# جنب (ج-ن-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%86%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Yan demektir

- Harfler: ج - ن - ب
- Kur'an'da: 33 geçiş · 31 ayet · 26 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (26)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بِجَانِبِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/siga/%D8%A8%D9%90%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90%D8%A8%D9%90.md) | بِفَاعِلِ | Yan tarafta | 2 | 2 | [28:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/28:44.md) |
| [بِجَانِبِهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/siga/%D8%A8%D9%90%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90%D8%A8%D9%90%D9%87%D9%90.md) | بِفَاعِلِهِ | Onun yanıyla | 2 | 2 | [17:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/17:83.md) |
| [جَانِبَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/siga/%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90%D8%A8%D9%8E.md) | فَاعِلَ | Yan taraf | 2 | 2 | [17:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/17:68.md) |
| [جَانِبِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/siga/%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90%D8%A8%D9%90.md) | فَاعِلِ | Yan taraf | 2 | 2 | [19:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/19:52.md) |
| [جُنُبًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/siga/%D8%AC%D9%8F%D9%86%D9%8F%D8%A8%D9%8B%D8%A7.md) | فُعُلًا | Cünüp | 2 | 2 | [4:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/4:43.md) |
| [وَاجْتَنِبُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%86%D9%90%D8%A8%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَافْتَعِلُوا | Ve kaçının | 2 | 2 | [16:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/16:36.md) |
| [يَجْتَنِبُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AC%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%86%D9%90%D8%A8%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْتَعِلُونَ | Kaçınırlar | 2 | 2 | [42:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/42:37.md) |
| [اجْتَنَبُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/siga/%D8%A7%D8%AC%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A8%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | افْتَعَلُوا | Kaçındılar | 1 | 1 | [39:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/39:17.md) |
| [اجْتَنِبُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/siga/%D8%A7%D8%AC%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%86%D9%90%D8%A8%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | افْتَعِلُوا | Kaçının | 1 | 1 | [49:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/49:12.md) |
| [الْجُنُبِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AC%D9%8F%D9%86%D9%8F%D8%A8%D9%90.md) | الْفُعُلِ | Yabancı | 1 | 1 | [4:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/4:36.md) |
| [بِالْجَنْبِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AC%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%A8%D9%90.md) | بِالْفَعْلِ | Yanında | 1 | 1 | [4:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/4:36.md) |
| [تَجْتَنِبُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%AC%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%86%D9%90%D8%A8%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تَفْتَعِلُوا | Kaçınırsınız | 1 | 1 | [4:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/4:31.md) |
| [جَانِبٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/siga/%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90%D8%A8%D9%8D.md) | فَاعِلٍ | Yan taraf | 1 | 1 | [37:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/37:8.md) |
| [جَنْبِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/siga/%D8%AC%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%A8%D9%90.md) | فَعْلِ | Yan | 1 | 1 | [39:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/39:56.md) |
| [جُنُبٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/siga/%D8%AC%D9%8F%D9%86%D9%8F%D8%A8%D9%8D.md) | فُعُلٍ | Uzak | 1 | 1 | [28:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/28:11.md) |
| [جُنُوبُهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/siga/%D8%AC%D9%8F%D9%86%D9%8F%D9%88%D8%A8%D9%8F%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فُعُولُهَا | Onun yanları | 1 | 1 | [22:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/22:36.md) |
| [جُنُوبُهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/siga/%D8%AC%D9%8F%D9%86%D9%8F%D9%88%D8%A8%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فُعُولُهُمْ | Onların yanları | 1 | 1 | [32:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/32:16.md) |
| [جُنُوبِكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/siga/%D8%AC%D9%8F%D9%86%D9%8F%D9%88%D8%A8%D9%90%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فُعُولِكُمْ | Sizin yanlarınız | 1 | 1 | [4:103](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/4:103.md) |
| [جُنُوبِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/siga/%D8%AC%D9%8F%D9%86%D9%8F%D9%88%D8%A8%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | فُعُولِهِمْ | Onların yanları | 1 | 1 | [3:191](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/3:191.md) |
| [فَاجْتَنِبُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%86%D9%90%D8%A8%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَافْتَعِلُوا | Hemen kaçının | 1 | 1 | [22:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/22:30.md) |
| [فَاجْتَنِبُوهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%86%D9%90%D8%A8%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F.md) | فَافْتَعِلُوهُ | Bundan dolayı ondan kaçının | 1 | 1 | [5:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/5:90.md) |
| [لِجَنْبِهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/siga/%D9%84%D9%90%D8%AC%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%A8%D9%90%D9%87%D9%90.md) | لِفَعْلِهِ | O yanı | 1 | 1 | [10:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/10:12.md) |
| [وَاجْنُبْنِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%92%D9%86%D9%8F%D8%A8%D9%92%D9%86%D9%90%D9%8A.md) | وَافْعُلْنِي | Ve beni uzak tut | 1 | 1 | [14:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/14:35.md) |
| [وَجُنُوبُهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AC%D9%8F%D9%86%D9%8F%D9%88%D8%A8%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَفُعُولُهُمْ | Ve onların yanları | 1 | 1 | [9:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/9:35.md) |
| [وَسَيُجَنَّبُهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D8%AC%D9%8E%D9%86%D9%8E%D9%91%D8%A8%D9%8F%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | وَسَيُفَعَّلُهَا | Ve ondan uzaklaştırılacak | 1 | 1 | [92:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/92:17.md) |
| [وَيَتَجَنَّبُهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%86%D9%8E%D9%91%D8%A8%D9%8F%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | وَيَتَفَعَّلُهَا | Ve ondan uzak durur | 1 | 1 | [87:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/87:11.md) |

## Mücavir kökler — 65 mücavir (231 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [طور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 29 · Sina’da bir dağın adıdır
2. [غوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 21 · Çukur
3. [نأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A3%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Ve uzaklaştı
4. [غسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Su bitkisi
5. [لمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Birbirinize dokundunuz
6. [قعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 14 · Temel demektir
7. [رجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Kir demektir
8. [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Bayır, yokuş yer demektir
9. [يمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Büyük akarsu
10. [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · İsm hurmadan yapılan içkidir
11. [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · “Sufur” süpürgedir
12. [مسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Mesih
13. [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Ona dokundu
14. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
15. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Sağ yandır
16. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
17. [فحش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B4.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Fahşa (ha) “Üns” oku atan yayın insan tarafı; “vahş” ise…
18. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · “Bürde” gocuk demektir
19. [سير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Gezerler
20. [شرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Şerareden gelen bir kelimedir
21. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Namaz
22. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
23. [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Sahr kayalık sahadır
24. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Su birikintisidir
25. [طغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Taşkınlaştıran
26. [شعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Şuurunda olurlar
27. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · İyi
28. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 11 ortak ayet · G² 5 · Kevn, tepe demektir
29. [ندو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Nedve halkın toplandığı yerdir
30. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Kadınlar
31. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Oğullar
32. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
33. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Su
34. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
35. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Ana kapının önündeki bekçidir
36. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Yaşlı adamdır
37. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Sütle dolu memedir
38. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
39. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Yüz demektir
40. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ön dişler demektir
41. [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Özel konuşmak
42. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
43. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Ateş demektir
44. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
45. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
46. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 7 ortak ayet · G² 3 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
47. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
48. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
49. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ekel pas demektir
50. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Emam ön demektir
51. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Sahip
52. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · El ve kol demektir
53. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Musa
54. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
55. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların ön ayaklarına denir
56. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Biribirini kesen yoldur
57. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
58. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Hayr : At sürüsü demektir
59. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 6 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir
60. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 11 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%86%D8%A8/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جنب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [طرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%81.md), [حيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF.md), [نأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A3%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Canlı bedeninin böğrü, yan tarafı, kaburga bölgesi ve bir nesnenin ana merkezden ayrılan yan kenarı |
| Çekirdek Özet 2 | Merkezin veya ana gövdenin yanında durma, bir kenara çekilme, çizgiyi koruyarak sakınma ve fiziksel veya hükmî olarak uzak durma |
| Çekirdek Özet 3 | Bir varlığın merkezle olan temasını kesip yana çekilmesi, mesafe koyması veya hükmî/manevi sınır sebebiyle ana eksenden ayrılması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca cinsel ilişki sonrası kirlilik veya soyut bir kaçınma olarak daraltıp bedensel yan taraf, mekânsal temas ve mesafe koyma fiziğini göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جن | Örtmek, gizlemek, ana gövdeden saklamak, sınır çekmek veya merkezden ayrışarak görünmez ya da örtülü bir sahaya geçmek; nitekim [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) gizlenme ve örtünmeyi, [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) yana yatıp eğilmeyi, [جنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%81.md) haktan bir tarafa sapmayı, [جند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AF.md) korunaklı topluluğu ve [جني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A.md) gizli olanı devşirmeyi gösterir | ب | ب harfinin içkinlik, temas ve belirli bir mahalle bağlanma niteliği eklenmesiyle soyut örtünme veya ayrılma hareketi somut bir uzva, bedenin yan cephesine ve nesnenin yanı başındaki sınır hattına odaklanmış; hem yan yana duruş hem de bu yandan ötürü oluşan mesafe anlamı sabitlenmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bir doğrultuda ilerleme, yüklenme ve bir ekseni takip etme kuvveti |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Beden hattı boyunca uzanan süreklilik, hareket esnekliği ve yönelim |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Sınırları belirli bir alan, kenar duvarı ve temas noktası |
| جنب | Taşıyıcı gövdenin uzanan sınır hattı | Canlı gövdesinin ana omurgası boyunca uzanan, hem dış etkilere temas eden hem de merkeze siper olan yan cephenin, böğrün ve bu cephe boyunca alınan mesafenin somutlaşması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İnsanın ve hayvanın böğrü, kaburga hizasındaki yan tarafı; deveyi veya atı yedeğe alıp kendi yanından yürütmek; devenin susuzluktan ciğerinin kaburgasına yapışması durumu |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Alkame b. Abede bir beytinde yabancılık ve mesafe bildiren türevi şu şekilde kullanmıştır: فلا تَحْرِمَنّي نائلاً عن جَنابةٍ / فإني امرؤٌ وَسْطَ القِبابِ غريبُ (Benden uzaklık ve yabancılık sebebiyle ihsanını esirgeme; zira ben bu çadırların arasında bir yabancıyım) |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-A'râbî'nin aktardığı erken Arapça kullanımda açlıktan iki yanı çökmüş ve yana doğru bükülerek yürüyen kişi için رَبا الجُوعُ في أَوْنَيْهِ، حتَّى كأَنـَّه / جَنِيبٌ به، إِنَّ الجَنِيبَ جَنِيبُ beyti şahit getirilmiş; ayrıca savaşa giderken atın yorulmaması için yanında yedekte götürülmesine de aynı kökten türeyen isimler verilmiştir |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça جنب kökü, Sami dillerinde genel olarak yan taraf, kenar, kaburga, kanat ve bu fiziksel konuma bağlı olarak gelişen uzaklaşma, kenara çekilme veya yabancılaşma semantik alanıyla örtüşür. İbranicede aynı kök ailesiyle eşleşen doğrudan bir fiil kökü sınırlı olmakla birlikte, yan tarafı ve kaburgayı niteleyen terimlerle anlam akrabalığı bulunur. İlgili batı Sami dillerinde ve özellikle Süryanicede yan, yön veya eğilme bildiren formlar görülür. Kökün Afro-Asyatik katmandaki çekirdeği gövdenin ana ekseninden sapan, koruyucu bir sınır oluşturan ve dışarıyla temas eden lateral (yan) yüzeydir. Arapça bu somut bedensel uzvu hem fiziksel bir bitişiklik (arkadaş, yoldaş) hem de ana kabile dairesinin dışında kalma (yabancı, cünüp, ictinab) ikiliğinde en zengin morfolojik türetimlerle korumuştur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Lane's Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | جانب, جنبة, جنابة | Bedenin yanından türeyerek yön, kenar, yabancılık, uzak durma ve ritüel arınma gerektiren hâl anlamlarına genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve İbranice yan, yön ve kaburga eksenli kökler | Ana omurgadan ayrılan yan kenar ve bu kenara bağlı mesafe algısı ortak semantik eksendir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yan cephe ve kanat göstergeleri | Beden morfolojisinden yön ve sınır kavramı türetme mekanizması | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جنب | Anlamlı | Yan taraf, böğür, kenar, uzaklaşmak | Hedef köktür; bedenin yanı, kenara çekilme, sakınma ve yabancılık bildirir | Kur'an'da geçer |
| [جبن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%86.md) | Anlamlı | Korkaklık, pıhtılaşma, peynir | İradesi gevşeyip geri çekilmek veya sütün pıhtılaşıp katılaşması; içe çekilme ile zayıf bağ taşır | Kur'an'da geçmez |
| [نجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%A8.md) | Anlamlı | Soyluluk, ağaç kabuğunu soymak | Bir şeyin özünün ve kabuğunun açığa çıkması, cömert ve asil olmak | Kur'an'da geçmez |
| [نبج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AC.md) | Anlamlı | Şişmek, kabarmak, ses çıkarmak | Derinin veya ekmeğin kabarması, tümsek oluşturması | Kur'an'da geçmez |
| [بجن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D9%86.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| [بنج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D8%AC.md) | Anlamlı | Kök, asıl, uyuşturucu ot | Bir bitkinin aslı veya bedeni uyuşturan nebat; Arapçaya Farsçadan geçmiş kabul edilir | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جنب | Merkez | Yan, kenar, mesafe koyarak sakınma | Hem yan yana olmayı hem de yana çekilip mesafe koymayı aynı anda barındıran gövde kenarı | Bedenin yanından hareketle yön, sınır ve çekilme bildirir |
| [طرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%81.md) | Komşu | Uç, kenar, sınır noktası | جنب gövdenin bütün bir yan hattını ifade ederken, [طرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%81.md) nesnenin nihai ucunu ve sınır noktasını belirtir | Nesnenin son bulduğu uç kısım |
| [حيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF.md) | Komşu | Yoldan sapma, yan çizme | جنب bilinçli ve koruyucu bir mesafe koyma iken, [حيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AF.md) doğrudan rotadan sapıp yan çizmektir | Doğrultuyu aniden terk edip eğrilmek |
| [نأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A3%D9%8A.md) | Komşu | Mutlak uzaklaşma, araya mesafe koyma | جنب yan tarafa çekilerek kendini sakınmayı anlatırken, [نأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A3%D9%8A.md) mutlak anlamda arayı açıp uzaklaşmayı bildirir | Mekânsal ve zihinsel olarak büsbütün ırak olmak |
| [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) | Zıt | Yaklaşma, bitişme, yakın olma | جنب kökünün uzaklaşma ve yana çekilme boyutunun tam aksine merkeze doğru ilerleyip mesafeyi sıfırlamaktır | Varlıklar arasındaki mesafenin kapanması |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جنب | Bedenin yanı, yön, mesafe koymak | Bedenin yanını, yanındaki nesneyi ve kenara çekilmeyi kuşatır | Kesin |
| Latince | Latus, secedere, abstinere | Yan taraf, kenara çekilmek, sakınmak | Latus fiziksel yan tarafı verirken, abstinere sakınma boyutunu karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Flank, side, avoid, abstain | Böğür, yan, sakınmak, uzak durmak | Side fiziksel konumu, avoid ve abstain ise ictinab eylemini karşılar fakat tek kelime bu iki yönü birleştirmez | Güçlü |
| Almanca | Seite, Flanke, meiden, fernhalten | Yan, böğür, kaçınmak, uzak durmak | Seite ve meiden kelimeleri kökün mekânsal ve ahlaki veçhelerini ayrı ayrı taşır | Güçlü |
| Fransızca | Flanc, côté, éviter, s'abstenir | Yan taraf, kaçınmak, kendini sakınmak | Côté yön ve kenarı, éviter ise yan çizip sakınmayı ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| جنوب | Bedenin yan tarafı, böğür | İbadet esnasında veya yatakta yatarken bedenin yanları; Âl-i İmrân [3:191](https://lisan.digital/tr/ayet/3:191.md), Secde [32:16](https://lisan.digital/tr/ayet/32:16.md), Tevbe [9:35](https://lisan.digital/tr/ayet/9:35.md) |
| جانب | Mekânsal yön, dağın veya vadinin yamacı/kenarı | Tûr dağının kutlu yanı, vadinin sağ yamacı, denizin kıyısı; Meryem [19:52](https://lisan.digital/tr/ayet/19:52.md), Kasas [28:29](https://lisan.digital/tr/ayet/28:29.md), İsrâ [17:68](https://lisan.digital/tr/ayet/17:68.md) |
| اجتنب / تجنب | Bilinçli olarak kenara çekilmek, haramdan uzak durmak | Tâğuttan, büyük günahlardan, yalan sözden ve zandan sakınma emri; Nahl [16:36](https://lisan.digital/tr/ayet/16:36.md), Hac [22:30](https://lisan.digital/tr/ayet/22:30.md), Hucurât [49:12](https://lisan.digital/tr/ayet/49:12.md) |
| جنب | Ritüel boy abdesti gerektiren cünüplük hâli | Namaza yaklaşmama ve gusül alma bağlamında hükmî uzaklık; Nisâ [4:43](https://lisan.digital/tr/ayet/4:43.md), Mâide [5:6](https://lisan.digital/tr/ayet/5:6.md) |
| الجار الجنب | Soy veya mekân bakımından uzak komşu | Hakları gözetilmesi emredilen yabancı veya evi uzaktaki komşu; Nisâ [4:36](https://lisan.digital/tr/ayet/4:36.md) |
| الصاحب بالجنب | Yanı başındaki yoldaş, yakın arkadaş | İnsanın sürekli yanında bulunan refiki, eşi veya yol arkadaşı; Nisâ [4:36](https://lisan.digital/tr/ayet/4:36.md) |
| جنب الله | Allah'ın yanı, O'nun emri, sınırı ve hakkı | Ahirette kulun ilahi emir ve sınırlara karşı gösterdiği kusuru itirafı; Zümer [39:56](https://lisan.digital/tr/ayet/39:56.md) |
| ثنى عطفه / نأى بجانبه | Kibirle yanını dönüp uzaklaşmak | Nimete erdiğinde veya hidayet çağrısı yapıldığında gururla sırt çevirmek; İsrâ [17:83](https://lisan.digital/tr/ayet/17:83.md), Fussilet [41:51](https://lisan.digital/tr/ayet/41:51.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi sıfatlar ve insan sorumluluğu | Zümer [39:56](https://lisan.digital/tr/ayet/39:56.md)'da geçen جنب الله tabirinin tevili; cisim isnat edilemeyeceği için Allah'ın emri, itaati veya hakkı olarak anlaşılması | Somut bedensel uzuv anlamından tenzih eksenli mecaza geçiş |
| Fıkıh | Taharet ve ibadet hükümleri | جنابة hâlindeki kimsenin mescide girmesi, Kur'an'a dokunması ve guslün farziyeti | Cinsel temas veya meni inzalinden doğan ve ibadete yaklaşmayı engelleyen hükmî mesafe |
| Tefsir | Ahlaki sakınma ve komşuluk hukuku | اجتناب emrinin haram kılma kesinliği ve الجار الجنب ifadesinde yakın-uzak komşu sınırının belirlenmesi | Harama yaklaşmama çizgisi ve yakınlık-uzaklık ilişkilerinin tespiti |
| Hadis | Ahlaki inziva, yarış kuralları ve sosyal mesafe | Rihan yarışında atı yedeğe alma yasağı (جنب) ve fitne anında cemiyetten kenara çekilme tavsiyesi (جنبة) | Fiziksel birliktelikten kenara çekilme veya yarışta hileli destekten sakınma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Haram-helal hududu ve ibadet temizliği | اجتناب ve طهارة | Sınır ihlalini önleme ve ibadete mesafe koyan engeli giderme | Kötülüğün sahasından yana çekilerek arınmak ve kutsal alana yanaşma ehliyetini korumak | Kesin |
| İlmi | Metodolojik tarafsızlık ve şüpheyi dışlama | جانبية | Ön yargılardan ve zandan kenara çekilme | Araştırmacının doğrulanmamış hipotezleri ve sübjektif yargıları inceleme alanının kenarına koyması | Güçlü |
| Siyasi | Bloklaşma, tarafsızlık ve marjinalleşme | حياد | Çatışan eksenlerin yanına çekilme, bağımsız hat kurma | Topluluğun fitne veya haksız savaş ortamında taraflardan uzak durarak güvenli hatta kalması | Güçlü |
| İktisadi | Riskli işlemlerden kaçınma ve haksız kazanç sınırı | احتراز | Hileli, faizli ve spekülatif alanın dışına çıkma | Üretim ve mübadelede meşru olmayan araçlara yaklaşmayıp güvenli ekonomik kenarda durma | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kartezyen koordinatlarda lateral eksen veya vektörel sapma | Bir cismin ana hareket doğrultusuna dik veya paralel olarak yan hatta kayması; sistemin ana merkezinden $y$ veya $z$ eksenine doğru oluşturulan yan mesafe | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyolojik mesafe ve tecrit mekanizması | Bireyin veya grubun norm dışı unsurlarla etkileşimi keserek yan hatta çekilmesi; yabancılaşma ve sosyal marjinallik süreçleri | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü fıkıhtaki gusül gerektiren جنابة terimine veya zihinsel bir kaçınma hissine hapsedip bedensel, yönsel ve mekânsal zeminini kaybetmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da yatakta dönülen böğürden vadinin yamacına, yanı başındaki yoldaştan uzaktaki komşuya, kibirle yanını dönen insandan bâtıldan yana çekilme tavrına kadar bütüncül bir konum ve mesafe dinamiğidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | اجتنبوا emirlerini basit bir yapmama eylemi sanmak; oysa ictinab o fiilin bulunduğu iklimden, zemininden ve çevresinden bedenen ve mekânen yan tarafa çekilip güvenli mesafe bırakmayı gerektirir |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın mekân, beden, yön ve ahlaki eylemleri nasıl aynı somut kök üzerinden kurguladığını; haramdan sakınmanın sadece kalbi değil mekânsal ve mesafeli bir tavır olduğunu gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Tâğuttan, büyük günahlardan ve fuhuştan sakınmayı emreden ahlaki-hukuki ayetlerde; teheccüd ve ibadeti tasvir eden ayetlerde ve kibir psikolojisini anlatan sahnelerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Günahın sınırında durup sadece fiili işlememenin yeterli olduğu zannını düzeltir; kökün özü gereği haramın cereyan ettiği sahadan bizzat yana çekilip mesafe koymanın zorunluluğunu ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlı gövdesinin iki yanında uzanan böğür, kaburga hizası, bir nesnenin ana merkezinden ayrılan yan kenarı ve bu kenara bitişik ya da bu kenardan ötürü uzakta duran şey.
- Soyut anlam: Bir etki, tehlike veya hüküm karşısında ana temas hattını terk ederek yan tarafa çekilme, bilinçli mesafe bırakma, yabancılaşma veya yanındakiyle bağ kurma hali.
- Sistematik karşılık: Sistemin merkez çekirdeği ile çevre unsurları arasındaki lateral koordinatın belirlenmesi; temas halindeki yakınlık (الصاحب بالجنب) ile sınır dışına çıkaran uzaklığın (اجتناب) aynı yan çizgi üzerinde dengelenmesi.
- LaTeX modeli: $$M(x, y) = \delta(x, y) \cdot \vec{u}_{\perp}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $x$ özneyi, $y$ nesne veya eylemi temsil eder. $\vec{u}_{\perp}$ ana hareket eksenine dik olan yan (lateral) yönelim vektörüdür. $\delta(x, y)$ katsayısı ise konum ilişkisini belirler; pozitif ve bitişik olduğunda yan yana duruşu ve refakati, negatif veya artan mesafe durumunda ise ictinab eylemini ve kenara çekilerek araya mesafe koymayı simgeler.

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, el-Müfredât.

## Geçtiği ayetler (31 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%86%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:191](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/3:191.md) — جُنُوبِهِمْ

الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ

Meal (IK): Onlar ki; ayakta, oturarak ve yanları üstü yatarken Allah’ı anarlar, göklerin ve yerin yaratılışını düşünürler. Rabbımız; Sen bunları boşuna yaratmadın. Sen pak ve münezzehsin. Bizi, o ateş azabından koru.

### [Nisa 4:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/4:31.md) — تَجْتَنِبُوا

إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيمًا

Meal (IK): Size yasaklanan büyük günahlardan kaçınırsanız; küçük günahlarınızı örter ve sizi şerefli bir mevkiye koyarız.

### [Nisa 4:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/4:36.md) — الْجُنُبِ · بِالْجَنْبِ

وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا

Meal (IK): Allah’a ibadet edin. O’na hiç bir şeyi ortak koşmayın. Ana-babaya da iyilik. Yakınlara, yetimlere, düşkünlere, yakın komşuya, uzak komşuya, yakın arkadaşa, yolcuya ve sağ elinizin sahib olduklarına da. Allah, kendini beğenip böbürlenenleri elbette sevmez.

### [Nisa 4:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/4:43.md) — جُنُبًا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا

Meal (IK): Ey iman edenler; sarhoşken, ne söylediğinizi bilinceye kadar, bir de cünübken -yolcu olmanız müstesnagusül yapmadıkça namaza yaklaşmayın. Eğer hasta veya yolculukta iseniz, yahut herhangi biriniz heladan gelirse veya kadınlara yaklaşıp da su bulamazsanız, temiz bir toprağa teyemmüm edin, yüzlerinize ve ellerinize sürün. Şüphesiz ki Allah; Afüvv ve Gafur olandır.

### [Nisa 4:103](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/4:103.md) — جُنُوبِكُمْ

فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلَاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا

Meal (IK): Namazı kıldıktan sonra; ayakta iken, otururken, yanlarınız üstü yatarken de Allah’ı anın. Emniyete kavuştuğunuzda; namazı dosdoğru kılın. Namaz; şüphesiz mü’minler üzerine vakitleri belli bir farz olmuştur.

### [Maide 5:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/5:6.md) — جُنُبًا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; namaza kalktığınız zaman; yüzlerinizi, dirseklerinize kadar ellerinizi yıkayın, başınıza meshedin ve topuklarınıza kadar ayaklarınızı da (yıkayın) . Eğer cünüb iseniz; hemen temizlenin. Eğer hasta olmuşsanız veya seferde iseniz; yahut heladan gelmişseniz veya kadınlara yaklaşmış da su bulamamışsanız; temiz bir toprakla teyemmüm edin. Yüzlerinizi ve ellerinizi onunla meshedin. Allah, size zorluk vermek istemez. Lakin sizi temizlemek, üzerinizde olan nimetini tamamlamak ister ki şükredesiniz.

### [Maide 5:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/5:90.md) — فَاجْتَنِبُوهُ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; içki, kumar, dikili taşlar ve fal okları; ancak şeytan işi pisliklerdir. Bunlardan kaçının ki, felaha eresiniz.

### [Tevbe 9:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/9:35.md) — وَجُنُوبُهُمْ

يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ

Meal (IK): O gün cehennem ateşinde bunların üzeri kızdırılır ve bunlarla onların alınları, böğürleri ve sırtları dağlanır. İşte bu, kendiniz için biriktirdiğiniz, tadın biriktirmiş olduğunuzu, denir.

### [Yunus 10:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/10:12.md) — لِجَنْبِهِ

وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنْبِهِ أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنَا إِلَى ضُرٍّ مَسَّهُ كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): İnsan bir sıkıntıya düşünce; yan gelip yattığı veya ayakta bulunduğu anlarda Bize yalvarıp yakarır. Biz, sıkıntısını giderince de; karşılaştığı sıkıntıdan ötürü Bize hiç yalvarmamışa döner. Böylece aşırı gidenlere işledikleri hoş görünür.

### [İbrahim 14:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/14:35.md) — وَاجْنُبْنِي

وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ

Meal (IK): Hani İbrahim demişti ki: Rabbım; bu şehri emniyetli kıl. Beni de, oğullarımı da puta tapmaktan uzak tut.

### [Nahl 16:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/16:36.md) — وَاجْتَنِبُوا

وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ

Meal (IK): Andolsun ki; her ümmete: Allah’a ibadet edin ve putlardan kaçının, diye peygamberler göndermişizdir. Allah, içlerinden kimini hidayete erdirdi. Kimi de sapıklığı hak etti. Şimdi yeryüzünde gezin de; peygamberleri yalanlayanların sonunun nasıl olduğunu görün.

### [İsra 17:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/17:68.md) — جَانِبَ

أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا

Meal (IK): Kara tarafında sizi yere batırmasından veya başınıza taş yağdırmasından emin mi oldunuz? Sonra kendiniz için bir vekil de bulamazsınız.

### [İsra 17:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/17:83.md) — بِجَانِبِهِ

وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الْإِنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ كَانَ يَئُوسًا

Meal (IK): İnsana nimet verdiğimiz vakit; yüz çevirir ve yan çizer. Başına bir kötülük gelince de ümitsiz olur.

### [Meryem 19:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/19:52.md) — جَانِبِ

وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا

Meal (IK): Ona Tur’un sağ yanından seslendik. Ve onu gizlice söyleşmek için yaklaştırdık.

### [Taha 20:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/20:80.md) — جَانِبَ

يَابَنِي إِسْرَائِيلَ قَدْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَوَاعَدْنَاكُمْ جَانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى

Meal (IK): Ey İsrailoğulları; sizleri düşmanınızdan kurtardık ve size Tur’un sağ yanını vaad eetik. Ve üzerinize kudret helvasıyla bıldırcın indirdik.

### [Hac 22:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/22:30.md) — فَاجْتَنِبُوا · وَاجْتَنِبُوا

ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعَامُ إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ

Meal (IK): İşte böyle. Kim Allah’ın haram kıldıklarına saygı gösterirse; Rabbı katında bu, onun hayrınadır. Size okunanlardan başka büyük hayvanlar helal kılınmıştır. O halde murdardan, putlardan kaçının ve yalan sözlerden çekinin.

### [Hac 22:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/22:36.md) — جُنُوبُهَا

وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذَلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Biz, kurbanlık develeri de sizin için Allah’ın nişanelerinden kıldık. Onlarda sizin için hayır vardır. Ön ayakları bağlı halde keserken üzerlerine Allah’ın adını anın. Kesilince onlardan yeyin. İsteyene de, istemeyene de verin. Şükredersiniz diye, onları böylece sizin emrinize müsahhar kıldık.

### [Kasas 28:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/28:11.md) — جُنُبٍ

وَقَالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّيهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ

Meal (IK): Onun kızkardeşine dedi ki: Onu izle, o da kimse farkına varmadan onu uzaktan gözetledi.

### [Kasas 28:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/28:29.md) — جَانِبِ

فَلَمَّا قَضَى مُوسَى الْأَجَلَ وَسَارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ نَارًا قَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ

Meal (IK): Musa süreyi doldurunca; ailesi ile birlikte yola çıktı. Tur yanında bir ateş gördü. Ailesine dedi ki: Durun, ben bir ateş gördüm. Olur ki size ondan bir haber, yahut ısınmanız için ateşten bir kor getiririm.

### [Kasas 28:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/28:44.md) — بِجَانِبِ

وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنَا إِلَى مُوسَى الْأَمْرَ وَمَا كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ

Meal (IK): Musa’ya buyruğumuzu bildirdiğimiz vakit, batı yönünde değildin sen. Görenlerden de olmamıştın.

### [Kasas 28:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/28:46.md) — بِجَانِبِ

وَمَا كُنْتَ بِجَانِبِ الطُّورِ إِذْ نَادَيْنَا وَلَكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْمًا مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ

Meal (IK): Biz seslendiğimiz vakit; sen Tur’un yanında da değildin. Fakat sen, kendinden önce onlara uyarıcı gelmeyen bir kavmi uyarman için, Rabbından bir rahmet olarak gönderildin. Olur ki onlar, düşünürler diye.

### [Secde 32:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/32:16.md) — جُنُوبُهُمْ

تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ

Meal (IK): Onların yanları yataklarından uzaklaşır. Korku ve ümid ile Rabblarına yalvarırlar. Verdiğimiz rızıklardan da infak ederler.

### [Saffat 37:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/37:8.md) — جَانِبٍ

لَا يَسَّمَّعُونَ إِلَى الْمَلَأِ الْأَعْلَى وَيُقْذَفُونَ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ

Meal (IK): Onlar Mele-i Ala’yı dinleyemezler ve her yönden sürülerek atılırlar.

### [Zümer 39:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/39:17.md) — اجْتَنَبُوا

وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوهَا وَأَنَابُوا إِلَى اللَّهِ لَهُمُ الْبُشْرَى فَبَشِّرْ عِبَادِ

Meal (IK): Tağut’a tapmaktan kaçınıp Allah’a yönelenlere; işte onlara müjde vardır. Öyleyse kullarımı müjdele.

### [Zümer 39:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/39:56.md) — جَنْبِ

أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ

Meal (IK): Kişinin: Allah’a karşı aşırı gitmemden dolayı vay bana, yazıklar olsun; gerçekten ben, alaya alanlardandım, diyeceği gün gelmezden önce.

### [Fussilet 41:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/41:51.md) — بِجَانِبِهِ

وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الْإِنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعَاءٍ عَرِيضٍ

Meal (IK): İnsana nimet verdiğimiz zaman yüz çevirir, yan çizer. Başına bir fenalık gelince de uzun uzun yalvarır.

### [Şura 42:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/42:37.md) — يَجْتَنِبُونَ

وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ وَإِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ

Meal (IK): Ve büyük günahlardan, hayasızlıktan çekinenler, öfkelendiklerinde bile bağışlayanlar içindir.

### [Hucurat 49:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/49:12.md) — اجْتَنِبُوا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلَا تَجَسَّسُوا وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; zannın bir çoğundan kaçının. Çünkü bazı zan günahtır. Birbirinizin kusurunu araştırmayın, kiminiz kiminizi arkasından çekiştirmesin. Hangi biriniz ölü kardeşinin etini yemekten hoşlanır? Bundan tiksindiniz değil mi? Allah’tan korkun, şüphesiz ki Allah; Tevvab’dır, Rahim’dir.

### [Necm 53:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/53:32.md) — يَجْتَنِبُونَ

الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّكَ وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ فَلَا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَى

Meal (IK): Onlar ki; ufak-tefek kusurları dışında günahın büyüklerinden ve hayasızlıktan kaçınırlar. Muhakkak ki Rabbın; mağfireti geniş olandır. Sizi, daha topraktan yarattığı zaman ve henüz analarınızın karınlarında cenin halinde iken sizi en iyi bilen O’dur. Kendinizi temize çıkarmayın. O; takva sahibi olanları da en iyi bilendir.

### [Ala 87:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/87:11.md) — وَيَتَجَنَّبُهَا

وَيَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَى

Meal (IK): Bedbaht olan ise ondan kaçınır.

### [Leyl 92:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/ayet/92:17.md) — وَسَيُجَنَّبُهَا

وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى

Meal (IK): En çok sakınan ise; ondan uzak tutulur.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Yan demektir.
Yan taraf demektir. Bedenin yanıdır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والنون والباء معهما
ج ن ب، ن ج ب، ب ن ج، ن ب ج، ج ب ن مستعملات
جنب:
الجُنُوُ جع الجَنبِ.
والجانِبُ والجَوانبُ معروفة.
ورجلٌ ليِّنُ الجانِبِ والجَنبِ، أي سهل القُربِ ويَجيء الجَنب في موضع الجانِب، قال:
النّاس جَنبٌ والأميرُ جَنبُ
كأنَّه عدله بجميع الناس.
وقوله عزَّ وجلَّ مُخبراً عن دُعاء إبراهيم إيّاه: "واجنُبني وبيتيَّ أن نعبدُ الأصنامَ"، أي نجِّني.
والجَنابانِ: النّاحِيتانِ.
والجَنبتان: ناحيتا كلِّ شيءٍ كجَنَبتي العسكر والنَّهر ونحوهِما، والجميعُ الجَنَباتُ.
والجَنيبةُ: كلُّ دابَّةٍ تُقادُ.
وجَنَّبتُه عن كذا فاجتَنَبَ أي تَجنَّبه، قال اللُّه عز وجلَّ: "واجنُبني وبَنيَّ أن نعبُدَ الأصنامَ".
وجَنَّبتُه أي دَفَعتُ عنه مكروهاً.
والجَنَبَة: مصدر الاجتِنابِ.
والجَنبَةُ: الناحيةُ من كلُّ شيءٍ، كأنه شِبهُ الخَلوَةِ من الناس.
ورجلٌ ذو جَنبةٍ أي ذو اعتزالٍ عن الناس، فُجتنِبٌ لهم.
والمُجانِبُ: الذي قاطع، وقد اجتنب قُربكَ.
والجانبُ: المُجتنبُ الضَّعيفُ المحقُورُ، قال العجّاج:
لا جانِبٌ ولا مُسقًّ بالغمر
والجُنابى: لُعبةٌ لهم يَتَجانبُ الغُلامانِ فيعتصمُ كلُّ واحدٍ من الآخر.
ورجلٌ أجنبِّي، وقد أجنبَ، والذَّكرُ والأنثى فيه سواءٌ، وقد يجمع في لغةٍ على الأجنابِ، قالت الخنساءُ:
يا عينُ جُودي بدمعٍ منكِ تَسكابا		وأبكي أخاكِ إذا جاورتِ أجنابا
والجارُ الجُنُبُ الذي جاوَرَكَ من قومٍ آخرين ذو جَنايةٍ لا قرابةَ له في الدارِ، ولا في النَّسبِ، قال اللُّه عزَّ وجلَّ: "والجارِ ذي القُربى، والجارِ الجُنُبِ".
والجَنُوبُ: ريحٌ تجيء عن يمين القِبلة، والجميع: الجَنائبُ، وقد جَنَبَتِ الرِّيح تَجنُبُ جُنوباً.
والجَنَبُ في الدّابَّةِ شِبهُ ظَلَعٍ.
والجَنيبُ: الأسيرُ مشدُود إلى جَنب الدابَّة.
وجَنابُ الدّارِ: ساحتها، وجَنابُ القوم ما قرب من مَحَلَّتهم.
وأخصب جَنابُ القوم.
والجَنبَة، مجزومٌ، اسم يقع على عامَّةِ الشَّجَر يُترك في الصَّيف.
ويقال: "لا جَنَبَ في الإسلام"، وهو أن يُجنب خلف الفرس الذي يُسابقُ عليه فرسٌ آخرُ عَرِيَ، فإذا بلغ قريباً من الغايةِ يُركبُ ذلك ليغلب الآخرين.
والجَنيبُ: الغريبُ، والجانبُ أيضاً.
والجَنيبُ: المَجنُوبُ.
والجَنيبُ: الذي يشتكي جَنبه.
والجَنيبُ: الذي يجتنِبك فلا يختلطُ بكَ.
وأجنَبنا منذ ثلاثٍ، أي دخلنا في الجنُوبِ.
وجُنِبنا منذُ أيّام: أثابتنا ريحُ الجنوبِ.
ويقال: أجنب فلانٌ، إذا أخذته ذاتُ الجَنبِ، وكأنَّها قرحةُ الجَنبِ.
وجَنَبَ فلانٌ في حيِّ فلانٍ، إذا نزل فيهم غريباً، يَجنُبُ.
وجَنَّبَ بنو فلانٍ فهم مُجَنِّبون، إذا لم يكن في إبلهم لبن، قال الجُميجُ:
لما رأت إبلي قلَّت حلوبتُها		وكلُّ عامٍ عليها عامُ تَجنيبِ
يُريد عام ذهاب اللبن، ويقول: كلُّ عامٍ يمرُّ بها هو عام تَجنيبِ.
ويقال: إنَّ عند بني فلانٍ لشراً مجَنباً وخيراً، أي كثير.
والمِنبُ: التُّرسُ، قال ساعِدةُ بنُ جُؤيَّة الهُذليُّ:
ضَرَبَ اللَّهيفُ لها السُّيوبَ بطغيةٍ		تُنبي العُقابَ كما يلطُّ المِجنَـبُ
ويقال: هذا لأجلٌ جَنابيٌّ: منسُوب لأهلِ جَنابٍ بأرضِ نجدٍ.
ويقال: لجَّ فلانٌ في جَنابٍ قبيحٍ، أي في مُجانفةٍ وجَنفٍ.
وأجنَبَ الرجل، إذا أصابته الجنابةُ.
ويقال: اتَّقِ اللَّه في جنبِ أخيك، ولا تقدح في شأنه، وأنشد:
خليليَّ كُنا واذكر اللَّه في جَنبي
أي في الوَقيعةِ فيَّ.
وضَرَبَه فجَنَبهُ، إذا أصاب جَنُبه.
ويقال: مَرّوا يسيرون جِنابتيه، أي ناحِيتيه. وقعد فُلانٌ إلى جَنبِ فُلانِ، وإلى جانبِ فلانٍ.
والجَأنَبُ، بالهمز، الرجلُ القصيرُ الجافي الخلقةِ، ورجلٌ جأنبٌ إذا كان كزاً قبيحاً.
وقال أمرؤ القيس:
ولا ذاتُ خلقِ إن تأملت جأنبُ
ورجل أجنَبُ، وهو البعيد منك في القَرابةِ.
وقال علقمة:
فلا تَحرِمَنّي نائِلاً عن جَـنـايةٍ		فاني امرؤٌ وسط القِبابِ غَريب
نجب: قال الخليلُ: النَّجبُ قُشور الشَّجر الغُلبِ.
ولا يقال لمِا لان من قِشر الأغصانِ نَجَبٌ.
ولا يقال: قِشرُ العُروقِ، ولكن نَجَبُ العروق، والقِطعةُ: نَجَبةٌ، وقد نَجَّبتُه تَنجيباً، وذهب فلانٌ يَنتَجبُ، أي يجمع النَّجَبَ، قال ذو الرُمّة:
كأنه رجليهِ ممّا كان من عشرِ		صقبنِ لم يتقشَّر عنهما النجبُ
وانتجبتُه، أي استخلصته واصطفيته اختياراً على غيره.
والمِنجابُ من السِّهام لما يُريَ وأصلحَ، إلا أنه لم يُرش، ولم يُنصل بعد.
وأنجَبَتِ المرأةُ إذا وَلدَت وَلَداً نجيباً، وقال الأعشى:
أنجَبَ أيام والـدهُ بـه		إذ نجلاهُ فنِعم ما نَجَلا
وامرأةٌ مِنجابٌ، أي ذات أولادٍ نُجَباءَ، ونساءٌ مناجيبُ.
والنَّجابةُ: مصدر النَّجيب من الرجال، وهو الكريمُ ذو الحَسَبِ إذا خَرَجَ خُرُوجَ أبيه في الكرمِ، والفعلُ: نَجُبَ.
ينجُبُ نجابةً، وكذلك النَّجابة في نجائِبِ الإبل، وهي عتاقُها التي يُسابقُ عليها.
نبج: نبجَتِ القبجةُ، إذا خرجت من جُحرها، دخيل.
والنَّتجُ: ضرب من الضُّراط.
ويقالُ لمن تكلَّم بما شاءَ نَبَحٌ.
والأنبج: حملُ شجرةٍ بالهند تربَّبُ بالعسل على خِلقِة الخَوجِ، مُجَرَّفٌ الرأس، يُجلبُ إلى العراق وفي جوفه نواة كنواةِ الخوجٍ، ومنه اشتقَّ الأنجِبات التي تُربَّبُ بالعسل من الأترجِّ والأهليلجَةِ ونحوها.
بنج:
البنجُ من الأدوية، مُعرَّبٌ.
جبن: الجَبُ: مثقَّل، الذي يؤكل، وتجبَّن اللَّبنُ: صار كالجُبُنِّ.
ورجلٌ جَبانٌ وامرأة جَبانةٌ، ورجال جُبناءُ ونساءٌ جَباناتٌ.
وأجبنتُه: حسبتُه جَباناً.
والجَبينُ: حرف الجَبهةِ ما بين الصُّدغين منفصلاً عن الناحيةِ، كلُّ ذلك جَبينٌ وادٌ، وبعضهم يقول: هما جَبينانِ.
والجبّانةُ واحدة، والجَبابين كثيرة.

