلَةُ من كثْرةِ الذُّنوب .
ابن السِّكيت : رَجُلٌ مُوَجَّن إذا كان عَظِيمَ الوَجَنَات .
جون : قال الليث : الجَوْنُ الأسْوَدُ اليَحْمُومِيُّ ، والأنثى جَوْنَة ، والجميع جُون ، ويقال : كلُّ بعيرٍ جَوْنٌ من بَعِيد ، وكلّ حمارِ وَحْشٍ جَوْنٌ من بعيد ، وعينُ الشمس تُسَمّى جَوْنَة ، وكلُّ لونِ سوادٍ مُشْربٍ حُمْرَة جَوْن ، أو سوادٍ مُخالِطُه حُمْرة كلَوْنِ القَطا .
ابن السِّكيت : القطا ضربان : جُونيُّ وكُدْرِيُّ ، أخرجوه على فعْلِيّ ؛ فالجُونيُّ والكُدْرِيُّ واحد ، والضَّربُ الثاني : القَطاط .
قال : والكُدْرِيُّ والجُونيُّ ما كان أكْدَر الظهر أسْود باطِنَ الجناح مُصْفَرَّ الحَلْق قصير الرِّجْلين ، في ذَنَبه رِيشَتان أطولْ من سائر الذَّنب .
قال : والقَطاطُ منه ما كان أسود باطن أجنحته ، وطالت أرْجُله ، واغْبَرَّتْ ظهوره ، غُبرة ليست بالشديدة ، وعظمت عُيونه .
وقال الليث : الجُونَةُ سُلَيْلَةٌ مستديرة مُغَشَّاةُ أَدَماً ، تكون مع العطَّارين ، وجمعها جُوَنٌ ومنهم من يهمز الجُؤَن . وقال الأعشى :
إذَا هُنَّ نَازَلْنَ أَقْرانَهُنَّ
وكان المِصاعُ بما في الجُوَنْ
يصف نساءً تَصَدَّيْن للرجال حاليات .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : التَّجوُّنُ تَبْيِيض باب العَروس ، والتَّجوُّنُ تَسْوِيدُ باب الميّت .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الجَوْنُ الأسْودَ ، والجَونُ الأبْيض . قال وأتِيَ الحجاجُ بِدِرْعٍ وكانت صافِية ، فجعل لا يَرى صَفاءها ، فقال له فلان ، وكان فَصيحاً : إن الشمس جَوْنَة ، يعني أنها شديدة البَرِيق ، والصفاء فقد قَهَرَتْ لونَ الدِّرع ، وأنشد الأصمعيّ :
غَيَّر يا بِنْتَ الجُنَيْدِ لَوْنِي
طولُ اللَّيالي واختلافَ الجَوْنِ
يريدُ النَّهار . وقال آخر :
يُبَادِرُ الجَوْنَة أن تَغِيبا
وقال الفرزدق :
وجَوْنٍ عليه الجِصُّ فيه مَرِيضةٌ
تَطَلَّعُ منها النَّفْسُ والمَوْتُ حاضِرُهُ
قال : والجَوْن ها هنا : الأبيض ، يصف قصراً أبيض .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الجَوْنَةُ الْعَجَمَة ، قال : ويقال لِلْخابِية جَوَنة ، وللدّلْو إذا اسْوَدَّتْ جَوْنة ، ولِلْعَرَق جَوْنٌ .
وأنشد ابن الأعرابي لماتِحٍ ، قال لماتِحٍ في البئر :
إنْ كانَتِ أُمّاً امَّصَرت فَصُرَّها
إنَّ امِّصَارَ الدَّلو لا يَضُرُّها
أَهيَ جُوَيْنٌ لاَقِها فبِرَّها
أَنْتَ بِخيْرٍ إن وُقيتَ شَرَّها
فأَجابه :
وُدِّي أُوَقَّيَ خَيْرَها وشَرّهَا
قال : معناه : على وُدِّي فأَضْمر الصّفة ، وأَعملها .
وقوله : أَهِيَ جُوَيْن ، أَرادَ أَخِي كان اسمُه جُوَيْنا ، وكل أخ يقال له : جُوَيْنٌ ، وجَوْنٌ .
سلمة ، عن الفراء ، قال : الجَوْنَان : طَرَفا القَوْس .
نوج : ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : ناجَ يَنُوجُ ، إذا راءى بعَمَله ، قال : والنَّوْجَةُ ، الزَّوْبَعَةُ من الرِّياح .