##### Türkçe

باب **الجيم** و**النون** و**الباء** معهما
**ج ن ب**، **ن ج ب**، **ب ن ج**، **ن ب ج**، **ج ب ن** مستعملات

**جنب**:
**الجُنُوُ**: **الجَنبِ**’in çoğulu.
**الجانِبُ** ve **الجَوانبُ** bilinir.
Ve **الجانِبِ** ve **الجَنبِ**’i yumuşak olan bir adam; yani yakınlığı kolaydır; ve **الجَنب** **الجانِب**’in yerinde gelir, dedi ki:
النّاس **جَنبٌ** والأميرُ **جَنبُ**
Sanki onu bütün insanlara denk kılmıştır.
Ve O’nun (azze ve celle) İbrahim’in O’na duasını haber vererek sözü: "**واجنُبني وبيتيَّ أن نعبدُ الأصنامَ**", yani: beni kurtar.
Ve **الجَنابانِ**: iki taraf.
Ve **الجَنبتان**: her şeyin iki tarafı; ordunun ve nehrin iki yanı ve benzerleri gibi; ve hepsi: **الجَنَباتُ**.
Ve **الجَنيبةُ**: sevk edilen her binek.
Ve onu şundan **جَنَّبتُه** de, o da **فاجتَنَبَ**; yani ondan kaçındı; Allah (azze ve celle) dedi: "**واجنُبني وبَنيَّ أن نعبُدَ الأصنامَ**".
Ve **جَنَّبتُه**: yani ondan hoş olmayan bir şeyi uzaklaştırdım.
Ve **الجَنَبَة**: **الاجتِنابِ**’ın masdarı.
Ve **الجَنبَةُ**: her şeyin tarafı; sanki insanlardan bir tür tenhalık gibidir.
Ve **جَنبةٍ** sahibi bir adam; yani insanlardan uzak duruş sahibi; onlardan kaçınandır.
Ve **المُجانِبُ**: ilişkiyi kesen; ve senin yakınlığından kaçınmıştır.
Ve **الجانبُ**: kaçınan, zayıf, hor görülen; el-‘Accâc dedi:
لا **جانِبٌ** ولا مُسقًّ بالغمر
Ve **الجُنابى**: onlara ait bir oyun; iki oğlan birbirinden uzak durur da her biri ötekinden korunur.
Ve **أجنبِّي** bir adam; ve **أجنبَ**; onda erkek ve dişi eşittir; ve bir dilde **الأجنابِ** üzerine cem‘ edilir; el-Hansâ’ dedi:
يا عينُ جُودي بدمعٍ منكِ تَسكابا		وأبكي أخاكِ إذا جاورتِ **أجنابا**
Ve **الجُنُبُ** komşu: başka bir kavimden, sana komşu olan; cinayet sahibi, evde ona bir yakınlık yoktur ve nesepte de yoktur; Allah (azze ve celle) dedi: "**والجارِ ذي القُربى، والجارِ الجُنُبِ**".
Ve **الجَنُوبُ**: kıblenin sağından gelen bir rüzgâr; ve hepsi: **الجَنائبُ**; ve rüzgâr **جَنَبَتِ**: **تَجنُبُ** **جُنوباً**.
Ve binek hayvanda **الجَنَبُ**: bir tür topallık gibidir.
Ve **الجَنيبُ**: binek hayvanın yanına bağlanmış esir.
Ve **جَنابُ الدّارِ**: avlusu; ve kavmin **جَنابُ**’ı: yerleşimlerinin yakınında olan şey.
Ve kavmin **جَنابُ**’ı bereketlendi.
Ve **الجَنبَة** (cezimli): yazın bırakılan umum ağaçlara verilen bir isim.
Ve denir ki: "**لا جَنَبَ في الإسلام**"; bu, üzerinde yarışılan atın arkasına çıplak başka bir atın koşturulmasıdır; hedefe yakın varınca ona binilir de diğerlerini geçsin diye.
Ve **الجَنيبُ**: yabancı; ve **الجانبُ** da.
Ve **الجَنيبُ**: **المَجنُوبُ**.
Ve **الجَنيبُ**: yanından şikâyet eden.
Ve **الجَنيبُ**: senden kaçınan, seninle karışıp kaynaşmayan.
Ve “üç günden beri **أجنَبنا**”; yani **الجنُوبِ**’a girdik.
Ve “günlerden beri **جُنِبنا**”: bize güney rüzgârı isabet etti.
Ve denir ki: falan **أجنب** etti; ona **ذاتُ الجَنبِ** (yan hastalığı) geldiği zaman; sanki o, yanın yarasıdır.
Ve falan, falanın mahallesinde **جَنَبَ** etti; onların içinde yabancı olarak indiği zaman; **يَجنُبُ**.
Ve falanın oğulları **جَنَّبَ** etti; onlar **مُجَنِّبون**’dur; develerinde süt olmadığı zaman; el-Cumeyc dedi:
لما رأت إبلي قلَّت حلوبتُها		وكلُّ عامٍ عليها عامُ تَجنيبِ
Sütün gitmesi yılı demek ister; ve der ki: üzerinden geçen her yıl, **تَجنيبِ** yılıdır.
Ve denir ki: falanın oğullarının yanında çok **مجَنباً** şer ve hayır vardır; yani çok.
Ve **المِنبُ**: kalkan; Sâ‘ide b. Cu’eyye el-Hüzelî dedi:
ضَرَبَ اللَّهيفُ لها السُّيوبَ بطغيةٍ		تُنبي العُقابَ كما يلطُّ **المِجنَـبُ**
Ve denir ki: bu, **جَنابيٌّ** bir ecel içindir: Necd toprağında **جَنابٍ** ehline nispetlidir.
Ve denir ki: falan çirkin bir **جَنابٍ** içinde ısrar etti; yani bir **مُجانفةٍ** ve **جَنفٍ** içinde.
Ve adam **أجنَبَ** etti; **الجنابةُ** ona isabet ettiği zaman.
Ve denir ki: kardeşinin **جنبِ**’inde Allah’tan sakın; onun şanına dil uzatma; ve şu şiir okunmuştur:
خليليَّ كُنا واذكر اللَّه في **جَنبي**
Yani: bana karşı yapılan çekiştirmede.
Ve ona vurdu da onu **فجَنَبهُ**; yanına isabet ettiği zaman.
Ve denir ki: geçtiler, onun iki yanını yürüyerek; yani iki tarafını. Ve falan, falanın **جَنبِ**’ine oturdu; ve falanın **جانبِ**’ine.
Ve **الجَأنَبُ** (hemzeli): yaratılışı kısa, kaba adam; ve **جأنبٌ** bir adam: çelimsiz, çirkin olduğu zaman.
İmru’ul-Kays dedi:
ولا ذاتُ خلقِ إن تأملت **جأنبُ**
Ve **أجنَبُ** bir adam: akrabalıkta senden uzak olan.
‘Alkame dedi:
فلا تَحرِمَنّي نائِلاً عن جَـنـايةٍ		فاني امرؤٌ وسط القِبابِ غَريب

**نجب**: el-Halîl dedi: **النَّجبُ**, kalın ağaçların kabuklarıdır.
Ve dalların kabuğundan yumuşak olana **نَجَبٌ** denmez.
Ve “köklerin kabuğu” denmez; fakat “köklerin **نَجَبُ**’ı” denir; ve parça: **نَجَبةٌ**; ve onu **نَجَّبتُه**: **تَنجيباً**; ve falan **يَنتَجبُ** diye gitti; yani **النَّجَبَ**’ı toplar; Zû’r-Rumme dedi:
كأنه رجليهِ ممّا كان من عشرِ		صقبنِ لم يتقشَّر عنهما **النجبُ**
Ve onu **انتجبتُه**; yani onu ayıkladım ve başkasına tercih ederek seçtim.
Ve **المِنجابُ** oklardan: gösterilip düzeltilmiş olan içindir; ancak henüz tüylenmemiştir ve henüz temrenlenmemiştir.
Ve kadın **أنجَبَتِ**: soylu bir çocuk doğurduğu zaman; el-A‘şâ dedi:
أنجَبَ أيام والـدهُ بـه		إذ نجلاهُ فنِعم ما نَجَلا
Ve **مِنجابٌ** bir kadın: yani **نُجَباءَ** çocuklar sahibi; ve kadınlar: **مناجيبُ**.
Ve **النَّجابةُ**: erkeklerden **النَّجيب**’in masdarıdır; o, kerem bakımından babasının çıkışı gibi çıktığı zaman, soylu, hasep sahibi kimsedir; fiil: **نَجُبَ**.
**ينجُبُ**: **نجابةً**; ve develerin **نجائِبِ**’inde de **النَّجابة** böyledir; onlar, üzerinde yarışılan seçkin develeridir.

**نبج**: **نبجَتِ القبجةُ**: deliğinden çıktığı zaman; dâhildir (yabancı).
Ve **النَّتجُ**: yellenmenin bir türü.
Ve dilediği gibi konuşana **نَبَحٌ** denir.
Ve **الأنبج**: Hind’de bir ağacın meyvesi; bal ile reçel yapılır; **الخَوجِ**’un yaratılışı üzeredir; başı soyulmuştur; Irak’a getirilir; içinde **الخوجٍ** çekirdeği gibi bir çekirdek vardır; ondan, **الأترجِّ** ve **الأهليلجَةِ** ve benzerlerinden bal ile reçel yapılan **الأنجِبات** türetilmiştir.

**بنج**:
**البنجُ** ilaçlardandır; Arapçalaştırılmıştır.

**جبن**: **الجَبُ**: ağırlaştırılmıştır; yenilen şeydir; ve süt **تجبَّن** etti: **الجُبُنِّ** gibi oldu.
Ve **جَبانٌ** bir adam ve **جَبانةٌ** bir kadın; ve erkekler: **جُبناءُ**; ve kadınlar: **جَباناتٌ**.
Ve onu **أجبنتُه**: onu **جَباناً** sandım.
Ve **الجَبينُ**: şakakların arasındaki, yan taraftan ayrılmış olarak alın kenarıdır; bunun hepsi **جَبينٌ**’dir, tekil; ve bazısı der ki: ikisi **جَبينانِ**’dır.
Ve **الجبّانةُ** bir tanedir; ve **الجَبابين** çoktur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجَنْبُ معروفٌ. تقول: قعدت إلى جنْب فلان وإلى جانب فلان بمعنىً. والجَنْبُ: الناحية. وأنشد الأخفش:
الناسُ جضنْبٌ والأميرُ جَنْبُ
الصاحب بالجنب: صاحبك في السفر. وأما الجار الجُنُبُ فهو جارك من قوم آخرين. والجانب: الناحية، وكذلك الجَنَبَةُ، تقول: فلان لا يَطوُ بجَنْبَتِنا. وجانَبَه وتجانبه وتجنَّبه واجتنبه كلُّهُ بمعنى. ورجلٌ أجنبيُّ وأجنبُ وجَنَبٌ وجانب كلُّه بمعنى. وضربه فجنَبَه، أي كسر جنبه. وجنَبءتُ الدابَّةَ، إذا قُدْتَها إلى جنبك. وكذلك جنَبْتُ الأسيرَ جَنَبَاً بالتحريك. ومنه قولهم خَيْلٌ مُجَنَّبَةٌ؛ شُدِّدَ للكثرة. وجنَبْتُه الشيء وجنَّبْتُهُ بمعنىً، أي نَحَّيْتُهُ عنه. قال الله تعالى: "واجنُبْني وبَنيَّ أنْ نَعبدَ الأصنامَ". والجَناب، بالفتح: القِناء، وما قَرُبَ من مَحَلَّةِ القوم؛ والجمع أجْنِبَةٌ. يقال: أخْصَبَ جَنابُ القومِ، وفلانٌ خصيبُ الجَنابِ، وجَديبُ الجَنابِ. وتقول: مَرُّوا يسيرون جَنابَيْهِ، أي ناحيتَيه. وفرسٌ طَوْعُ الجِنابِ بكسر الجيم، إذا كان سلس القياد. ويقال أيضاً: لَجَّ فلان في جِنابٍ قبيح، إذا لج في مُجانَبَةِ أهلِه. وجنَّبَ القومُ، إذا قَلَّتْ ألبانُ إبِلِهم. قال الجُمَيْحُ بن مُنقِذ يذكر امرأته:
لَمَّا رأت إبلي قَلَّتْ حَلوبَتُها		وكلُّ عامٍ عليها عامُ تجنيبِ
والتجنيب أيضاً: انحناءٌ وتوتيرٌ في رجل الفرس، وهو مُسْتَحَبٌّ. قال أبو دُوادُ:
وفي اليدين إذا ما الماءُ أسْهلَهاثَنْيٌ قليلٌ وفي الرِجْلَينِ تَجنيبُ
والجَنيبَةُ: بالدابةُ تُقادُ. وكل طائعٍ منقاد جنيبٌ. والأجنب: الذي لا ينقاد. ولجَنيبة: العَليقة، وهي الناقة تعطيها القومَ ليَمْتاروا لك عليها. قال الراجز:
رِكابُهُ في القوم كالجنائبِ
أي ضائعة لأنه ليس بمصلحٍ لمَالِهِ. والجنيبُ: الغريب. وجَنَبَ فلان في بني فلان يَجْنُبُ جَنابَةً، إذا نزل فيهم غريباً، فهو جانبٌ، والجمع جُنَّابٌ. يقال: نِعْمَ القومُ هم لِجارِ الجَنابَةِ، أي لِجارِ الغُرْبَةِ. وقول الشاعر علقمة بن عَبَدة:
فلا تَحْرِمَنِّي نائلاً عن جَـنـابَةٍ		فإنّي امرؤٌ وَسْطَ القِبابِ غريبُ
أي عن بُعْدِ. والجَنْبَةُ: جِلدةٌ من جَنْبِ البعير. يقال أعطني جَنْبَةً أتَّخِذْ منها عُلْبَةً. ونزل فلان جَنْبةً أي ناحيةً واعتزل الناسَ. والجَنْبَةُ: اسمٌ لكل نَبْتٍ يَتَرَبَّلُ في الصيف. يقال مُطِرْنا مطراً كَثُرَتْ منه الجَنْبَةُ. ورجل جُنُبٌ من الجَنابَة، يستوي فيه الواحد والجمع والمؤنث، وربّما قالوا في جمعه أجنابٌ وجُنُبون. تقول منه: أجنبَ الرجل وجَنُبَ أيضاً بالضم. والجَنوبُ: الريح التي تقابل تقابل الشَمال. تقول: جَنَبَتِ الريحُ، إذا تحوَّلَتْ جنوباً. وسحابةٌ مجنوبةٌ، إذا هبَّت بها الجَنوبُ. والمجنوب: الذي به ذاتُ الجَنْبِ، وهي قَرحةٌ تصيب الإنسانَ دخلَ جنبه. وقد جَنَبَ وأجنب القومُ، إذا دخلوا في ريح الجَنوبِ. وجُنِبوا أيضاً، إذا أصابهم الجَنوبُ فهم مجنوبون. وكذلك القول في الصَبا والدَبور والشَمال. والمِجْنَبُ بالكسر: التُرْسُ. والمَجْنَبُ، بالفتح: الشيء الكثير. يقال: إنّ عندنا لخيراً مَجْنَباً وشرّاً مَجْنَباً، أي كثيراً. والجَنَبُ بالتحريك الذي نُهيَ عنه: أن يَجْنُبَ الرجلُ مع فرسه عند الرِهانِ فرساً آخر لكي يتحول عليه أن خاف أن يُسْبَقَ على الأول. والجَنَبُ أيضاً: مصدر قولك جَنِبَ البعيرُ بالكسر يَجْنَبُ جَنَباً، إذا ظَلَعَ من جنْبه.

##### Türkçe

**الجَنْبُ** bilinir. Dersin ki: Falanın **جنْب**’ine ve falanın **جانب**’ına oturdum; bir mânâ ile. Ve **الجَنْبُ**: taraf. Ve el-Ahfeş inşad etti:
insanlar **جضنْبٌ** ve emir **جَنْبُ**

**الصاحب بالجنب**: yolculukta senin arkadaşın. Amma **الجار الجُنُبُ** ise, başka bir kavimden olan komşundur. Ve **الجانب**: taraf; bunun gibi **الجَنَبَةُ** de; dersin ki: Falan bizim **جَنْبَتِنا**’mıza (yanımıza) yaklaşmaz. Ve **جانَبَه** ve **تجانبه** ve **تجنَّبه** ve **اجتنبه** hepsi bir mânâ iledir. Ve **أجنبيّ** bir adam ve **أجنبُ** ve **جَنَبٌ** ve **جانب** hepsi bir mânâ iledir. Ve ona vurdu da onu **جنَبَه**; yani onun yanını kırdı. Ve **جنَبءتُ الدابَّةَ**, onu yanına sürdüğün zaman. Ve bunun gibi **جنَبْتُ الأسيرَ جَنَبَاً** (hareke ile). Ve ondan onların sözü: **خَيْلٌ مُجَنَّبَةٌ**; çokluk için şeddelendi. Ve **جنَبْتُه** şeyi ve **جنَّبْتُهُ** bir mânâ iledir; yani onu ondan uzaklaştırdım. Allah Teâlâ dedi ki: “**واجنُبْني وبَنيَّ أنْ نَعبدَ الأصنامَ**”. Ve **الجَناب** (fetih ile): kanal; ve kavmin mahallesine yakın olan şey; cem‘i **أجْنِبَةٌ**. Denir: Kavmin **جَنابُ**’ı bereketlendi; ve falan **خصيبُ الجَنابِ**, ve **جَديبُ الجَنابِ**. Ve dersin ki: **جَنابَيْهِ**’inde yürüyerek geçtiler; yani iki tarafında. Ve **طَوْعُ الجِنابِ** (ج harfinin kesriyle) bir at: eğer yulara yumuşak (kolay) ise. Ve ayrıca denir: Falan çirkin bir **جِنابٍ** içinde inat etti; eğer ehline **مُجانَبَةِ**’de inat ettiyse. Ve kavim **جنَّبَ** etti; develerinin sütleri azaldığı zaman. el-Cümeyh b. Munkız, karısını anarak dedi:
develerimin sağımı azaldığını görünce		ve her yıl onun üzerinde **تجنيب** yılı

Ve **التجنيب** de: atın bacağında bir eğilme ve germe; ve o müstehaptır. Ebû Düvâd dedi:
iki elde, su onu kolaylaştırdığı vakit		az bir bükülme; ve iki bacakta **تَجنيبُ**

Ve **الجَنيبَةُ**: sürülen binek hayvanı. Ve her itaatkâr, boyun eğen **جنيبٌ**’dir. Ve **الأجنب**: boyun eğmeyen kimsedir. Ve **لجَنيبة**: yem; o, kavme onun üzerinde sana azık temin etsinler diye verdiğin dişi devedir. er-Râciz dedi:
onun binekleri kavmin içinde **الجنائب** gibidir

yani zayi olmuş; çünkü malını ıslah edici değildir. Ve **الجنيبُ**: garip. Ve falan, falan oğulları içinde **جَنَبَ** eder, **يَجْنُبُ جَنابَةً**; onların içinde garip olarak konakladığı zaman; o hâlde o **جانبٌ**’dır; cem‘i **جُنَّابٌ**. Denir: **جارِ الجَنابَةِ** için ne güzel kavimdir onlar; yani gurbet komşusu için. Ve şair Alkame b. Abede’nin sözü:
beni bir **جَـنـابَةٍ**’den bir bağışı esirgeme		çünkü ben kubbelerin ortasında bir garibim

yani bir uzaklıktan. Ve **الجَنْبَةُ**: devenin yanından bir deridir. Denir: Bana bir **جَنْبَةً** ver; ondan bir kutu edineyim. Ve falan **جَنْبةً** indi; yani bir taraf; ve insanlardan ayrıldı. Ve **الجَنْبَةُ**: yazın bitip yayılan her bitkinin adıdır. Denir: Biz bir yağmurla yağmurlandık; ondan **الجَنْبَةُ** çoğaldı. Ve **جُنُبٌ** bir adam, **الجَنابَة**’den; onda tekil, çoğul ve müennes eşit olur; ve bazen onun cem‘inde **أجنابٌ** ve **جُنُبون** derler. Ondan dersin: Adam **أجنبَ** etti ve **جَنُبَ** da (zamme ile). Ve **الجَنوبُ**: **الشَمال**’e karşı olan rüzgâr. Dersin ki: Rüzgâr **جَنَبَتِ**; güneye döndüğü zaman. Ve **سحابةٌ مجنوبةٌ**: eğer **الجَنوبُ** onu estirdiyse. Ve **المجنوب**: onda **ذاتُ الجَنْبِ** olan kimsedir; o, insanı isabet eden, yanına giren bir yaradır. Ve kavim **جَنَبَ** etti ve **أجنب** etti; **الجَنوبِ** rüzgârına girdikleri zaman. Ve **جُنِبوا** da; eğer **الجَنوبُ** onlara isabet ettiyse; o hâlde onlar **مجنوبون**’dur. Ve **الصَبا** ve **الدَبور** ve **الشَمال** hakkında söz de böyledir. Ve **المِجْنَبُ** (kesr ile): kalkan. Ve **المَجْنَبُ** (fetih ile): çok olan şey. Denir: Şüphesiz yanımızda çok **خيراً مَجْنَباً** ve çok **شرّاً مَجْنَباً** vardır; yani çok. Ve **الجَنَبُ** (hareke ile) nehyedilen şeydir: erkeğin, yarışta atıyla birlikte başka bir atı **يَجْنُبَ** etmesi; birincide geçilmekten korkarsa ona (ötekine) yönelsin diye. Ve **الجَنَبُ** ayrıca: senin “deve **جَنِبَ** etti” (kesr ile) sözünün masdarıdır; **يَجْنَبُ جَنَباً**; eğer yanından topalladıysa.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ن ب
جنب ، جبن ، نجب ، نبج ، بنج : مستعملات .
جنب : قال الله جلّ وعزّ : ( تَشْعُرُونَ أَن تَقُولَ نَفْسٌ ياحَسْرَتَى عَلَى مَا فَرَّطَتُ فِى جَنبِ اللَّهِ وَإِن كُنتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ ) ( الزمر : 56 ) .
سَلمة ، عن الفرّاء : الجَنْبُ : القُرْب ، وقوله : ( ياحَسْرَتَى عَلَى مَا فَرَّطَتُ فِى جَنبِ ( . أي
في قُرْبِ الله وجواره ، قال والجَنْبُ : معظمُ الشيء وأكثرُه ، ومنه قولهم : هذا قليل في جَنْبِ مودَّتك .
وقال ابن الأعرابيّ في قوله : ( فَرَّطَتُ فِى جَنبِ ( : في قُرْب الله ، من الْجَنَبَةِ .
وقال الزّجاج : معناه عَلَى ما فَرَّطَتْ في الطريق الذي هو طريقُ الله الذي دَعاني إليه ، وهو توحيدُ الله ، والإقرار بنبوَّةِ رسوله ( صلى الله عليه وسلم )
وقال سعيد بن جُبَير في قوله : ( وَالصَّاحِبِ بِالجَنْبِ ( هو الرَّفيق في السَّفر ، ) وَابْنِ السَّبِيلِ ) ( النساء : 36 ) : الضَّيْف ، وهو قولُ عِكْرِمة ومُجاهد وقتادة .
ويقال : اتَّقِ الله في جَنْب أَخيكَ ، ولا تَقْدَح في شأنه ، وأنشد الليث :
خلِيلَيَّ كُفَّا واذكرا الله في جنْبِيْ
أي في الوَقِيعَةِ فيَّ .
وقال أبو إسحاق في قوله جلّ وعزّ : ( وَإِن كُنتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُواْ ) ( المائدة : 6 ) .
يقال للواحد : رجُلٌ جُنُبٌ ، وامرأةٌ جُنُب ، ورجلان جُنُبٌ ، وقَوْمٌ جُنُبٌ ، كما يقال : رجلٌ رِضاً ، وقومٌ رِضاً ، وإنما هو على تأويل ذوِي جُنب ، فالمصْدَرُ يقومُ مقام ما أُضيف إليه . ومن العرب من يُثَنِّي ويجمع ويجعل المصدر بمنزله اسمِ الفاعل ، وإذا جُمعَ جُنُب قيل في الرّجال : جُنُبُون ، وفي النساء : جُنُبَات ، وللاثنين : جُنُبَان .
سلمة عن الفرّاء : يقال من الجنَابة أَجْنَبَ الرجل وجنِب ، وجنَّب ، وتَجَنَّب .
شمر : قال الفراء : أجنبت المرأةُ الرّجلَ إِذا ألْزَمهَا الجنابة ، وكذلك كلُّ شيء يُجْنِب شيئاً .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أَجْنَبَ : تَبَاعَدَ .
وروي عن ابن عباس ، أنه قال : الإنسان لا يُجْنب ، والثَّوْبُ لا يُجنب ، والماء لا يُجنب ، والأرض لا تُجنب ، وتفسيره : أَنَّ الجُنُب إذا مَسَّ رَجُلاً لا يُجْنِب ، أي لم يَنجُسَ بمُماسة الجُنب إياه ، وكذلك الثَّوْبُ إذا لَبِسَه الْجُنب لم يَنجس ، والأرض إذا أَفضى إليها الجُنُب لم تَنجس ، والماء إذا غَمَس الجُنُب فيه يده لم يَنجس .
وقيل للجُنُب : جُنُب ، لأنه نُهِيَ أن يَقْرَبَ مواضعَ الصلاة ما لم يتطَهَّر فتجنَّبها وَأَجنب عنها ، أي بَعُدَ .
وفي الحديث : ( لا جَنَبَ ، ولا جلب ) .
وهذا في سِباق الخيل والجَنبُ : أن يَجْنبُ فَرساً عُرْياً إلى فَرسه الذي يُسابق عليه ؛ فإذا فَتَرَ المركوبُ تَحوَّل على المجْنوبُ .
وقد مرَّ تفسير قوله : ( لا جَلَب ) في الباب قبله .
وأخبرني المنذريّ عن الشّيخيّ عن الرياشيّ في تفسير قوله ( لا جَنب ) . قال : الجَنبُ أن يكون الفرسُ قد أعْيا فيؤتى
بفرسٍ مُرَيَّح فيجري إلى جنبه ليجري الآخر بجريه كأنه يُنشِّطه .
ويقال : جَنَبتُ الْفَرس أَجْنُبُه جَنباً إذا قُدْتَه .
وفي حديث أبي هريرة أنَّ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) بعث خالدَ بن الوليد يوم الفَتح على المُجنِّبة اليمنى ؛ والزُّبير على المُجَنِّبة اليسرى ، وجعَلَ أبا عُبيدة الحُسَّر وهم البياذقة .
قال شَمِر : قال ابنُ الأعرابيّ ، يقال : أَرْسَلوها مُجَنَّبين ، أي كتيبتين أَخذتا ناحِيَتي الطَّريق .
وقال غيره : المُجَنِّبة اليمنى هي : مَيْمَنَة العَسْكَر ؛ والمُجنِّبة اليسرى . هي الميْسرة ، والحسَّرُ : الرَّجَّالة .
وقال الأصمعيّ : يقال : نَزَل فلانٌ جَنْبةً يا هذا ، أي ناحية .
وقال عمر في أَمْر النساء : ( عليكم بالجَنْبة ، فإنها عفاف ) .
وقال الراعي :
هَمّان باتا جَنْبةً ودَخِيلاً
وقال اللّيث : رجلٌ ذو جَنْبَة أي ذُو عُزْلَة من النّاس .
وقال شَمِر : جَنَبَتَا الوادِي ناحِيتاه ، وكذلك جِنَاباه وَضِيفاه . ويقال : أَصابنا مَطرٌ نَبَتت عنه الجَبَبَة .
قلت : والجَنْبَةُ اسمٌ واحد لنُبُوتٍ كثيرة ، هي كلُّها عُرْوَة ، سُمِّيت جَنْبة لأنّها صَغُرت عن الشجر الكبار ، وارتفعت عن التي لا أَرومه لها في الأرض ، فمن الجَنْبة : النَّصِيّ ، والصِّلِّيان ، والعَرْفج ، والشّيح والمَكْر والجدَر وما أشبهها مما له أَرُومة تبقى في المحل ، وتَعْصِمُ المال .
وقال الأصمعيّ : يقال : أَعْطني جَنْبة ، فيعطيه جِلْداً فيتّخِذُه عُلْبَه .
والجَنْوب من الرِّياح : حارَّة ، وهي تَهْبّ في كلِّ وقت ، ومَهَبُّها ما بين مَهَبّي الصَّبا والدَّبُّور ، على صوب مَطْلعَ سُهَيل ، وجمع الجَنُوب : أَجْنُب ، وقد جَنَبَت الريحُ تَجْنُبُ جُنُوباً .
قال ابن بُزرْج : ويقال : أَجْنبْت أيضاً .
وقال الأصمعيّ : سَحابةٌ مَجْنوبَةُ : هبتَّ بها الجَنوب ؛ وأَجْنَبْنَا منذُ أَيام ، أي دَخَلنا في الجنوب ، وجُنِبْنا ، أي أَصابَتنا الجَنوب .
وقال ابن السِّكِّيت : قال الأصمعيّ مَجيءُ الجَنوبُ ما بين مَطلَعَ سُهَيلٍ إلى مطلع الشمس في الشّتاء .
قال وقال عُمارة : مَهَبّ الجنوب ما بين مَطْلَع سُهَيل إلى مَغْرِبِه .
ويقال : جُنِبَ فلان ؛ وذلك إذا ما جُنبَ إلى دَابَّة والجَنببةُ : الدَّابةُ تُقاد ، وقد جَنِبَت الدابةُ جَنَباً ، وفَرَسٌ طَوْعُ الجَنب والجِناب ، وهو الذي إذا جُنب كان سَهْلاً مُنقاداً وجَنب فلان في بني فلان ، إذا نَزل
فيهم غَرِيباً يَجنِب ويَجنُب .
ومن ثَمَّ قيل : رجل جانِبٌ ؛ أي غريب ، والجميع جُنّابٌ ، ورجل جُنُب غريب ، والجميع أَجْناب .
ويقال : نِعْمَ الْقَوْمُ هُمْ لِجارِ الجنَابَة ، أي لجارِ الغُرْبة .
وجَنِب البعيرُ جَنَباً إذا طَلَعَ من جنْبه .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الجَنب أن يَعطَشَ البعيرُ عَطَشاً شديداً حتى تلتصق رِئته بجَنبه ؛ وقد جَنَب جنباً .
قال ذو الرمة :
كأَنهُ مُسْتَبان الشَّكِّ أو جَنب
وجَنَّب بنو فلان ؛ فهم مُجَنِّبون ، إذا لم يكن في إِبلهم لَبن .
وقال الْجُمَيح :
لما رأت إِبِلى قَلّتْ حَلوبتُها
وكلُّ عامٍ عليها عامُ تجَنيب
يقول : كلُّ عام يمرُّ بها ، فهو عام قِلّةٍ من اللبن .
سَلمة ؛ عن الفرَّاء ؛ قال : الجَنابُ الجانِب ، وجمعه أجْنبه .
ابن السِّكّيت : الجَنيبة صُوف الثَّنِيِّ والعقِيقةُ : صُوفُ الجذَع .
قال : والجنيبة من الصُّوف أفضلُ من العَقيقة وأكثر .
قال : والجَبَنية النَّاقَةُ يُعطيها الرَّجلُ القومَ يمتارون عليها له ، وهي العَلِيقَة .
أبو عبيد عن أبي عمرو : المَجنَبُ الخيْرُ الكثير .
يقال : خَيْرٌ مَجْنَبٌ .
وقال كثَيِّر :
وإذْ لا ترى في الناس شَيْئاً يَفُوقُها
وفيهنّ حُسْنٌ لو تَأَمَّلتَ مَجْنَبُ
قال شمر : والمَجْنَبُ ، يقال في الشَّر إذا كَثُر ، وأنشد :
وكُفْراً ما يُقوَّجُ مَجْنَبَا
والمِجْنَبُ : التُّرْس ، قال ساعدة :
صَب اللَّهِيفُ السُّبُوبَ بطَغْيةٍ
تُنْبِي العُقاب كما يُلَطُّ المِجْنَبُ
عَنَى باللَّهيف الْمُشْتار ، وسُبُوبُه : حِبالُه التي يُدَلَّى بها إلى العَسَل ، والطَّغْيَةُ : والصَّفَاةُ الْمَلْساء .
أبو عبيد ، عن أبي عمرو : المُجَنَّبُ من الخيل : البعيد ما بين الرجلين من غير فَجج ، وهو مَدْح .
وقال أبو عُبيدة : التّحْنِيبُ : أن يُنَحِّي يديه في الرّفع والوَضْع . وقال الأصمعيّ : التَّجْنِيب بالجيم في الرِّجْلين ، والتَّحْنِيب بالحاء في الصُّلْتِ واليدين .
والجِنابُ : أَرْض معروفَةٌ بنَجْد .
ويقال : لَجَّ فلان في جِنابٍ قَبيح ، أي في مُجانَبَةِ أَهْلِه ، وضَرَبه فَجَنَبَه ، إذا أَصابَ جَنْبَه .
وأخْصَبَ جَنابُ القوم بفتح الجيم ، وهو ما حَوْلهم .
ويقال : مَرُّوا يسيرون جِنابَيْه ، وجِنَابَتيْه ، وَجَنَبَتَيْه أي ناحِيَتَيْه ، وقَعَدَ فلان إلى جَنْبِ فلان ؛ وإلى جانب فلان .
ابن الأعرابي : جَنِبْتُ إلى لقائك ، وغَرِضْتُ إلى لِقائك جَنَباً ، وغَرَضاً ، أي قَلِقْتُ من شدَّة الشَّوْق إلَيْك .
وذَاتُ الْجَنب : عِلَّةٌ صَعْبَةٌ ، تأخُذُ في الجَنب .
وقال ابن شُميل : ذاتُ الجَنْب هي الدُّبَيْلة ، وهي قَرْحَةٌ قبيحة تثقبُ البطن ، وربما كَنَوْا عنها فقالوا : ذاتُ الجَنْب ، قال : وجَنِبَت الدَّلْوُ تَجْنِبُ جَنَباً ، إذا انقطعت منها وَذَمَةٌ ، أَوْ وَذَمتان فمالَت .
سلمة ، عن الفراء : الجَناب الجانب ، وجمعه أَجْنِبَة .
وقال الليث : رجل ليّن الجانب والجَنْب ، أي سهل القُرْب ، وأنشد :
الناسُ جَنْبٌ والأمير جَنب
كأنه عدلَه بجميع الناس . وقوله عزْ وجَلَّ مُخْبِراً عن دعاء إبراهيم إياه : ( وَاجْنُبْنِى وَبَنِىَّ أَن نَّعْبُدَ الاَصْنَامَ ) ( إبراهيم : 35 ) أي نَجِّني .
يقال : جَنَبتُه الشَّرَّ وأجْنَبتُه ، وجَنَّبتُه بمعنى واحد ، قاله الفراء والزجاج وغيرهما .
وقال الليث : الجَأْنب بالْهمز ، الرَّجل الْقَصِيرُ الجافي الخِلقة ، ورجل جأنب إذا كان كزّاً قَبيحاً .
وقال امرؤ القيس :
ولا ذاتُ خَلْقٍ إنْ تأَمَّلتَ جَأَنب
قال : والجُنابيَ ، لُعْبةٌ لهم ، يتَجانَب الغُلامان فَيعتَصِمُ كل واحد من الآخر .
ورَجلٌ أَجْنب : وهو الْبَعيد منك في القَرابة ، وأَجْنبيُّ مثله ، والجارُ الجُنب ، هو الذي جاوَرَك ونَسَبُه في قومٍ آخرين .
وقال علقمة :
فلا تَحْرِمَنِّي نائِلاً عن جَنَابَةٍ
فإني امرؤٌ وَسْط القِبابِ غَريبُ
وقال أبو عمرو في قوله : ( عن جَنَابَةٍ ) أي بعد غُرْبَةٍ .
ويقال : نِعْمَ القوم هم لِجَارِ الجَنَابَة ، أي لِجار الغُرْبَة ، والجنَابة : ضِدُّ القَرابة .
وفي الحديث : ( المَجْنُوبُ في سَبِيلِ اللَّهِ شَهيد ) .
قيل : المجنُوبُ ، الذي به ذَات الجَنْب ، يقال : جُنِبَ فهو مَجْنُوب ، وصُدِرَ فهو مَصْدُور ، ويقال : جَنِبَ جَنَباً ، إذا اشتكى جَنْبَه ، فهو جَنِب .
كما يقال : رجل فَقِرٌ وظَهِرٌ ، إذا اشتكى ظَهْره وفَقارَه .
جبن : في الحديث : أنَّ النَّبي ( صلى الله عليه وسلم ) احتضَنَ أَحَدَ ابْنَيْ بِنْتَه ، وهو يقول : ( إنكم
لَتُجِّبنُون ، وتُبَخِّلون ، وتُجَهِّلُون ، وإنكم لمن رَيْحان الله ) .
يقال : جَبَّبْتُ الرّجل ، وبَخَّلْتُه ، وجَهَّلْتُه ، إذا نَسَبْته إلى الجُبن ، والبُخل ، والجهل .
وأَجْبَنْتُه ، وأَبُخَلْتُه ، وأَجْهَلْتُه ، إذا وَجدْتَه جَباناً بَخيلاً جاهلاً ، يريد : أن الولد لما صار سبباً لجُبن الأب عن الجهاد ، وإنْفاق المال ، والافْتِتان به ، كان كأَنَّه نَسَبَه إلى هذه الخلال ، ورماه بها ، وكانت العرب تقول : ( الولد مجْنَبَةٌ مَبْخَلَة ) .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ ، عن المُفَضَّل : العرب تقول : فلانٌ جَبَان الكلب ، إذا كان نهايةً في السَّخاء ، وأنشد :
وأَجْبَنُ مِنْ صَافِرٍ كَلْبُهُمْ
وإنْ قَذَفَتْهُ حَصَاةٌ أَضافا
قذفته : أصابته . أضاف : أي فرّ وأَشْفَق .
أبو زيد : امرأةٌ جَبان وجَبانَة .
وقال اللّيث : رجلٌ جَبان ، وامرأَة جَبانة ، ورجال جُبناء ، ونساء جَبانات .
قال : وأَجْبَنْتُه ، حَسِبْتُه جَباناً .
والجبين : حرف الجَبْهة ما بين الصُّدْغَيْن ، عِدَاءَ النّاصية ، كل ذلك جبين واحد .
قال : وبعضٌ يقول هما جَبينان .
قلت : وعلى هذا كلام العرب ، والجبهة بين الجبينين .
وقال الليث : جَبّانَةٌ واحدةٌ ، وجَبَابِينُ كَثِيرة .
وقال شِمر : قال أبو خَيْرَة : الجَبَّان ما اسْتَوى من الأرض في ارتفاع ، ويكونُ كريمَ المَنْبِت .
وقال ابنُ شُميل : الجَبَّانَة ما استوى من الأرض ومَلُسَ ولا شَجَر فيه ، وفيه آكامٌ وجِلاهٌ ، وقد تكون مستويةٌ لا آكامَ فيها ولا جِلاه ، ولا تكونُ الجَبَّانَةُ في الرَّمْل ولا في الجبل ، وقد تكون في القِفاف والشَّقائق ، وكل صحراءَ جَبَّانة .
وقال الليث : الجُبُنُّ مُثَقَّل الذي يؤكل ، الواحدة جُبُنَّة ، وقد تَجَبَّنَ اللّبن ، إذا صارَ كالجُبُنِّ .
ورُوي عن محمد بن الحنفية ، أنه قال : كُلِ الْجُبُنَّ عُرْضاً ، رواه أبو عُبيد بتشديد النون ، ويقال : اجْتَبَنَ فلانٌ اللّبَن ، إذا اتخذه جُبُنّاً .
نجب : قال الليث : النَّجَبُ قُشُورُ الشَّجر ، ولا يُقال لما لاَنَ من قِشْرِ الأغْصَان نَجَب ، ولا يُقال قِشْرُ العُروق ، ولكن يقال : نَجَبُ العُروق ، والقِطعة منه نَجَبَةٌ ، وقد نَجَّبْتُه تَنجيباً ، وذهب فلانٌ يَنْتَجِبُ أي يَجْمَعُ النَّجَب .
قلت : النَّجب قشورُ السِّدْرِ يُصْبَغُ به .
وقال ابن السكيت : سِقَاءُ مَنْجُوب ، أي دُبِغَ بالنَّجَب ، وهو قُشورُ ، سُوقِ الطَّلْح ، وسِقاء نجَبِيّ .
أو عُبيد ، عن الأحمر : المَنْجُوبُ الْجِلْدُ المدبوغُ بالنَّجَب وهو لحاءُ الشَّجر .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَنْجَب الرجلُ جاء بولد نجيب ، وأَنجب ، إذا جاء بولد نجيب ، قال : ومن جَعَله ذَمّاً أخذَه من النَّجب ، وهو قِشْرُ الشَّجر .
أبو عُبيد ، عن أبي عمرو : المِنْجابُ الرَّجل الضَّعيف وجمعه مَناجِيب ، وأنشد لعُرْوَة :
بَعَثْتُهُ في سَوادِ اللَّيْلِ يَرْقُبُنِي
إذ آثَرَ النَّومَ والدِّفْءَ المناجِيبُ
وقال الأصمعيّ : المِنْجابُ من السِّهام ما بُرِيَ وأُصْلِح ، ولم يُرَشْ ولم يُنَصَّل .
وأَنجَبَت المرأة ، إذا وَلَدتْ ولداً نجيباً ، وامرأَةٌ مِنْجاب : ذات أولاد نُجَباء ، ونساءٌ مَناجِيب .
وقال الليث : النَّجابَةُ مَصْدرِ النَّجِيب من الرجال ، وهو الكريمُ ذو الحسَب إذا خَرج خُروج أبيه في الكرم ، والفعل نَجُب يَنْجُب نجابَةً ، وكذلك النَّجابَة في نجائب الإبل ، وهي عِتاقها التي يُسابَقُ عليها ، وقد انْتَجب فلانٌ فلاناً ، إذا استخلَصَه واصطفاه على غيره .
نبج : أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : رَجُلٌ نَبَّاجُ ، ونَبَّاحُ : شديد الصوت .
وقال اللَّحيانيّ : هو نَبيجُ الكلب ، ونَبُجُه ، ونَبيحُه ، ونَبْحُه .
وقال الليث : النَّبْجُ ضَرب من الضُّرَاط قال : وَنَبَجَتِ القَبَجةُ ، إذا خَرجت من جُحْرِها .
وقال ابن الأعرابيّ : أَنْبجَ الرَّجُل ، إذا خَلَّطَ في كلامه .
وقال الليث : الأنْبجُ حَمْلُ شَجَرَةٍ هِنْدِية ، تُرَبَّب بالعَسَل على خِلْقة الخَوْخ ، مُجَرَّفُ الرَّأْس ، يُجْلب إلى العِراق وفي جَوْفِه نَواةٌ كنواة الخَوْخ ، ومنه اشتُقَّتْ الأَنْبجات التي تُرَبَّب بالعسل من الأَتْرُجِّ ، والأَهْلِيلَجة ونحوها .
اللّحيانيّ : يُقال للضَّخْم الصَّوْتِ من الكلاب : إنه لَنَبّاجٌ ، ونُبَاجِيّ ، وإنه لَشَدِيدُ النُّباج والنِّباج .
وقال ابن الفرج : وسألت مُبْتكراً عن النُّباج فقال : لا أَعْرفُ النُّباجَ إلا الضُّراط .
وقال أبو عمرو : النّابِجَةُ والنَّبيجُ كان من أَطعمة العَرب في المجاعة ، يُخاضُ اللبن في الْوَبرَ ويُجْدَح .
وقال الجعديّ يذكر نساء :
تَركْنَ بَطالَةً وأَخَذن جِذّاً
وأَلْقَيْنَ المكاحِلَ للنَّبِيج
قال ابن الأعرابيّ : الجِذُّ والمِجَذُّ : طَرَفُ المِرْوَد .
ومنه قول الراجز :
قالَتْ وقد سَافَ فَجَذُّ المِرْوَدِ
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَنْبَجَ الرَّجُلُ : جَلَس على النِّباج ، وهي الآكام العالية .
قال ، وقال المفَضّل : العرب تقول للمِخْوَض : المِجْدَحَ ، والمِزْهَف ، والنَّبَّاج .
وقال أبو عمرو : نَبَجَ ، إذا قَعَدَ على النَّبَجة ، وهي الأكمة . ونَبَجَ إذا خاض سَويقاً أو غيره . والنُّبُجُ : الغرائر السُّود ، وفي بلادِ العرب نِباجان ، أحدهما على طريق البصرة ، يقال له : نِبَاجُ بني عامر ، وهو بحذاء فَيْد ، والنِّباج الآخر نِباجُ بني سَعْد بالقَرْيتين .
بنج : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال : أَبنَجَ الرجل إذا ادَّعى إلى أصل كريم ، قال : والبُنْجُ الأُصول .
وقال ابن السِّكيت عن الأصمعيّ : رَجَع فلان إلى جِنْجِه ، وبِنْجِه ، أي إلى أَصْلِه وعِرْقِه .

##### Türkçe

ج ن ب
**جنب** ، **جبن** ، **نجب** ، **نبج** ، **بنج** : kullanımdadırlar.

**جنب** : Allah جلّ وعزّ dedi: ( **تَشْعُرُونَ أَن تَقُولَ نَفْسٌ ياحَسْرَتَى عَلَى مَا فَرَّطَتُ فِى جَنبِ اللَّهِ وَإِن كُنتُ لَمِنَ السَّاخِرِينَ** ) ( الزمر : 56 ) .

Sَلمة, el-Ferrâ’dan: **الجَنْبُ** : yakınlık; ve onun sözü: ( **ياحَسْرَتَى عَلَى مَا فَرَّطَتُ فِى جَنبِ** ( . yani
Allah’ın yakınlığında ve komşuluğunda; dedi ki: ve **الجَنْبُ** : şeyin çoğu ve ekserisi; ve ondan onların sözü: bu, senin sevginin **جَنْبِ**’inde azdır.

İbnü’l-A‘râbî onun sözü hakkında dedi: ( **فَرَّطَتُ فِى جَنبِ** ( : Allah’ın yakınlığında; **الْجَنَبَةِ**’den.

ez-Zeccâc dedi: manası, Allah’ın yolu olan, beni ona çağırdığı yolda neyi eksik bıraktığı üzerinedir; ve o, Allah’ı birlemek ve elçisinin nübüvvetini ikrar etmektir ( صلى الله عليه وسلم )

Saîd b. Cübeyr onun sözü hakkında dedi: ( **وَالصَّاحِبِ بِالجَنْبِ** ( o, yolculukta arkadaştır, ) **وَابْنِ السَّبِيلِ** ) ( النساء : 36 ) : misafir; ve bu, İkrime, Mücâhid ve Katâde’nin sözüdür.

Ve denir: Allah’tan kork, kardeşinin **جَنْب**’inde; ve onun işi hakkında ayıplama; ve el-Leys inşad etti:
خلِيلَيَّ كُفَّا واذكرا الله في جنْبِيْ
yani bende olan kötüleme hakkında.

Ebû İshâk, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında dedi: ( **وَإِن كُنتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُواْ** ) ( المائدة : 6 ) .
Tekil için denir: **رجُلٌ جُنُبٌ** , ve **امرأةٌ جُنُب** , ve **رجلان جُنُبٌ** , ve **قَوْمٌ جُنُبٌ** , tıpkı denildiği gibi: **رجلٌ رِضاً** , ve **قومٌ رِضاً** ; ancak o, **ذوِي جُنب** te’vili üzerinedir; böylece mastar, kendisine izafe olunanın yerini tutar. Araplardan kimi ikil yapar ve çoğul yapar ve mastarı ism-i fâil menzilesine koyar; **جُنُب** çoğul yapıldığında erkekler hakkında **جُنُبُون** denir, kadınlarda **جُنُبَات** , iki kişi için **جُنُبَان** .

Sَلمة, el-Ferrâ’dan: **الجنَابة**’den denir: adam **أَجْنَبَ** etti ve **جنِب** etti, ve **جنَّب** etti, ve **تَجَنَّب** etti.

Şemmer: el-Ferrâ dedi: kadın, adamı **أجنبت** eder; onu cünüplüğe ilzam ettiği zaman; ve bunun gibi her şey, bir şeyi cünüp kılar.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَجْنَبَ** : uzaklaştı.

İbn Abbâs’tan rivayet olundu: o dedi ki: insan cünüp kılmaz, elbise cünüp kılmaz, su cünüp kılmaz, yer cünüp kılmaz; ve onun tefsiri: cünüp bir adama dokunduğu zaman cünüp kılmaz; yani cünübün ona temas etmesiyle necis olmaz; ve bunun gibi elbise, cünüp onu giydiğinde necis olmaz; ve yer, cünüp ona temas ettiğinde necis olmaz; ve su, cünüp onun içine elini daldırdığında necis olmaz.

Ve cünübe **جُنُب** denildi; çünkü temizlenmedikçe namaz yerlerine yaklaşması yasaklandı; böylece onlardan uzak durdu ve onlardan **أَجنب** etti; yani uzaklaştı.

Hadiste: ( **لا جَنَبَ ، ولا جلب** ) .
Bu, at yarışındadır; ve **الجَنبُ** : çıplak bir atı, yarıştığı atına yanına sürmesidir; binek gevşediğinde, **المجْنوبُ**’a geçer.

( **لا جَلَب** ) sözünün tefsiri önceki bapta geçti.

el-Münzirî bana, eş-Şeyhî’den, er-Riyâşî’den, ( **لا جَنب** ) sözünün tefsirinde haber verdi. Dedi: **الجَنبُ** , at yorulmuş olduğunda, dinç bir at getirilip onun yanına koşturulmasıdır; böylece diğeri onun koşmasıyla koşar; sanki onu canlandırır.

Ve denir: **جَنَبتُ الْفَرس أَجْنُبُه جَنباً** , onu çekip götürdüğün zaman.

Ebû Hureyre hadîsinde: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) feth günü Hâlid b. el-Velîd’i sağ **المُجنِّبة** üzerine gönderdi; ve ez-Zübeyr’i sol **المُجَنِّبة** üzerine; ve Ebû Ubeyde’yi **الحُسَّر** (ve onlar **البياذقة**’dır) yaptı.

Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: denir: onları **مُجَنَّبين** gönderdiler; yani yolun iki tarafını alan iki bölük.

Başkası dedi: sağ **المُجَنِّبة** : ordunun sağ kanadıdır; ve sol **المُجنِّبة** : sol kanattır; ve **الحسَّرُ** : yaya askerlerdir.

el-Asma‘î dedi: denir: falan, ey şu, bir **جَنْبةً** indi; yani bir taraf.

Ömer kadınların işi hakkında dedi: ( **عليكم بالجَنْبة ، فإنها عفاف** ) .

er-Râ‘î dedi:
هَمّان باتا جَنْبةً ودَخِيلاً

el-Leys dedi: **رجلٌ ذو جَنْبَة** yani insanlardan bir uzlet sahibi.

Şemmer dedi: vadinin iki **جَنَبَتَا**’sı iki tarafıdır; bunun gibi iki **جِنَاباه**’ı ve iki **ضِيفاه**’ı. Ve denir: bize bir yağmur isabet etti; ondan **الجَبَبَة** bitti.

Dedim: ve **الجَنْبَةُ** çok bitkiler için tek bir isimdir; hepsi **عُرْوَة**’dır; büyük ağaçlardan küçük olduğu ve yerde kökü olmayanlardan yükseldiği için **جَنْبة** diye adlandırıldı; **الجَنْبة**’den: **النَّصِيّ** , **الصِّلِّيان** , **العَرْفج** , **الشّيح** ve **المَكْر** ve **الجدَر** ve benzerleri; bunlar, yerinde kalan bir köke sahiptir ve malı korur.

el-Asma‘î dedi: denir: bana bir **جَنْبة** ver; ona bir deri verir; o da onu bir kutu yapar.

Rüzgârlardan **الجَنْوب** : sıcaktır; her vakitte eser; esiş yeri **الصَّبا** ile **الدَّبُّور**’un esiş yerleri arasındadır; **سُهَيل**’in doğuşu tarafına doğru; **الجَنُوب**’un çoğulu: **أَجْنُب** ; ve rüzgâr **جَنَبَت** eder, **تَجْنُبُ جُنُوباً** .

İbn Buzurc dedi: ve denir: ben de **أَجْنبْت**.

el-Asma‘î dedi: **سَحابةٌ مَجْنوبَةُ** : **الجَنوب** onu sürükledi; ve birkaç gündür **أَجْنَبْنَا** ; yani güneye girdik; ve **جُنِبْنا** ; yani bize **الجَنوب** isabet etti.

İbnü’s-Sikkît dedi: el-Asma‘î dedi: **الجَنوب**’un gelişi, kışın **سُهَيل**’in doğuşu ile güneşin doğuşu arasındadır.
Dedi ve Umâre dedi: güneyin esişi, **سُهَيل**’in doğuşu ile batışı arasındadır.

Ve denir: falan **جُنِبَ**; bu, bir binek hayvanına yanına sürüldüğü zaman olur; ve **الجَنببةُ** : çekilip götürülen binek hayvanıdır; ve binek hayvanı **جَنِبَت** eder, **جَنَباً** ; ve **فَرَسٌ طَوْعُ الجَنب والجِناب** : o, yanına sürüldüğünde kolayca boyun eğen attır; ve falan, falan oğulları içinde **جَنب** etti; yani onların içinde yabancı olarak indi; **يَجنِب** ve **يَجنُب** .

Bundan dolayı denildi: **رجل جانِبٌ** ; yani yabancı; ve hepsi **جُنّابٌ** ; ve **رجل جُنُب** yabancıdır; ve hepsi **أَجْناب** .

Ve denir: **نِعْمَ الْقَوْمُ هُمْ لِجارِ الجنَابَة** ; yani gurbet komşusu için.

Deve **جَنِب** eder, **جَنَباً** ; yanından bir şey çıktığı zaman.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **الجَنب** , devenin şiddetli susaması; öyle ki ciğeri yanına yapışır; ve **جَنَب** eder, **جنباً** .

Zü’r-Rumme dedi:
كأَنهُ مُسْتَبان الشَّكِّ أو جَنب

Falan oğulları **جَنَّب** ettiler; böylece onlar **مُجَنِّبون**’dur; develerinde süt olmadığı zaman.

el-Cümeyh dedi:
لما رأت إِبِلى قَلّتْ حَلوبتُها
وكلُّ عامٍ عليها عامُ تجَنيب
der ki: üzerinden geçen her yıl, süt azlığı yılıdır.

Sَلمة; el-Ferrâ’dan; dedi: **الجَنابُ** yan taraftır; çoğulu **أجْنبه** .

İbnü’s-Sikkît: **الجَنيبة** , iki yaşını doldurmuş koyunun yünüdür; ve **العقِيقةُ** : bir yaşını doldurmuşun yünüdür.
Dedi: ve yünden **الجنيبة** , **العَقيقة**’dan daha faziletli ve daha çoktur.
Dedi: ve **الجَبَنية** , adamın, onun üzerinde azık temin etsinler diye kavme verdiği dişi devedir; ve o **العَلِيقَة**’dır.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **المَجنَبُ** çok hayırdır.
Denir: **خَيْرٌ مَجْنَبٌ** .

Kesîr dedi:
وإذْ لا ترى في الناس شَيْئاً يَفُوقُها
وفيهنّ حُسْنٌ لو تَأَمَّلتَ مَجْنَبُ

Şemmer dedi: ve **المَجْنَبُ** , şerde çok olduğu zaman söylenir; ve inşad etti:
وكُفْراً ما يُقوَّجُ مَجْنَبَا

Ve **المِجْنَبُ** : kalkandır; Sâ‘ide dedi:
صَب اللَّهِيفُ السُّبُوبَ بطَغْيةٍ
تُنْبِي العُقاب كما يُلَطُّ المِجْنَبُ
**اللَّهيف** ile **الْمُشْتار**’ı kastetti; ve onun **سُبُوبُه**’u: bal için ona sarkıtılan ipleridir; ve **الطَّغْيَةُ** : ve **الصَّفَاةُ الْمَلْساء** .

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: atlardan **المُجَنَّبُ** : bacaklar arasında genişlik olan, fakat **فَجج** olmaksızın; ve bu bir övgüdür.

Ebû Ubeyde dedi: **التّحْنِيبُ** : kaldırma ve indirmede ellerini yana çekmesidir. el-Asma‘î dedi: **التَّجْنِيب** cim ile bacaklardadır; ve **التَّحْنِيب** ح ile **الصُّلْتِ**’te ve ellerdedir.

Ve **الجِنابُ** : Necd’de bilinen bir arazidir.

Ve denir: falan çirkin bir **جِنابٍ** içinde ısrar etti; yani ehline **مُجانَبَة** içinde; ve onu vurdu da onu **فَجَنَبَه** etti; yanına isabet ettiği zaman.

Ve kavmin **جَنابُ**’u (cim’in fethiyle) bereketlendi; ve o, onların çevresidir.

Ve denir: geçtiler, onun iki **جِنابَيْه**’inde, ve iki **جِنَابَتيْه**’inde, ve iki **جَنَبَتَيْه**’inde; yani iki tarafında; ve falan, falanın **جَنْبِ**’ine oturdu; ve falanın **جانب**’ına.

İbnü’l-A‘râbî: **جَنِبْتُ** senin buluşmana; ve senin buluşmana **غَرِضْتُ** , **جَنَباً** ve **غَرَضاً** ; yani sana şiddetli özlemden dolayı huzursuz oldum.

Ve **ذَاتُ الْجَنب** : zor bir hastalıktır; yanda tutar.

İbn Şümeyl dedi: **ذاتُ الجَنْب** , **الدُّبَيْلة**’dir; ve o, karnı delen çirkin bir yaradır; bazen ondan kinaye yapıp **ذاتُ الجَنْب** dediler. Dedi: ve kova **جَنِبَت** eder, **تَجْنِبُ جَنَباً** ; ondan bir **وَذَمَةٌ** yahut iki **وَذَمتان** koptuğunda da eğildiğinde.

Sَلمة, el-Ferrâ’dan: **الجَناب** yan taraftır; çoğulu **أَجْنِبَة** .

el-Leys dedi: **رجل ليّن الجانب والجَنْب** ; yani yakınlığı kolay; ve inşad etti:
الناسُ جَنْبٌ والأمير جَنب
sanki onu bütün insanlara denk kıldı. Ve O’nun عزْ وجَلَّ, İbrahim’in duasını haber vererek sözü: ( **وَاجْنُبْنِى وَبَنِىَّ أَن نَّعْبُدَ الاَصْنَامَ** ) ( إبراهيم : 35 ) yani beni kurtar.

Denir: onu şerden **جَنَبتُه** ve **أجْنَبتُه** , ve **جَنَّبتُه** ; tek manadadır; el-Ferrâ, ez-Zeccâc ve başkaları söyledi.

el-Leys dedi: **الجَأْنب** hemze ile: yaratılışı kaba, kısa adam; ve **رجل جأنب** , sıkışık, çirkin olduğunda.

İmru’ul-Kays dedi:
ولا ذاتُ خَلْقٍ إنْ تأَمَّلتَ جَأَنب

Dedi: ve **الجُنابيَ** , onların bir oyunudur; iki oğlan yan yana uzaklaşır; her biri ötekinden korunur.

Ve **رَجلٌ أَجْنب** : o, akrabalıkta senden uzak olandır; ve **أَجْنبيُّ** onun gibidir; ve **الجارُ الجُنب** : sana komşu olan, nesebi başka bir kavimde olan kimsedir.

Alkame dedi:
فلا تَحْرِمَنِّي نائِلاً عن جَنَابَةٍ
فإني امرؤٌ وَسْط القِبابِ غَريبُ

Ebû Amr onun sözü hakkında dedi: ( **عن جَنَابَةٍ** ) yani bir gurbet uzaklığından sonra.

Ve denir: **نِعْمَ القوم هم لِجَارِ الجَنَابَة** ; yani gurbet komşusu için; ve **الجنَابة** : akrabalığın zıddıdır.

Hadiste: ( **المَجْنُوبُ في سَبِيلِ اللَّهِ شَهيد** ) .
Denildi: **المجنُوبُ** , kendisinde **ذَات الجَنْب** olan kimsedir; denir: **جُنِبَ** , böylece o **مَجْنُوب**’dur; ve **صُدِرَ** , böylece o **مَصْدُور**’dur; ve denir: **جَنِبَ جَنَباً** , yanından şikâyet ettiğinde; böylece o **جَنِب**’dir.
Tıpkı denildiği gibi: **رجل فَقِرٌ** ve **ظَهِرٌ** ; sırtından ve omurlarından şikâyet ettiğinde.

**جبن** : hadiste: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) kızının iki oğlundan birini kucakladığı ve şöyle dediği: ( **إنكم لَتُجِّبنُون ، وتُبَخِّلون ، وتُجَهِّلُون ، وإنكم لمن رَيْحان الله** ) .
Denir: adamı **جَبَّبْتُ** , ve **بَخَّلْتُه** , ve **جَهَّلْتُه** ; onu korkaklığa, cimriliğe ve cehalete nispet ettiğinde.
Ve onu **أَجْبَنْتُه** , ve **أَبُخَلْتُه** , ve **أَجْهَلْتُه** ; onu korkak, cimri, cahil bulduğunda; muradı: çocuk, babanın cihaddan korkaklığına, mal harcamaya ve onunla fitnelenmeye sebep olunca, sanki onu bu huylar’a nispet etmiş ve onunla itham etmiş oldu; ve Araplar derdi: ( **الولد مجْنَبَةٌ مَبْخَلَة** ) .

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den, el-Mufaddal’dan: Araplar der: falan **جَبَان الكلب** ; nihayette cömert olduğunda; ve inşad etti:
وأَجْبَنُ مِنْ صَافِرٍ كَلْبُهُمْ
وإنْ قَذَفَتْهُ حَصَاةٌ أَضافا
**قذفته** : ona isabet etti. **أضاف** : yani kaçtı ve korktu.

Ebû Zeyd: **امرأةٌ جَبان** ve **جَبانَة** .

el-Leys dedi: **رجلٌ جَبان** , ve **امرأَة جَبانة** , ve **رجال جُبناء** , ve **نساء جَبانات** .
Dedi: ve onu **أَجْبَنْتُه** ; onu korkak sandım.

Ve **الجبين** : alın kenarıdır; iki şakak arasındaki, perçemin karşısında; bunların hepsi tek bir **جبين**’dir.
Dedi: ve bazısı der: ikisi iki **جبين**’dir.

Dedim: ve bunun üzerine Arapların sözü böyledir; ve alın, iki **جبين** arasındadır.

el-Leys dedi: tek bir **جَبّانَةٌ** ; ve çok **جَبَابِينُ** .

Şimr dedi: Ebû Hayra dedi: **الجَبَّان** , yerden yükseklikte düz olan yerdir; ve bitkisi değerli olur.

İbn Şümeyl dedi: **الجَبَّانَة** , yerden düz ve pürüzsüz olandır; onda ağaç yoktur; onda tümsekler ve **جِلاهٌ** vardır; ve düz olabilir; onda ne tümsek ne **جِلاه** bulunur; ve **الجَبَّانَةُ** kumda olmaz, dağda olmaz; ve **القِفاف** ve **الشَّقائق**’te olabilir; ve her çöl **جَبَّانة**’dır.

el-Leys dedi: **الجُبُنُّ** (şeddeli) yenilen şeydir; tekili **جُبُنَّة** ; ve süt **تَجَبَّنَ** etti; **الجُبُنِّ** gibi olduğunda.

Muhammed b. el-Hanefiyye’den rivayet olundu: o dedi: **الْجُبُنَّ**’u enlemesine ye; Ebû Ubeyd, nûn’u şeddeli olarak rivayet etti; ve denir: falan sütü **اجْتَبَنَ** etti; onu **جُبُنّ** yaptığında.

**نجب** : el-Leys dedi: **النَّجَبُ** ağaç kabuklarıdır; dalların kabuğunun yumuşayanına **نَجَب** denmez; ve damarların kabuğuna da denmez; fakat denir: **نَجَبُ العُروق** ; ve ondan parça **نَجَبَةٌ**’dir; ve onu **نَجَّبْتُه تَنجيباً** ; ve falan **يَنْتَجِبُ** gitti; yani **النَّجَب** toplar.

Dedim: **النَّجب** , **السِّدْرِ** kabuklarıdır; onunla boyanır.

İbnü’s-Sikkît dedi: **سِقَاءُ مَنْجُوب** ; yani **النَّجَب** ile tabaklandı; ve o, **الطَّلْح**’ın saplarının kabuklarıdır; ve **سِقاء نجَبِيّ** .

Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: **المَنْجُوبُ** , **النَّجَب** ile tabaklanmış deridir; ve o, ağacın kabuğudur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَنْجَب** adam; soylu bir çocuk getirdi; ve **أَنجب** ; soylu bir çocuk getirdiğinde. Dedi: ve onu zemm yapan kimse, onu **النَّجب**’den aldı; ve o, ağacın kabuğudur.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **المِنْجابُ** zayıf adamdır; çoğulu **مَناجِيب** ; ve Urve’ye ait olarak inşad etti:
بَعَثْتُهُ في سَوادِ اللَّيْلِ يَرْقُبُنِي
إذ آثَرَ النَّومَ والدِّفْءَ المناجِيبُ

el-Asma‘î dedi: okların **المِنْجابُ**’ı, yontulup düzeltilmiş, fakat tüylenmemiş ve temrenlenmemiş olandır.

Ve kadın **أَنجَبَت** ; soylu bir çocuk doğurduğunda; ve **امرأَةٌ مِنْجاب** : soylu çocuklar sahibi; ve **نساءٌ مَناجِيب** .

el-Leys dedi: **النَّجابَةُ** , erkeklerden **النَّجِيب**’in mastarıdır; ve o, soylu, nesep sahibi kerimdir; babasının keremde çıkışı gibi çıktığında; fiil **نَجُب يَنْجُب نجابَةً** ; ve bunun gibi **النَّجابَة** , develerin **نجائب**’inde; ve onlar, yarışılan seçkinleridir; ve falan, falanı **انْتَجب** etti; onu seçip ayıkladığında ve başkasına karşı onu seçtiğinde.

**نبج** : Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **رَجُلٌ نَبَّاجُ** , ve **نَبَّاحُ** : sesi şiddetli.

el-Lahyânî dedi: o, köpeğin **نَبيجُ**’idir, ve **نَبُجُه**’dur, ve **نَبيحُه**’dur, ve **نَبْحُه**’dur.

el-Leys dedi: **النَّبْجُ** , yellenmenin bir türüdür. Dedi: ve **القَبَجةُ** **نَبَجَت** ; deliğinden çıktığında.

İbnü’l-A‘râbî dedi: adam **أَنْبجَ** etti; sözünde karıştırdığında.

el-Leys dedi: **الأنْبجُ** , Hint ağacının meyvesidir; bal ile reçel yapılır; şeftali yaratılışı üzerinedir; başı soyulmuştur; Irak’a getirilir; içinde şeftali çekirdeği gibi bir çekirdek vardır; ve ondan, turunçtan, **الأَهْلِيلَجة**’den ve benzerlerinden bal ile reçel yapılan **الأَنْبجات** türetildi.

el-Lahyânî: köpeklerden iri sesliye denir: o elbette **لَنَبّاجٌ**’dır, ve **نُبَاجِيّ**’dir; ve o elbette **لَشَدِيدُ النُّباج والنِّباج**’dır.

İbnü’l-Ferec dedi: ve **النُّباج** hakkında Mübtəkir’e sordum; dedi: **النُّباج**’ı yellenme dışında bilmem.

Ebû Amr dedi: **النّابِجَةُ** ve **النَّبيجُ** , kıtlıkta Arapların yiyeceklerinden idi; süt, yün içinde çalkalanır ve çırpılır.

el-Ca‘dî kadınları anarak dedi:
تَركْنَ بَطالَةً وأَخَذن جِذّاً
وأَلْقَيْنَ المكاحِلَ للنَّبِيج

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجِذُّ** ve **المِجَذُّ** : sürme çubuğunun ucudur.

Ve ondan, recez söyleyenin sözü:
قالَتْ وقد سَافَ فَجَذُّ المِرْوَدِ

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: adam **أَنْبَجَ** etti: **النِّباج** üzerine oturdu; ve o, yüksek tümseklerdir.
Dedi; ve el-Mufaddal dedi: Araplar **المِخْوَض** için der: **المِجْدَحَ** , ve **المِزْهَف** , ve **النَّبَّاج** .

Ebû Amr dedi: **نَبَجَ** ; **النَّبَجة** üzerine oturduğunda; ve o, tümsektir. Ve **نَبَجَ** ; kavut yahut başkasını çalkaladığında. Ve **النُّبُجُ** : siyah torbalardır. Arap beldelerinde iki **نِباجان** vardır: biri Basra yolu üzerindedir; ona **نِبَاجُ بني عامر** denir; ve o, **فَيْد** hizasındadır; ve öteki **النِّباج** , **نِباجُ بني سَعْد**’dır, iki köydedir.

**بنج** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: denir: adam **أَبنَجَ** etti; soylu bir asla nispet iddia ettiğinde. Dedi: ve **البُنْجُ** köklerdir.