### Türkçe

ج ن ( و ا ي ء )
**جنى** ، **جنأ** ، **وجن** ، **نجا** ، **نجأ** ، **جون** ، **ونج** ، **نأج** ، **أجن** ، **نوج** : ( kullanılır ) .
**جنى** : Ali b. Ebî Tâlib’den Allah ondan razı olsun rivayet olundu ki, Beytülmâl’e girdi; dedi ki: “Ey kırmızı! ve ey beyaz! kızar ve beyazlaş. Ve benden başkasını aldat.”

Bu benim topladığım(ın)dır; ve onun seçkini ondadır
Zira her toplayanın eli ağzınadır

Ebû Ubeyd dedi: Bu, yanında olanın en seçkinini arkadaşına tercih eden adam için mesel olarak vurulur.
İbnü’l-Kelbî zikretti ki mesel, Cezîme’nin kız kardeşinin oğlu Lahmî Amr b. Adî içindir; ve Cezîme bir menzile indi ve insanlara onun için **الْكَمْأَةَ** toplamalarını emretti; onların bazısı bulduğu en hayırlıya kendini has kılıyordu; o sırada Amr dedi:

Bu benim topladığım(ın)dır; ve onun seçkini ondadır
Zira her toplayanın eli ağzınadır

Leys dedi: Denir: Adam bir **جناية** işledi; yani kendisi üzerine yahut kavmi üzerine bir suç sürükledi; (böylece) toplar. Ve falan, falan üzerine işlemediği bir günahı **تجنَّى** etti; yani onu (o günahı) ona isnat etti, hâlbuki o berîdir.
Ve **الجَنَى**: taze hurmadır.
Ferrâ onda (şu beyti) inşâd etti:

“Hurma dalını kendine doğru salla; **الجَنَى** sana **الجَنَى**yı toplar.”

Ve bal için, sağılırsa: **جَنًى** denir; ve her meyve ki toplanır, o **جَنًى**dır, maksûr.
Ve **الاجتِناء**: onu almandır; ve o, taze kaldıkça **جنًى**dır; ve her şey için, ağacından alınmışsa, “toplandı” ve “toplandı” denir.
Ve râciz, **الْكَمْأَةَ**yı anarak dedi:

“Onu, çetin bir toplanacak yerden topladım.”

Ve bir başkası dedi:

“Sen, dikenden üzüm toplamazsın.”

Ve meyve için, koparılınca: **جَنِيّ** denir.
Ebû Ubeyd dedi: Denir: “Falanı **جَنًى** ile topladım”; yani onu onun için topladım. Ve (şu beyti) inşâd etti:

“Gerçekten senin için **أَكْمُؤاً** ve **عَساقِلاً** topladım,
Ve gerçekten seni **بَناتِ الأوْبَرِ**’den nehyettim.”

Şemir dedi: “Sana topladım” (demek) “senin için ve aleyhine topladım”dır; bundan, senin sözün:

“**جانِيكَ**: sana karşı toplayan kimsedir; ve (nice olur ki)
Sağlamları bulaştırır da uyuz uyuzlanır.”

Ebû Ubeyd, onların “**جانيكَ مَنْ يَجنِي عليك**” sözünde dedi: Adamın kendi suçuyla cezalandırıldığına, başkasının onun günahıyla alınmadığına mesel olarak vurulur.
Ve denildi: Manası: ancak seni, suçu sana dönen kimse toplar; bu da şudur ki kardeşler adam üzerine suç işler; buna delil onun sözü:

“Ve sağlamları, uyuzun çömelmesi bulaştırır.”