İbnü’s-Sikkît, el-Asma‘î’den: falan, kendi **جِنْجِه**’ine ve **بِنْجِه**’ine döndü; yani aslına ve köküne.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والنون وما يثلثهما)
(جنه) الجيم والنون والهاء ليس أصلا، ولا هو عندي من كلام العرب، إلا أنّ ناساً زعموا أن الجَُنَهَ([1]) الخيزُران. وأنشدوا:
في كَفه جُنَهيٌّ ريحه عَبِقٌ *** بكفِّ أَرْوَعَ في عِرْنينِهِ شَمَمُ([2])(جني) الجيم والنون والياء أصلٌ واحد، وهو أَخْذُ الثَّمَرة من شجَرها، ثم يحمل على ذلك، تقول جَنيتُ الثَّمرةَ أجْنِيها، واجْتَنَيْتُها. وثمرٌ جَنِيٌّ، أي أُخِذَ لوَقْته. ومن المحمول عليه: جَنَيْتُ الجنايةَ أجْنِيها.
(جنأ) الجيم والنون والهمزة أصلٌ واحد، وهو العَطْف على الشيء والحُنُوّ عليه. يقال جَنِئَ عليه يَجْنَأُ جَنَأً، إذا احْدَوْدَب، ورجل أدنأ وأجنأ بمعنىً واحد. وتجانَأْتُ على الرّجُل، إذا عطَفْتَ عليه. والتُّرْسُ المُجْنَأُ مِنْ هذا. قال:
* ومُجْنَأٍ أسمَرَ قَرَّاعِ([3]) *
(جنب) الجيم والنون والباء أصلان متقاربان أحدهما: النّاحية، والآخر البُعْد.
فأمّا الناحية فالجَنَاب. يقال هذا من ذلك الجَناب، أي الناحية. وقعَدَ فلانٌ جَنْبَةً، إذا اعتزَل الناسَ. وفي الحديث: "عليكمُ بالجَنْبَةِ فإنه عَفاف".
ومن الباب الجَنْبُ للإنسان وغيره. ومن هذا الجَنْب الذي نُهِي عنه في الحديث: أن يَجْنُبَ الرجل مع فرسه عند الرِّهان فرساً آخَرَ مخافةَ أنْ يُسْبَق فيتحوَّل عليه. والجَنَبُ: أنْ يشتدّ عطش البعير حتَّى تلتصق رئتُهُ بجَنْبه. ويقال جَنِبَ يَجْنَبُ. قال:
* كأنَّهُ مُستَبَانُ الشَّكِّ أو جَنِبُ([4]) *
والمَِجْنَبُ: الخير الكثير، كأنه إلى جَنْب الإنسان. وجَنَبْت الدابّةَ إذا قُدْتَها إلى جنبك. وكَذلك جَنَبْتُ الأسير. وسُمِّي التُّرْسُ مِجْنَباً لأنه إلى جَنْب الإنسان.
وأمَّا البُعْد* فالجَنَابة. قال الشاعر([5]):
فلا تَحْرِمنّي نائلاً عن جَنابةٍ *** فإني امرؤٌ وَسْطَ القِبابِ غريبُ
ويقال إنَّ الجُنُب الذي يُجامِع أهْلَه مشتقٌّ من هذا؛ لأنه يبعدُ عما يقرُب منه غيرُه، من الصَّلاةِ والمسجد وغير ذلك.
ومما شذ عن الباب ريح الجَنُوب. يقال جُنِبَ القَومُ: أصابَتْهم ريحُ الجَنُوب؛ وأجنبوا، إذا دخلوا في الجَنُوب. وقولُهم جَنَّب القومُ، إذا قلّت ألبانُ إبلهم([6]). وهذا عندي ليس من الباب([7]). وإنْ قال قائل إنه من البُعْد، كأنَّ ألبانَها قلَّت فذهبَتْ، كان مذهَباً، وجَنْبٌ قبيلة، والنِّسبة إليها جَنْبِيٌّ. وهو مشتقٌّ مِن بعض ما ذكرناه.
(جنث) الجيم والنون والثاء أصلٌ واحد، وهو الأصل والإحكام. يقال لأصلِ كلِّ شيءٍ جِنْثُه. ثم يُفَرَّع منه، وهو الجُنْثِيّ([8])، وهو الزّراد؛ لأنه يُحكِم عَمَلَ الزّرَد. فأمّا قوله:
أحْكَمَ الجِنْثِيُّ مِنْ عَوْرَاتِها *** كلُّ حِرْباءٍ إذا أُكْرِه صَلّ([9])فإنه أراد الزرّاد، أي أحكم حَرَابِيَّها، وهي المسامير. ومَن نصَبَ الجنثيّ أراد السيف، يجعل الفعل لكلّ حِرباء، ويكون معنى أحكم منَعَ. يقول: هو زَرَدٌ يمنع حِرباؤُهُ السيفَ أن يَعمل فيه. وقال الشاعر في السيف:
ولكنَّها سُوقٌ يكون بِياعُها *** بِجُنْثِيَّةٍ قد أخلصَتْهَا الصَّياقلُ([10])(جنح) الجيم والنون والحاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على المَيْلِ والعُدْوان. ويقال جنح إلى كذا، أي مالَ إليه. وسمِّي الجَناحانِ جَناحَيْنِ لميلهما في الشِّقَّين. والجُنَاح: الإثم، سمّي بذلك لمَيْلِه عن طريق الحقِّ.
وهذا هو الأصل ثمَّ يشتقّ منه، فيقال للطائفة([11]) من الليل جُنْح وجِنْح، كأنَّه شُبِّه بالجَناح، وهو طائفةٌ من جسم الطائر. والجوانح: الأضلاع: لأنها مائلة. وجُنِح البعيرُ إذا انكسرَتْ جَوانحهُ من حِمْلٍ ثقيل. وجَنَحَت الإبل في السيّر: أسرعت. فهذا من الجَنَاح، كأنَّها أعْمَلَت الأجنحة.
(جند) الجيم والنون والدال يدلُّ على التجمّع والنُّصرة. يقال هم جُنده، أي أعوانه ونُصّاره. والأجناد: أجناد الشّام وهي خمسة: دمشق، وحِمْصٌ، وقِنَّسْرِينُ، والأُردُنّ، وفِلَسطين. يقال لكلِّ واحدةٍ من هذه جُنْدٌ. وجَنَدٌ: بلدٌ([12]). والجَنَد: الأرضُ الغليظة فيها حجارةٌ بِيض؛ فهذا محتمل أن يكون من الباب، ويجوز أن يكون من الإبدال، والأصل الجَلَد.
(جنـز) الجيم والنون والزاء كلمةٌ واحدة. قال ابن دُريد: جَنَزْتُ الشَّيءَ أجْنِزُه جَنْزاً، إذا ستَرتَه، ومنه اشتقاق الجَنَازة([13]). فأمَّا الخليل فمذهبُه غيرُ هذا، قال: الجَنازة الميّت، [و] الشيءُ الذي ثقُل على القوم واغتَمُّوا به هو أيضاً جَنَازة. وقال:وما كنت أخْشَى أن أكون جَنَازَةً *** عليكِ ومَنْ يَغْتَرُّ بالحَدَثَانِ([14])قال: وأمّا الجِنَازة فهو خَشَبُ الشَّرْجَع. قال: ويقول العرب: رُمِي بجنازَتِه فمات([15]). قال: وقد جَرَى في أفواه النّاس الجَنَازَة، بفتح الجيم، والنَّحارِير يُنكرونه.
(جنس) الجيم والنون والسين أصلٌ واحد وهو الضَّربُ مِن الشَّيء. قال الخليل: كلُّ ضربٍ جِنْس، وهو من النَّاس والطَّير والأشياء جملة. والجمع أجْنَاس. قال ابن دريد: وكان الأصمعيّ يدفع قولَ العامّة: هذا مُجانِسٌ لهذا. ويقول: ليس بعربيٍّ صحيح. وأنا أقول: إنّ هذا غَلَط على الأصمعيّ؛ لأنه الذي وضع كتاب الأجناس، وهو أوّل من جاء بهذا اللَّقب في اللُّغة.
(جنف) الجيم والنون والفاء أصلٌ واحد وهو المَيْل. يقال جَنِفَ* إذا عَدَل([16]) وجار. قال الله تعالى جَلَّ ثناؤه: ﴿فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفَاً﴾ [البقرة 182]. ورجلٌ أجْنَفُ إذا كان في خَلْقهِ مَيَلٌ، ويقال لا يكون ذلك إلاّ في الطُّول والانحناء. ويقال تجانَفَ عن كذا، إذا مال. قال:
تَجَانَفُ عَنْ جُلِّ اليَمَامَةِ ناقتي  *** وما عَدَلَتْ عن أهْلِهَا لِسِوائِكا([17])
---------------------ــ
([1]) وكذا ورد في المجمل، والذي في سائر المعاجم "الجنهي" بلفظ المنسوب. وقد اختلف في ضبط هذا الأخير، فضبطه في القاموس باللفظ "كعرني" أي بضم ففتح. وذكر شارح القاموس أن الذي في نسخ الصحاح الجنهي بضم فتشديد النون مفتوحة. قال: "ووجد في نسخ التهذيب بفتح وتخفيف النون، كعربي، وهو الصواب كذلك، بخط الصغاني".
([2]) البيت للفرزدق يقوله في هشام بن عبد الملك كما في أمالي المرتضى (1: 48) وزهر الآداب
(1: 60) أو الحزين الكناني في عبد الملك بن مروان كما في ديوان الحماسة (2: 284) أو للفرزدق في علي بن الحسين، كما في العمدة (2: 110) وأمالي المرتضى. أو للعين المنقري كما في العمدة، أو لكثير بن كثير السهمي في محمد بن علي بن الحسين، كما في المؤتلف 169. أو لداود بن سلم في قثم بن العباس، كما في العمدة وانظر اللسان (جنه) والحيوان (3: 133).
([3]) لأبي قيس بن الأسلت. وصدره كما في اللسان والمفضليات (2: 85):
* صدق حسام وادق حده *
([4]) البيت لذي الرمة في ديوانه 10 والمجمل (جنب). وصدره:
* وثب المسحج من عانات معقلة *
([5]) هو علقمة بن عبدة الفحل. وقصيدة البيت في ديوانه 131 والمفضليات (2: 90). وانظر اللسان (جنب).
([6]) ومنه قول الجميح في المفضليات (1: 33) واللسان (جنب):
لما رأت إبلي قلت حلوبتها *** وكل عام عليها عام تجنيب
([7]) في الأصل: "الكتاب".
([8]) يقال بضم الجيم وكسرها.
([9]) البيت للبيد في ديوانه 15 طبع 1881 والمجمل واللسان (جنث).
([10]) البيت مع سابق له في اللسان (جنث).
([11]) في الأصل: "للطائفتين".
([12]) الجند، بالتحريك: أحد مخاليف اليمن.
([13]) نص الجمهرة (2: 92): "وزعم قوم أن منه اشتقاق الجنازة. ولا أدري ما صحته".
([14]) البيت لصخر بن عمرو، أخي الخنساء. انظر الشعر وقصته في الأغاني (13: 130- 131). والبيت في اللسان (جنز).
([15]) زاد في اللسان: "لأن الجنازة تصير مرميا فيها. والمراد بالرمي الحمل والوضع".
([16]) أي عدل عن الحق.
([17]) البيت للأعشى في ديوانه 66 واللسان (جنف، سوى) والخزانة (2: 59) والإنصاف 185. ومعظم الروايات: "جو اليمامة".

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** و**النون** وما يثلثهما)

(**جنه**) **الجيم** ve**النون** ve**الهاء** asıl değildir; ve benim yanımda Arapların كلامından da değildir; ancak birtakım kimseler **الجَُنَهَ**’ın([1]) **الخيزُران** olduğunu iddia ettiler. Ve şu beyti okudular:
في كَفه **جُنَهيٌّ** ريحه عَبِقٌ *** بكفِّ أَرْوَعَ في عِرْنينِهِ شَمَمُ([2])

(**جني**) **الجيم** ve**النون** ve**الياء** tek bir asıldır; o da meyveyi ağacından almaktır; sonra bunun üzerine حمل olunur; dersin ki: **جَنيتُ الثَّمرةَ** **أجْنِيها** ve **اجْتَنَيْتُها**. Ve **ثمرٌ جَنِيٌّ**: yani vaktinde alınmış. Ve bunun üzerine taşınandan: **جَنَيْتُ الجنايةَ** **أجْنِيها**.

(**جنأ**) **الجيم** ve**النون** ve**الهمزة** tek bir asıldır; o da bir şeye eğilmek ve ona şefkat göstermektir. Denir: **جَنِئَ عليه** **يَجْنَأُ** **جَنَأً**; eğer kamburlaşırsa. Ve **رجل أدنأ** ve **أجنأ** bir mânâdadır. Ve **تجانَأْتُ على الرّجُل**: eğer ona eğilip şefkat gösterdiysen. Ve **التُّرْسُ المُجْنَأُ** bundandır. Dedi ki:
* ومُجْنَأٍ أسمَرَ قَرَّاعِ([3]) *

(**جنب**) **الجيم** ve**النون** ve**الباء** birbirine yakın iki asıldır: birisi “yan/cihet”, diğeri “uzaklık”.

“Yan/cihet”e gelince: **الجَنَاب**. Denir: bu, şu **الجَناب**’dandır; yani cihet. Ve falan kimse **جَنْبَةً** oturdu: eğer insanlardan ayrıldıysa. Hadiste: “عليكمُ ب**الجَنْبَةِ** فإنه عَفاف”.

Ve باب’dan: insan ve başkası için **الجَنْبُ**. Ve bundan, hadiste nehyedilen şu **الجَنْب**: erkeğin, yarışta atıyla birlikte başka bir atı yanına katmasıdır; geçilmekten korkup ona doğru kaymasın diye. Ve **الجَنَبُ**: devenin susuzluğunun şiddetlenmesi, ta ki akciğeri yanına yapışsın. Ve denir: **جَنِبَ** **يَجْنَبُ**. Dedi ki:
* كأنَّهُ مُستَبَانُ الشَّكِّ أو جَنِبُ([4]) *

Ve **المَِجْنَبُ**: çok hayır; sanki insanın yanındadır. Ve **جَنَبْت** biniti: eğer onu yanına doğru sürdüysen. Ve aynı şekilde: **جَنَبْتُ** esiri. Ve kalkan **مِجْنَباً** diye adlandırıldı; çünkü insanın yanındadır.

“Uzaklık”a gelince: **الجَنَابة**. Şair dedi ki([5]):
فلا تَحْرِمنّي نائلاً عن جَنابةٍ *** فإني امرؤٌ وَسْطَ القِبابِ غريبُ

Ve denir ki: ehliyle cima eden **الجُنُب** bundan türemiştir; çünkü başkasının kendisine yaklaştığı şeylerden—namaz, mescid ve bunun dışındakilerden—uzaklaşır.

Ve باب’dan şâz olan: **ريح الجَنُوب**. Denir: **جُنِبَ القَومُ**: onlara **ريحُ الجَنُوب** isabet etti; ve **أجنبوا**: eğer **الجَنُوب**’a girdilerse. Ve onların sözü: **جَنَّب القومُ**: eğer develerinin sütleri azaldıysa([6]). Bu, benim yanımda باب’dan değildir([7]). Eğer bir söyleyen bunun “uzaklık”tan olduğunu söylerse—sanki sütleri azaldı da gitti—bir mezhep olur. Ve **جَنْبٌ** bir kabiledir; ona nisbet **جَنْبِيٌّ**’dir. Ve o, zikrettiklerimizin bir kısmından türemiştir.

(**جنث**) **الجيم** ve**النون** ve**الثاء** tek bir asıldır; o da asıl ve sağlamlaştırmadır. Her şeyin aslına **جِنْثُه** denir. Sonra ondan dallanır; o da **الجُنْثِيّ**’dir([8]); o da zırhçı demektir; çünkü zırh işini sağlam yapar. Şu sözüne gelince:
أحْكَمَ **الجِنْثِيُّ** مِنْ عَوْرَاتِها *** كلُّ حِرْباءٍ إذا أُكْرِه صَلّ([9])
o, zırhçıyı kastetmiştir; yani onun **حَرَابِيَّ**’sini sağlam yaptı; o da çivilerdir. **الجنثيّ**’yi nasb eden kimse kılıcı kastetmiştir; fiili her bir **حِرباء** için kılar; ve **أحكم**’in mânâsı “menetti” olur. Der ki: o, bir zırhtır; onun **حِرباؤُهُ** kılıcın onda işlemesini meneder. Şair kılıç hakkında dedi ki:
ولكنَّها سُوقٌ يكون بِياعُها *** بِ**جُنْثِيَّةٍ** قد أخلصَتْهَا الصَّياقلُ([10])

(**جنح**) **الجيم** ve**النون** ve**الحاء** tek bir asıldır; meyil ve saldırganlığa delâlet eder. Denir: **جنح إلى كذا**; yani ona meyletti. Ve iki kanat, iki tarafta meyletmelerinden dolayı **جَناحَيْنِ** diye adlandırıldı. Ve **الجُنَاح**: günahtır; hak yolundan meyletmesinden dolayı böyle adlandırıldı.

Bu asıldır; sonra ondan türetilir: gecenin bir taifesine **جُنْح** ve **جِنْح** denir; sanki **الجَناح**’a benzetilmiştir; o da kuşun bedeninden bir taifedir. Ve **الجوانح**: kaburgalardır; çünkü meyillidir. Ve deve **جُنِح** oldu: eğer ağır bir yükten **جَوانحهُ** kırıldıysa. Ve develer yürüyüşte **جَنَحَت**: hızlandılar. Bu, **الجَنَاح**’tandır; sanki kanatları işletmişlerdir.

(**جند**) **الجيم** ve**النون** ve**الدال** toplanmaya ve yardıma delâlet eder. Denir: onlar onun **جُنده**’sidir; yani yardımcıları ve destekçileridir. Ve **الأجناد**: Şam’ın **أجناد**’ı; beştir: **دمشق** ve **حِمْصٌ** ve **قِنَّسْرِينُ** ve **الأُردُنّ** ve **فِلَسطين**. Bunların her birine **جُنْدٌ** denir. Ve **جَنَدٌ**: bir beldedir([12]). Ve **الجَنَد**: içinde beyaz taşlar bulunan sert topraktır; bu, باب’dan olması muhtemeldir; ve ibdâlden olması da câizdir; aslı **الجَلَد**’dir.

(**جنـز**) **الجيم** ve**النون** ve**الزاء** tek bir kelimedir. İbn Düreyd dedi: **جَنَزْتُ الشَّيءَ** **أجْنِزُه** **جَنْزاً**: eğer onu örttüysen; ve bundan **الجَنَازة**’nin اشتقاقı türemiştir([13]). Halîl’e gelince, onun mezhebi bunun dışındadır; dedi ki: **الجَنازة** ölüdür; ve kavme ağır gelen ve onunla kederlendikleri şey de **جَنَازة**’dir. Ve dedi ki:
وما كنت أخْشَى أن أكون جَنَازَةً *** عليكِ ومَنْ يَغْتَرُّ بالحَدَثَانِ([14])
Dedi ki: **الجِنَازة** ise **خَشَبُ الشَّرْجَع**’dır. Dedi ki: Araplar der: **رُمِي بجنازَتِه فمات**([15]). Dedi ki: insanların ağızlarında **الجَنَازَة**—**الجيم**’in fethasıyla—cereyan etmiştir; **النَّحارِير** onu inkâr ederler.

(**جنس**) **الجيم** ve**النون** ve**السين** tek bir asıldır; o da bir şeyden olan türdür. Halîl dedi: her tür **جِنْس**’tir; ve o, insanlardan, kuşlardan ve şeylerden topluca olur. Cem‘i **أجْنَاس**. İbn Düreyd dedi: Asmaî, avamın “bu, şuna **مُجانِسٌ**” sözünü reddederdi. Ve derdi: sahih Arapça değildir. Ben derim ki: bu, Asmaî’ye karşı bir hatadır; çünkü **كتاب الأجناس**’ı vazeden odur; ve dilde bu lakapla ilk gelen odur.

(**جنف**) **الجيم** ve**النون** ve**الفاء** tek bir asıldır; o da meyildir. Denir: **جَنِفَ**: eğer saptı([16]) ve haksızlık ettiyse. Allah تعالى—övgüsü yüce olsun—buyurdu: ﴿فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ **جَنَفَاً**﴾ [البقرة 182]. Ve **رجلٌ أجْنَفُ**: eğer yaratılışında bir meyil varsa; ve denir: bu ancak boyda ve eğrilikte olur. Ve denir: **تجانَفَ عن كذا**: eğer meylettiysen. Dedi ki:
تَجَانَفُ عَنْ جُلِّ اليَمَامَةِ ناقتي  *** وما عَدَلَتْ عن أهْلِهَا لِسِوائِكا([17])

---------------------ــ
([1]) Ve böylece **المجمل**’de vârid olmuştur; diğer sözlüklerin geri kalanında “**الجنهي**” nisbet lafzıyla vardır. Bu sonuncunun ضبطında ihtilaf edilmiştir; **القاموس**’ta “**كعرني**” lafzıyla ضبط etmiştir; yani damme sonra fetha ile. Ve **القاموس** şârihi, **الصحاح** nüshalarında **الجنهي**’nin damme ile, sonra **النون**’un şeddeli ve meftuha olduğunu zikretti. Dedi ki: “**التهذيب** nüshalarında fetha ile ve **النون**’un tahfifiyle, **كعربي** gibi bulundu; ve doğru olan da böyledir; **الصغاني**’nin hattıyla.”
([2]) Beyit **الفرزدق**’undur; **أمالي المرتضى** (1: 48) ve **زهر الآداب** (1: 60)’ta olduğu üzere **هشام بن عبد الملك** hakkında söyler. Yahut **الحزين الكناني**’nindir, **ديوان الحماسة** (2: 284)’te olduğu üzere **عبد الملك بن مروان** hakkında. Yahut **الفرزدق**’undur, **علي بن الحسين** hakkında; **العمدة** (2: 110) ve **أمالي المرتضى**’da olduğu üzere. Yahut **العين المنقري**’nindir; **العمدة**’da olduğu üzere. Yahut **كثير بن كثير السهمي**’nindir, **محمد بن علي بن الحسين** hakkında; **المؤتلف** 169’da olduğu üzere. Yahut **داود بن سلم**’indir, **قثم بن العباس** hakkında; **العمدة**’da olduğu üzere; ve **اللسان** (**جنه**) ve **الحيوان** (3: 133)’e bak.
([3]) **أبي قيس بن الأسلت**’indir. Ve صدرُه, **اللسان** ve **المفضليات** (2: 85)’te olduğu üzere:
* صدق حسام وادق حده *
([4]) Beyit **ذي الرمة**’nindir; divanında 10 ve **المجمل** (**جنب**)’de. Ve صدرُه:
* وثب المسحج من عانات معقلة *
([5]) O, **علقمة بن عبدة الفحل**’dır. Beytin kasidesi divanında 131 ve **المفضليات** (2: 90)’dadır. Ve **اللسان** (**جنب**)’e bak.
([6]) Ondan, **الجميح**’in **المفضليات** (1: 33) ve **اللسان** (**جنب**)’deki sözü:
لما رأت إبلي قلت حلوبتها *** وكل عام عليها عام تجنيب
([7]) Asılda: “**الكتاب**”.
([8]) **الجيم**’in dammesiyle ve kesresiyle söylenir.
([9]) Beyit **لبيد**’indir; divanında 15, 1881 baskısı; ve **المجمل** ve **اللسان** (**جنث**)’de.
([10]) Beyit, ondan öncekiyle birlikte **اللسان** (**جنث**)’dedir.
([11]) Asılda: “**للطائفتين**”.
([12]) **الجند**—harekeli olarak—Yemen’in **مخاليف**’inden biridir.
([13]) **الجمهرة** (2: 92) nassı: “Ve bir kavim, ondan **الجنازة**’nin اشتقاقı olduğunu iddia etti. Ve ben, sıhhatini bilmem.”
([14]) Beyit **صخر بن عمرو**’nundur; **الخنساء**’nın kardeşi. Şiire ve kıssasına **الأغاني** (13: 130-131)’de bak. Beyit **اللسان** (**جنز**)’dedir.
([15]) **اللسان**’da ziyade etti: “Çünkü **الجنازة** onun içinde atılmış olur. Ve atma ile kastedilen, حمل ve وضع’dır.”
([16]) Yani haktan saptı.
([17]) Beyit **الأعشى**’nındır; divanında 66; ve **اللسان** (**جنف**، **سوى**) ve **الخزانة** (2: 59) ve **الإنصاف** 185’te. Ve rivayetlerin çoğu: “**جو اليمامة**”.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- أصل الجنب: الجارحة، وجمعه: جنوب، قال الله عز وجل: ﴿فتكوى بها جباههم وجنوبهم﴾ [التوبة/35]، قال تعالى: ﴿تتجافى جنوبهم عن المضاجع﴾ [السجدة/16]، وقال عز وجل: ﴿قياما وقعودا وعلى جنوبهم﴾ [آل عمران/191].
ثم يستعار من الناحية التي تليها كعادتهم في استعارة سائر الجوارح لذلك، نحو: اليمين والشمال، كقول الشاعر:
*من عن يميني مرة وأمامي*
*** (هذا عجز بيت، وشطره:
*فلقد أراني للرماح دريئة*
وهو لقطري بن الفجاءة، في مغني اللبيب ص 199؛ وشرح ابن عقيل 1/243؛ وخزانة الأدب 10/163)
وقيل: جنب الحائط وجنبه، ﴿والصاحب بالجنب﴾ [النساء/36]، أي: القريب، وقيل: كناية عن المرأة (أخرجه ابن جرير 5/81 عن علي وابن عباس)، وقيل: عن الرفيق في السفر (أخرجه ابن جرير 5/81 عن مجاهد).
قال تعالى: ﴿يا حسرتى على ما فرطت في جنب الله﴾ [الزمر/56]، أي: في أمره وحده الذي حده لنا.
وسار جنبيه وجنبتيه، وجنابيه وجنابتيه، وجنبته: أصبت جنبه، نحو: كبدته وفأدته.
وجنب: شكا جنبه، نحو: كبد وفئد، وبني من الجنب الفعل على وجهين:
أحدهما: الذهاب على ناحيته.
والثاني: الذهاب إليه.
فالأول نحو: جنبته، وأجنبته، ومنه: ﴿والجار الجنب﴾ [النساء/36]، أي: البعيد، قال الشاعر:
*فلا تحرمني نائلا عن جنابة*
*** (هذا شطر بيت، وعجزه:
*فإني امرؤ وسط القباب غريب*
وهو لعلقمة بن عبدة، ص 48؛ والمفضليات ص 394؛ والمجمل 1/199؛ واللسان (جنب) ؛ والأساس ص 65)
أي: عن بعد. ورجل جنب وجانب. قال عز وجل: ﴿إن تجتنبوا كبائر ما تنهون عنه﴾ [النساء/31]، وقال عز وجل: ﴿واجتنبوا قول الزور﴾ [الحج/30]، و ﴿اجتنبوا الطاغوت﴾ [الزمر/17] عبارة عن تركهم إياه، ﴿فاجتنبوه لعلكم تفلحون﴾ [المائدة/90]، وذلك أبلغ من قولهم: اتركوه. وجنب بنو فلان: إذا لم يكن في إبلهم اللبن، وجنب فلان خيرا، وجنب شرا (انظر: البصائر 1/398). قال تعالى في النار: ﴿وسيجنبها الأتقى الذي يؤتي ماله يتزكى﴾ [الليل/17 - 18]، وذلك إذا أطلق فقيل: جنب فلان فمعناه: أبعد عن الخير، وذلك يقال في الدعاء في الخير، وقوله عز وجل: ﴿واجنبني وبني أن نعبد الأصنام﴾ [إبراهيم/35]، من: جنبته عن كذا أي: أبعدته، وقيل: هو من جنبت الفرس، كأنما سأله أن يقوده عن جانب الشرك بألطاف منه وأسباب خفية. والتجنيب: الروح في الرجلين، وذلك إبعاد إحدى الرجلين عن الأخرى خلقة.
وقوله تعالى: ﴿وإن كنتم جنبا فاطهروا﴾ [المائدة/6]، أي: إن أصابتكم الجنابة، وذلك بإنزال الماء أو بالتقاء الختانين وقد جنب وأجنب واجتنب وتجنب، وسميت الجنابة بذلك لكونها سببا لتجنب الصلاة في حكم الشرع، والجنوب يصح أن يعتبر فيها معنى المجيء من جانب الكعبة (والجنوب: ريح تخالف الشمال تأتي عن يمين القبلة، راجع: اللسان (جنب) )، وأن يعتبر فيها معنى الذهاب عنه، لأن المعنيين فيها موجودان، واشتق من الجنوب جنبت الريح: هبت جنوبا، فأجنبنا: دخلنا فيها، وجنبنا: أصابتنا، وسحابة مجنوبة: هبت عليها.

##### Türkçe

- **الجنب**’in aslı: organ(uzuv)dur; çoğulu: **جنوب**. Aziz ve celil Allah dedi ki: ﴿فتكوى بها جباههم وجنوبهم﴾ [التوبة/35]. Yüce Allah dedi ki: ﴿تتجافى جنوبهم عن المضاجع﴾ [السجدة/16]. Aziz ve celil dedi ki: ﴿قياما وقعودا وعلى جنوبهم﴾ [آل عمران/191].
Sonra, onların bunun için diğer bütün uzuvları ödünç almalarındaki âdetleri gibi, ona bitişik olan taraftan ödünç alınır; **اليمين** ve **الشمال** gibi; şairin sözü gibi:
*من عن يميني مرة وأمامي*
*** (Bu bir beytin aczidir; ve onun şatrı:
*فلقد أراني للرماح دريئة*
ve o, قطري بن الفجاءة’nindir; مغني اللبيب s. 199; وشرح ابن عقيل 1/243; وخزانة الأدب 10/163)
Ve denildi: **جنب الحائط** ve **جنبه**; ﴿والصاحب بالجنب﴾ [النساء/36], yani: yakın; ve denildi: kadından kinayedir (İbn Cerir onu 5/81’de Ali ve İbn Abbas’tan çıkarmıştır); ve denildi: yolculuktaki arkadaştan (İbn Cerir onu 5/81’de Mücahid’den çıkarmıştır).
Yüce Allah dedi: ﴿يا حسرتى على ما فرطت في جنب الله﴾ [الزمر/56], yani: O’nun, bize sınırını koyduğu tek başına emrinde.
**وسار جنبيه وجنبتيه** ve **جنابيه وجنابتيه**; ve **جنبته**: onun yanına isabet ettirdim; **كبدته** ve **فأدته** gibi.
Ve **جنب**: yanından şikâyet etti; **كبد** ve **فئد** gibi. Ve **الجنب**’den fiil iki vecih üzere bina edildi:
Bunlardan biri: onun tarafı üzere gitmek.
İkincisi: ona gitmek.
Birincisi, **جنبته** ve **أجنبته** gibi; ve ondan: ﴿والجار الجنب﴾ [النساء/36], yani: uzak. Şair dedi ki:
*فلا تحرمني نائلا عن جنابة*
*** (Bu bir beytin yarısıdır; ve aczi:
*فإني امرؤ وسط القباب غريب*
ve o, علقمة بن عبدة’nindir; s. 48; والمفضليات s. 394; والمجمل 1/199; واللسان (**جنب**); والأساس s. 65)
yani: uzaklıktan. Ve adam: **جنب** ve **جانب**. Aziz ve celil dedi: ﴿إن تجتنبوا كبائر ما تنهون عنه﴾ [النساء/31]. Aziz ve celil dedi: ﴿واجتنبوا قول الزور﴾ [الحج/30]; ve ﴿اجتنبوا الطاغوت﴾ [الزمر/17], onu terk etmeleri hakkında bir ibaredir. ﴿فاجتنبوه لعلكم تفلحون﴾ [المائدة/90]; ve bu, onların “**اتركوه**” demelerinden daha beliğdir. Ve **جنب بنو فلان**: develerinde süt bulunmadığı zaman. Ve **جنب فلان خيرا**; ve **جنب شرا** (bak: البصائر 1/398). Yüce Allah ateş hakkında dedi: ﴿وسيجنبها الأتقى الذي يؤتي ماله يتزكى﴾ [الليل/17 - 18]; ve bu, mutlak kılınıp da “**جنب فلان**” denildiği zaman, mânası: hayırdan uzaklaştırıldı’dır; ve bu, hayırda dua içinde söylenir. Ve Aziz ve celil olanın sözü: ﴿واجنبني وبني أن نعبد الأصنام﴾ [إبراهيم/35], “**جنبته عن كذا**”dan, yani: onu şundan uzaklaştırdım. Ve denildi: **جنبت الفرس**’tendir; sanki ondan, lütuflarla ve gizli sebeplerle onu şirk tarafının yanından sevk etmesini istemiştir. Ve **التجنيب**: iki ayakta ruh (aralık)tır; ve bu, yaratılışça iki ayağın birini ötekinden uzaklaştırmaktır.
Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿وإن كنتم جنبا فاطهروا﴾ [المائدة/6], yani: size **الجنابة** isabet ettiyse; ve bu, suyun inmesiyle yahut iki sünnet yerinin buluşmasıyladır. Ve **جنب** etti, **أجنب** etti, **اجتنب** etti, **تجنب** etti. Ve **الجنابة** buna, şeriat hükmünde namazdan kaçınmaya sebep oluşu için isimlendirildi. Ve **الجنوب**’da, Kâbe’nin yanından gelme mânası sahih olarak itibar edilebilir (ve **الجنوب**: **الشمال**’e muhalif bir rüzgârdır; kıblenin sağından gelir; bkz.: اللسان (**جنب**)); ve ondan gitme mânası da itibar edilebilir; çünkü iki mânanın ikisi de onda mevcuttur. Ve **الجنوب**’dan türetildi: **جنبت الريح**: güneyli esti; **فأجنبنا**: onun içine girdik; **وجنبنا**: bize isabet etti. Ve **سحابة مجنوبة**: üzerine esti.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ن ب
رجلٌ جُنُبٌ وقومٌ جُنُبٌ ‏"‏ وإن كنتم جنباً فاطّهّروا ‏"‏ وأجنب وتجنّب واجتنب وجار جنب وهو الذي جاورك من قوم آخرين لي من أهل الدار ولا من أهل النسب وهؤلاء قوم أجناب‏.‏
قالت الخنساء‏:‏ يا عين فيضي بدمع منك تسكابا وابكي أخاك إذا جاورت أجنابا ولا تحرمني عن جنابة أي من أجل بعد نسب وغربة ومعناه لا يصدر حرماتـك عنهـا كقولـه تعالى‏:‏ ‏"‏ وما فعلته عن أمري ‏"‏ قال علقمة‏:‏ فـلا تحرمنـي نائـلاً عـن جنابة فإني امرؤ وسط القباب غريب وأنـا فـي جنـاب فلـان أي فـي فنائـه ومحلتـه‏.‏
ومشـوا جانبيه وجنابيه وجنابتيه وجنبتيه‏.‏
قال كعب ابن زهير‏:‏ يسعى الوشاة جنابيهـا وقولهـم إنـك يـا بـن أبـي سلمـى لمقتـول ونزلوا في جنبات الوادي‏.‏
وقعد جنبة إذا اعتزل القوم‏.‏
وتقول‏:‏ طاب الكرام وجانب اللئام‏.‏
ولج فلان في جناب قبيح أي في مجانبـة أهلـه‏.‏
وجنبـت الدابـة أجنبهـا جنبـاً بالتحريـك‏.‏
وفـي الحديـث ‏"‏ لا جنب في الإسلام ‏"‏ وهو أن يجنب المسابق فرساً فإذا دنا من الغاية انتقل عليه ليسبق‏.‏
وأعطاه الجنب‏:‏ انقاد له‏.‏
وفلـان تقـاد الجنائـب بيـن يديـه وهـو يركـب نجيبـه ويقـود جنبيـه‏.‏
وجانبـه‏:‏ مشـى إلـى جنبـه وهـو جنيبه‏.‏
وفرس طوع الجناب‏:‏ سلس القياد‏.‏
وأصحب جنبيه إذا طاوعـه‏.‏
وهـو أجنبـي مني وأجنب‏.‏
وجنبته الشر فاجتنبه وجنبته إياه فتجنبه‏.‏
وقيل للترس‏:‏ المجنب لأنه يجنب صاحبه أي يقيه ما يكره كأنه آلة لذلك‏.‏
وكان في إحدى المجنبتين وهما جناحا العسكر‏.‏
وجنبت الريـح‏:‏ هبـت جنوبـاً‏.‏
وجنـب القـوم‏:‏ أضابتهـم وسحابـة مجنوبـة‏.‏
وأجنبوا‏:‏ دخلوا فيها‏.‏
والمجنوب في سبيل الله شهيد وذات الجنب داء الصناديد‏.‏
ومن المجاز‏:‏ اتق الله الذي لا جنيبة له أي لا عديل له‏.‏
وأطاعت جنيبته إذا انقاد‏.‏
قال ابن مقبل‏:‏ فإما تريني قد أطاعت جنيبتي وخيط رأسي بعد ما كان أوفرا أي وافراً‏.‏
وفرطت في جنب الله أي في جانبه وفي حقه‏.‏
ورجل لين الجانب‏:‏ سهل المعاملة سلس‏.‏
قال‏:‏ لين الجانب في أقربه وعلى الأعداء سـم كالذعـف وتقول‏:‏ المسلمون جانب والكفار جانب‏.‏
وهو أجنبـي مـن هـذا الأمـر أي لا تَعلُّـقَ له بـه ولا معرفةَ.
وفلان رَحْبُ الجَنَابِ وخَصيبُ الجَنَابِ: سخيٌّ.

##### Türkçe

ج ن ب
Bir adam **جُنُبٌ** ve bir kavim **جُنُبٌ**: “Ve eğer **جنباً** iseniz, temizlenin.”; ve **أجنب** ve **تجنّب** ve **اجتنب**. Ve bir komşu **جنب**: o, başka bir kavimden sana komşu olan kimsedir; ne ev halkından ne de nesep halkındandır; ve bunlar **قوم أجناب**dır.

Hansa dedi ki:
Ey göz, senden dökülen bir gözyaşıyla bol bol akıt;
Ve yabancılarla komşu olduğunda kardeşine ağla.
Ve beni **جنابة**dan, yani nesep uzaklığı ve gurbet sebebiyle, mahrum etme. Ve onun manası: onun hürmetlerini ondan uzaklaştırma; Yüce Allah’ın sözü gibi: “Ve onu emrimden dolayı yapmadım.” Alkame dedi ki:
Öyleyse beni **جنابة**dan dolayı bir nasipten mahrum etme;
Çünkü ben kubbelerin ortasında bir garip kişiyim.
Ve “Ben falanın **جناب**ındayım” yani onun avlusunda ve mahallesindeyim.

Ve onun iki yanından yürüdüler: **جانبيه** ve **جنابيه** ve **جنابتيه** ve **جنبتيه**.

Ka‘b b. Züheyr dedi ki:
Gammazlar onun iki yanına koşar; ve onların sözü: “Sen, ey Ebû Sülmâ’nın oğlu, öldürülmüşsün.”
Ve vadinin **جنبات**ında indiler.

Ve **جنبة** oturdu: kavimden ayrıldığında.

Ve dersin ki: Asiller hoş oldu, alçaklar uzaklaştı.

Falan, çirkin bir **جناب**a girdi: yani ehlinin yanından uzaklaşmaya.

Ve biniti **جنباً** (harekeli) **أجنبها**: onu yanına aldı.

Ve hadiste: “İslâm’da **جنب** yoktur.” O, yarışçı kimsenin bir atı yanına almasıdır; hedefe yaklaştığında ona geçer ki öne geçsin.

Ve ona **الجنب** verdi: ona boyun eğdi.

Ve falanın önünde **الجنائب** sevk olunur; o, devesine biner ve iki yanındakini sürer.

Ve **جانبه**: onun yanına yürüdü; ve o, onun **جنيبه**idir.

Ve bir at **طوع الجناب**: dizgini yumuşak, kolay çekilir.

Ve iki yanındakini yoldaş edindi: ona uyduğunda.

Ve o, benden **أجنبـي**dir ve **أجنب**.

Ve onu şerden uzaklaştırdım; o da ondan uzak durdu. Ve onu ondan uzaklaştırdım; o da ondan uzak durdu.

Ve kalkana **المجنب** denildi; çünkü sahibini yanına alır, yani ona hoşlanmadığını karşı korur; sanki bunun için bir âlettir.

Ve iki **المجنبتين**den birinde idi; ikisi ordunun iki kanadıdır.

Ve **جنبت الريح**: güneyden esti.

Ve **جنب القوم**: onları vurdu; ve **سحابة مجنوبة**.

Ve **أجنبوا**: onun içine girdiler.

Ve Allah yolunda **المجنوب** şehittir; ve **ذات الجنب** yiğitlerin hastalığıdır.

Ve mecazdan: “Kendisine **جنيبة** olmayan Allah’tan sakın” yani kendisine denk olmayan.

Ve **جنيبته** itaat etti: boyun eğdiğinde.

İbn Mukbil dedi ki:
Ya beni, **جنيبتي** itaat etmişken görürsen;
Ve başımın ipliği, daha önce daha bol iken (yani bol iken).

Ve Allah’ın **جنب**inde aşırı gittim: yani onun yanında ve onun hakkı hususunda.

Ve bir adam **لين الجانب**: muamelede kolay, yumuşak.

Dedi ki: Yakınına karşı **لين الجانب**; düşmanlara karşı ise zehir gibi, (yılan) sokması gibi. Ve dersin ki: Müslümanlar bir taraf, kâfirler bir taraf.

Ve o, bu işten **أجنبـي**dir: yani onunla hiçbir ilgisi yoktur ve hiçbir bilgisi yoktur.

Ve falan **رَحْبُ الجَنَابِ** ve **خَصيبُ الجَنَابِ**: cömerttir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجَنْبُ والجَنَبةُ والجانِبُ: شِقُّ الإِنْسانِ وغيره. تقول: قعَدْتُ إِلى جَنْب فلان وإِلى جانِبه، بمعنى، والجمع جُنُوبٌ وجَوانِبُ وجَنائبُ، الأَخيرة نادرة. وفي حديث أَبي هريرة، رضي اللّه عنه، في الرجل الذي أَصابَتْه الفاقةُ: فخرج إِلى البَرِّية، فدَعا، فإِذا الرَّحى تَطْحَنُ، والتَّنُّورُ مَمْلُوءٌ جُنوبَ شِواءٍ؛ هي جمع جَنْبٍ، يريد جَنْبَ الشاةِ أَي إِنه كان في التَّنُّور جُنوبٌ كثيرة لا جَنْبٌ واحد. وحكى اللحياني: إِنه لـمُنْتَفِخُ الجَوانِبِ. قال: وهو من الواحد الذي فُرِّقَ فجُعل جَمْعاً. وجُنِب الرَّجُلُ: شَكا جانِبَه. وضَرَبَه فجنَبَه أَي كسَرَ جَنْبَه أَو أَصاب جَنْبَه. ورجل جَنِيبٌ كأَنه يَمْشِي في جانِبٍ مُتَعَقِّفاً، عن ابن الأَعرابي، وأَنشد:
رَبا الجُوعُ في أَوْنَيْهِ، حتَّى كأَنـَّه  * جَنِيبٌ به، إِنَّ الجَنِيبَ جَنِيبُ أَي جاعَ حتى كأَنـَّه يَمْشِي في جانِبٍ مُتَعَقِّفاً. وقالوا: الحَرُّ جانِبَيْ سُهَيْلٍ أَي في ناحِيَتَيْه، وهو أَشَدُّ الحَرِّ. وجانَبَه مُجانَبةً وجِناباً: صار إِلى جَنْبِه. وفي التنزيل العزيز: أَنْ تقولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتا على ما فَرَّطْتُ في جَنْبِ اللّهِ. قال الفرَّاءُ: الجَنْبُ: القُرْبُ. وقوله: على ما فَرَّطْتُ في جَنْبِ اللّهِ أَي في قُرْبِ اللّهِ وجِوارِه.
والجَنْبُ: مُعْظَمُ الشيءِ وأَكثرهُ، ومنه قولهم: هذا قَليل في جَنْبِ مَوَدّتِكَ. وقال ابن الأَعرابي في قوله في جنبِ اللّهِ: في قُرْبِ اللّهِ منَ الجَنةِ. وقال الزجاج: معناه على ما فَرَّطْتُ في الطَّريقِ الذي هو طَريقُ اللّهِ الذي دعاني إِليه، وهو توحيدُ اللّهِ والإِقْرارُ بنُبوَّةِ رسوله وهو محمدٌ، صلى اللّه عليه وسلم. وقولهم: اتَّقِ اللّهَ في جَنْبِ أَخِيك، \<ص:276>
ولا تَقْدَحْ في ساقِه، معناه: لا تَقْتُلْه(1)
(1 قوله «لا تقتله» كذا في بعض نسخ المحكم بالقاف من القتل، وفي بعض آخر منه لا تغتله بالغين من الاغتيال.) ولا تَفْتِنْه، وهو على الـمَثَل. قال: وقد فُسِّر الجَنْبُ ههنا بالوَقِيعةِ والشَّتمِ. وأَنشد ابن الأَعرابي: خَلِيليَّ كُفَّا، واذكُرا اللّهَ في جَنْبي
أَي في الوَقِيعة فيَّ. وقوله تعالى: والصاحِبِ بالجَنْبِ وابنِ السَّبِيلِ، يعني الذي يَقْرُبُ منك ويكونُ إِلى جَنْبِك. وكذلك جارُ الجُنُبِ أَي اللاَّزِقُ بك إِلى جَنْبِك. وقيل: الصاحِبُ بالجَنْبِ صاحِبُك في السَّفَر، وابنُ السَّبِيل الضَّيفُ. قال سيبويه وقالوا: هُما خَطَّانِ جَنابَتَيْ أَنْفِها، يعني الخَطَّينِ اللَّذَين اكْتَنَفا جنْبَيْ أَنْفِ الظَّبْيةِ. قال: كذا وقع في كتاب سيبويه. ووقع في الفرخ: جَنْبَيْ أَنـْفِها.والـمُجَنِّبتانِ من الجَيْش: الـمَيْمَنةُ والـمَيْسَرَةُ. والـمُجَنَّبةُ، بالفتح: الـمُقَدَّمةُ. وفي حديث أَبي هريرة، رضِي اللّه عنه: أَنَّ النبيَّ، صلى اللّه عليه وسلم، بَعَثَ خالِدَ بنَ الوَلِيدِ يومَ الفَتْح على الـمُجَنِّبةِ اليُمْنى، والزُّبَيرَ على الـمُجَنِّبةِ اليُسْرَى، واستعمل أَبا عُبَيْدةَ على البَياذِقةِ، وهُمُ الحُسَّرُ.وجَنَبَتا الوادي: ناحِيَتاهُ، وكذلك جانِباهُ. ابن الأَعرابي يقال: أَرْسَلُوا مُجَنِّبَتَينِ أَي كَتيبَتَين أَخَذَتا ناحِيَتَي الطَّريقِ. والـمُجَنِّبةُ اليُمْنى: هي مَيْمَنةُ العسكر، والـمُجَنِّبةُ اليُسْرى: هي الـمَيْسَرةُ، وهما مُجَنِّبَتانِ، والنون مكسورة. وقيل: هي الكَتِيبةُ التي تأْخذ إِحْدَى ناحِيَتي الطَّريق. قال: والأَوَّل أَصح. والحُسَّرُ: الرَّجَّالةُ. ومنه الحَديث في الباقِياتِ الصَّالحاتِ: هُنَّ مُقَدِّماتٌ وهُنَّ مُجَنِّباتٌ وهُنَّ مُعَقِّباتٌ. وجَنَبَ الفَرَسَ والأَسيرَ يَجْنُبُه جَنَباً. بالتحريك، فهو مَجْنُوبٌ وجَنِيبٌ: قادَه إلى جَنْبِه. وخَيْلٌ جَنائبُ وجَنَبٌ، عن الفارسي. وقيل: مُجَنَّبةٌ. شُدِّدَ للكثرة. وفَرَسٌ طَوعُ الجِنابِ، بكسر الجيم، وطَوْعُ الجَنَبِ، إِذا كان سَلِسَ القِيادِ أَي إِذا جُنِبَ كان سَهْلاً مُنْقاداً. وقولُ مَرْوانَ(2) (2 قوله «وقول مروان إلخ» أورده في المحكم بلصق قوله وخيل جنائب وجنب.) بن الحَكَم: ولا نَكُونُ في هذا جَنَباً لِمَنْ بَعْدَنا، لم يفسره ثعلب. قال: وأُراه من هذا، وهو اسم للجمع. وقوله: جُنُوح، تُباريها ظِلالٌ، كأَنـَّها، *  مَعَ الرَّكْبِ، حَفَّانُ النَّعامِ الـمُجَنَّب(3) (3 قوله «جنوح» كذا في بعض نسخ المحكم، والذي في البعض الآخر منه جنوحاً بالنصب.) الـمُجَنَّبُ: الـمَجْنُوبُ أَي الـمَقُودُ. ويقال جُنِبَ فلان وذلك إِذا ما جُنِبَ إِلى دَابَّةٍ.
والجَنِيبَة: الدَّابَّةُ تُقادُ، واحدة الجَنائِبِ، وكلُّ طائِعٍ مُنْقادٍ جَنِيبٌ. والأَجْنَبُ: الذي لا يَنْقادُ.
وجُنَّابُ الرَّجلِ: الذي يَسِير معه إِلى جَنْبِه.
وجَنِيبَتا البَعِير: ما حُمِلَ على جَنْبَيهِ. وجَنْبَتُه: طائِفةٌ من جَنْبِه. والجَنْبةُ: جِلْدة من جَنْبِ البَعير يُعْمل منها عُلْبةٌ، وهي فوق المِعْلَقِ من العِلابِ ودُونَ الحَوْأَبةِ. يقال: أَعْطِني جَنْبةً أَتَّخِذْ مِنْها عُلْبةً. وفي التهذيب: أَعْطِني جَنْبةً، فيُعْطِيه جِلْداً فيَتَّخِذُه عُلْبة. \<ص:277>
والجَنَبُ، بالتحريك: الذي نُهِيَ عنه أَن يُجْنَبَ خَلْفَ الفَرَسِ فَرَسٌ، فإِذا بَلَغَ قُرْبَ الغايةِ رُكِبَ. وفي حديث الزَّكاةِ والسِّباقِ: لا جَلَبَ ولا جَنَبَ، وهذا في سِباقِ الخَيْل. والجَنَبُ في السباق، بالتحريك: أَن يَجْنُبَ فَرَساً عُرْياً عند الرِّهانِ إِلى فَرَسِه الذي يُسابِقُ عَلَيْهِ، فإِذا فَتَر الـمَرْكُوبُ تحَوَّلَ إِلى الـمَجْنُوبِ، وذلك إِذا خاف أَن يُسْبَقَ على الأَوَّلِ؛ وهو في الزكاة: أَن يَنزِل العامِلُ بأَقْصَى مواضع أَصحاب الصدقة ثم يأْمُرَ بالأَموال أَن تُجْنَبَ إِليه أَي تُحْضَرَ فَنُهُوا عن ذلك. وقيل: هو أَن يُجْنِبَ رَبُّ المالِ بمالِه أَي يُبْعِدَه عن موضِعه، حتى يَحْتاجَ العامِلُ إِلى الإِبْعاد في اتِّباعِه وطَلَبِه. وفي حديث الحُدَيْبِيَةِ: كانَ اللّهُ قد قَطَعَ جَنْباً مِنَ المشْركين. أَراد بالجَنْبِ الأَمْرَ، أَو القِطْعةَ مِنَ الشيءِ. يقال: ما فَعَلْتَ في جَنْبِ حاجَتي أَي في أَمْرِها. والجَنْبُ: القِطْعة من الشيءِ تكون مُعْظَمَه أَو شيئاً كَثِيراً منه. وجَنَبَ الرَّجلَ: دَفَعَه.
ورَجل جانِبٌ وجُنُبٌ: غَرِيبٌ، والجمع أَجْنابٌ. وفي حديث مُجاهد في تفسير السيارة قال: هم أَجْنابُ الناس، يعني الغُرَباءَ، جمع جُنُبٍ، وهو الغَرِيبُ، وقد يفرد في الجميع ولا يؤَنث. وكذلك الجانِبُ والأَجْنَبيُّ والأَجْنَبُ. أَنشد ابن الأَعرابي: هل في القَضِيَّةِ أَنْ إِذا اسْتَغْنَيْتُمُ *  وأَمِنْتُمُ، فأَنا البعِيدُ الأَجْنَبُ وفي الحديث: الجانِبُ الـمُسْتَغْزِرُ يُثابُ من هِبَتِه الجانبُ الغَرِيبُ أَي إِنَّ الغَرِيبَ الطالِبَ، إِذا أَهْدَى لك هَدِيَّةً ليَطْلُبَ أَكثرَ منها، فأَعْطِه في مُقابَلة هدِيَّتِه. ومعنى الـمُسْتَغْزِر: الذي يَطْلُب أَكثر مـما أَعْطَى. ورجل أَجْنَبُ وأَجْنَبيٌّ وهو البعيد منك في القَرابةِ، والاسم الجَنْبةُ والجَنابةُ. قال:
إِذا ما رَأَوْني مُقْبِلاً، عن جَنابةٍ،  * يَقُولُونَ: مَن هذا، وقد عَرَفُوني وقوله أَنشده ثعلب:
جَذْباً كَجذْبِ صاحِبِ الجَنابَهْ
فسره، فقال: يعني الأَجْنَبيَّ.
والجَنِيبُ: الغَرِيبُ. وجَنَبَ فلان في بني فلان يَجْنُبُ جَنابةً ويَجْنِبُ إِذا نَزَلَ فيهم غَرِيباً، فهو جانِبٌ، والجمع جُنَّابٌ، ومن ثَمَّ قيل: رجلٌ جانِبٌ أَي غرِيبٌ، ورجل جُنُبٌ بمعنى غريب، والجمع أَجْنابٌ. وفي حديث الضَّحَّاك أَنه قال لجارِية: هل من مُغَرِّبةِ خَبَرٍ؟ قال: على جانِبٍ الخَبَرُ أَي على الغَرِيبِ القادِمِ. ويقال: نِعْم القَوْمُ هُمْ لجارِ الجَنابةِ أَي لِجارِ الغُرْبةِ.
والجَنابةُ: ضِدّ القَرابةِ، وقول عَلْقَمَة بن عَبَدةَ:
وفي كلِّ حيٍّ قد خَبَطْتَ بِنِعْمةٍ، *  فَحُقَّ لشأْسٍ، مِن نَداكَ، ذَنُوبُ فلا تَحْرِمَنِّي نائِلاً عن جَنابةٍ، *  فإِني امْرُؤٌ، وَسْطَ القِبابِ، غرِيبُ
عن جَنابةٍ أَي بُعْدٍ وغُربة. قاله يُخاطِبُ به الحَرِثَ ابنَ جَبَلةَ يمدحه، وكان قد أَسَرَ أَخاه شَأْساً. معناه: لا تَحْرِمَنِّي بعدَ غُرْبةٍ وبُعْدٍ عن دِياري. وعن،في قوله عن جنابةِ، بمعنى بَعْدَ، وأَراد بالنائلِ إِطْلاقَ أَخِيهِ شَأْسٍ من سِجْنِه، فأَطْلَقَ له أَخاه \<ص:278>
شأْساً ومَن أُسِرَ معه من بني تميم.
وجَنَّبَ الشيءَ وتجَنَّبَه وجانَبَه وتجَانَبَه واجْتَنَبَهُ: بَعُد عنه. وجَنَبَه الشيءَ وجَنَّبَه إِيَّاه وجَنَبَه يَجْنُبُه وأَجْنَبَه: نَحَّاهُ عنه. وفي التنزيل العزيز إِخباراً عن إِبراهيم، على نبيِّنا وعليه الصلاة والسلام: واجْنُبْني وبَنيَّ أَنْ نَعْبُدَ الأَصْنام؛ أَي نَجِّني. وقد قُرئَ: وأَجْنِبْني وبَنيَّ، بالقَطْع. ويقال: جَنَبْتُه الشَّرَّ وأَجْنَبْتُه وجَنَّبْتُه، بمعنى واحد، قاله الفرّاءُ والزجاج. ويقال: لَجَّ فلان في جِنابٍ قَبيحٍ إِذا لَجَّ في مُجانَبَةِ أَهلِه. ورجل جَنِبٌ: يَتَجنَّبُ قارِعةَ الطريق مَخافةَ الأَضْياف. والجَنْبة، بسكون النون: الناحية. ورَجُل ذو جَنْبة أَي اعْتزالٍ عن الناس مُتَجَنِّبٌ لهم. وقَعَدَ جَنْبَةً أَي ناحِيةً واعْتَزَل الناسَ. ونزل فلان جَنْبةً أَي ناحِيةً. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: عليكم بالجَنْبةِ فإِنها عَفافٌ. قال الهروي: يقول اجْتَنِبُوا النساءَ والجُلُوسَ إِلَيْهنَّ، ولا تَقْرَبُوا ناحِيَتَهنَّ. وفي حديث رقيقة: اسْتَكَفُّوا جَنابَيْه أَي حَوالَيْه، تثنية جَناب، وهي الناحِيةُ. وحديث الشعبي: أَجْدَبَ بِنا الجَنابُ. والجَنْبُ: الناحِيةُ. وأَنشد الأَخفش: الناسُ جَنْبٌ والأَمِيرُ جَنْبُ
كأَنه عَدَلَه بجميع الناس. ورجل لَيِّنُ الجانِبِ والجَنْبِ أَي سَهْلُ القُرْب. والجانِبُ: الناحِيةُ، وكذلك الجَنَبةُ. تقول: فلان لا يَطُورُ بِجَنَبَتِنا. قال ابن بري: هكذا قال أَبو عبيدة وغيره بتحريك النون. قال، وكذا رَوَوْه في الحديث: وعلى جَنَبَتَيِ الصِّراطِ أَبْوابٌ مُفَتَّحةٌ. وقال عثمان بن جني: قد غَرِيَ الناسُ بقولهم أَنا في ذَراكَ وجَنَبَتِك بفتح النون. قال: والصواب إِسكانُ النون، واستشهد على ذلك بقول أَبي صَعْتَرةَ البُولانيِّ: فما نُطْفةٌ مِنْ حَبِّ مُزْنٍ تقاذَفَتْ *  به جَنْبَتا الجُوديِّ، والليلُ دامِسُ وخبر ما في البيت الذي بعده، وهو:
بأَطْيَبَ مِنْ فِيها، وما ذُقْتُ طَعْمَها،  * ولكِنَّني، فيما تَرَى العينُ، فارِسُ أَي مُتَفَرِّسٌ. ومعناه: اسْتَدْلَلْتُ بِرِقَّته وصفَائِه على عُذوبَتِه وبَرْدِه. وتقول: مَرُّوا يَسِيرُونَ جَنابَيْه وجَنابَتَيْه وجَنْبَتَيْه أَي ناحِيَتَيْهِ. والجانِبُ الـمُجْتَنَبُ: الـمَحْقُورُ.
وجارٌ جُنُبٌ: ذو جَنابةٍ مِن قوم آخَرِينَ لا قَرابةَ لهم، ويُضافُ فيقال: جارُ الجُنُبِ. التهذيب: الجارُ الجُنُب هو الذي جاوَرَك، ونسبُه في قوم آخَرِينَ. والمُجانِبُ: الـمُباعِدُ. قال: وإِني، لِما قد كان بَيْني وبيْنَها، *  لـمُوفٍ، وإِنْ شَطَّ الـمَزارُ الـمُجانِبُ وفرَسٌ مُجَنَّبٌ: بَعِيدُ ما بين الرِّجْلَين من غير فَحَجٍ، وهو مدح. والتَّجْنِيبُ: انحِناءٌ وتَوْتِيرٌ في رِجْلِ الفَرَس، وهو مُسْتَحَبٌّ. قال أَبو دُواد:
\<ص:279>
وفي اليَدَيْنِ، إِذا ما الماءُ أَسْهَلَها، ثَنْيٌ قَلِيلٌ، وفي الرِّجْلَينِ تَجْنِيبُ(1) (1 قوله «أسهلها» في الصاغاني الرواية أسهله يصف فرساً. والماء أراد به العرق. وأسهله أي أساله. وثني أي يثني يديه.) قال أَبو عبيدة: التَّجْنِيبُ: أَن يُنَحِّيَ يديه في الرَّفْعِ والوَضْعِ. وقال الأَصمعي: التَّجْنِيبُ، بالجيم، في الرجلين، والتحنيب، بالحاء في الصلب واليدين.
وأَجْنَبَ الرجلُ: تَباعَدَ.
والجَنابةُ: الـمَنِيُّ. وفي التنزيل العزيز: وإِن كُنْتم جُنُباً فاطَّهَّروا. وقد أَجْنَبَ الرجلُ وجَنُبَ أَيضاً، بالضم، وجَنِبَ وتَجَنَّبَ. قال ابن بري في أَماليه على قوله جَنُبَ، بالضم، قال: المعروف عند أَهل اللغة أَجْنَبَ وجَنِبَ بكسر النون، وأَجْنَبَ أَكثرُ من جَنِبَ. ومنه قول ابن عباس، رضي اللّه عنهما: الإِنسان لا يُجْنِبُ، والثوبُ لا يُجْنِبُ، والماءُ لا يُجْنِبُ، والأَرضُ لا تُجْنِبُ. وقد فسر ذلك الفقهاءُ وقالوا أَي لا يُجْنِبُ الإِنسانُ بمُماسَّةِ الجُنُبِ إِيَّاه، وكذلك الثوبُ إِذا لَبِسَه الجُنُب لم يَنْجُسْ، وكذلك الأَرضُ إِذا أَفْضَى إِليها الجُنُبُ لم تَنْجُسْ، وكذلك الماءُ إِذا غَمَس الجُنُبُ فيه يدَه لم يَنْجُسْ. يقول: إِنَّ هذه الأَشياءَ لا يصير شيءٌ منها جُنُباً يحتاج إلى الغَسْلِ لمُلامَسةٍ الجُنُبِ إِيَّاها. قال الأَزهري: إِنما قيل له جُنُبٌ لأَنه نُهِيَ أَن يَقْرَبَ مواضعَ الصلاةِ ما لم يَتَطهَّرْ، فتَجَنَّبَها وأَجْنَبَ عنها أَي تَنَحَّى عنها؛ وقيل: لـمُجانَبَتِه الناسَ ما لم يَغْتَسِلْ. والرجُل جُنُبٌ من الجَنابةِ، وكذلك الاثْنانِ والجميع والمؤَنَّث، كما يقال رجُلٌ رِضاً وقومٌ رِضاً، وإِنما هو على تأْويل ذَوِي جُنُبٍ، فالمصدر يَقُومُ مَقامَ ما أُضِيفَ إِليه. ومن العرب من يُثَنِّي ويجْمَعُ ويجْعَلُ المصدر بمنزلة اسم الفاعل. وحكى الجوهري: أَجْنَبَ وجَنُبَ، بالضم. وقالوا: جُنُبانِ وأَجْنابٌ وجُنُبُونَ وجُنُباتٌ. قال سيبويه: كُسِّرَ (يتبع...)
(تابع... 1): جنب: الجَنْبُ والجَنَبةُ والجانِبُ: شِقُّ الإِنْسانِ وغيره. تقول:... ... على أَفْعالٍ كما كُسِّرَ بَطَلٌ عليه، حِينَ قالوا أَبْطالٌ، كما اتَّفَقا في الاسم عليه، يعني نحو جَبَلٍ وأَجْبالٍ وطُنُبٍ وأَطْنابٍ. ولم يقولوا جُنُبةً. وفي الحديث: لا تَدْخُلُ الملائكةُ بَيْتاً فيه جُنُبٌ. قال ابن الأَثير: الجُنُب الذي يَجِبُ عليه الغُسْل بالجِماع وخُروجِ المَنّي. وأَجْنَبَ يُجْنِبُ إِجْناباً، والاسم الجَنابةُ، وهي في الأَصْل البُعْدُ. وأَراد بالجُنُبِ في هذا الحديث: الذي يَترُك الاغْتِسالَ مِن الجَنابةِ عادةً، فيكونُ أَكثرَ أَوقاتِه جُنُباً، وهذا يدل على قِلّة دِينِه وخُبْثِ باطِنِه. وقيل: أَراد بالملائكة ههُنا غيرَ الحَفَظةِ. وقيل: أَراد لا تحْضُره الملائكةُ بخير. قال: وقد جاءَ في بعض الرِّوايات كذلك.والجَنابُ، بالفتح، والجانِبُ: النّاحِيةُ والفِناءُ وما قَرُبَ مِن مَحِلَّةِ القوْمِ، والجمع أَجْنِبةٌ. وفي الحديث: وعلى جَنَبَتي الصِّراطِ داعٍ أَي جانِباهُ.
وجَنَبَةُ الوادي: جانِبُه وناحِيتُه، وهي بفتح النون. والجَنْبةُ، بسكون النون: النّاحِيةُ، ويقال أَخْصَبَ جَنابُ القوم، بفتح الجيم، وهو ما حَوْلَهم، وفلان خَصِيبُ الجَنابِ وجَديبُ الجَنابِ، وفُلانٌ رَحْبُ الجَنابِ أَي الرَّحْل، وكُنا عنهم جَنابِينَ وجَناباً أَي مُتَنَحِّينَ.والجَنِيبةُ: العَلِيقةُ، وهي الناقةُ يُعْطِيها الرّجُلُ القومَ يَمتارُونَ عليها له. زاد المحكم: ويُعْطِيهم دَراهِمَ ليَمِيرُوه عليها. قال الحسن بن مُزَرِّدٍ: قالَتْ لَه مائِلَةُ الذَّوائِبِ:
\<ص:280>
كَيْفَ أَخِي في العُقَبِ النَّوائِبِ؟ * أَخُوكَ ذُو شِقٍّ عَلى الرَّكائِبِ رِخْوُ الحِبالِ، مائلُ الحَقائِبِ، * رِكابُه في الحَيِّ كالجَنائِبِ يعني أَنها ضائعةٌ كالجَنائِب التي ليس لها رَبٌّ يَفْتَقِدُها. تقول: إِنَّ أَخاكَ ليس بِمُصْلِحٍ لمالِه، فمالُهُ كَمالٍ غابَ عنْه رَبُّه وسَلَّمه لِمَن يَعْبَثُ فِيهِ؛ ورِكابُه التي هو مَعَها كأَنها جَنائِبُ في الضُّرِّ وسُوءِ الحالِ. وقوله رِخْوُ الحِبالِ أَي هو رِخْوُ الشَّدِّ لرَحْلِه فحقائبُه مائلةٌ لِرخاوةِ الشَّدِّ. والجَنِيبةُ: صُوفُ الثَّنِيِّ عن كراع وحده. قال ابن سَيده: والذي حكاه يعقوب وغيره من أَهل اللغة: الخَبِيبةُ، ثم قال في موضع آخر: الخَبِيبةُ صُوفُ الثَّنِيِّ مثل الجَنِيبةِ، فثبت بهذا أَنهما لُغَتانِ صَحيحتانِ. والعَقِيقةُ: صُوفُ الجَذَعِ، والجَنِيبةُ من الصُّوفِ أَفْضلُ من العَقِيقة وأَبْقَى وأَكثر. والـمَجْنَبُ، بالفتح: الكَثِيرُ من الخَيرِ والشَّرِّ. وفي الصحاح: الشيءُ الكثير. يقال: إِن عندنا لخيراً مَجْنَباً أَي كثيراً. وخَصَّ به أَبو عبيدة الكَثِير من الخَيرِ. قال الفارسي: وهو مِـمّا وَصفُوا به، فقالوا: خَيرٌ مَجْنَبٌ. قال الفارسي: وهذا يقال بكسر الميم وفتحها. وأَنشد شمر لكثير: وإِذْ لا ترَى في الناسِ شَيْئاً يَفُوقُها، *  وفِيهنَّ حُسْنٌ، لو تَأَمَّلْتَ، مَجْنَبُ قال شمر: ويقال في الشَّرِّ إِذا كَثُر، وأَنشد:
وكُفْراً ما يُعَوَّجُ مَجْنَبَا(1)
(1 قوله «وكفراً إلخ» كذا هو في التهذيب أيضاً.)
وطَعامٌ مَجْنَبٌ: كثير. والمِجْنَبُ: شَبَحَةٌ مِثْلُ الـمُشْطِ إِلاّ أَنها ليست لها أَسْنانٌ، وطَرَفُها الأَسفل مُرْهَفٌ يُرْفَعُ بها التُّرابُ على الأَعْضادِ والفِلْجانِ. وقد جَنَبَ الأَرْضَ بالمِجْنَبِ.والجَنَبُ: مصدر قولك جَنِبَ البعير، بالكسر، يَجْنَبُ جَنَباً إِذا ظَلَعَ من جَنْبِه. والجَنَبُ: أَن يَعطَشَ البعِيرُ عَطَشاً شديداً حتى تَلْصَقَ رِئَتُه بجَنْبِه من شدَّة العَطَشِ، وقد جَنِب جَنَباً. قال ابن السكيت قالت الأَعراب: هو أَن يَلْتَوِيَ من شِدّة العطش. قال ذوالرمة يصف حماراً: وَثْبَ المُسَحَّجِ مِن عاناتِ مَعْقُلَةٍ، * كأَنـَّه مُسْتَبانُ الشَّكِّ، أَو جَنِبُ والـمُسَحَّجُ: حِمارُ الوَحْشِ، والهاءُ في كأَنه تَعُود على حِمار وحْشٍ تقدم ذكره. يقول: كأَنه من نَشاطِه ظالِعٌ، أَو جَنِبٌ، فهو يَمشي في شِقٍّ وذلك من النَّشاطِ. يُشَبِّه جملَه أَو ناقَتَه بهذا الحمار. وقال أَيضاً: هاجَتْ به جُوَّعٌ، غُضْفٌ، مُخَصَّرةٌ، *  شَوازِبٌ، لاحَها التَّغْرِيثُ والجَنَبُ وقيل الجَنَبُ في الدابة: شِبْهُ الظَّلَعِ، وليس بِظَلَعٍ، يقال: حِمارٌ جَنِبٌ. وجَنِبَ البعير: أَصابه وجعٌ في جَنْبِه من شِدَّةِ العَطَش. والجَنِبُ: الذئْبُ لتَظالُعِه كَيْداً ومَكْراً من ذلك.
والجُنابُ: ذاتُ الجَنْبِ في أَيِّ الشِّقَّينِ كان، عن الهَجَرِيِّ. وزعَم أَنه إِذا كان في الشِّقِّ الأَيْسَرِ أَذْهَبَ صاحِبَه. قال: مَريضٍ، لا يَصِحُّ، ولا أُبالي، *  كأَنَّ بشِقِّهِ وجَعَ الجُنابِ \<ص:281>
وجُنِبَ، بالضم: أَصابه ذاتُ الجَنْبِ.
والـمَجْنُوبُ: الذي به ذاتُ الجَنْب، تقول منه: رَجُلٌ مَجْنُوب؛ وهي قَرْحَةٌ تُصِيبُ الإِنسانَ داخِلَ جَنْبِه، وهي عِلَّة صَعْبة تأْخُذُ في الجَنْب. وقال ابن شميل: ذاتُ الجَنْب هي الدُّبَيْلةُ، وهي على تَثْقُبُ البطن ورُبَّما كَنَوْا عنها فقالوا: ذاتُ الجَنْب. وفي الحديث: الـمَجْنُوبُ في سَبِيلِ اللّهِ شَهِيدٌ. قيل: الـمَجْنُوبُ الذي به ذاتُ الجَنْبِ. يقال: جُنِبَ فهو مَجْنُوب، وصُدِرَ فهو مَصْدُورٌ. ويقال: جَنِبَ جَنَباً إِذا اشْتَكَى جَنْبَه، فهو جَنِبٌ، كما يقال رَجُلٌ فَقِرٌ وظَهِرٌ إِذا اشْتَكَى ظَهْرَه وفَقارَه. وقيل: أَراد بالـمَجْنُوبِ الذي يَشْتَكِي جَنْبَه مُطْلَقاً. وفي حديث الشُّهَداءِ: ذاتُ الجَنْب شَهادةٌ. وفي حديث آخر: ذُو الجَنْبِ شَهِيدٌ؛ هو الدُّبَيْلةُ والدُّمَّل الكبيرة التي تَظْهَر في باطن الجَنْب وتَنْفَجِر إِلى داخل، وقَلَّما يَسْلَمُ صاحِبُها. وذُو الجَنْبِ: الذي يَشْتَكي جَنْبَه بسبب الدُّبيلة، إِلاّ أَنَّ ذو للمذكر وذات للمؤَنث، وصارت ذات الجنب علماً لها، وإِن كانت في الأَصل صفة مضافة. والـمُجْنَب، بالضم، والمِجْنَبُ، بالكسر: التُّرْس، وليست واحدة منهما على الفعل. قال ساعدة بن جُؤَيَّةَ: صَبَّ اللَّهِيفُ لَها السُّبُوبَ بِطَغْيةٍ، *  تُنْبي العُقابَ، كما يُلَطُّ المِجْنَبُ عَنَى باللَّهِيفِ المُشْتارَ. وسُبُوبُه: حِبالُه التي يَتَدلَّى بها إِلى العَسَلِ. والطَّغْيةُ: الصَّفاةُ الـمَلْساءُ. والجَنْبةُ: عامَّة الشَّجَر الذي يَتَرَبَّلُ في الصَّيْفِ. وقال أَبو حنيفة: الجَنْبةُ ما كان في نِبْتَتِه بين البَقْل والشَّجر، وهما مـما يبقى أَصله في الشتاءِ ويَبِيد فَرْعه. ويقال: مُطِرْنا مَطَراً كَثُرتْ منه الجَنْبةُ. وفي التهذيب: نَبَتَتْ عنه الجَنْبةُ، والجَنْبَةُ اسم لكل نَبْتٍ يَتَرَبَّلُ في الصَّيف. الأَزهري: الجَنْبةُ اسم واحد لنُبُوتٍ كثيرة، وهي كلها عُرْوةٌ، سُميت جَنْبةً لأَنها صَغُرت عن الشجر الكبار وارْتَفَعَتْ عن التي أَرُومَة لها في الأَرض؛ فمِنَ الجَنْبةِ النَّصِيُّ والصِّلِّيانُ والحَماطُ والـمَكْرُ والجَدْرُ والدَّهْماءُ صَغُرت عن الشجر ونَبُلَتْ عن البُقُول. قال: وهذا كله مسموع من العرب. وفي حديث الحجاج: أَكَلَ ما أَشْرَفَ من الجَنْبَةِ؛ الجَنْبَةُ، بفتح الجيم وسكون النون: رَطْبُ الصِّلِّيانِ من النبات، وقيل: هو ما فَوْقَ البَقْلِ ودُون الشجر. وقيل: هو كلُّ نبْت يُورِقُ في الصَّيف من غير مطر.والجَنُوبُ: ريح تُخالِفُ الشَّمالَ تأْتي عن يمِين القِبْلة. وقال ثعلب: الجَنُوبُ مِن الرِّياحِ: ما اسْتَقْبَلَكَ عن شِمالك إِذا وقَفْت في القِبْلةِ. وقال ابن الأَعرابي: مَهَبُّ الجَنُوب مِن مَطْلَعِ سُهَيلٍ إِلى مَطْلَعِ الثُرَيَّا. الأَصمعي: مَجِيءُ الجَنُوبِ ما بين مَطْلَعِ سُهَيْلٍ إِلى مَطْلَعِ الشمس في الشتاءِ. وقال عُمارةُ: مَهَبُّ الجَنُوبِ ما بين مَطلع سُهَيْل إِلى مَغْرِبه. وقال الأَصمعي: إِذا جاءَت الجَنُوبُ جاءَ معها خَيْرٌ وتَلْقِيح، وإِذا جاءَت الشَّمالُ نَشَّفَتْ. وتقول العرب للاثنين، إِذا كانا مُتصافِيَيْنِ: رِيحُهما جَنُوبٌ، وإِذا تفرَّقا قيل: شَمَلَتْرِيحُهما، ولذلك قال الشاعر: لَعَمْري، لَئِنْ رِيحُ الـمَودَّةِ أَصبَحَتْ *  شَمالاً، لقد بُدِّلْتُ، وهي جَنُوبُ \<ص:282>
وقول أَبي وجزة:
مَجْنُوبةُ الأُنْسِ، مَشْمُولٌ مَواعِدُها،  * مِن الهِجانِ، ذواتِ الشَّطْبِ والقَصَبِ يعني: أَن أُنسَها على مَحَبَّتِه، فإِن التَمَس منها إِنْجازَ مَوْعِدٍ لم يَجِدْ شيئاً. وقال ابن الأَعرابي: يريد أَنها تَذْهَب مَواعِدُها مع الجَنُوبِ ويَذْهَبُ أُنـْسُها مع الشَّمالِ.
وتقول: جَنَبَتِ الرِّيحُ إِذا تَحَوَّلَتْ جَنُوباً. وسَحابةٌ مَجْنُوبةٌ إِذا هَبَّتْ بها الجَنُوب. التهذيب: والجَنُوبُ من الرياحِ حارَّةٌ، وهي تَهُبُّ في كلِّ وَقْتٍ، ومَهَبُّها ما بين مَهَبَّي الصَّبا والدَّبُورِ مِمَّا يَلي مَطْلَعَ سُهَيْلٍ. وجَمْعُ الجَنُوبِ: أَجْنُبٌ. وفي الصحاح: الجَنُوبُ الريح التي تُقابِلُ الشَّمال. وحُكي عن ابن الأَعرابي أَيضاً أَنه قال: الجَنُوب في كل موضع حارَّة إِلا بنجْدٍ فإِنها باردة، وبيتُ كثير عَزَّةَ حُجَّة له: جَنُوبٌ، تُسامِي أَوْجُهَ القَوْمِ، مَسُّها * لَذِيذٌ، ومَسْراها، من الأَرضِ، طَيِّبُ وهي تكون اسماً وصفة عند سيبويه، وأَنشد:
رَيحُ الجَنُوبِ مع الشَّمالِ، وتارةً  * رِهَمُ الرَّبِيعِ، وصائبُ التَّهْتانِ وهَبَّتْ جَنُوباً: دليل على الصفة عند أَبي عثمان.
قال الفارسي: ليس بدليل، أَلا ترى إِلى قول سيبويه: إِنه قد يكون حالاً ما لا يكون صفة كالقَفِيز والدِّرهم. والجمع: جَنائبُ. وقد جَنَبَتِ الرِّيحُ تَجْنُبُ جُنُوباً، وأَجْنَبَتْ أَيضاً، وجُنِبَ القومُ: أَصابَتْهم الجَنُوبُ أَي أَصابَتْهم في أَمـْوالِهِمْ. قال ساعدة بن جُؤَيَّةَ: سادٍ، تَجَرَّمَ في البَضِيعِ ثَمانِياً،  * يُلْوَى بِعَيْقاتِ البِحارِ، ويُجْنَبُ أَي أَصابَتْه الجَنُوبُ.
وأَجْنَبُوا: دَخلوا في الجَنُوبِ.
وجُنِبُوا: أَصابَهُم الجَنُوبُ، فهم مَجْنُوبُونَ، وكذلك القول في الصَّبا والدَّبُورِ والشَّمالِ.
وجَنَبَ إِلى لِقائِه وجَنِبَ: قَلِقَ، الكسر عن ثعلب، والفتح عن ابن الأَعرابي. تقول: جَنِبْتُ إِلى لِقائكَ، وغَرِضْتُ إِلى لِقائكَ جَنَباً وغَرَضاً أَي قَلِقْتُ لشدَّة الشَّوْقِ إِليك. وقوله في الحديث: بِعِ الجَمْعَ بالدَّراهم ثم ابْتَعْ به جَنِيباً، هو نوع جَيِّد مَعْروف من أَنواع التمر، وقد تكرَّر في الحديث. وجَنَّبَ القومُ، فهم مُجَنِّبُونَ، إِذا قلَّتْ أَلبانُ إِبلهم؛ وقيل: إِذا لم يكن في إِبلهم لَبَنٌ. وجَنَّبَ الرَّجلُ إِذا لم يكن في إِبله ولا غنمه دَرٌّ: وجَنَّبَ الناسُ: انْقَطَعَتْ أَلبانُهم، وهو عام تَجْنِيب. قال الجُمَيْحُ بنُ مُنْقِذ يذكر امرأَته: لَـمَّا رَأَتْ إِبِلي قَلَّتْ حَلُوبَتُها، * وكُلُّ عامٍ عَلَيها عامُ تَجْنِيبِ يقُول: كلُّ عامٍ يَمُرُّ بها، فهو عامُ تَجْنِيبٍ. قال أَبو زيد: جَنَّبَتِ الإِبلُ إِذا لم تُنْتَجْ منها إِلا الناقةُ والناقَتانِ. وجَنَّبها هو، بشدِّ النون أَيضاً. وفي حديث الحَرِثِ بن عَوْف: إِن الإِبل جَنَّبَتْ قِبَلَنا العامَ أَي لم تَلْقَحْ، فيكون لها أَلبان. وجنَّب إِبلَه وغَنَمه: لم يُرْسِلْ فيها فحلاً. والجَأْنـَبُ، بالهمز: الرجل القَصِيرُ الجافي الخِلْقةِ. \<ص:283>
وخَلْقٌ جَأْنَبٌ إِذا كان قَبِيحاً كَزّاً. وقال امرؤُ القيس: ولا ذاتُ خَلْقٍ، إِنْ تَأَمَّلْتَ، جَأْنَبِ
والجَنَبُ: القَصِيرُ؛ وبه فُسِّرَ بيت أَبي العيال:
فَتًى، ما غادَرَ الأَقْوامُ، * لا نِكْسٌ ولا جَنَبُ
وجَنِبَتِ الدَّلْوُ تَجْنَبُ جَنَباً إِذا انْقَطَعَتْ منها وذَمَةٌ أَو وَذَمَتانِ. فمالَتْ. والجَناباءُ والجُنابى: لُعْبةٌ للصِّبْيانِ يَتَجانَبُ الغُلامانِ فَيَعْتَصِمُ كُلُّ واحِدٍ من الآخر. وجَنُوبُ: اسم امرأَة. قال القَتَّالُ الكِلابِيُّ:
أَباكِيَةٌ، بَعْدي، جَنُوبُ، صَبابةً،  * عَليَّ، وأُخْتاها، بماءِ عُيُونِ؟ وجَنْبٌ: بَطْن من العرب ليس بأَبٍ ولا حَيٍّ، ولكنه لَقَبٌ، أَو هو حَيٌّ من اليمن. قال مُهَلْهِلٌ:
زَوَّجَها فَقْدُها الأَراقِمَ في  * جَنْبٍ، وكانَ الحِباءُ من أَدَمِ وقيل: هي قَبِيلةٌ من قَبائِل اليَمَن.
والجَنابُ: موضع.
والمِجْنَبُ: أَقْصَى أَرضِ العَجَم إِلى أَرض العَرَبِ، وأَدنى أَرضِ العَرَب إِلى أَرض العجم. قال الكميت:
وشَجْو لِنَفْسِيَ، لم أَنـْسَه، *  بِمُعْتَرَك الطَّفِّ والمِجْنَبِ ومُعْتَرَكُ الطَّفِّ: هو الموضع الذي قُتِلَ فيه الحُسَين بن عليّ، رضي اللّه عنهما. التهذيب: والجِنابُ، بكسر الجيم: أَرض معروفة بِنَجْد. وفي حديث ذي المِعْشارِ: وأَهلِ جِنابِ الهَضْبِ هو، بالكسر، اسم موضع.