Ebû Ubeyd dedi: Ve onların mesellerindendir: ( **أَجنَاؤُها أَبْنَاؤها** ).
Ebû Ubeyd dedi: **الأَجناء**: **الجاني**’nin cem’idir; ve **الأبناء**: **الباني**’nin cem’idir; misal: **شَاهِد** ve **أشْهاد**; ve **نَاصِر** ve **أَنصار**. Ve mana: yıkıp suç işleyen, tedbirsizce bina edenin ta kendisidir; böylece yaptığı şeyi eksiltmeye ve onu bozmağa muhtaç oldu.
Ebû’l-Heysem dedi: Onun sözü: ( **جانيك مَن يجنى عليك** ) hakkında, bununla murad: sana hayrı toplayan, sana şerri toplayandır. Ve (şu beyti) inşâd etti:

“Ve sağlamları, uyuzun çömelmesi bulaştırır.”

Şemir dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **جنأ** koşusunda; yani ısrar etti ve yüzüstü kapandı. Ve (şu beyti) inşâd etti:

“Sanki o, yük taşıyanların kaçışı gibi, **جانئاً**,
Bir **رِئمٌ**; ona, alçak bir köpek eşlik eder.”

**يُضايفه**: ona, alçak bir **رِئمٌ** ısrar eder.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجاني**: aşılayıcıdır.
Dedim: ve **الجاني**: kazanan(kesb eden)dir.
Ve denir: **أَجنتِ** ağaç; yani ona, toplanıp yenilen bir **جَنًى** oldu.
Şair dedi:

“Onun için **باللِّوَى**’da **شَرْيٌ** ve **تَنُّومُ** **أَجنَى** etti.”

**جنأ** : Ebû Zeyd: **جَنَأَ** adam, bir şey üzerine **يَجْنأُ** **جُنُوءًا**; yani ona yüzüstü kapandı. Ve (şu beyti) inşâd etti:

“Ey **أغَاضِرَ**! ayrıldığınız sabahı görseydin,
Yastığım üzerine dönenlerin **جُنُوء**unu.”

Dedi: Ve **جَنيءَ** adam **يَجْنَأُ** **جَنَأَ**; onda yaratılıştan (bir hâl) olursa.
Asma‘î dedi: Adam için, atı üzerine kapanıp mızrak darbesinden sakınırsa: “**جَنَأَ** **يَجْنَأ** **جُنُوءًا**” denir.
Mâlik b. Nuveyra dedi:

“Bizden seni kurtardı; sen, sonra **جَانئاً** eğildin,
Ve ölüm havuzlarını her murad olarak istedin.”

Dedi: Sırtı düzgün iken sonra ona **جَنَأ** isabet ederse: “**جَنِىءَ** **يَجنَأ** **جَنأ**” denir; o da **أَجنَأَ**dır. Dedi: Adam adam üzerine kapanıp onu bir şeyden korursa: “Onun üzerine **أَجنَأَ** etti, **إجناء**” denir.
Hadiste: Bir Yahudi bir kadınla zina etti; Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) ikisini recmetmeyi emretti; adam, onun üzerine **يجانىءُ** olarak yapıştı, onu taşlardan koruyordu; yani onun üzerine kapanıyordu.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **المُجْنَأ**: kalkandır. Ebû Kays söyledi:

“Ve esmer bir **مُجْنَإٍ**; vurucu.”

Dedi: ve **المُجْنَأ**: kabir çukurudur.
Hüzelî dedi:

“Ne zaman ki, üzerine
Ağır kaya ve kesilmiş odun bulunan bir **مُجْنأةً**yı ziyaret etse.”

Leys dedi: **الأَجنأ**: omzunda göğsüne doğru bir eğrilik olan kimsedir; kambur değildir.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **رَجلٌ أَجنَأ** ve **أَدْنأ**; ikisi de hemzelidir; **الأقْعَس** manasındadır; o, göğsünde sırtına doğru bir kapanma olandır.
Leys dedi: **ظَليم أَجنَأ**; ve **نَعَامَةٌ جَنْآء**. Hemzeyi hazfeden: **جَنْواء** dedi; masdar: **الجنَأ**. Ve (şu beyti) inşâd etti:

“İki kulağı kesik, **أَجنَا**; sert vuruşlu.”