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ن ب * * الجَنْبُ * معروف قعد إلى جنبه وإلى * جَانبِه * بمعنى و * الجَنْبُ * و * الجانِبُ * و * الجَنَبَةُ * الناحية والصاحب * بالجَنْبِ * صاحبك في السفر والجار الجُنب جارك من قوم آخرين و * جانَبَهُ * و * تَجَانَبَهُ * و * اجْتنَبَهُ * كله بمعنى ورجل * أجنَبِيٌّ * و * أجْنَبَ * و * جُنُبٌ * و * جانِبٌ * بمعنى و * جَنَبَهُ * الشيء من باب نصر و * جنَّبَهُ * الشيء * تجنيباً * بمعنى أي نحاه عنه ومنه قوله تعالى ﴿واجنبني وبني أن نعبد الأصنام﴾ و * الجَنَابُ * بالفتح الفناء وما قرب من محلة القوم و * الجَنِيبُ * الغريب وبابه ظرف ورجل * جُنُبٌ * من * الجَنَابةِ * سواء فرده وجمعه ومؤنثه وربما قالوا في جمعه * أجْنَابٌ * و * جُنُبُونَ * تقول منه * أجْنَبَ * و * جَنُبَ * أيضا من باب ظرف و * الجَنُوبُ * الريح المقابلة للشمال

##### Türkçe

* ج ن ب * * **الجَنْبُ** * bilinen (şeydir); “onun yanına oturdu” **جنب**’ine ve **جَانبِه**’ine (oturdu); **الجَنْبُ** ve **الجانِبُ** ve **الجَنَبَةُ** “yan, taraf” ve “yoldaş”tır. **بالجَنْبِ**: yolculukta senin yoldaşın; ve **الجار الجُنب**: başka bir kavimden olan komşun. Ve **جانَبَهُ** ve **تَجَانَبَهُ** ve **اجْتنَبَهُ**: hepsi “(ondan) uzak durdu” mânâsınadır. Ve bir adam **أجنَبِيٌّ**; ve **أجْنَبَ** ve **جُنُبٌ** ve **جانِبٌ** mânâsınadır. Ve **جَنَبَهُ** (bir) şeyi, “نصر” bâbındandır; ve **جنَّبَهُ** (bir) şeyi **تجنيباً** (olarak) mânâsınadır; yani onu ondan uzaklaştırdı. Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: ﴿واجنبني وبني أن نعبد الأصنام﴾. Ve **الجَنَابُ** fetha ile: avlu ve kavmin mahallesinden yakın olan şey. Ve **الجَنِيبُ**: garip; ve bâbı “ظرف”tır. Ve bir adam **جُنُبٌ**, **الجَنَابةِ**’den (dolayıdır); onun müfredi ve cemi ve müennesi eşittir; ve bazen onun ceminde **أجْنَابٌ** ve **جُنُبُونَ** dediler. Ondan “**أجْنَبَ**” ve “**جَنُبَ**” da dersin; yine “ظرف” bâbındandır. Ve **الجَنُوبُ**: kuzeyin karşısındaki rüzgâr.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الجنب، والجانب والجنبة محركة: شق الإنسان وغيره، وفي المصباح: جنب الإنسان: ما تحت إبطه إلى كشحه، تقول: قعدت إلى جنب فلان وجانبه، بمعنى، قال شيخنا: أصل معنى الجنب: الجارحة، ثم استعير للناحية التي تليها، كاستعارة سائر الجوارح لذلك، كاليمين والشمال، ثم نقل عن المصباح: الجانب: الناحية، ويكون بمعنى الجنب أيضا، لأنه ناحية من الشخص، قلت: فإطلاقه بمعنى خصوص الجنب مجاز، كما هو ظاهر، وكلام المصنف وابن سيده ظاهر في أنه حقيقة، انتهى، ج جنوب بالضم كفلس وفلوس وجوانب نقله ابن سيده عن اللحياني وجنائب الأخيرة نادرة، نبه عليه في المحكم، وفي حديث أبي هريرة في الرجل الذي أصابته الفاقة  فخرج إلى البرية فدعا فإذا الرحا تطحن والتنور مملوء جنوب شواء  هي جمع جنب، يريد جنب الشاة، أي أنه كان في التنور جنوب كثيرة لا جنب واحد، وحكى اللحياني: إنه لمنتفخ الجوانب، قال: وهو من الواحد الذي فرق فجعل جمعا.
 وجنب الرجل كعني أي مبنيا للمفعول: شكا جنبه، ورجل جنيب كأمير وأنشد:
  ربا الجوع في أونيه حتى كأنه                      جنيب به إن الجنيب جنـيب أي جاع حتى كأنه يمشي في جانب متعقبا، بالباء الموحدة، كذا في النسخ عن ابن الأعرابي ومثله في المحكم، وفي لسان العرب متعقفا بالفاء بدل الباء، وقالوا: الحر جانبي سهيل، أي ناحيتيه، وهو أشد الحر.
 وجانبه مجانبة وجنابا بالكسر: صار إلى جنبه، وفي التنزيل:  أن تقول نفس يا حسرتا على ما فرطت في جنب الله  أي جانبه وحقه، وهو مجاز كما في الأساس، وقال الفراء: الجنب: القرب، وفي جنب الله أي في قربه وجواره، وقال ابن الأعرابي: في جنب الله أي في قرب الله من الجنة، وقال الزجاج: في طريق الله الذي دعاني إليه، وهو توحيد الله والإقرار بنبوة رسوله محمد صلى الله عليه وسلم. وجانبه أيضا: باعده أي صار في جانب غير جانبه فهو ضد، وقولهم اتق الله في جنبه أي فلان ولا تقدح في ساقه أي لا تقتله كذا في النسخ، من القتل، وفي لسان العرب: لا تغتله من الغيلة، وهو في مسودة المؤلف ولا تفتنه، وهو على المثل وقد فسر الجنب ها هنا بالوقيعة والشتم وأنشد ابن الأعرابي:
  خليلي كفا واذكرا الله في جنبي أي في الوقيعة في، قال شيخنا ناقلا عن شيخه سيدي محمد بن الشاذلي: لعل من هذا قول الشاعر:
  ألا تتقين الله في جنب عاشق                      له كبد حرى عليك تقطـع

  وقال في شطر ابن الأعرابي: أي في أمري، قلت: وهذا الذي ذهب إليه صحيح، وفي حديث الحديبية كأن الله قد قطع جنبا من المشركين أراد بالجنب الأمر أو القطعة، يقال ما فعلت في جنب حاجتي، أي في أمرها، كذا في لسان العرب، وكذلك جار الجنب أي اللازق بك إلى جنبك، وقيل الصاحب بالجنب هو صاحبك في السفر وقيل: هو الذي يقرب منك ويكون إلى جنبك، وفسر أيضا بالرفيق في كل أمر حسن، وبالزوج، وبالمرأة، نص على بعضه في المحكم وكذلك: جار جنب ذو جنابة من قوم آخرين، ويضاف فيقال: جار الجنب، وفي التهذيب الجار الجنب بضمتين هو جارك من غير قومك وفي نسخة التهذيب: من جاورك ونسبه في قوم آخرين، وقيل هو البعيد مطلقا، وقيل: هو من لا قرابة له حقيقة، قاله شيخنا.
 وجنابتا الأنف وجنبتاه بسكون النون ويحرك: جنباه وقال سيبويه: هما الخطان اللذان اكتنفا جنبي أنف الظبية، والجمع: جنائب.
 والمجنبة بفتح النون أي مع ضم الميم على صيغة اسم المفعول: المقدمة من الجيش والمجنبتان بالكسر، من الجيش: الميمنة والميسرة وفي حديث أبي هريرة:  أن النبي صلى الله عليه وسلم بعث خالد بن الوليد يوم الفتح على المجنبة اليمنى، والزبير على المجنبة اليسرى، واستعمل أبا عبيدة على البياذقة، وهم الحسر  . وعن ابن الأعرابي: يقال: أرسلوا مجنبتين، أي كتيبتين أخذتا ناحيتي الطريق، وجنبتا الوادي: ناحيتاه، وكذا جانباه، والمجنبة اليمنى هي ميمنة العسكر، والمجنبة اليسرى هي الميسرة، وهما مجنبتان، والنون مكسورة، وقيل هي الكتيبة التي تأخذ إحدى ناحيتي الطريق، قال: والأول أصح، والحسر: الرجالة، ومنه حديث  الباقيات الصالحات هن مقدمات وهن معقبات وهن مجنبات  .
 وجنبه أي الفرس والأسير يجنبه جنبا محركة ومجنبا مصدر ميمي أي قاده إلى جنبه فهو جنيب ومجنوب ومجنب كمعظم قال الشاعر:
  جنوح تباريها ظلال كـأنـهـا                      مع الركب حفان النعام المجنب المجنب: المجنوب أي المقود.
 وخيل جنائب وجنب محركة، عن الفارسي، وقيل: مجنبة، شدد للكثرة.
 والجنيبة: الدابة تقاد.
 وكل طائع منقاد: جنيب.
 ومن المجاز: اتق الله الذي لا جنيبة له. أي لا عديل، كذا في الأساس ويقال: فلان تقاد الجنائب بين يديه، وهو يركب نجيبة ويقود جنيبة.
 وجنبه، إذا دفعه وجانبه، وكذا ضربه فجنبه أي كسر جنبه أو أصاب جنبه وجنبه وجانبه: أبعده كأنه جعله في جانب، أو مشى في جانب، وجنبه، إذا اشتاق إليه.
 وجنب فلان في بني فلان يجنب جنابة ويجنب إذا نزل فيهم غريبا.
 وهذا جنابك، كرمان أي مسايرك إلى جنبك. وجنيبتا البعشير: ما حمل على جنبيه.
 وجنبته: طائفة من جنبه.
 والجانب والجنب بضمتين وقد يفرد في الجميع ولا يؤنث وكذلك الأجنبي والأجنب هو الذي لا ينقاد، وهو أيضا الغريب يقال: رجل جانب وجنب أي غريب، والجمع أجناب، وفي حديث مجاهد في تفسير السيارة قال:  هم أجناب الناس  يعني الغرباء، جمع جنب، وهو الغريب، وأنشد ابن الأعرابي في الأجنب:
  هل في القضية أن إذا استغنيتم                      وأمنتم فأنا البعيد الأجـنـب

  وفي الحديث  الجانب المستغزر يثاب من هبته  أي أن الغريب الطالب إذا أهدى إليك هدية ليطلب أكثر منه فأعطه في مقابلة هديته، والمستغزر: هو الذي يطلب أكثر مما أعطى، ويقال: رجل أجنب وأجنبي، وهو البعيد منك في القرابة، وفي حديث الضحاك:  أنه قال لجارية: هل من مغربة خبر? قال على جانب الخبر  أي على الغريب القادم، ويجمع جانب على جناب كرمان والاسم الجنبة أي بسكون النون مع فتح الجيم والجنابة أي كسحابة، قال الشاعر:
  إذا ما رأوني مقبلا عن جنابة                      يقولون من هذا وقد عرفوني ويقال: نعم القوم هم لجار الجنابة، أي لجار الغربة، والجنابة: ضد القرابة، وقال علقمة بن عبدة:
  وفي كل حي قد خبطت بنعمة                      فحق لشأس من نداك ذنـوب
  فلا تحرمني نائلا عن جـنـابة                      فإني امرؤ وسط القباب غريب عن جنابة أي بعد وغربة يخاطب به الحارث بن جبلة، يمدحه وكان قد أسر أخاه شأسا فأطلقه مع جملة من بني تميم، وفي الأساس: ولا تحرمني عن جنابة، أي من أجل بعد نسب وغربة، أي لا يصدر حرمانك عنها، كقوله:  وما فعلته عن أمري  انتهى، ثم قال: ومن المجاز: وهو أجنبي عن كذا، أي لا تعلق له به ولا معرفة، انتهى. والمجانب: المساعد، قال الشاعر:
  وإني لما قد كان بيني وبينـهـا                      لموف وإن شط المزار المجانب وجنبه أي الشيء وتجنبه واجتنبه وجانبه وتجانبه كلها بمعنى: بعد عنه، وجنبته الشيء. وجنبه إياه، وجنبه كنصره يجنبه وأجنبه أي نحاه عنه، وقرىء  وأجنبني وبني  بالقطع، ويقال: جنبته الشر، وأجنبته وجنبته بمعنى واحد، قاله الفراء والزجاج.
 ورجل جنب ككتف: يتضجنب قارعة الطريق مخافة طروق الأضياف، ورجل ذو جنبة الجنبة: الاعتزال عن الناس، أي ذو اعتزال عن الناس متجنب لهم، والجنبة أيضا: الناحية يقال: قعد فلان جنبة، أي ناحية واعتزل الناس، ونزل فلان جضنبة: ناحية، وفي حديث عمر رضي الله عنه:  عليكم بالجنبة فإنها عفاف  قال الهروي: يقول: اجتنبوا النساء والجلوس إليهن ولا تقربوا ناحيتهن، وتقول، فلان لا يطور بجنبتنا، قال ابن بري: هكذا قال أبو عبيدة بتحريك النون، قال: وكذا رووه في الحديث:  وعلى جنبتي الصراط أبواب مفتحة  وقال عثمان بن جني: قد غري الناس بقولهم: أنا في ذراك وجنبتك، بفتح النون، قال: والصواب إسكان النون، واستشهد على ذلك بقول أبي صعترة البولاني:
  فما نطفة من حب مزن تقاذفتبه جنبتا الجودي والليل دامس
  بأطيب من فيها وما ذقت طعمه                      ولـكـنـنـي فـيمـا تـرى الــعـــين فـــارس أي متفرس، ومعناه: استدللت برقته وصفائه على عذوبته وبرده. وتقول: مروا يسيرون جنضابيه وجنابتيه وجنبتيه أي ناحيتيه، كذا في لسان العرب.
 والجنبة: جلد، كذا في النسخ كلها، وفي لسان العرب: جلدة للبعير أي من جنبه يعمل منها علبة، وهي فوق المعلق من العلاب ودون الحوأبة يقال: أعطني جنبة اتخذ منها علبة، وفي التهذيب: أعطني جنبة، فيعطيه جلدا فيتخذه علبة.
 والجنبة أيضا: البعد في القرابة، كالجنابة.

  والجنبة: عامة الشجر التي تتربل في زمان الصيف، وقال الأزهري: الجنبة: اسم لنبثوت كثيرة وهي كلها عروة سميت جنبة لأنها صغرت عن الشجر الكبار وارتفعت عن التي لا أرومة لها في الأرض، فمن الجنبة النصي والصليانث والحماط والمكر والجدر والدهماء صغرت عن الشجر ونبلت عن البقول. قال: وهذا كله مسموع من العرب، وفي حديث الحجاج:  أكل ما أشرف من الجنبة  ، هي رطب الصليان من النبات، وقيل: هو ما فوق البقل ودون الشجر، وقيل: هو كل نبت يورق في الصيف من غير مطر أو هي ما كان بين البقل والشجر وهما مما يبقى أصله في الشتاء ويبيد فرعه، قاله أبو حنيفة. ويقال: مطرنا مطرا كثرت منه الجنبة، وفي نسخة: نبتت عنه الجنبة.
 والجانب: المجتنب بصيغة المفعول المحقور، وفي بعض النسخ المهقور.
 والجانب: فرس بعيد ما بين الرجلن من غير فحج، وهو مدح وسيأتي في التجنيب، وهذا الذي ذكره المؤلف إنما هو تعريف المجنب كمعظم، ومقتضى العطف ينافي ذلك.
 والجنابة: المني وفي التنزيل العزيز  وإن كنتم جنبا فاطهروا  وقد أجنب الرجل وجنب بالكسر وجنب بالضم وأجنب، مبنيا للمفعول، واستجنب وجنب كنصر، وتجنب، الأخيران من لسان العرب، قال ابن بري في أماليه على قوله: جنب بالضم، قال: المعروف عند أهل اللغة أجنب، وجنب بكسر النون، وأجنب أكثر من جنب، ومنه قول ابن عباس  الإنسان لا يجنب والثوب لا يجنب والماء لا يجنب والأرض لا تجنب  وقد فسر ذلك الفقهاء وقالوا: أي لا يجنب الإنسان بمماسة الجنب إياه، وكذلك الثوب إذا لبسه الجنب لم ينجس، وكذلك الأرض إذا أفضى إليها الجنب لم تنجس، وكذلك الماء إذا غمسض الجنب فيه يده لم ينجس، يقول: إن هذه الأشياء لا يصير شيء منها جنبا يحتاج إلى الغسل لملامسة الجنب إياها، وهو أي الرجل جنب بضمتين، من الجنابة، وفي الحديث  لا تدخل الملائكة بيتا فيه جنب  قال ابن الأثير: الجنب: الذي يجب عليه الغسل بالجماع وخروج المني، وأجنب يجنب إجنابا، والاسم الجنابة، وهي في الأصل: البعد، وأراد بالجنب في هذا الحديث الذي يترك الاغتسال من الجنابة عادة فيكون أكثر أوقاته جنبا، وهذا يدل على قلة دينه وخبث باطنه، وقيل: أراد بالملائكة ها هنا غير الحفظة، وقيل: أراد لا تحضره الملائكة بخير، وقد جاء في بعض الروايات كذلك، يستوي للواحد والاثنين والجميع والمؤنث، فيقال: هذا جنب، وهذان جنب، وهؤلاء جنب، وهذه جنب، كما يقال: رجل رضا وقوم رضا، وإنما هو على تأويل ذوي جنب. كذا في لسان العرب، فالمصدر يقوم مقام ما أضيف إليه، ومن العرب من يثنى ويجمع ويجعل المصدر بمنزلة اسم الفاعل، وإليه أشار المؤلف بقوله: أو يقال جنبان في المثنى وأجناب وجنبون وجنبات في المجموع - وحكى الجوهري: أجنب وجنب بالضم - قال سيبويه: كسر على أفعال كما كسر بطل عليه، حين قالوا أبطال، كما اتفقا في الاسم عليه، يعني نحو جبل وأجبال وطنب وأطناب ولا تقل جنبة في المؤنث، لأنه لم يسمع عنهم.

  والجناب بالفتح كالجانب: الفناء بالكسر، فناء الدار: والرحل يقال: فلان رحب الجناب أي الرحل: والناحية، وما قرب من محلة القوم، والجمع: أجنبة، وفي حديث رقيقة  استكفوا جنابيه  أي حواليه، تثنية جناب وهي الناحية، وفي حديث الشعبي  أجدب بنا الجناب  . والجناب: جبل على مرحلة من الطائف، يقال له: جناب الحنطة وعلم، وأبو عبد الله محمد بن علي بن عمران الجنابي محدث روى عنه أبو سعد بن عبدويه شيخ الحافظ عبد الغني، وضبطه الأمير بالتثقيل، ويقال: أخصب جناب القوم، بفتح الجيم، أي ما حولهم، وفلان خصيب الجناب، وجديب الجناب، وهو مجاز، وفي الأساس: وأنا في جناب زيد أي فنائه ومحلته، ومشوا جانبيه وجنابيه وجنابتيه وجنبتيه، انتهى، يوقال كنا عنهم جنابين وجنابا أي متنحين.
 والجناب: ع هو جناب الهضب الذي جاء ذكره في الحديث.
 والجناب بالضم: ذاتث الجنب أي الشقين كان، عن الهجري، وزعم أنه إذا كان في الشق الأيسر أذهب صاحبه قال:
  مريض لا يصح ولا يبالي                      كأن بشقه وجع الجنـاب وجنب، بالضم: أصضابه ذات الجنب، والمجنوب: الذي به ذات الجنب، تقول منه: رجل مجنوب وهي قرحة تصيب الإنسان داخل جنبه، وهي علة صعبة تأخذ في الجنب، وقال ابن شميل: ذات الجنب هي الدبيلة وهي قرحة تنقب البطن، وإنما كنوا عنها فقالوا: ذات الجنب، وفي الحديث  المجنوب في سبيل الله شهيد  ويقال أراد به: الذي يشتكي جنبه مطلقا. وفي حديث الشهداء  ذات الجنب شهادة  وفي حديث آخر  ذو الجنب شهيد  هو الدبيلة والدمل الذي يظهر في باطن الجنب وينفجر إلى داخل، وقلما يسلم صاحبها، وذو الجنب: الذي يشتكي جنبه بسبب الدبيلة إلا أن ذو للمذكر وذات للمؤنث وصارت ذات الجنب علما لها وإن كانت في الأصل صفة مضافة، كذا في لسان العرب. وفي الأساس: ذات الجنب: داء الصناديد. والجناب بالكسر يقال فرس طوع الجناب وطوع الجنب إذا كان سلس القياد أي إذا جنب كان سضهلا منقادا، وقول مروان بن الحكم: لا يكون هذا جنبا لمن بعدنا، لم يفسره ثعلب، قال: وأراه من هذا، وهو اسم للجمع، وقوله:
  جنوح تباريها ظلال كـأنـهـا                      مع الركب حفان النعام المجنب المجنب: المجنوب، أي المقود، ويقال: جنب فلان، وذلك إذا ما جنب إلى دابة. وفي الأساس: ويقال لج زيد في جناب قبيح، بالكسر أي في مجانبة أهله.
 والجناب بكسر الجيم: أرض معروفة بنجدس، وفي حديث ذي المعشار  وأهل جناب الهضب  هو بالكسر: اسم موضع، كذا في لسان العرب.
 والجنابة كسحابة كالجنيبة: العليقة وهي الناقة التي تعطيها أنت القوم يمتارون عليها، زاد في المحكم مع دراهم ليميروك عليها قال الحسن بن مزرد:
  قالت لـه مـائلة الـذوائب
  كيف أخي في العقب النوائب
  أخوك ذو شق على الركائب
  رخو الحبال مائل الحقـائب
  ركابه في الحي كالجنـائب يعني أنها ضائعة كالجنائب التي ليس لها رب يفتقدها، تقول: إن أخاك ليس بمصلح لماله، فماله كمال غاب عنه ربه وسلمه لمن يعبث فيه، وركابه التي هو معها كأنها جنائب في الضر وسوء الحال.

  والجنيبة أيضا: صوف الثني، عن كراع، قال ابن سيده: والذي حكاه يعقوب وغيره من أهل اللغة: الخبيبة: صوف الثني، مثل الجنيبة، فثبت بهذا أنهما لغتان صحيحتان، وقد تأتي الإشارة إليه هناك، والعقيقة: صوف الجذع. والجنيبة من الصوف: أفضل من العقيقة وأنقى وأكثر.
 والمجنب كمنبر ومقعد حكى الوجهين الفارسي وهو الشيء الكثير من الخير والشر، وفي الصحاح: الشيء الكثير، يقال: إن عندنا لخيرا مجنبا، وشرا مجنبا أي كثيرا، وخص أبو عبيدة به الكثير من الخير، قال الفارسي: وهو مما وصفوا به فقالوا خير مجنب: كثير وأنشد شمر لكثير:
  وإذ لا ترى في الناس شيئا يفوقها                      وفيهن حسن لو تأملت مجنـب قال شمر: ويقال في الشر إذا كثر. وطعام مجنب: كثير.
 والمجنب بالكسر كمنبر: الستر وقد جنب البيت إذا ستره بالمجنب، والمجنب: شيء مثل الباب يقوم عليه مشتار العسل، قال ساعدة بن جؤية:
  صب اللهيف لها السبوب بطغية                      تنبي العقاب كما يلط المجنب عنى باللهيف: المشتار، وسبوبه: حباله التي يتدلى بها إلى العسل، والطغية: الصفاة الملساء.
 والمجنب: أقصى أرض العجم إلى أرض العرب وأدنى أرض العرب إلى أرض العجم، قال الكميت:
  وشجو لنفسي لم أنـسـه                      بمعترك الطف والمجنب والمجنب: الترس لأنه يجنب صاحبه أي يقيه ما يكره كأنه آلة لذلك، كذا في الأساس وتضم ميمه، والمجنب بالكسر شبح كالمشط إلا أنه بلا أسنان وطرفه الأسفل مرهف يرفع به التراب على الأعضاد والفلجان وقد جنب الأرض بالمجنب.
 والجنب محركة مصدر جنب البعير بالكسر يجنب جنبا، وهو شبه الظلع وليس بظلع. والجنب أيضا: أن يشتد العطش أي يعطش عطشا شديدا حتى تلزق الرئة بالجنب أي من شدة العطش، قال ابن السكيت: وقالت الأعراب: هو أن يلتوي من شدة العطش، قال ذو الرمة يصف حمارا:
  وثب المسحج من عانات معقلة                      كأنه مستبان الشك أو جنـب والمسحج: حمار الوحش، والهاء في  كأنه  تعود على حمار وحش تقدم ذكره، يقول: كأنه من نشاطه ظالع أو جنب، فهو يمششي في شق، وذلك من النشاط، يشبه ناقته أو جمله بهذا الحمار وقال أيضا:
  هاجت به جوع غضف مخصـرة                      شضوازب لاحها التقريب والجنب ويقال: حمار جنب. وجنب البعير: أصابه وجع في الجنب من شدة العطش والجنب: القصير وبه فسر بيت أبي العيال:
  فتى ما غادر الأقوا                      م لا نكس ولا جنب وفي نسخة الفصيل بدل القصير وهو خطأ، وفي لسان العرب: والجنب، أي ككتف: الذئب، لتظالعه كيدا ومكرا، من ذلك.
 والجأنب بالهمز: القصير الجافي الخلقة، وخلق جأنب إذا كان قبيحا كزا.

  والجنب، بالتحريك، الذي نهي عنه في حديث الزكاة والسباق، وهو أن يجنب فرسا عريا في الرهان إلى فرسه الذي يسابق عليه في السباق، فإذا فتر المركوب أي ضعف تحول وانتقل إلى الفرس المجنوب، أي المقود، وذلك إذا خاف أن يسبق على الأول. والجنب المنهي عنه في الزكاة: أن ينزل العامل بأقصى مواضع الصدقة ثم يأمر بالأموال أن تجنب إليه، وقد مر بيان ذلك في ج ل ب وقيل: هو أن يجنب رب المال بماله أي يبعده عن موضعه حتى يحتاج العامل إلى الإبعاد في اتباعه وطلبه.
 والجنوب كصبور: ريح تخالف وفي لفظ الصحاح: تقابل الشمال تأتي عن يمين القبلة، وقال ثعلب: الجنوب من الرياح: ما استقبلك عن شمالك إذا وقفت في القبلة، وقال ابن الأعرابي: الجنوب مهبها من مطلع سهيل إلى مطلع الثريا، وعن الأصمعي: الجنوب: ما بين مطلع سهيل إلى مطلع الشمس في الشتاء، وقال عمارة: مهب الجنوب ما بين مطلع سهيل إلى مغربه، وقال الأصمعي: إذا جاءت الجنوب جاء معها خير وتلقيح، وإذا جاءت الشمال نشفت، وتقول العرب للاثنين إذا كانا متصافيين: ريحهما جنوب، وإذا تفرقا قيل: شملت ريحهما، ولذلك قال الشاعر:
  لعمري لئن ريح المودة أصبحت                      شمالا لقد بدلت وهي جنـوب وقول أبي وجزة:
  مجنوبة الأنس مشمول مواعـدهـا                      من الهجان ذوات الشطب والقصب قال ابن الأعرابي: يريد أنها تذهب مواعدها مع الجنوب، ويذهب أنسها مع الشمال، وفي التهذيب: الجنوب من الرياح: حارة، وهي تهب في كل وقت، ومهبها ما بين مهبي الصبا والدبور ممايلي مطلع سهيل، وحكي الجوهري عن بعض العرب أنه قال: الجنوب جارة في كل موضع إلا بنجد فإنها باردة، وبيت كثير عزة حجة له:
  جنوب تسامي أوجه القوم مسهـا                      لذيذ ومسراها من الأرض طيب وهي تكون اسما وصفة عند سيبويه، وأنشد:
  ريح الجنوب مع الشمال وتارة                      رهم الربيع وصائب التهتـان وهبت جنوبا دليل على الصفة عند أبي عثمان، قال الفارسي ليس بدليل، ألا ترى إلى قول سيبويه إنه قد يكون حالا ما لا يكون صفة كالقفيز والدرهم.
 ج جنائب، زاد في التهذيب: وأجنب، وقد جنبت الريح تجنب جنوبا وأجنبت أيضا، أي هبت جنوبا وجنبوا بالضم أي أصابتهم الجنوب، فهم مجنوبون، وجنب القوم أي أصابتهم الجنوب، أي في أموالهم، قال ساعدةث بن جؤية:
  ساد تجرم في البضيع ثمانيا                      يلوي بعيقات البحار ويجنب أي أصابته الجنوب، كذا في لسان العرب، وكذلك القول في الصبا والدبور والشمال، وجنبت الريح بالكسر، إذا تحولت جنوبا وأجنبوا إذا دخلوا فيها أي ريح الجنوب.
 وجنب إليه أي إلى لقائه كنصر وسمع، كذا في النسخة، وفي أخرى كسمع ونصر: قلق، الكسر عن ثعلب والفتح عن ابن الأعرابي، تقول، جنبت إلى لقائك، وغرضت إلى لقائك، جنبا وغرضا، أي قلقت لشدة الشوق إليك.
 والجنب: الناحية، وأنشد الأخفش:
  الناس جنب والأمير جنب كأنه عدله بجميع الناس، والجنب أيضا: معظم الشيء وأكثره ومنه قولهم: هذا قليل في جنب مودتك، وفي لسان العرب: الجنب: القطعة من الشيء يكون معظمه أو كثيرا منه.

  وجنب بلا لام: بطن من العرب، وقيل: حي من اليمن، أو هو لقب لهم لا أب، وهم: عبد الله، وأنس الله، وزيد الله وأوس الله وجعفي والحكم وجروة، بنو سعد العشيرة بن مذحج، سموا جنبا لأنهم جانبوا بني عمهم صداء ويزيد ابني سعد العشيرة من مذحج، قاله الدارقطني، ونقله السهيلي في الروض، قال: وذكر في موضع آخر خلافا في أسمائهم، وذكر منهم بني غلي، بالغين، وليس في العرب غلي غيره، قال مهلهل:
  زوجها فقدها الأراقم في                      جنب وكان الحباء من أدم وجنب بن عبد الله محدث كوفي له رواية.
 وجنب تجنيبا إذا لم يرسل الفحل في إبله وغنمه، وجنب القوم فهم مجنبون، إذا انقطعت ألبانهم أو قلت، وقيل إذا لم يكن في إبلهم لبن، وجنب الرجل، إذا لم يكن في إبله ولا غنمه در، وهو عام تجنيب، قال الجميح بن منقذ: يذكر أمرأته:
  لما رأت إبلي قلت حلوبتها                      وكل عام عليها عام تجنيب يقول: كل عام يمر بها فهو عام تجنيب، وقال أبو زيد: جنبت الإبل، إذا لم تنتج منها إلا الناقة والناقتان، وجنبها هو بشد النون أيضا، وفي حديث الحارث بن عوف  إن الإبل جنبت قبلنا العام  أي لم تلقح فيكون لها ألبان.
 وجنوب: امرأة وهي أخت عمرو ذي الكلب الشاعر. قال القتال الكلابي:
  أباكية بعدي جنوب صبابة                      علي وأختاها بماء عيون وفي لسان العرب: وجنبت الدلو تجنب جنبا، إذا انقطعت منها وذمة أو وذمتان فمالت.
 والجناباء بالمد والجنابى كسمانى مخففا مقصورا، هكذا في النسخة التي رأينضاها وفي لسان العرب بالضم وتشديد النون، ويدل على ذلك أن المؤلف ضبط سماني بالتشديد في س م ن، فليكن هذا الأصح، ثم إنه في بعض النسخ المد في الثاني، وكذا في لسان العرب أيضا والذي قيده الصاغاني بالضم والتخفيف ككسالى، وقال: لعبة للصبيان يتجانب الغلامان فيعتصم كل واحد من الآخر.
 والجوانب: بلاد، نقله الصاغاني.
 وجنب كقبر: ناحية واسعة بالبصرة شرقي دجلة ممايلي الفرات.
 وجنبة كهمزة: ما يجتنب، نقله الصاغاني،.
 وجنابة مشددة: د أي بلد يحاذي يقابل خارك بساحل فارس منه القرامطة الطائفة المشهورة كبيرهم أبو سعيد الحسن بن بهرام الجنابي، قتل سنة إحدى وثلاثمائة، ثم ولي الأمر بعده ابنه أبو طاهر سليمان، ومنهم: أبو علي الحسن بن أحمد بن أبي سعيد المعروف بالأعصم، حاصر مصر والشام، توفي بالرملة سنة 366 جرت بينه وبين جوهر القائد حروب إلى أن انهزم القرمطي بعين الشمس، وقد استوفى ذكرهم ابن الأثير في الكامل وإليه نسب المحدث أبو الحسضن علي بن عبد الواحد الجنابي يروي عن أبي عمر الهاشمي، وعنه أبو العز القلانسي.
 ويقال سضحابة مجنوبة، إذا هبت بها الجنوب وهي الريح المعروفة.
 والتجنيب: انحناء وتوتير في رجل الفرس وهو مستحب، قال أبو دواد:
  وفي اليدين إذا ما الماء أسهلهاثني قليل وفي الرجلين تجنيب قال أبو عبيدة: التجنيب أن يحني يديه في الرفع والوضع، وقال الأصمعي: التجنيب، بالجيم، في الرجلين، والتحنيب، بالحاء، في الصلب واليدين.

  وجنبة بن طارق بن عمرو بن حوط بن سلمى ابن هرمي بن رياح مؤذن سجاح المتنبئة الكذابة وعبد الوهاب بن جنبة شيخ أبي العباس المبرد النحوي.
 وفي الحديث  بع الجمع بالدراهم ثم ابتع بالدراهم جنيبا  الجنيب كأمير تمر جيد معروف من أنواعه، والجمع: صنوف من التمر تجمع، وكانوا يبيعون صاعين من التمر بصاع من الجنيب: فقال ذلك تنزيها لهم عن الربا.
 وجنباء كصحراء: ع ببلاد بني تميم، نقله الصاغاني. قلت: وهو على ليلة من الوقباء وآباء جناب بالتخفيف التميمي والقصاب وابن أبي حية الأول: شيخ ليحيى القطان، والثاني. اسمه عون بن ذكوان، والثالث اسمه يحيى وهو الكلبي، روى عن الضحاك بن مزاحم، وعنه سفيان الثوري وكذا جناب بن الحسحاس روى عنه عبد الله بن معاوية الجمحي وجناب بن نسطاس عن الأعمش، وابنه محمد بن جناب روى عن أبيه وأبو هانىء جناب بن مرثد الرعيني تابعي مخضرم، وقيل: صحابي، وجناب بن إبراهيم عن ابن لهيعة محدثون، وجناب بن مسعود العكلي وجناب بن عمرو والصواب: بن أبي عمرو السكوني شاعران والأول فارس أيضا.
 وجناب بالتشديد منه، الولي المشهور أبو الجناب أحمد بن عمر بن محمد بن عبد الله الصوفي الخيوقي بالكسر الخوارزمي نجم الكبراء وفي نفحات الأنس لعبد الرحمن الجامي أنه نجم الدين الطامة الكبرى، وهذه الكنية كناها له النبي صلى الله عليه وسلم في المنام، من كبار الصوفية، انتهت إليه المشيخة بخوارزم وما يليها، سمع بالإسكندرية أبا طاهر السلفي، وبتبريز محمد بن أسعد العطاري وبأصبهان أبا المكارم اللبان، وأبا سعيد الراراني، ومحمد بن أبي زيد الكراني، ومسعود بن أبي منصور الجمالي وأبا جعفر الصيدلاني، وغيرهم، حدث بخوارزم، وسمع منه أبو محمد عبد العزيز بن هلال الأندلسي، وذكره ابن جرادة في تاريخ حلب، وقال قدم حلب في اجتيازه من مصر قتل بخوارزم سنة 618 على يد التتار شهيدا.
 وجنيب كزبير: أبو جمعة الأنصاري من الصحابة أو هو بالباء وقد تقدم ذكره في ج ب ب.
 وأبو الجنوب اليشكري اسمه عقبة بن علقمة، روى عن علي، وعنه أبو عبد الرحمن الغزي، وجناب بالكسر: موضع لبني فزارة.

##### Türkçe

**الجنب**، ve **الجانب** ve **الجنبة** (harekeli): insanın ve başkasının yarığı (yanı). Ve **المصباح**’ta: **جنب الإنسان**: koltuk altının altından böğrüne kadar olan yer; dersin ki: “Falancanın **جنب**’ine ve **جانب**’ına oturdum”, anlamında. Şeyhimiz dedi: **الجنب**’in anlamının aslı: organ; sonra ona bitişik olan taraf için ödünç alındı; diğer organların bunun için ödünç alınması gibi; **اليمين** ve **الشمال** gibi. Sonra **المصباح**’tan nakletti: **الجانب**: taraf; **الجنب** anlamında da olur; çünkü o, kişinin bir tarafıdır. Dedim ki: Onun özellikle **الجنب** anlamında kullanılması mecazdır; göründüğü üzere. Musannifin ve İbn Sîde’nin sözü ise onun hakikat olduğuna açıkça delalet eder. Bitti. **ج**: **جنوب** (ötre ile) **فلس** ve **فلوس** gibi; ve **جوانب**; bunu İbn Sîde, Lihyânî’den nakletti; sonuncu **جنائب** nadirdir; **المحكم**’de buna dikkat çekti. Ebû Hureyre’nin, yoksulluğa uğrayan adam hakkındaki hadisinde: “Kır’a çıktı da dua etti; bir de bakınca değirmen öğütüyor ve tandır **جنوب** kızartma ile dolu.” O, **جنب**’in cemidir; koyunun **جنب**’ini kasteder; yani tandırda bir **جنب** değil, çok **جنوب** vardı. Lihyânî nakletti: “Şüphesiz o, **الجوانب**’ı şişkindir.” Dedi: Bu, tekilden olup ayrılıp cem yapılmış olandır.

Ve adam **جنب** oldu, **عني** gibi; yani meçhul bina ile: **جنب**’inden şikâyet etti. Ve **جنيب** adam, **أمير** gibi. Ve şu beyit okundu:

  “Açlık, zamanlarında büyüdü de sanki                      onda bir **جنيب** var; çünkü **الجنيب** **جنيب**’dir”
Yani aç kaldı da sanki yan tarafta yürür, iz sürerek; **ب** (tek noktalı) ile; nüshalarda İbnü’l-A‘râbî’den böyle; **المحكم**’de de benzeri. **لسان العرب**’da ise **ب** yerine **ف** ile **متعقفا**. Ve dediler ki: “Süheyl’in sıcağı **جانبي**’dir”; yani iki tarafım; ve o, sıcağın en şiddetlisidir.