Dedim: Ve başkası, onun sözü **أَجنَى** hakkında dedi: Ona **التّنُّومُ** ve **الآءُ** oldu; (bunların) **جَنًى**sı vardır, onu yer; ve bu daha sahihdir.

**نجا** : Leys dedi: Denir: Adam şerden kurtuldu; **يَنْجو** **نَجْواً** yahut **نَجاةً**. Ve süratte **نَجاءً** (memdûd) ile **يَنْجُو**; o, hızlı bir **نَاجٍ**dir. Ve hızlı olursa: **ناقةٌ ناجيَة** ve **نجاةٌ**.
Selâme, Ferrâ’dan: Araplar der: “**النّجاءَ النّجاءَ**”. Ve “**النَّجا النَّجاءَ**”. ( Ve “**النَّجاءَكَ النَّجاءَكَ**” ). Ve “**النجاكَ النَّجاكَ**”. Ve başkası (şu beyti) inşâd etti:

“Biz ganimeti aldık; artık **النّجا النَّجا**.”

Allah celîl ve azîz dedi: ( **لاَّ خَيْرَ فِى كَثِيرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ** ) (Nisâ: 114).
Ebû İshâk dedi: Sözde **النَّجوى**’nın manası, cemaatin ve iki kişinin, gizli yahut açık, kendisiyle baş başa kaldığı şeydir. Dedi: Ve O’nun celîl ve azîz sözü: ( **وَإِذْ هُمْ نَجْوَى** ) (İsrâ: 47). Dedi: Bu, masdar manasındadır; “ve o vakit onlar, **نجوى** sahipleri idi.”
Ve **النَّجْوى**: masdar için bir isimdir. Dedi: Dilde “**نَجَوْتُ** şeyi”nin manası: onu ayıkladım ve attım. Ve denir: “**نَجَوْتُ** şeyi **أَنجوه**” yani onunla gizlice konuştum.
Selâme, Ferrâ’dan: “**نجوْتُ** ilacı” denir; yani onu içtin. Dedi: Ben ilaca dair ancak “onu **أَنْجَيتُ**” (dediğimi) işitirdim. Ve “**نجوْتُ** deriyi ve **أَنْجَيْتُه**.”
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “İlaç beni **أَنجاني** etti”; yani beni oturttu.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Falan **أَنجَى** etti, **إنْجاءاً**; yani dışkı üzerine oturdu da dışkıladı. Ve dışkının kendisi **نجَا** etti; **يَنْجُو**.
Dedi: Ve bazı Arap dedi: “Et, yiyeceğin **نَجْواً** bakımından en az olanıdır.” Ve **النَّجْوُ**: dışkının kendisidir.
Dedi: “**اسْتَنْجَيْتُ** **اسْتِنجاءً**” (denir); yani onu topladın.
Ve **النَّجو**: suyunu boşaltmış buluttur. Ve “**ناقة نجاةٌ**” yani hızlıdır. Ve “**اسْتَنْجَيْتُ** su ile taşları” yani onunla temizlendim.
Kisâî dedi: “Dışkıdan dolayı oturdum da **ما أَنْجَيْتُ**.”
Ebû Ubeyd: Ebû Zeyd dedi: “Ağaçtan bir dalı **أَنجَيْتُ**”; yani onu kestin. Ve “ağacı **اسْتَنْجَيْتُ**”; yani onu kökünden kestin.
Şemir dedi: “Ağacın dalını **نَجَيْتُ** ve **اسْتَنْجَيْتُه**”; yani onu kestin.
Dedi: Ve ben, abdestteki **الاسْتنجاء**’yı, bu pis parçayı su ile kesip atmadan (geldiğini) görüyorum.
Zeccâc dedi: Denir: “Falan bir şey **أَنجَى** etti; ve günlerdir hiçbir şey **نَجا** etmedi”; yani dışkı gelmedi.
Leys dedi: Falan **نَجا** eder, **يَنْجو**; yani bir günah yahut başka bir şey işledi, sonra kurtulur. Dedi: Ve **اسْتَنْجى**: **النجاة**’den **اسْتَفْعل** babıdır. Ve **الاسْتِنجاء**: su yahut toprak parçası ile temizlenmedir. Ve **النَّجاة**: yerden, selin üstüne çıkmadığı **النَّجوَة**’dir. Ve (şu beyti) inşâd etti:

“Şerefimi korurum; bir **ينَجْوَةٍ**ye erişmesin diye;
Şüphesiz ayıplardan beri olan mutludur.”