Ve onu **جانبه** etti: **مجانبة** ve **جنابا** (kesre ile): onun **جنب**’ine yöneldi. Ve tenzilde: “Bir nefis: ‘Vay hasretim! **جنب الله** hakkında eksik bıraktığıma’ demesin diye.” Yani O’nun tarafı ve hakkı; ve bu, **الأساس**’ta olduğu gibi mecazdır. Ferrâ dedi: **الجنب**: yakınlık. Ve **جنب الله**’da: O’na yakınlık ve komşulukta. İbnü’l-A‘râbî dedi: **جنب الله**’da: cennetten Allah’a yakınlıkta. Zeccâc dedi: Allah’ın beni çağırdığı yolunda; o da Allah’ı birlemek ve Resûlü Muhammed صلى الله عليه وسلم’in peygamberliğini ikrar etmektir. Ve onu **جانبه** etti de: ondan uzaklaştı; yani onun tarafı dışında bir tarafta oldu; bu yüzden zıddıdır. Ve onların sözü: “Onun **جنب**’inde Allah’tan sakın”; yani falan; ve “bacağında ayıp etme”; yani onu öldürme; nüshalarda böyle; öldürmeden. **لسان العرب**’da: “Onu gizlice öldürme”; **الغيلة**’den. Müellifin müsveddesinde: “Onu fitneye düşürme.” Bu, atasözü üzerinedir; ve burada **الجنب** “arkadan çekiştirme ve sövme” ile tefsir edilmiştir. İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:

  “Ey iki dostum, yeter; ve **جنبي**’mde Allah’ı anın”
Yani: bana karşı arkadan çekiştirmede. Şeyhimiz, şeyhi Seyyid Muhammed b. eş-Şâzelî’den naklen dedi: Belki bundan şairin sözü:

  “Allah’tan sakınmaz mısın bir âşığın **جنب**’inde                      sana karşı parçalanan yanık bir ciğeri var”

İbnü’l-A‘râbî’nin mısraında dedi ki: yani işimde. Dedim ki: Onun gittiği bu doğru olandır. Hudeybiye hadîsinde: “Sanki Allah müşriklerden bir **جنب** kesmiştir.” **جنب** ile işi veya parçayı kastetti. Denir: “Hacetimin **جنب**’inde ne yaptım”; yani onun işinde. **لسان العرب**’da böyle. Yine: **جار الجنب**; yani sana bitişik, senin **جنب**’ine yapışık komşu. Ve denildi: **الصاحب بالجنب** yolculuktaki arkadaşındır. Ve denildi: Sana yaklaşan ve senin **جنب**’ine olan kimsedir. Ve ayrıca her güzel işte refik ile, ve koca ile, ve kadın ile tefsir edildi; bunun bir kısmına **المحكم**’de nass vardır. Yine: başka kavimlerden olan **جار جنب**: **ذو جنابة**. İzafetle de denir: **جار الجنب**. **التهذيب**’de: iki ötre ile **الجار الجنب**; kavminden olmayan komşundur. **التهذيب** nüshasında: “Sana komşu olan ve nisbeti başka bir kavimde olan.” Ve denildi: mutlak uzak olandır. Ve denildi: hakikaten akrabalığı olmayan kimsedir. Şeyhimiz bunu söyledi.

Ve burnun **جنابتا**’sı ve **جنبتاه** (nûn sâkin; harekeli de olur): iki yanı. Sîbeveyh dedi: Onlar, ceylan burnunun iki yanını kuşatan iki çizgidir. Cem‘i: **جنائب**.

Ve **المجنبة** (nûn fethalı; yani mîm zammesiyle, ism-i mef‘ûl vezninde): ordunun ön kısmı. Ve **المجنبتان** (kesre ile), ordudan: sağ kanat ve sol kanat. Ebû Hureyre hadîsinde: “Peygamber صلى الله عليه وسلم fetih günü Hâlid b. el-Velîd’i sağ **المجنبة** üzerine, Zübeyr’i sol **المجنبة** üzerine gönderdi; Ebû Ubeyde’yi de **البياذقة** üzerine görevlendirdi; onlar **الحسر**’dır.” İbnü’l-A‘râbî’den: Denir: “İki **مجنبة** gönderdiler”; yani yolun iki tarafını tutan iki bölük. Vadinin iki **جنبتا**’sı: iki tarafı; yine iki **جانب**’ı gibi. Sağ **المجنبة** ordunun sağ kanadıdır; sol **المجنبة** sol kanattır; ikisi iki **مجنبة**’dir; nûn kesrelidir. Ve denildi: O, yolun iki tarafından birini tutan bölüktür. Dedi: Birincisi daha sahih. **الحسر**: yaya askerlerdir. Ondan, şu hadis: “**الباقيات الصالحات** önden gidenlerdir, arkadan gelenlerdir ve **مجنبات**’tır.”

Ve onu, yani atı ve esiri, **جنبه** eder: **جنبا** (harekeli) ve **مجنبا** (mîmî masdar) olarak; yani onu yanına sevk etti; o da **جنيب** ve **مجنوب** ve **مجنب** olur, **معظم** gibi. Şair dedi ki:

  “Bir eğilim; gölgeler onunla yarışır sanki                      kafileyle birlikte, yedekteki devekuşunun iki yalın ayağı gibi”
**المجتنب**: **المجنوب**; yani yedekte götürülen.

Ve **جنائب** atlar ve **جنب** (harekeli); Fârisî’den. Ve denildi: **مجنبة**; çokluk için şeddelendi.

Ve **الجنيبة**: yedekte götürülen binek.

Ve her itaatkâr, boyun eğen: **جنيب**.

Ve mecazdan: “Kendisine **جنيبة** olmayan Allah’tan sakın.” Yani eşi-benzeri yok; **الأساس**’ta böyle. Ve denir: “Falancanın önünde **الجنائب** sevk edilir; o **نجيبة**’ye biner ve **جنيبة** sürer.”

Ve onu **جنبه** etti: onu itti. Ve onu **جانبه** etti; yine onu vurdu da onu **جنبه** etti; yani **جنب**’ini kırdı veya **جنب**’ine isabet etti. Ve onu **جنبه** etti ve **جانبه** etti: onu uzaklaştırdı; sanki onu bir tarafa koydu; yahut bir tarafta yürüdü. Ve onu **جنبه** etti: ona özlem duydu.

Ve falan, falan oğulları içinde **جنب** oldu: **جنابة** ile **يجنب** ve **يجنب**; onların içinde yabancı olarak konakladığında.

Ve bu, senin **جنابك**’ındır; **رمان** gibi: seninle yan yana giden. Ve devenin iki **جنيبتا**’sı: iki yanına yüklenen şey.

Ve **جنبته**: onun yanından bir taife.

Ve **الجانب** ve **الجنب** (iki ötre ile); hepsinde tekil olarak da kullanılabilir ve müennes yapılmaz. Yine **الأجنبي** ve **الأجنب**: boyun eğmeyen kimsedir; o aynı zamanda yabancıdır. Denir: **جانب** ve **جنب** adam; yani yabancı. Cem‘i: **أجناب**. Mücâhid’in, **السيارة** tefsirindeki hadîsinde dedi ki: “Onlar insanların **أجناب**’ıdır”; yani yabancılar; **جنب**’in cemi; o da yabancıdır. İbnü’l-A‘râbî **الأجنب** hakkında şu beyiti okudu:

  “Davada şu var mı: zenginleştiğinizde                      ve emniyete erdiğinizde ben uzak **الأجنب**’im”

Ve hadîste: “**الجانب المستغزر** hibesi sebebiyle sevaplandırılır.” Yani çok isteyen yabancı talip, sana bir hediye verirse daha çoğunu istemek için, hediyesine karşılık ona ver. **المستغزر**: verdiğinden daha çoğunu isteyen kimsedir. Ve denir: **أجنب** ve **أجنبي** adam; o, akrabalıkta senden uzak olandır. Dahhâk hadîsinde: “Bir cariyeye dedi ki: ‘Gurbetten bir haber var mı?’ Dedi: ‘Haberin **جانب**’ı üzeredir.’” Yani gelen yabancı üzeredir. Ve **جانب** **جناب** üzerine cem edilir, **رمان** gibi. İsim: **الجنبة**; yani nûn sâkin, cîm fethalı. Ve **الجنابة**; **سحابة** gibi. Şair dedi ki:

  “Beni **جنابة**’dan gelirken gördüklerinde                      ‘Bu kim?’ derler; hâlbuki beni tanımışlardı”
Ve denir: “**جار الجنابة** için ne güzel kavimdir onlar”; yani gurbet komşusu için. Ve **الجنابة**: **القرابة**’nın zıddıdır. Alkame b. Abede dedi ki:

  “Her kabilede bir nimetle çarptım                      öyleyse Şe’s için senin cömertliğinden günahlar hak olur
  Beni bir **جنابة**’dan bir bağıştan mahrum etme                      çünkü ben kubbelerin ortasında bir yabancıyım”
**عن جنابة**: uzaklık ve gurbet; bununla Hâris b. Cebele’ye hitap eder; onu över; o, kardeşi Şe’s’i esir almıştı da onu Temîm oğullarından bir toplulukla birlikte salıvermişti. **الأساس**’ta: “Ve beni **عن جنابة** mahrum etme”; yani nesep uzaklığı ve gurbet sebebiyle; yani mahrumiyetin ondan kaynaklanmasın; şu söz gibi: “Onu **عن أمري** yapmadım.” Bitti. Sonra dedi: Mecazdan: “O, şundan **أجنبي**’dir”; yani onunla bir ilgisi ve bilgisi yoktur. Bitti. Ve **المجانب**: yardımcıdır. Şair dedi ki:

  “Benimle onun arasında olan şeye karşı                      vefalıyım; ziyaret yeri uzak olsa da **المجانب**”
Ve onu, yani şeyi, **جنبه** etti; ve **تجنبه** ve **اجتنبه** ve **جانبه** ve **تجانبه**; hepsi şu anlamdadır: ondan uzaklaştı. Ve şeyi **جنبته** ettim. Ve onu ona **جنبه** ettim. Ve onu, **نصره** gibi, **يجنبه**; ve **أجنبه**: onu ondan uzaklaştırdı. Ve “**وأجنبني وبني**” (kat‘ ile) kıraat olundu. Ve denir: “Kötülüğü ondan **جنبته** ettim”; ve “onu **أجنبته** ettim”; **جنبته** ile aynı anlamdadır. Ferrâ ve Zeccâc bunu söyledi.

Ve **جنب** adam, **كتف** gibi: misafirlerin geceleyin gelmesinden korkarak yolun kenarına çekilir. Ve **ذو جنبة** adam: **الجنبة**; yani insanlardan uzak durma; yani insanlardan uzak durması olan, onlardan çekinen. Ve **الجنبة** ayrıca: taraf; denir: “Falan **جنبة** oturdu”; yani bir tarafta; ve insanlardan uzaklaştı. Ve falan **جضنبة** indi: bir tarafta. Ömer رضي الله عنه hadîsinde: “Size **الجنبة** gerekir; çünkü o iffettir.” Herevî dedi: “Kadınlardan sakının, onlarla oturmaktan sakının; onların tarafına yaklaşmayın” der. Ve dersin ki: “Falan bizim **جنبتنا**’mızda dolaşmaz.” İbn Berrî dedi: Ebû Ubeyde nûnu harekeli kılarak böyle dedi. Dedi: Hadîste de böyle rivayet ettiler: “Sıratın iki **جنبتي**’sinde açık kapılar vardır.” Osman b. Cinnî dedi: İnsanlar “Ben senin **ذراك**’ında ve **جنبتك**’indeyim” sözleriyle, nûnu fethalı söylemekle aldanmıştır. Dedi: Doğrusu nûnun sükûnudur. Buna Ebû Sa‘tere el-Bûlânî’nin sözüyle delil getirdi:

  “Cûdî’nin iki **جنبتا**’sının ve gecenin karanlık olduğu halde savurduğu                      yağmur bulutunun sevgisinden bir damla yoktur ki
  İçindekinden daha hoş olsun; tadını tatmadım                      fakat gözün gördüğünde ben bir **فارس**’im”
Yani: sezgili. Anlamı: inceliğinden ve saflığından onun tatlılığına ve serinliğine delalet ettim. Ve dersin: “Onlar iki **جنضابيه**’sinde ve iki **جنابتيه**’sinde ve iki **جنبتيه**’sinde yürüyerek geçtiler”; yani iki tarafında; **لسان العرب**’da böyle.

Ve **الجنبة**: deri; bütün nüshalarda böyle. **لسان العرب**’da: deve için bir deri parçası; yani yanından; ondan bir kutu yapılır; o, **المعلق**’tan yukarıda, **الحوأبة**’den aşağıdadır. Denir: “Bana bir **جنبة** ver; ondan bir kutu yapayım.” **التهذيب**’de: “Bana bir **جنبة** ver”; ona bir deri verir; o da ondan bir kutu yapar.

Ve **الجنبة** ayrıca: akrabalıkta uzaklık; **الجنابة** gibi.

Ve **الجنبة**: yaz zamanında yapraklanan ağaçların geneli. Ezherî dedi: **الجنبة**, çok bitkilerin adıdır; hepsi **عروة**’dur. Büyük ağaçlardan küçüldüğü ve yerde kökü olmayanlardan yükseldiği için **جنبة** diye adlandırıldı. **الجنبة**’dendir: **النصي** ve **الصليانث** ve **الحماط** ve **المكر** ve **الجدر** ve **الدهماء**; ağaçlardan küçüldü ve otlardan yüceldi. Dedi: Bu, Araplardan işitilmiş olanın tümüdür. Haccâc hadîsinde: “**الجنبة**’den yükselen her şeyi yedi.” O, bitkiden **الصليان**’ın tazesidir. Ve denildi: O, ottan yukarı, ağaçtan aşağı olandır. Ve denildi: O, yazın yağmursuz yapraklanan her bitkidir; yahut o, ot ile ağaç arasındaki şeydir; ikisi de kökü kışın kalan ve dalı yok olan şeylerdendir. Ebû Hanîfe bunu söyledi. Ve denir: “Bir yağmur yağdırıldık; ondan **الجنبة** çoğaldı.” Bir nüshada: “Ondan **الجنبة** bitti.”

Ve **الجانب**: ism-i mef‘ûl sigasıyla, hakir görülen, uzaklaştırılmış. Bazı nüshalarda **المهقور**.

Ve **الجانب**: bacaklar arası uzak olan attır; fakat bacakları açıklık (çarpıklık) olmaksızın; bu bir övgüdür; ve **التجنيب**’de gelecektir. Müellifin zikrettiği bu ise ancak **المجنب**’in, **معظم** gibi, tarifidir; atıf gereği buna aykırıdır.

Ve **الجنابة**: meni. Aziz tenzilde: “Eğer **جنبا** iseniz temizlenin.” Adam **أجنب** oldu; ve **جنب** (kesre ile) ve **جنب** (ötre ile) ve **أجنب**; meçhul bina ile. Ve **استجنب**; ve **جنب** (نصر gibi); ve **تجنب**; son ikisi **لسان العرب**’dandır. İbn Berrî, **أماليه**’sinde “**جنب** (ötre ile)” sözü üzerine dedi: Dil ehli yanında bilinen **أجنب**’dir; ve **جنب** nûnun kesresiyle. **أجنب**, **جنب**’den daha çoktur. Ondandır İbn Abbâs’ın sözü: “İnsan **يجنب** olmaz; elbise **يجنب** olmaz; su **يجنب** olmaz; yer **تجنب** olmaz.” Fakihler bunu tefsir ettiler ve dediler ki: Yani cünübün ona dokunmasıyla insan cünüb olmaz; yine elbise, cünüb onu giydiğinde necis olmaz; yine yer, cünüb ona temas ettiğinde necis olmaz; yine su, cünüb elini ona daldırdığında necis olmaz. Der ki: Bu şeylerin hiçbiri, cünübün onlara dokunmasıyla gusül gerektiren bir **جنب** hâline dönüşmez. Ve o, yani adam, **جنب**’dir (iki ötre ile); **الجنابة**’dandır. Hadîste: “Melekler içinde **جنب** bulunan eve girmez.” İbnü’l-Esîr dedi: **الجنب**: cima ve meninin çıkmasıyla gusül vacip olan kimsedir. Ve **أجنب** eder, **يجنب** eder: **إجنابا** ile; isim: **الجنابة**. Aslı itibarıyla o: uzaklıktır. Bu hadîste **الجنب** ile, âdet olarak **الجنابة**’dan yıkanmayı terk eden kimseyi kastetti; böylece vakitlerinin çoğunda **جنب** olur. Bu, dininin azlığına ve içinin kötülüğüne delalet eder. Ve denildi: Buradaki meleklerle, koruyucu melekler dışındakiler kastedildi. Ve denildi: Melekler onu hayırla hazır bulunmaz; bazı rivayetlerde böyle gelmiştir. Tek, iki, cem‘ ve müennes için eşittir; denir: “Bu **جنب**”; “Bu ikisi **جنب**”; “Bunlar **جنب**”; “Bu (kadın) **جنب**”; “Adam **رضا** ve kavim **رضا**” denildiği gibi. Bu, ancak “**ذوي جنب**” takdiri üzerinedir. **لسان العرب**’da böyle. Masdar, kendisine izafe edilenin yerine geçer. Araplardan kimi de tesniye ve cem‘ yapar ve masdarı ism-i fâil menzilesine indirir; müellifin şu sözü buna işaret eder: “Yahut tesniyede **جنبان** denir; cem‘de **أجناب** ve **جنبون** ve **جنبات**.” Cevherî nakletti: **أجنب** ve **جنب** (ötre ile). Sîbeveyh dedi: **أفعال** üzerine kırıldı; **بطل**’ın **أبطال** üzerine kırılması gibi; isimde onunla uyuştukları vakit; yani **جبل** ve **أجبال** ve **طنب** ve **أطناب** gibi. Müenneste **جنبة** deme; çünkü onlardan işitilmemiştir.

**الجناب** fetha ile, **الجانب** gibi: kesra ile **الفناء**; evin avlusu: ve eyer; “falanca **رحب الجناب**” denir, yani eyer: ve taraf, ve kavmin konak yerinin yakınında olan şey; çoğulu: **أجنبة**. Ve **رقيقة** hadîsinde: “**استكفوا جنابيه**” yani çevresi; **جناب**’ın tesniyesi, o da taraf demektir. Ve **الشعبي** hadîsinde: “**أجدب بنا الجناب**”. Ve **الجناب**: Tâif’ten bir merhale uzaklıkta bir dağdır; ona: **جناب الحنطة** ve (bu) bir alam denir. Ve Ebû Abdillâh Muhammed b. Ali b. İmrân el-**الجنابي** bir muhaddistir; ondan, Hâfız Abdülganî’nin şeyhi Ebû Sa‘d b. Abdûveyh rivayet etmiştir. Emîr onu teşdîd ile ضبط etti. Ve “**أخصب جناب القوم**”, **الجيم**’i fetha ile, yani onların çevresi (bereketlendi) denir. Ve “falanca **خصيب الجناب**” ve “**جديب الجناب**”; bu mecazdır. Ve **الأساس**’ta: “Ben Zeyd’in **جناب**’ındayım” yani onun avlusu ve mahallesi. Ve “onun **جانبيه** ve **جنابيه** ve **جنابتيه** ve **جنبتيه** boyunca yürüdüler”; bitti. Ve “**كنا عنهم جنابين وجنابا**” denir, yani uzaklaşmışlar (kenara çekilmişler) olarak.

Ve **الجناب**: (bir) özel isimdir; hadîste zikri geçen **جناب الهضب** odur.

Ve **الجناب** damma ile: **ذاتث الجنب** yani iki yan (şık) idi; el-Hicrî’den. Ve o, sol yanda olursa sahibini götürür (öldürür) diye iddia etti; dedi ki:
“Hasta; ne iyileşir ne de aldırır; sanki onun yan tarafında **وجع الجنـاب** var.”

Ve **جنب** damma ile: **ذات الجنب**’e yakalanmasıdır. Ve **المجنوب**: kendisinde **ذات الجنب** olan kimsedir. Ondan şöyle dersin: “adam **مجنوب**”; o, insanın yanının içinde ona isabet eden bir yaradır; yan tarafta tutan zor bir hastalıktır. İbn Şümeyl dedi: **ذات الجنب** **الدبيلة**’dir; o, karnı delen bir yaradır; ancak ondan kinaye yaptılar da “**ذات الجنب**” dediler. Ve hadîste: “**المجنوب في سبيل الله شهيد**”. Ve denir ki onunla murad: yanından şikâyet eden kimse, mutlak olarak. Ve şehitler hadîsinde: “**ذات الجنب شهادة**”. Ve başka bir hadîste: “**ذو الجنب شهيد**”. O, yanın iç tarafında görünen ve içeriye doğru patlayan **الدبيلة** ve **الدمل**’dir; sahibinin kurtulması nadirdir. Ve **ذو الجنب**: **الدبيلة** sebebiyle yanından şikâyet eden kimsedir; ancak **ذو** müzekker için, **ذات** müennes içindir; ve **ذات الجنب** aslında izafetli bir sıfat iken onun için bir alam oldu; **لسان العرب**’da böyledir. Ve **الأساس**’ta: **ذات الجنب**: **داء الصناديد**.

Ve **الجناب** kesra ile: “at **طوع الجناب** ve **طوع الجنب**” denir; eğer yulara yumuşak (uysal) ise; yani eğer **جنب** olursa kolayca boyun eğen olur. Ve Mervân b. el-Hakem’in sözü: “Bu, bizden sonrakiler için **جنبا** olmaz”; Sa‘leb onu tefsir etmedi; dedi: ve ben onu bunun (bu babın) içinden görüyorum; ve o, cem‘ için bir isimdir. Ve onun sözü:
“**جنوح**; gölgeler onunla yarışır; sanki o, kafile ile birlikte, **النعام المجنب**’in iki yanındaki (gibi).”

**المجنب**: **المجنوب**’dur; yani sevk edilen (yedeğe alınmış). Ve “falanca **جنب** etti” denir; bu, bir bineğe doğru yana çekildiği zamandır. Ve **الأساس**’ta: “Zeyd, çirkin bir **جناب** içinde ısrar etti” denir; kesra ile, yani ehline muhalefet (onlardan uzak durma) içinde.

Ve **الجناب** **الجيم**’in kesrası ile: Necd’de bilinen bir arazidir. Ve **ذي المعشار** hadîsinde: “**وأهل جناب الهضب**”; o, kesra iledir: bir yer adıdır; **لسان العرب**’da böyledir.

Ve **الجنابة** “**سحابة**” vezninde, **الجنيبة** gibi: yemdir; o, senin kavme verdiğin devedir; onun üzerinde azık temin ederler. **المحكم**’de “dirhemlerle birlikte, onun üzerinde sana azık temin etsinler diye” ziyade etti. Hasan b. Mezred dedi ki:
“Ona dedi ki, saç örgüleri yana eğilmiş (kadın):
Kardeşim nasıl, musibetlerin ardında?
Kardeşin, binekler üzerinde bir yarık sahibi,
İpleri gevşek, heybe(leri) eğik;
Onun binekleri mahallede **كالجنـائب**.”

Yani onlar, sahibi olmayan, onu arayıp sormayan **الجنائب** gibi kayıptır. Dersin ki: kardeşin malını ıslah edici değildir; onun malı, sahibi ondan uzak kalmış ve onu içinde oynayanlara teslim etmiş bir mal gibidir; ve onun beraberinde olduğu binekleri, darlık ve kötü hâlde sanki **جنائب** gibidir.

Ve **الجنيبة** ayrıca: iki yaşını doldurmuş koyunun yünü; Kurâ‘dan. İbn Sîde dedi: Ya‘kûb ve diğer dil ehlinin rivayet ettiği: **الخبيبة**: iki yaşını doldurmuş koyunun yünü; **الجنيبة** gibi. Böylece sabit oldu ki ikisi de sahih iki lehçedir; orada buna işaret gelebilir. Ve **العقيقة**: bir yaşını doldurmuşun yünü. Ve yünden **الجنيبة**, **العقيقة**’dan daha faziletli, daha temiz ve daha çoktur.

Ve **المجنب** “**منبر**” ve “**مقعد**” gibi: iki vecih (iki okunuş) Fârisî’nin naklettiği; o, hayır ve şerden çok olan şeydir. Ve **الصحاح**’ta: çok olan şey; “bizde elbette **خيرا مجنبا** ve **شرا مجنبا** vardır” denir, yani çok. Ebû Ubeyde onu hayrın çoğuna tahsis etti. Fârisî dedi: bu, onunla vasıflandırdıkları şeydendir; “**خير مجنب**” dediler: çok. Şemmer, Kesîr’e ait şu beyti okudu:
“Ve insanlarda onun üstüne çıkan bir şey görmezsin;
Onlarda bir güzellik var; düşünsen **مجنـب**.”

Şemmer dedi: şerde de, çoğalınca söylenir. Ve “**طعام مجنب**”: çoktur.

Ve **المجنب** kesra ile, “**منبر**” gibi: örtüdür; ve evi **بالمجنب** ile örttüğünde “**جنب البيت**” etmiştir. Ve **المجنب**: kapı gibi bir şeydir; bal toplayıcısı onun üzerine çıkar. Sâ‘ide b. Cüeyye dedi:
“Hasretli (bal toplayıcısı) ona, azgınlıkla ipleri saldı;
Kartalı ürkütür; tıpkı **المجنب**’in sıvaması gibi.”

**باللهيف** ile muradı: bal toplayıcısıdır; **سبوبه**: bal’a sarkıtıldığı ipleridir; **الطغية**: düz kayadır.

Ve **المجنب**: Acem diyarının Arap diyarına en uzak ucu ve Arap diyarının Acem diyarına en yakın ucudur. Kümeyt dedi:
“Ve nefsime bir keder ki onu unutmadım;
**بمعترك الطف والمجنب**.”

Ve **المجنب**: kalkandır; çünkü sahibini yanına alır, yani hoşlanmadığı şeyden onu korur; sanki bunun için bir alettir; **الأساس**’ta böyledir; ve **ميم**’i damma ile de gelir. Ve **المجنب** kesra ile: tarak gibi bir gölgedir (şekildir), ancak dişsizdir; alt ucu sivridir; onunla omuzlar ve saban demirleri üzerinde toprağı kaldırırlar; ve yeri **بالمجنب** ile **جنب** etmiştir.

Ve **الجنب** (harekeli): **جنب البعير**’in masdarıdır; kesra ile, “**يجنب**” **جنبا**; o, topallığa benzer, fakat topallık değildir. Ve **الجنب** ayrıca: susuzluğun şiddetlenmesidir; yani çok şiddetli susamak, ta ki akciğer yan tarafa yapışsın; yani susuzluğun şiddetinden. İbnü’s-Sikkît dedi: ve bedevîler dedi ki: o, susuzluğun şiddetinden kıvrılıp bükülmesidir. Zü’r-Rumme bir yaban eşeğini vasfederek dedi:
“Bağlanmış sürülerden **المسحج** sıçradı;
Sanki o, belirgin topal yahut **جنـب**.”

**المسحج**: yaban eşeğidir. “**كأنه**”deki **الهاء**, daha önce zikri geçen yaban eşeğine döner. Diyor ki: onun canlılığından dolayı sanki topal yahut **جنب**; o, bir yan üzerinde yürür; bu, canlılıktandır. Devesini yahut devesini bu eşeğe benzetir. Ve yine dedi:
“Onu, bel incelten bir açlık coşturdu;
Yaklaştırma ve **الجنب**’in parlatıp gösterdiği sivri kemikliler.”

Ve “**حمار جنب**” denir. Ve “**جنب البعير**”: şiddetli susuzluktan yan tarafında bir ağrı ona isabet etti. Ve **الجنب**: kısadır; bununla Ebû’l-‘Iyâl’in beyti tefsir edildi:
“Bir delikanlı; kavimleri terk etmedi;
Ne **نكس** ne de **جنب**.”

Bir nüshada “kısa” yerine “**الفصيل**” vardır; o hatadır. Ve **لسان العرب**’ta: ve **الجنب**, yani “**كتف**” gibi: kurttur; hile ve düzenle topallamasından dolayı; bundan (bu manadan).

Ve **الجأنب** hemze ile: kısa, kaba yaratılışlıdır. Ve “yaratılış **جأنب**” (denir) eğer çirkin ise; böyle.

Ve **الجنب**, hareke ile: zekât ve yarış hadîsinde nehyedilen şeydir; o, yarışta, çıplak (binicisiz) bir atı, yarıştığı atına yedeklemek; eğer binek zayıflarsa, yani güçsüz düşerse, **الفرس المجنوب**’a, yani yedeğe alınmış olana geçer ve intikal eder; bu, birincide geçileceğinden korktuğu zamandır. Zekâtta nehyedilen **الجنب**: âmilin sadakanın en uzak yerinde inmesi, sonra mallara kendisine doğru yanaştırılmalarını emretmesidir; bunun beyanı **ج ل ب**’de geçti. Ve denildi ki: o, mal sahibinin malıyla **جنب** etmesidir; yani onu yerinden uzaklaştırması; ta ki âmile onu takip ve talep için uzaklaştırma gerekmiş olsun.

Ve **الجنوب** “**صبور**” gibi: muhalif bir rüzgârdır; **الصحاح** lafzında: kuzeyin karşısına gelir; kıblenin sağından gelir. Sa‘leb dedi: rüzgârlardan **الجنوب**: kıblede durduğunda, solundan sana karşı gelen şeydir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجنوب**’un esiş yeri, Süheyl’in doğuşundan Süreyya’nın doğuşuna kadardır. Asma‘î’den: **الجنوب**: Süheyl’in doğuşu ile kışın güneşin doğuşu arasındadır. ‘Umâre dedi: **الجنوب**’un esiş yeri, Süheyl’in doğuşu ile batışı arasındadır. Asma‘î dedi: **الجنوب** gelince onunla hayır ve aşılanma gelir; **الشمال** gelince kurutur. Ve Araplar, iki kişi araları iyi ise: “onların rüzgârı **جنوب**” der; ayrılırlarsa: “onların rüzgârı **شملت**” denir. Bunun için şair dedi:
“Ömrüme yemin olsun, eğer sevgi rüzgârı sabahladı da
**شمالا** olduysa, oysa o **جنـوب** idi, elbette değiştirdin.”

Ve Ebû Vecze’nin sözü:
“Ünsü **مجنوبة**; vaatleri **مشمول**;
**من الهجان ذوات الشطب والقصب**.”

İbnü’l-A‘râbî dedi: muradı, vaatlerinin **الجنوب** ile gitmesi, ünsünün **الشمال** ile gitmesidir. Ve **التهذيب**’te: rüzgârlardan **الجنوب**: sıcaktır; her vakitte eser; esiş yeri, **الصبا** ve **الدبور** esişleri arasında, Süheyl’in doğuşuna meyilli olandır. Cevherî, bazı Araplardan şunu nakletti: **الجنوب** her yerde sıcak, ancak Necd’de soğuktur; Kesîr ‘Azze’nin beyti onun için hüccettir:
“**جنوب**; kavmin yüzlerine dokunuşu lezzetli;
Ve onun geçtiği yer, yerden hoş kokuludur.”

Ve o, Sîbeveyh’e göre isim ve sıfat olur. Ve şu beyti okudu:
“**ريح الجنوب** ile **الشمال**; ve bazen
Baharın çiseleyeni ve sağanağın döküleni.”

“**وهبت جنوبا**” Ebû Osman’a göre sıfat için delildir. Fârisî dedi: delil değildir; görmez misin Sîbeveyh’in sözüne: bazen hâl olur, sıfat olmaz; **القفيز** ve **الدرهم** gibi.

Çoğulu **جنائب**; **التهذيب**’te ziyade etti: ve **أجنب**. Ve rüzgâr **جنبت** eder, **تجنب** eder, **جنوبا**; ve **أجنبت** de; yani **جنوبا** esti. Ve “**جنبوا**” damma ile, yani **الجنوب** onlara isabet etti; onlar **مجنوبون**’dur. Ve “kavim **جنب** oldu” yani **الجنوب** onlara isabet etti; yani mallarında. Sâ‘ide b. Cüeyye dedi:
“Sekiz (yıl) **البضيع**’da günah işler;
Denizlerin girdaplarını büker ve **يجنب**.”

Yani **الجنوب** ona isabet etti; **لسان العرب**’da böyledir. Ve söz, **الصبا** ve **الدبور** ve **الشمال** hakkında da böyledir. Ve rüzgâr **جنبت** kesra ile, eğer **جنوبا**ya dönerse. Ve **أجنبوا**: ona girdiler, yani **ريح الجنوب**’a.

Ve “ona, yani onunla buluşmaya **جنب** etti” **نصر** ve **سمع** gibi; nüshada böyledir. Başka birinde “**سمع** ve **نصر** gibi: **قلق**”; kesra Sa‘leb’den, fetha İbnü’l-A‘râbî’den. Dersin ki: “buluşmana **جنبت** ettim ve buluşmana **غرضت** ettim; **جنبا** ve **غرضا**”; yani sana şiddetli özlemden dolayı huzursuz oldum.

Ve **الجنب**: taraf. Ahfeş şu beyti okudu:
“İnsanlar **جنب**; emir de **جنب**.”

Sanki onu bütün insanlara denk kıldı. Ve **الجنب** ayrıca: şeyin çoğu ve ekseridir; ondan onların sözü: “bu, senin sevginin **جنب**’inde azdır.” Ve **لسان العرب**’ta: **الجنب**: şeyden bir parçadır; onun çoğu yahut ondan çok olanı olur.

Ve **جنب** lamsız: Araplardan bir batındır. Ve denildi: Yemen’den bir haydır; yahut onlar için bir lakaptır, baba değildir. Ve onlar: Abdullah, Ensullah, Zeydullah, Evsullah, Ca‘fî, el-Hakem ve Cerwe; Sa‘dü’l-‘Aşîre b. Mezhic oğullarıdır. Onlara **جنب** denildi; çünkü Mezhic’ten Sa‘dü’l-‘Aşîre’nin iki oğlu Sadâ’ ve Yezîd’e, amcaoğullarına muhalefet ettiler (yan çizdiler). Bunu Dârakutnî söyledi; Süheylî **الروض**’da nakletti. Dedi: başka bir yerde isimlerinde ihtilaf zikretti; ve onlardan **بني غلي**’yi, **الغين** ile, zikretti; Araplarda ondan başka **غلي** yoktur. Mühelhil dedi:
“Onun kocası; **الأراقم** onu kaybetti;
**جنب** içinde; ve **الحباء** deridendi.”

Ve **جنب** b. Abdullah: Kûfeli bir muhaddistir; onun rivayeti vardır.

Ve “**جنب**” **تجنيبا**: eğer aygırı develerine ve koyunlarına salmazsa. Ve “kavim **جنب** oldu; onlar **مجنبون**’dur”: eğer sütleri kesilirse yahut azalırsa. Ve denildi: eğer develerinde süt yoksa. Ve “adam **جنب** oldu”: eğer develerinde ve koyunlarında sağım yoksa; bu, genel bir **تجنيب** yılıdır. Cümeyh b. Munkız, karısını anarak dedi:
“Develerimin sağmal(lığı) azaldığını görünce,
Her yıl onun üzerinde bir **عام تجنيب** yılı.”

Diyor ki: onun üzerinden geçen her yıl, **تجنيب** yılıdır. Ebû Zeyd dedi: “develer **جنبت** etti” eğer onlardan ancak bir deve ve iki deve doğurursa. Ve “**جنبها**” o, **النون**’u teşdîd ile de (gelir). Ve Hâris b. ‘Avf hadîsinde: “**إن الإبل جنبت قبلنا العام**” yani döl tutmadı; böylece sütleri olur (olmaz).

Ve **جنوب**: bir kadındır; şair ‘Amr Zü’l-Kelb’in kız kardeşidir. el-Kattâl el-Kilâbî dedi:
“Benden sonra **جنوب** ağlayıcı mı, bir özlemle,
Bana; ve iki kız kardeşi de gözyaşı suyuyla.”

Ve **لسان العرب**’ta: ve kova **جنبت** eder, **تجنب** eder, **جنبا**; eğer ondan bir sızıntı yahut iki sızıntı kesilirse de eğilirse.

Ve **الجناباء** med ile, ve **الجنابى** “**سمانى**” gibi, hafifletilmiş, kısaltılmış; gördüğümüz nüshada böyledir. Ve **لسان العرب**’ta damma ile ve **النون**’un teşdîdiyle. Buna delil: müellifin **س م ن**’de **سمانى**’yi teşdîd ile ضبط etmiş olmasıdır; öyleyse bu daha sahih olsun. Sonra, bazı nüshalarda ikincide med vardır; **لسان العرب**’ta da böyledir. Sâğânî’nin kaydettiği damma ve hafifletme ile, “**كسالى**” gibi; ve dedi: çocuklar için bir oyundur; iki oğlan yan yana çekilir; her biri ötekinden korunur.

Ve **الجوانب**: beldelerdir; Sâğânî nakletti.

Ve **جنب** “**قبر**” gibi: Basra’da Dicle’nin doğusunda, Fırat’a meyilli geniş bir nahiyedir.

Ve **جنبة** “**همزة**” gibi: sakınılan şey; Sâğânî nakletti.

Ve **جنابة** teşdîdli: bir beldedir; Fars sahilinde Hârek’e karşı hizalanır; ondan, meşhur fırka olan **القرامطة**’dır. Onların büyüğü Ebû Sa‘îd el-Hasen b. Behrâm el-**الجنابي**’dir; 301 yılında öldürüldü. Sonra ondan sonra işi oğlu Ebû Tâhir Süleymân üstlendi. Ve onlardan: Ebû Ali el-Hasen b. Ahmed b. Ebî Sa‘îd, **الأعصم** diye bilinen; Mısır ve Şam’ı kuşattı; Remle’de 366 yılında vefat etti. Onunla kumandan Cevher arasında, Karmatî Aynüşşems’te yenilinceye kadar savaşlar cereyan etti. İbnü’l-Esîr **الكامل**’de onların zikrini tamamlamıştır. Ve ona nispet edilen: muhaddis Ebû’l-Hasan Ali b. Abdülvâhid el-**الجنابي**; Ebû Ömer el-Hâşimî’den rivayet eder; ondan da Ebû’l-‘İzz el-Kalânisî (rivayet eder).

Ve “**سحابة مجنوبة**” denir; eğer onunla **الجنوب** eserse; o, bilinen rüzgârdır.

Ve **التجنيب**: atın bacağında eğilme ve germe (tendirme)dir; müstehaptır. Ebû Duvâd dedi:
“Ve iki elde, su onları kolaylaştırdığında,
Az bir bükme; ve iki bacakta **تجنيب**.”

Ebû Ubeyde dedi: **التجنيب**, kaldırma ve indirmede iki elini bükmendir. Asma‘î dedi: **التجنيب**, **الجيم** ile, iki bacakta; ve **التحنيب**, **الحاء** ile, belde ve iki elde.

**جنبة** b. طارق b. عمرو b. حوط b. سلمى, ابن هرمي b. رياح: yalancı peygamber **سجاح**’ın müezzini; ve **عبد الوهاب بن جنبة**: nahivci **أبي العباس المبرد**’in şeyhi.

Hadiste: “Dirhemlerle (kötü) hurmayı sat, sonra dirhemlerle **جنيبا** satın al.” **الجنيب** (vezin olarak) **أمير** gibi: iyi, bilinen bir hurmadır; çoğulu: bir araya getirilen hurma çeşitleri olan sınıflardır; ve onlar bir **صاع** **الجنيب** karşılığında iki **صاع** hurma satarlardı; bunu, onları ribadan tenzih etmek için söyledi.