Ve “falan, falanın **نَجِيُّ**”sidir; yani onu, başkasından ayrı olarak gizlice konuşur.
Allah dedi: ( **خَلَصُواْ نَجِيًّا** ) (Yûsuf: 80); manası: insanlardan ayrıldılar, gizlice konuşanlar olarak. Dersin: “kavim **نَجِيٌّ**” ve **أنجِيَة**. Ve (şu beyti) inşâd etti:

“Ben, kavim **أنْجِيَهْ** olduklarında,
Ve boyunları ipler gibi çalkalandığında…”

Ebû İshâk dedi: **نَجِيٌّ** lafzı, “hepsi” manasında tek bir lafızdır; aynı şekilde O’nun sözü: ( **وَإِذْ هُمْ نَجْوَى** ) (İsrâ: 47). Ve caizdir: “kavim **نَجِيٌّ**”, ve “kavim **أنْجِيَةٌ**”, ve “kavim **نَجْوَى**.”
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَنجَى**; yani terledi. Ve **أنْجَى**; yani dışkıladı. Ve **أنجَى**; yani atının sırtından örtüyü kaldırdı.
Ebû’l-Abbâs, O’nun sözü: ( **وَلاَ تَحْزَنْ إِنَّا** ) (Ankebût: 33) hakkında dedi: yani seni azaptan ve aileni kurtarırız.
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Ferrâ’nın inşâd ettiğini söyledi; ve Kisâî’nin ona inşâd ettiğini zikretti:

“İki arkadaşıma derim; bana göründü,
Onlardan işaretler; ve ikisi **نَجِيّاً** iken.”

Kisâî dedi: **نَجِيّان**ı murad etti; nûnu hazfetti. Ferrâ dedi: yani ikisi **نَجْوَى** yerindedir; böylece **نَجِيّاً**yı sıfat mezhebi üzere nasb etti.
Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: ( “Kuraklıkta yolculuk ettiğinizde **فاسْتَنْجو**” ); manası: yürüyüşü hızlandırın ve kurtulun.
Ve kavme, bozguna uğradıklarında: “**اسْتَنْجُوا**” denir. Bundan, Âd’ın oğlu Lokmân’ın sözü: “Sabahladığımızda ilkimiz, **اسْتَنْجيْنا** ettiğimizde sonumuz”; yani o, bozguna uğradığımızda bizi koruyanımızdır; bizden savar.
Allah celîl ve azîz’in sözü: ( **فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ** ) (Yûnus: 92).
Ebû İshâk dedi: Manası: seni çıplak olarak atarız ki arkandakilere ibret olasın. Ve denildi: seni yerden bir **نَجْوَةٍ** üzerine atarız.
Ebû Zeyd dedi: **النَّجْوَةُ**: senin kurtuluşun olduğunu zannettiğin yüksek yerdir.
İbn Şümeyl dedi: Vadiye **نَجْوَة** denir; ve dağa **نَجْوَة** denir; ve dağa **نجوة** (denir). Vadi **نَجْوَة**si ise: iki yamacı, ikisi de dümdüz; ve yatık; her yamaç bir **نَجْوة**dir. Aynı şekilde dağdan ve tümsekten olan da böyledir. Ve her yüksek yamaç ki sel onu aşmaz, o yerden bir **نَجوَةٌ**dir. Onlar **النجوَات**tır. Ve kumun hepsi, **نجوة** olduğunu iddia etti; çünkü onda asla sel olmaz. Ve dağın **نَجْوَة**si: otun bittiği yerdir. Ve “deriyi **نَجَوْتُ**” denir; yani onu deve ve başkasından attın. Ve (şu beyti) inşâd etti:

“Dedim: ondan uzaklaşın; deriyi sıyırıp atma gibi;
Çünkü ondan size hörgüç ve omuz başı razı edecektir.”

Ve “falanı **نَجَوْتُ**” (denir); yani onu kokladın. Şair dedi:

“**نَجَوْتُ** Mücâlid’i; onda buldum
Yeni ölmüş köpeğin kokusu gibi.”

Ve “kiriş(ipi) **نَجَوْتُ** ve **اسْتَنْجَيْتُه**”; yani onu kurtardın. Ve (şu beyti) inşâd etti:

“Derken sıçradı; ben de ona karşı sıçradım,
Kasabın oturuşu gibi; kirişi **يَسْتَنْجِي** eder.”

Ve denildi: Bunun hepsinin aslı **النَّجْوَة**dendir; o da yerden yükselen şeydir. Ve denildi: hadesten **الاسْتَنجاء** bundan alınmıştır; çünkü ihtiyacını gidermek istediğinde yerden bir **نجْوَةٍ** ile gizlenir.
Ubeyd dedi:

“Onun **بِنَجْوَتِه**si, onun **بعَقْوَتِه**si gibidir;
Ve gizlenen, genişlikte yürüyen gibidir.”

**نجأ** : Lihyânî dedi: Göze (nazarla) şiddetli isabet eden adam için denir: “O, **لَنَجُؤُ الْعين**”dir; **فَعُل** üzere. Ve “**نَجُوء الْعَين**” **فَعُول** üzere. Ve “**نَجِيءُ العين**” **فَعِلَ** üzere. Ve “**نَجِيءُ العين**” **فعيل** üzere. Ve sen onu **نَجأْتَه** ve **تَنَجأْته**; yani onu isabet ettirdin. Ve denir: “Senden, dilencinin **نَجْأَةَ**sini defet”; yani onun şiddetli bakışını senden defetmek için yediğinden ona bir şey ver. Ve (şu beyti) inşâd etti:

“Dikkat edin! **النَّجْأَةُ** sende olsun ey **ردَّادُ**!”

Ebû Ubeyd, Kisâî ve Emevî’den: “Bineği ve başkasını **نَجَأْتُ**”; yani onu gözümle isabet ettirdim. İsim: **النّجأَة**.

**ونج** : Leys dedi: **الْوَنَج**: telli **الصَّنْجِ**den bir türdür. Başkası dedi: **الْوَنْجُ**: mu‘arrebdir; aslı: **وَنَهْ**. Araplar, nûnu şeddeli olarak **الْوَنُّ** dedi.

**نأج** : Leys dedi: **نأَجَ** baykuş, **يَنْأَجُ** **نَأْجاً**. Ve insan, duasında yalvarırsa, Allah’a **نَأَجَ** etti; **بَنْأَجُ**; o, en çok yalvardığı ve en hüzünlü olduğu hâldir. Ve (şu beyti) inşâd etti:

“**النُّؤَّجِ**in sözü seni aldatmasın;
Sözü çekip çıkaranların hepsi çekip çıkarandır.”

A‘câc, **الهام** hakkında dedi:

“Ve onu, **النَّائجاتُ** bir **مَنْأَجَا** edindi.”

Başkası dedi: **النَّائِجاتُ**: esişi şiddetli rüzgârlardır. Ve develer yürüyüşlerinde **نَأَجَت** etti. İbnü’s-Sikkît inşâd etti:

“Kayınlar ve eşler bildi ki,
Onlardan (yana) bir söz yoktur, **مَنْؤوج** bir söz.”

Dedi: ve **الْمَنْؤوجُ**: bükülmüş olandır.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **النَّؤوج**: şiddetli, acı rüzgârdır.
İbn Büzurc dedi: **نَأَج** haber; yani yeryüzünde yayıldı.

**أجن** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Su **أجِنَ** eder, **يَأْجِنُ** **أُجُوناً**; yani değişir, fakat içilir. Ve **أسِنَ** eder, **يأسَنْ** **أسَناً** ve **أسُوناً**; o, kokusundan dolayı kimsenin içmediği şeydir.
Leys dedi: Suyun **أجُونُ**u: üzerine **الْعِرمِضُ** ve yaprak çökmüş olmasıdır.
A‘câc dedi:

“Üzerinde, rüzgârların savurduğu tozdan çizgiler var;
**أَجْنٌ**; sanki et, kızartılmamış.”

Dedi: Ve başka bir dil: **أجِنَ** **يأجَنُ** **أجَناً**.
Selâme, Ferrâ’dan: “**إجَّانة** ve **إنجانه** ve **إلْجانَة**” denir; manası birdir; en fasihi **إجَّانَة**dır.

**وجن** : Leys dedi: **الوَجْنَةُ**: iki yanaktan yükselen şeydir; **الشِّدْق** ve **المَحْجِر**. Ve develerden **الأَوْجَن**; ve dişi develerden **الْوَجْنَاءُ**: büyük **الوَجْنَة** sahibi. Pek az “**جَمَلٌ أَوْجَن**” denir. Ve “**الوَجْنَةُ**: büyük olan” denir; yerden **الوَجِين**e benzetildi; o, küçük taşları olan bir sırt, bir metindir.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الوَجِينُ**: yerden bir yan şerittir; uzanır ve yükselir; kalındır.
Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi: **الأوْجَنُ**: **الوَجِين**den **أفعل**dir; Ru’be’nin sözünde:

“Akça, atılgan; kalın **الأَوْجَن**in sırtı gibi.”

Dedi: ve **الأَوْجَن**: kalın dağdır.
İbn Şümeyl dedi: **الوَجِينُ**: dağın önü ve yamacıdır. Ve **الوَجِينُ** ancak alçak bir vadi içindir; onda, yere giren, sanki duvarlar gibi yarları olan vadiye karşıdan uzanır; işte onlar **الوُجُنُ** ve yamaçlardır. Dedi: ve **الناقةُ الوَجْناء** **الوَجِين**e benzetilir; o, iri olandır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الوَجْنَةُ** ancak kabarıklığı ve kalınlığı sebebiyle **وجْنَةً** diye adlandırıldı.
İbnü’s-Sikkît, Ferrâ’dan: Kisâî’nin rivayet ettiğini nakletti: **وُجْنَةٌ** ve **أجْنَةٌ** ve **وَوَجْنةٌ**. Dedi: Bazı Arapların “**وِجْنَة**” dediğini işittim.
İbnü’s-Sikkît dedi: Denir: “Deriyi **وَجَّنَ** eden kimdir, bilmiyorum”; yani hangi insan odur?
Lihyânî dedi: **المِيَجَنة**: onunla derinin **يُوجَّن** edildiği şeydir; yani tabaklanırken yumuşasın diye dövülür. Ve tabaklayıcı, derisini **وَجَنَت** etti; yani onu dövdü.
Nâbiga el-Ca‘dî dedi:

“Deriyi **وَجَّنَ** edenler içinde kadınlar görmedim;
Misafirlere daha sövücü ve daha çirkin göz çukurlu.”

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **المِيجَنة**: tokmaktır; cem’i: **مَوَاجِن**. Ve Mufaddal’den, Sa‘dî Âmir b. Ukayl için bize inşâd etti:

“Boyunlar, **المَوَاجِنِ** gibi; hatalı;
Ve semerler üzerinde kalçalar, yığın yığın.”

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: “Onunla yere **وَجَّنْتُ** ettim; ve **عَدَّنْتُ** ve **مَرَّنْتُ**”; yani onunla yere vurdun.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّوَجُّن**: zillet ve boyun eğmedir. Ve kadın **مَوْجُونَة**; o, günahların çokluğundan utanan kadındır.
İbnü’s-Sikkît: Adam **مُوَجَّن**; **الوَجَنَات**ı büyük olursa.

**جون** : Leys dedi: **الجَوْنُ**: katranî siyah olandır. Dişisi **جَوْنَة**; hepsi **جُون**. Ve denir: Her deve, uzaktan **جَوْنٌ**dur. Ve her yaban eşeği, uzaktan **جَوْنٌ**dur. Ve güneşin gözüne **جَوْنَة** denir. Ve her kızıllıkla karışık siyah renk **جَوْن**dur; yahut kızıllık karışmış siyah, **القَطا** rengi gibi.
İbnü’s-Sikkît: **القطا** iki türdür: **جُونيُّ** ve **كُدْرِيُّ**; onu **فعْلِيّ** üzere çıkardılar; böylece **الجُونيُّ** ve **الكُدْرِيُّ** birdir. İkinci tür: **القَطاط**.
Dedi: **الكُدْرِيُّ** ve **الجُونيُّ**: sırtı daha koyu, kanadının içi siyah, boğazı sarı, bacakları kısa olan; kuyruğunda, kuyruğun geri kalanından daha uzun iki tüy bulunan şeydir.
Dedi: Ondan **القَطاطُ**: kanatlarının içi siyah olan; bacakları uzayan; sırtları tozlanan; şiddetli olmayan bir tozluluk; gözleri büyüyen.
Leys dedi: **الجُونَةُ**: yuvarlak bir sepetçiktir; deriyle kaplanmıştır; attarlarda bulunur. Cem’i **جُوَن**dur; onlardan kimi **الجُؤَن** diye hemzeler. A‘şâ dedi:

“Onlar, akranlarına indikleri vakit,
Ve güreş, **الجُوَنْ**de olanla (olduğu vakit).”

Erkeklere karşı çıkan, süslü kadınları vasfeder.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّجوُّنُ**: gelin kapısını beyazlatmaktır; ve **التَّجوُّنُ**: ölü kapısını karartmaktır.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الجَوْنُ**: siyah; ve **الجَونُ**: beyaz. Dedi: Haccâc’a bir zırh getirildi; berraktı; o, onun berraklığını görmüyordu. Ona, fasih olan falan dedi: “Güneş **جَوْنَة**dir”; yani o, şiddetli parlaklıktadır; berraklık, zırhın rengini bastırmıştır. Asma‘î (şu beyti) inşâd etti:

“Ey **بِنْتَ الجُنَيْدِ**, rengimi değiştirdi
Gecelerin uzunluğu ve **الجَوْنِ**in değişmesi.”

Gündüzü murad eder. Bir başkası dedi:

“**الجَوْنَة**yi, kaybolmadan önce acele eder.”

Ferazdak dedi:

“Üzerinde alçı olan beyaz bir **جَوْنٍ**;
Ondan can bakınır; ve ölüm onun hazırıdır.”

Dedi: Burada **الجَوْن**: beyazdır; beyaz bir köşkü vasfeder.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi: **الجَوْنَةُ**: acemcedir. Dedi: **الخابِية**ye **جَوَنة** denir. Ve kova karardığında **جَوْنة** (denir). Ve tere **جَوْنٌ** (denir).
İbnü’l-A‘râbî, kuyudan su çeken için, bir su çekene inşâd etti; kuyuda su çekene dedi:

“Eğer (kova) ‘anne’ ise, **امَّصَرت** ettiyse, onun ağzını sık;
Kovanın **امِّصَار**ı ona zarar vermez.
O, **جُوَيْنٌ** müdür? onunla karşılaş; ona iyilik et;
Şerrinden korunursan sen hayırdasın.”

O da cevap verdi:

“Dilerim onun hayrından ve şerrinden korunayım.”

Dedi: Manası: “dileğim üzere”; sıfatı gizledi ve onu amel ettirdi.
Ve onun sözü: “**أَهِيَ جُوَيْن**”; “kardeşim”i murad etti; adı **جُوَيْنا** idi. Ve her kardeşe **جُوَيْنٌ** ve **جَوْنٌ** denir.
Selâme, Ferrâ’dan: **الجَوْنَان**: yayın iki ucudur.

**نوج** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **ناجَ يَنُوجُ**; yani ameliyle riyâ etti. Dedi: ve **النَّوْجَةُ**: rüzgârlardan kasırgadır.