**جنباء** (vezin olarak) **صحراء** gibi: Benî Temîm diyarında bir yer; bunu **الصاغاني** nakletti. Dedim ki: o, **الوقباء**’dan bir gece mesafesi üzerinedir. Ve **آباء جناب** (hafifletmeyle): **التميمي** ve **القصاب** ve **ابن أبي حية** el-evvel: Yahyâ el-Kattân’a şeyh; ve ikincisi: adı **عون بن ذكوان**; ve üçüncüsünün adı **يحيى** olup o **الكلبي**’dir; **الضحاك بن مزاحم**’dan rivayet etti; ondan da **سفيان الثوري** (rivayet etti). Yine **جناب بن الحسحاس**: ondan **عبد الله بن معاوية الجمحي** rivayet etti. Ve **جناب بن نسطاس**: **الأعمش**’tan (rivayet etti). Ve oğlu **محمد بن جناب**: babasından rivayet etti. Ve **أبو هانىء جناب بن مرثد الرعيني**: muhadram tâbiî; ve “sahâbî” denildi. Ve **جناب بن إبراهيم**: **ابن لهيعة**’dan; (bunlar) muhaddislerdir. Ve **جناب بن مسعود العكلي** ve **جناب بن عمرو**; doğrusu: **بن أبي عمرو السكوني**: iki şairdir; birincisi ayrıca bir süvaridir.

**جناب** (şeddeli) ondan (gelir): meşhur velî **أبو الجناب أحمد بن عمر بن محمد بن عبد الله الصوفي الخيوقي** (kesre ile) **الخوارزمي**; “kebîrlerin yıldızı”. **نفحات الأنس**’te **عبد الرحمن الجامي** için: onun **نجم الدين الطامة الكبرى** olduğu (yazılıdır); ve bu künye, ona Peygamber صلى الله عليه وسلم tarafından rüyada künyelenmiştir. Sûfîlerin büyüklerindendir; Hârizm’de ve ona bitişik yerlerde meşihat ona intikal etti. İskenderiye’de **أبا طاهر السلفي**’yi işitti; Tebriz’de **محمد بن أسعد العطاري**’yi; İsfahan’da **أبا المكارم اللبان**’ı, **أبا سعيد الراراني**’yi, **محمد بن أبي زيد الكراني**’yi, **مسعود بن أبي منصور الجمالي**’yi ve **أبا جعفر الصيدلاني**’yi ve başkalarını (işitti). Hârizm’de hadis rivayet etti; ondan **أبو محمد عبد العزيز بن هلال الأندلسي** işitti. **ابن جرادة** onu **تاريخ حلب**’de zikretti ve dedi ki: Mısır’dan geçişinde Halep’e geldi; 618 yılında Tatarların eliyle Hârizm’de şehit olarak öldürüldü.

**جنيب** (vezin olarak) **زبير** gibi: sahâbeden **أبو جمعة الأنصاري**; yahut o **ب** ile (yazılır); onun zikri **ج ب ب**’de geçmişti.

Ve **أبو الجنوب اليشكري**: adı **عقبة بن علقمة**; Ali’den rivayet etti; ondan da **أبو عبد الرحمن الغزي** (rivayet etti). Ve **جناب** (kesre ile): Benî Fezâre’ye ait bir yer.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَنَبَهُ
1 جَنَبَهُ جنب جنبه جنبة He broke his side: (S, K:) or he hit, or hurt, his side. (TA.) [The aor. of the verb in this sense is probably جَنُبَ , and the inf. n., accord. to the TK, is جَنْبٌ.] ― -b2- He led him by his side; (S, A, * Msb, K;) namely, a horse (S, A, Msb, TA) or the like, (S, A,) and a captive. (S, TA.) In this sense, its aor. is جَنُبَ , (A, Msb, TA,) and the inf. n. جَنَبٌ (S, A, Msb, K) and مَجْنَبٌ. (K.) Hence, طَوْعُ الجَنَبِ: see جَنَبٌ .جِنَابٌ which is forbidden (S, A, TA) in a trad., [in which it is said, لَا جَلَبَ وَلَا جَنَبَ] (A, TA) relating to horse-racing and to [the collecting of] the poor-rate, (TA,) means [in the former case] A man's leading, by the side of a horse that he rides in a race, another horse, (S, A, K,) without a rider, (TA,) and when the horse that he rides has become languid and weak, (K,) or when he fears that he will not outstrip upon it, (S,) or when he draws near to the goal, (A,) transferring himself to the other, (S, A, K,) in order that he may outstrip: (A:) and in relation to the poorrate, it means the collector's alighting in the most remote of the places whence the portion appointed for the poor-rate is to be collected, and then ordering that the camels or the like [that constitute that portion] shall be led to him: or the going of the owner of the property to a distance, [or aside, or out of the way,] with his property, so that the collector is obliged to go to a distance in quest of it. (K. See more in art. جلب, first paragraph.) ― -b3- He placed, or put, at a distance, or he put, or sent, away, or far away, or far off, or he removed far away, alienated, or estranged, him, or it; (K;) as though he put him, or it, aside, or as though he walked aside; as also ↓ جانبهُ (TA.) And He pushed, thrust, or drove, him, or it, away, aside, or to a distance. (K, * TA.) And جَنَبَهُ الشَّىْءَ (S, K, *) or الشَّرَّ (Fr, Zj, Msb,) aor. جَنُبَ ; (S, Msb, K;) and ↓ جنّبهُ, (Fr, Zj, S, A, Msb, K,) but this has an intensive signification; (Msb;) and ↓ اجنبهُ; (Fr, Zj, A, K;) He put aside, or away, or he warded off, from him, (S,) or he removed from him, (S, Msb, K,) or removed far from him, (Msb, K,) the thing, (S, K, *) or evil. (Fr, Zj, A, Msb.) It is said in the Kur [xiv. 38], وَاجْنُبْنِى وَبَنِىَّ أَنْ نَعْبُدَ الأَصْنَامَ [And put Thou away from me and my sons our worshipping of idols], (S,) or, accord. to one reading, ↓ وَأَجْنِبْنِى. (TA.) ― -b4- He yearned towards, longed for, or desired, him, or it. (K, * TA.) -A2- جَنَبَ بِهِ, aor. جَنُبَ , [He went aside, apart, out of the way, to a distance, or far away, with him, or it: or, like جَنَبَهُ, in a sense explained above,] he placed, or put, at a distance, or he put, or sent, away, or far away, or far off, him, or it. (K, TA.) ― -b2- جَنَبَ فِى بَنِى فُلَانٍ, (S, K, *) aor. جَنُبَ , inf. n. جَنَابَةٌ; (S;) and ↓ تجنّب; (so, app., in the TA;) He alighted, or descended and abode, or settled, as a stranger, among the sons of such a one. (S, K, * TA.) One says, نِعْمَ القَوْمُ هُمْ لِجَارِ الجَنَابَةِ [Excellent are the people, they,] to the neighbour who is a stranger. (S. [See also جُنُبٌ.]) And لَا تَحْرِمَنِّى عَنْ جَنَابَةٍ Do not thou by any means refuse me because of being remote (S, A, TA) in respect of relationship. (A, TA.) [See also جَنَابَةٌ mentioned below as a subst.] ― -b3- جَنَبَتِ الرِّيحُ, (S, A, K,) aor. جَنُبَ (TA,) inf. n. جُنُوبٌ; (K;) and ↓ اجنبت; (TA;) The wind was, or became, such as is termed جَنُوب [i. e. south, or southerly]; (K;) it blew in the direction of the wind thus called: (A, TA:) or the former, (S,) or جَنِبَت, (TA,) the wind changed, or veered, so as to become جَنُوب (S, TA.) ― -b4- [And hence, (see جَنُوبٌ,)] جَنَبَ اـِلَيْهِ, (IAar, K,) or اـِلَى لِقَائِهِ, (TA,) aor. جَنُبَ ; (K;) and جَنِبَ, aor. جَنَبَ ; (Th, K;) [inf. n., app., جَنْبٌ, for the verb is said in the K to be like نَصَرَ and سَمِعَ;] (assumed tropical:) He was, or became, disquieted by vehement desire to see him, or to meet him. (K, * TA.) -A3- جَنِبَ, aor. جَنَبَ , (S,) inf. n. جَنَبٌ, (S, K,) He (a camel) limped, or halted, by reason of [pain in] his side: (S:) or he had an affection resembling ظَلْع [i. e. limping, or halting], (K, TA,) but not the same as this: (TA:) and, (K,) or accord. to As, (S,) his lungs clave to his side by reason of vehement thirst: (S, K:) or, accord. to the Arabs of the desert, as ISk says, he became bent, or contorted, by reason of vehemence of thirst: (S:) and he (a camel) had a pain in his side from vehemence of thirst. (TA.) The epithet is ↓ جَنِبٌ; which is applied by Dhu-r-Rummeh to an ass. (S, TA.) ― -b2- جنبت الدَّلْوُ [app. جَنِبَت] The bucket inclined to one side in consequence of the breaking of one or two of the thongs attacking it to the cross-bars. (L, TA.) -A4- جَنِبَ and جَنُبَ and جَنَبَ are syn. with أَجْنَبَ in a sense explained below: see 4. -A5- جُنِبَ He had, or became affected by, the disease termed ذَاتُ الجَنْبِ [or pleurisy]: (S, Mgh, Msb:) he had a complaint of his side. (K.) -A6- جُنِبُوا They were, or became, affected by the [south, or southerly, wind called] جُنُوب. (S, A, K.) And also, [in allusion to the fertilizing effect attributed to the wind so called,] They were, or became, affected by that wind in their cattle. (L, TA.)

جنّبهُ
2 جنّبهُ جنب جنبه جنبة : see 1: ― -b2- and see also 3. -A2- جنبّ, inf. n. تَجْنِيبٌ, He did not send the stallion-camel among his she-camels, nor the ram or he-goat among his ewes or she-goats. (K.) ― -b2- جنّب القَوْمُ The milk of the people's camels became little: (S:) or the people's milk ceased; (K, TA;) or became little: or the people's camels had no milk: and جنّب said of a man, his camels had no milk, nor had his sheep or goats. (TA.) Hence, عَامُ تَجْنِيبٍ [A year of little, or no, milk]. (S, TA.) ― -b3- جنّبت الأِبِلُ The camels, with the exception of one or two, brought forth no young. (AZ, TA.) The camels did not conceive, so as to have milk. (TA.) -A3- تَجْنِيبٌ [as an inf. n. of which the verb, if it have one in any of the following senses, is جُنِّبَ,] also signifies A bending, or curving, and tension [of the sinews] (تَوْتِيرٌ), of the hind leg of a horse; which is a quality approved: (S, K:) or, accord. to AO, a turning aside of his fore legs in raising them and putting them down: but accord. to As, it is in the kind legs, and تَحْنِيبٌ is in the back-bone and in the fore legs. (TA.) [See also 2 in art حنب; and see also مُجَنَّبٌ.]

جانبهُ
3 جانبهُ جانب جانبه جانبة , (A, K,) inf. n. مُجَانَبَةٌ and جِنَابٌ, (K,) He was, or became, at, or by, his side: (A, K:) and he walked, or went, by his side. (A.) -A2- Also i. q. بَا عَدَهُ; (A, K;) i. e. He was, or became, [distant, remote, far off, or aloof, from him; or] apart from him; or in a part, quarter, or tract, different from that in which he (the other) was; (TA;) thus bearing two contr. significations. (A, K.) جانبهُ and ↓ تجانبهُ and ↓ تجنّبُهُ and ↓ اجتنبهُ all signify the same, (S, K,) i. e. He was, or became, distant, remote, far off, or aloof, or he went, or removed, or retired, or withdrew himself, to a distance, or far away, or far off, or he alienated, or estranged, himself, or he stood, or kept, aloof, from him, or it; he shunned, or avoided, him, or it; as also ↓ جِنّبه (K) [and مِنْهُ ↓ تجنّب]. You say, جَانِبِ اللِّئَامَ [Remove thyself far from the mean, or ignoble; stand, or keep, aloof from them; shun, or avoid, them]. (A.) And لَجَّ فِى جِنَابٍ قَبِيحٍ He persisted in removing himself to a distance, or estranging himself, from his family. (S, A, K. [In two copies of the S, I find جناب here written with fet-h to the ج; but it is expressly said in the TA to be with kesr.]) ― -b2- See also 1.

اجنبهُ
4 اجنبهُ أجنبه اجنبه اجنبة جنب : see 1, in the former half of the paragraph, in two places. -A2- اجنب, (S, IAth, Mgh, Msb, K, &c.,) inf. n. اـِجْنَابٌ; (IAth, TA;) and ↓ جَنِبَ; (IB, K;) but the former is more common than the latter; and the latter, than the next here following; (IB, TA;) and ↓ جَنُبَ (S, Msb, K,) [inf. n. جَنَابَةٌ, agreeably with analogy;] and ↓ جَنَبَ, aor. جَنُبَ ; (L, TA;) and أُجْنِبَ, and ↓ استجنب, (K,) and ↓ تجنّب; (L, TA;) He was, or became, in the state of one who is termed جُنُب; (S, IAth, Mgh, L, Msb, K;) i. e., under the obligation of performing a total ablution, by reason of sexual intercourse and discharge of the semen. (IAth, TA.) لَا يُجْنِبُ, said by I' Ab, of a man, and of a garment, and of the ground, (TA,) and of water, (Mgh, TA,) means (tropical:) He, or it, will not become polluted (Mgh, TA) by the touch of him who is جُنُب so that one should need total ablution in consequence of the touching thereof. (TA.) -A3- اجنبوا They entered upon [a time in which blew] the [south, or southerly,] wind termed الجُنُوب. (S, A, K.) ― -b2- See also 1 in the latter half of the paragraph.

5 تَجَنَّبَ see 1: ― -b2- and 3, in two places: ― -b3- and 4.

6 تَجَاْنَبَ see 3.

8 اـِجْتَنَبَ see 3.

10 اـِسْتَجْنَبَ see 4.

جَنْبٌ
جَنْبٌ جنب , a word of well-known meaning; (S;) The side, or half, or lateral half, syn. شِقٌّ, (A, K,) of a man &c.; as also ↓ جَانِبٌ and ↓ جَنَبَةٌ: (K:) or the part of a man that is beneath the arm-pit, extending to the flank; as also ↓ جَانِبٌ, because it is the side of the person: (Msb:) pl. (of the first, Msb) جُنُوبٌ (Msb, K) and [of the same, a pl. of pauc.,] أَجْنَابٌ (CK) and [of جَانِبٌ] جَوَانِبُ (Lh, ISd, K, but not in the CK) and [app. of جَنْبٌ (like as لَيَائِلُ is a pl. of لَيْلٌ) or of جَنَبَةٌ (like as حَوَائِجُ is pl. of حَاجَةٌ which is originally حَوَجَةٌ) or of both these] ↓ جَنائِبُ (M, K,) which is extr. (M, TA.) [Hence,] قَعَدْتُ اـِلَى جَنْبِ فُلَانٍ and فلان ↓ الى جَانِبِ [I sat by the side of such a one]: both meaning the same. (S.) And ↓ اـِنَّهُ لَمُنْتَفِخُ الجَوَانِبِ [Verily he is inflated in the side]: جوانب being here one of those words which are used in the sing. sense though in the pl. form. (Lh, TA.) And أَعْطَاهُ الجَنْبَ [lit. He gave him the side; meaning] he was, or became, submissive, manageable, easy, or tractable, to him. (A.) And جَارُ الجَنْبِ He who cleaves to one, keeping by one's side. (K. [Differing from جَارُ الجُنُبِ, q. v. infrà.]) And الصَّاحِبُ بِالجَنْبِ [in the Kur iv. 40] The travelling-companion; the companion in a journey: (S, K:) or he who is near one; or by one's side: or the companion in every good affair: or the husband: or the wife. (TA.) And ذَاتُ الجَنْبِ, (S, A, Mgh, Msb, K, &c.,) with which ↓ الجُنَابُ is syn., (K,) [and sometimes الجَنْبُ, as will be seen in what follows,] A well-known disease; (Mgh;) [the pleurisy; called by the first of these three appellations in the present day;] a severe disease, being an inflammatory tumour in the [pleura, or] membrane within the ribs: (Msb:) or an ulcer, or a purulent pustule, that comes within a man's side: (S, TA:) it is a severe disease in the side: accord. to El-Hejeree, it is in either side; and they assert that when it is in the left side, the patient perishes: accord. to ISh, the دُبَيْلَة; which is an ulcer that penetrates into the belly: or the ulcer (دُبَيْلَة and دُمَّل) that comes forth within the side, and discharges internally; the sufferer from which seldom recovers: he who suffers from it [and dies in consequence], or, as some say, he who is afflicted by a complaint of the side (absolutely) while warring in the cause of God, is reckoned a martyr: (TA:) [soldiers in a campaign are notoriously more subject to it than persons in most other circumstances; and it is app. for this reason that] it is termed دَآءُ الصَّنَادِيدِ [the disease of the courageous chiefs]. (A, TA.) ذُو الجَنْبِ, of which ذَاتُ الجُنْبِ is the fem., signifies Having a complaint of his side by reason of [the disease above mentioned, or what is termed] الدُّبَيْلَة. (TA. [See also مَجْنُوبٌ.]) ― -b2- A poet says,
النَّاسُ جَنْبٌ وَالأَمِيرُ جَنْبُ

 [The people are a side and the prince is a side]: (Akh, S, TA:) as though he reckoned the latter equal to all the people. (TA. [This is cited in the S and TA as though it were an ex. of جنب in the sense here next following: but it seems to be rather an ex. of this word in the sense first explained in the present paragraph.]) ― -b3- I. q. نَاحِيَةٌ [A side; meaning a lateral, or an outward or adjacent, part or portion, region, quarter, or tract; or a part, region, quarter, or tract, considered with respect to its collocation or juxtaposition or direction, or considered as belonging to a whole; a vicinage, or neighbourhood]; (S, K;) as also ↓ جَانِبٌ (S, Msb, K) and ↓ جَنَابٌ and ↓ جَنْبَةٌ (S, K) and ↓ جَنَبَةٌ (S) and ↓ جَنَابَةٌ. (L, TA.) It is said that the primary signification of جَنْبٌ is the part of the body mentioned in the beginning of this paragraph, and that its use in the sense of نَاحيَةٌ is metaphorical, as is the case of يَمِينٌ and شِمَالٌ; but نَاحِيَةٌ is mentioned in the Msb as the primary signification of ↓ جَانِبٌ; (MF, TA;) though its primary signification accord. to the K and ISd seems to be that first mentioned. (TA.) You say, ↓ مَشَوْا جَانِبَيْهِ and ↓ جَنَابَيْهِ and ↓ جَنْبَتَيْهِ and ↓ جَنَابَتَيْهِ [They walked, or went on foot, on either side of him]. (A, TA. *) And ↓ مَرُّوا يَسِيرُونَ جَنَابَيْهِ (S, L) and ↓ جَنْبَتَيْهِ and ↓ جَنَابَتَيْهِ (L, TA) They went along journeying on either side of him. (S, L.) And كُنَّا عَنْهُمْ ↓ جَنَا بَيْنِ and ↓ جَنَابًا We were apart from them [on two sides and on one side]. (TA.) And نَزَلُوا الوَادِى ↓ فِى جَنَابَاتِ [They alighted in the sides of the valley, or in the tracts beside the valley]. (A.) And ↓ فُلَانٌ لَا يَطُورُ بِجَنَبَتِنَا Such a one will not approach our quarter: (S:) thus accord. to AO; with fet-h to the ن: IJ, however, says, people are wont to say, ↓ أَنَا فِى ذَرَاكَ وَجَنَبَتِكَ [meaning I am under thy protection and in thy quarter]; but that the correct expression is ↓ جَنْبَتِكَ, with the ن quiescent. (IB, TA.) The Arabs also said, سُهَيْلٍ ↓ الحَرُّ جَانِبَىْ, meaning (assumed tropical:) The heat is on either side of Suheyl [or Canopus: i. e., during the period next before, and that next after, the auroral rising of Canopus; which rising began, in central Arabia, at the commencement of the era of the Flight, about the 4th of August, O. S.]: this is the greatest heat. (TA.) One also says, ↓ أَحَاطُوا بِهِ مِنْ جَانِبَيْهِ [meaning They surrounded him on all his sides; lit., on his two sides]; dividing the surrounding parts into two, but not meaning that any of these remained vacant. (Expos. of the exs. cited as testimonies by Sb, TA in art. حول.) ― -b4- Also, [and ↓ جَانِبٌ, which is thus used in the L in art. جنح, and by many authors,] A part, or portion, of a thing; (L;) the greater, or main, or chief, part or portion thereof; most thereof; (L, K;) or a great part or portion thereof; much thereof. (L.) Hence, [or perhaps from جَنْبٌ in the second of the senses assigned to it above, conveying the idea of juxtaposition, and thus of comparison,] هٰذَا قَلِيلٌ جَنْبِ مَوَدَّتِكَ [This is little in comparison with the magnitude of thy love; or simply, in comparison with thy love]. (TA.) ― -b5- يَا حَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِى جنْبِ اللّٰهِ [in the Kur xxxix. 57] means ↓ فى جَانِبِه, i. e. (assumed tropical:) [O my grief, or regret, for my negligence, or remissness,] in respect of that which is the right, or due, of God! (A, Bd, TA,) i. e., (Bd,) in respect of obedience to God! (Bd, Jel:) or, in respect of [the means of attaining] nearness to God! (Fr, TA;) or, nearness to God in Paradise! (IAar, TA:) or, in respect of the way of God, to which He hath called me! i. e., the profession of his unity, and the confession of the prophetic office of Mohammad. (Zj, TA.) The saying of the Arabs, اِتَّقِ اللّٰهَ فِى جَنْبِهِ وَلَا تَقْدَحْ فِى سَاقِهِ [may be rendered (assumed tropical:) Fear God in respect of his (thy brother's) right, or due, and impugn not his honour, or reputation: or] means, accord. to the copies of the K, لَا تَقْتُلْهُ [slay him not], or, as in the L, and in the original draught of the author [of the K] لا تَغْتَلْهُ [slay him not clandestinely, or on an occasion of inadvertence], from الغِيلَةُ, and throw him not into trouble, or trial: (TA:) or, accord. to some, فى جنبه means in detracting from his reputation, or reviling him. (K, TA. [See also Freytag's Arab. Prov. i. 240.]) A poet, cited by IAar, says,
خَلِيلَىَّ كُفَّا وَاذْكُرَا اللّٰهَ فِى جَنْبِى
(assumed tropical:) [O my two friends, refrain, and be mindful of God in respect of my reputation; (see also جَانِبٌ;)] meaning, in detracting from my reputation, or reviling me: or, accord. to MF, in my case. (TA.) And one says, مَا فَعَلْتَ فِى جَنْبِ حَاجَتِى (assumed tropical:) What didst thou, or what hast thou done, in the case of the thing that I want? (L, TA.)

جَنَبٌ
جَنَبٌ جنب : see جَنِيبٌ. -A2- طَوْعُ الجَنَبِ: see جِنَابٌ. -A3- جَنَبٌ also signifies Short; (K;) applied to a man. (TA.)

جَنِبٌ
جَنِبٌ جنب : see جَنِبَ. ― -b2- It is also applied as an epithet to a wolf, because he pretends to halt, from guile, or cunning. (L, TA.) ― -b3- Also A man who goes aside, or to a distance, from the beaten way, for fear of guests' coming to him for entertainment. (K, TA.)

جُنُبٌ
جُنُبٌ جنب , (El-Fلrلbee, S, A, Msb, K,) which is sometimes used in the sing. form as pl., and has no fem. form, (TA,) and ↓ جَانِبٌ and ↓ أَجْنَبِىٌّ, (El-Fلrلbee, S, Msb, K,) which is said by Az in art. روح to be seldom or never used by the Arabs, but is mentioned by him in its proper art., (Msb,) and ↓ أَجْنَبُ, (Az, S, Msb, K,) are syn., (El-Fلrلbee, S, Msb, K,) signifying A stranger; (K;) as also ↓ جَنِيبٌ: (S:) or a man who is distant, or remote: (Msb:) or distant, or remote, in respect of relationship: (Az and Msb in explanation of the third and fourth:) [or not a relation; as will be seen from what follows:] and ↓ جَانِبٌ [as an act. part. n.] signifies one alighting, or descending and abiding, or settling, as a stranger, among a tribe: (S:) pl. of the first أَجْنَابٌ, (A, TA,) and of the second جُنَّابٌ, (S, TA,) and of the fourth أَجَانِبُ. (Msb.) الجَارُ الجُنُبُ [occurring in the Kur iv. 40] (T, S, A, Msb, K) and جَارُ الجُنُبِ (TA) The person who is one's neighbour, but who belongs to another people; (T, S, A, Msb, K;) who is not of one's family nor of one's lineage; (A;) who is of another lineage than he of whom he is a neighbour; (T, TA;) who is not a relation: (MF:) or one who is distant, or remote, in an absolute sense: (TA:) or the person who is not a relation to another, and who comes to him, and asks him to protect him, and abides with him: such has the title to respect that belongs to him as neighbour of the other, and to his protection, and as relying upon his safeguard and promise. (TA in art. جور. [Differing from جَارُ الجَنْبِ, q. v. suprà.]) It is said in a trad., هُمْ أَجْنَابُ النَّاسِ They are the strangers of mankind, or of the people. (TA.) And in another trad., قَالَ لِجَارِيّةٍ هَلْ مِنْ مُغَرِبَةِ الخَبَرُ ↓ خَبَرٍ قَالَتْ عَلَى جَانِبٍ [He said to a girl, Is there any news from abroad? She answered,] It is for a stranger coming from a journey [to give such news]. (TA.) And one says, هُوَ مِنِّى ↓ أَجْنَبِىٌّ [He is a person not related to me]. (A.) ― -b2- Also, ↓ the same four words, (of which only the last is mentioned in this sense in the S,) That will not be led; intractable. (K.) ― -b3- جُنُبٌ is also an epithet from الجَنَابَةُ; (S, Mgh, Msb, K;) signifying A man under the obligation of performing a total ablution, by reason of sexual intercourse and discharge of the semen: (IAth, TA: [see 4:]) and is used alike as masc. and fem. (S, Mgh, Msb) and sing. (S, A, Mgh, Msb, K) and dual (Msb, TA) and pl.; (S, A, Mgh, Msb, K;) being regarded as quasi-coordinate to the class of inf. ns.; for the inf. n., when used as an epithet, must remain, in form, sing. and masc.: (MF in art. عفت:) or one may use the dual form جُنُبَانِ; (K;) and sometimes they used the pl. أَجْنَابٌ (S, Msb, K *) and جُنُبُونَ, (S, Msb,) and the fem. pl. جُنُبَاتٌ; (Msb;) but not جُنُبَةٌ, (K, TA,) applied to a female. (TA.) It is said in a trad., لَا تَدْخُلُ المَلَائِكَةُ بِيْتًا فِيهِ جُنُبٌ, meaning [The angels will not enter a house, or chamber, or tent, in which is] one who usually neglects the total ablution when under an obligation to perform it for the cause above mentioned. (IAth, TA.)

جَنْبَةٌ
جَنْبَةٌ جنب جنبه جنبة : see جَنْبٌ, in four places: ― -b2- and see جَانِبٌ. ― -b3- Also Retirement, or secession, from others: (K, TA:) and in a trad., in which it is enjoined, used as meaning retirement from women; avoiding the sitting by them, and the approaching the place that they occupy. (TA.) You say, رَجُلٌ ذُو جَنْبَةٍ A man of retirement. (TA.) And نَزَلَ جَنْبَةً He alighted, or descended and abode, or settled, in a place aside, or apart. (S, TA.) And قَعَدَ جَنْبَةً He [sat apart, or] retired from others. (A, TA.) ― -b4- The state of being a stranger; as also ↓ جَنَابَةٌ. (K. [Both are there mentioned as simple substs.; but the latter is an inf. n.: see جَنَبَ فِى بَنِى فُلَانٍ; and what next follows it: and see also 4.]) Both also signify Remoteness in respect of relationship. (TA.) -A2- Also, جَنْبَةٌ, A piece of skin from the side of a camel, (S, L, K, *) of which is made a kind of milking vessel (عُلْبَة), (S, L,) larger than the مِعْلَق, but smaller than the جَوْبَة. (L.) -A3- And Every kind of plant, (S,) or every kind of tree in general, (K,) that produces [new leaves such as are termed] رَبْل in the season of the صَيْف [which may mean either summer or spring]: (S, K:) or every kind of plant that produces leaves in that season without rain: (TA:) or a name given to many plants, all of them عُرُوق [perhaps meaning resembling roots, i. e. straggling, or spreading like roots]; so called because less than large trees and higher than those that have no root-stock (أَرُومَة) in the earth; comprising the نَصِىّ and صِلِّيَان and حَمَاط and مَكْر and حذر [so in the TA, but I do not find it elsewhere, and think it may be a mistranscription for حَزْر, of which حَزْرَة (the name of a certain sour tree) is probably the n. un.,] and دَهْمَآء; which are smaller than شَجَر and superior to بُقُول: all this has been heard from the Arabs: (T, TA:) or green and fresh صلّيان: (TA:) or what is [of a kind] between بَقْل and شَجَر; (AHn, K, TA;) being [in the TA وهما, but this is evidently a mistake for وَهِىَ,] of the kind of which the root remains in the winter while the branches perish: (AHn, TA:) or herbage of which the root is deep in the earth; such as the نَصِىّ and the صِلِّيَان. (TA voce خَضِرٌ.)

جَنَبَةٌ
جَنَبَةٌ جنب جنبه جنبة : see جَنْبٌ, in four places: ― -b2- and see جَانِبٌ.

جُنَبَةٌ
جُنَبَةٌ جنب جنبه جنبة A thing from which one retires, or withdraws himself, to a distance, or far away, or far off; from which one stands, or keeps, aloof. (K.)

جَنَابٌ
جَنَابٌ جناب : see جَنْبٌ, in five places. [Hence,] كُنَّا عَنْهُمْ جَنَابَيْنِ and جَنَابًا We were remote, or retired, from them; or out of their way. (TA.) ― -b2- Also, (S, A, Msb, K,) and ↓ جَانِبٌ, (Msb, * TA,) A court, or yard, or an open or a wide space in front of a house or extending from its sides: (S, A, K, TA:) and a place of alighting or abode; or a settlement, or place of settling: (A:) a mansion; an abode; a habitation; or a place to which a man betakes himself, or repairs, for lodging, covert, or refuge, in a city or town or village or other place of settled habitations; syn. رَحْلٌ: (K:) and a vicinage, neighbourhood, or tract adjacent to the place of abode or settlement, of a people or company of men: pl. أَجْنِبَةٌ. (S.) You say, أَنَا فِى جَنَابِ زَيْدٍ I am in the court, or yard, of Zeyd; and in his place of alighting or abode, or settlement. (A, TA.) And فُلَانٌ رَحْبُ الجَنَابِ, (A, TA,) and خَصِيبُ الجَنَابِ, (S, A,) the former meaning Such a one is possessed of an ample رَحْل [or mansion, &c., as explained above]: (TA:) [and the latter, such a one is surrounded by a plentiful, or fruitful, tract:] or both mean (tropical:) such a one is generous or bountiful [or hospitable]. (A.) And فَلَانٌ جَدِيبُ الجَنَابِ (S, TA) [meaning Such a one is environed by a tract affected with drought, or barrenness; as explained in the S in art. جدب: but generally used tropically, as meaning (assumed tropical:) such a one is ungenerous, illiberal, or inhospitable]. And أَخْصَبَ جَنَابُ القَوْمِ [The neighbourhood of the people, or the tract surrounding them, became plentiful, or fruitful]. (S, TA.) And أَجْدَبَ بِنَا الجَنَابُ [Our neighbourhood, or the tract surrounding us, became affected with drought, or barrenness]. (TA from a trad.) ― -b3- رَجُلٌ لَيِّنُ الجَنَابِ [perhaps a mistranscription for الجَانِبِ] (tropical:) A man easy to deal with, compliant, or obsequious. (A.) ― -b4- [الجَنَابُ is also a title often given by writers of letters and the like to any great man to whom others betake themselves, or repair, for protection; and sometimes to God; meaning (tropical:) The object of recourse; the refuge; the asylum: similar to الحَضْرَةُ, q. v., and used in the same manner, i. e., alone, and, without the article, prefixed to the name of the person to whom it is applied, or to a pronoun; but the latter is generally considered as implying greater respect than the former.]

الجُنَابُ
الجُنَابُ الجناب جناب i. q. ذَاتُ الجَنْبِ: see جَنْبُ. (K.)

جِنَابٌ
جِنَابٌ جناب A cord tied to the head and neck of a beast, by which he is led, or drawn. (KL.) [Hence,] فَرَسٌ طَوْعُ الجَنَابِ A horse easily led; or easy to be led; tractable; [obedient to the جناب;] (S, A, K, TA;) as also ↓ طَوْعُ الجَنَبِ. (TA. [See 1, near the beginning.])

جَنُوبٌ
جَنُوبٌ جنوب , of the fem. gender, and, accord. to Sb, both a subst. and an epithet, [so that one says رِيحٌ جَنُوبٌ, as well as جَنُوبٌ alone and رِيحُ الجَنُوبِ,] (TA,) [The south wind: or a southerly wind:] the wind that is opposite to that called the شَمَال: (S, K:) [consequently, the wind that blows from the direction of the south pole, accord. to the S;] the wind that blows from the direction of the left hand of a person standing opposite to the kibleh [by which is here meant that corner of the Kaabeh in which is set the Black Stone; which corner is towards the east]: (Th, TA:) or the wind that blows from the quarter between the place where Canopus rises [S. 29? E. in central Arabia] and the place where the same star sets [S. 29? W. in the same latitude]: ('Omلrah, TA:) or from the quarter between the place where Canopus rises and the place where the sun sets in winter [W. 26? S. in central Arabia]: (As, TA:) or it is a hot wind, that blows in every season; blowing from that part of the tract between the quarter whence blows the east wind (الصَّبَا) and that whence blows the west wind (الدَّبُور) which is next to the place where Canopus rises: (T, TA:) or the wind that blows from the quarter between the place where Canopus rises and that where the Pleiades set [W. 26? N. in central Arabia]: (IAar, K:) [the points whence it usually blows seem to differ somewhat in different parts:] As says that the جنوب is attended by good, and by fecundating influence; and the شمال by drying up [of the earth &c.]: (TA:) accord. to IAar, it is hot in every place, except in Nejd, where it is cold, or cool: (MF:) pl. جَنَائِبُ (T, K) and [of pauc.] أَجْنُبٌ. (T, TA.) ― -b2- One says, of two persons, when they are on terms of sincere friendship, رِيحُهُمَا جَنُوبٌ (assumed tropical:) [Their wind is south, or southerly]; and when they are separated, شَمَلَتْ رِيحُهُمَا (assumed tropical:) [Their wind has become north, or northerly]. (TA.)

جَنِيبٌ
جَنِيبٌ جنيب , applied to a horse and a captive, (TA,) Led by one's side; as also ↓ مَجْنُوبٌ and ↓ مُجَنَّبٌ: (K:) or you say ↓ خَيْلٌ مَجَنَّبَةٌ, meaning horses led by the side; the teshdeed denoting application to many objects: (S, TA:) pl. [of the first, and of جَنِيبَةٌ, q. v., or only of this last,] جَنَائِبُ and [quasi-pl. n.] ↓ جَنَبٌ. (K.) One walking by the side of another; (A;) [and] so ↓ جُنَّابٌ. (K.) ― -b2- Any animal or man that is obedient, tractable, or submissive. (S, TA.) You say, أَصْبَحَ جَنِيبَهُ He became compliant to him. (A.) -A2- See also جُنُبٌ. -A3- Also, applied to a man, [app. Having a pain in the side; or having the pleurisy; like مَجْنُوبٌ: and hence, or from جَنِبَ, q. v., irregularly formed,] as though walking on one side, bent or crooked, مُتَعَقِّفًا: so in the L: in the M and K, on the authority of IAar, مُتَعَقِّبًا [to which I am unable to assign an appropriate meaning, except its modern one of lagging behind]: so in the saying of a poet,
رَبَا الجُوعُ فِى أَوْنَيْهِ حَتَّى كَأَنَّهُ
جَنِيبٌ بِهِ اـِنَّ الجَنِيبَ جَنِيبُ
[Hunger increased in him (lit. in the two sides of his saddle-bags); so that he seemed as though he walked on one side, bent thereby; for he who has a pain in his side walks on one side, in that manner]. (TA.) -A4- Also An excellent kind of dates, (K, TA,) well known; (TA;) one of the best kinds of dates. (Mgh in art. جمع, Msb.)

جَنَابَةٌ
جَنَابَةٌ جناب جنابه جنابة : see جَنْبٌ, in four places: and see جَانِبٌ. -A2- See also جَنْبَةٌ. ― -b2- Accord. to IAth, its primary signification is Distance: and hence it signifies The state of him who is under the obligation of performing a total ablution, by reason of sexual intercourse and discharge of the semen. (TA.) ― -b3- The sperma genitalis [itself]. (K. [But in a marginal note in my copy of that work I find this last signification rejected as erroneous.]) -A3- See also the next paragraph.

جَنِيبَةٌ
جَنِيبَةٌ جنيبه جنيبة A led horse or mule or ass; (S, TA;) a horse that is led [by one's side], not ridden: (Msb:) pl. جَنَائِبُ. (A, TA.) ― -b2- جَنِيبَتَا البَعِيرِ The [two equal] loads on the two sides of the camel. (K.) ― -b3- [Hence, app.,] اِتَّقِ اللّٰهَ الَّذِى لَا جَنيبَةَ لَهُ (tropical:) Fear thou God, to whom there is no equal. (A, TA.) ― -b4- Also جَنِيبُةٌ, (S,) or ↓ جَنَابَةٌ, (K,) or both, (TA,) A she-camel that one gives [or lends] to people, (S, M, K,) with money, (M, TA,) in order that they may bring corn or other provision for him; (S, M, K;) also called عَلِيقَةٌ: pl. جَنَائِبُ. (S.) -A2- Also, (Kr, M, K,) and خَبِيبَةٌ, (M, TA,) The wool of a ثَنِّى [or sheep in its third year]: (Kr, M, K:) it is better and cleaner than what is termed عَقِيقَة, which is the wool of a جَذَع [or sheep in or before its second year]. (TA.)

جَنُوبِىٌّ
[ جَنُوبِىٌّ جنوب جنوبى جنوبي Of, or relating to, the quarter of the wind termed the جَنُوب; south, or southerly.]

جَنَائِبٌ
جَنَائِبٌ ذ as an extr. pl.: see جَنْبٌ, first sentence.

جُنَّابٌ
جُنَّابٌ جناب : see جَنِيبٌ.

جَانِبٌ
جَانِبٌ جانب ; pl. جَوَانِبُ: see جَنْبٌ, in eleven places. [Hence, لَانَ جَانِبُهُ (assumed tropical:) He was, or became, gentle, easy to deal with, compliant, or obsequious. And رَجُلٌ لَيِّنُ الجَانِبِ (assumed tropical:) A man who is gentle, easy to deal with, compliant, or obsequious; contr. of غَلِيظُ الجَانِبِ; see art. غلظ: and see جَنَابٌ. And] تُزَنُّ بِلِينِ الجَانِبِ (assumed tropical:) [She is suspected of easiness, or compliance], (K in art. لمس,) towards him who desires of her that he may lie with her. (TA in that art.) [Hence also,] جَانِبَا الأَنْفِ (CK) and ↓ جَنَابَتَا and ↓ جَنْبَتَا and ↓ جَنَبَتَا (K) The two sides of the nose: (K:) or the two lines that surround the two sides of the nose of a doe-gazelle: (Sb, TA:) pl. [of the second, agreeably with analogy,] جَنَائِبُ. (TA.) ― -b2- See also جَنَابٌ. [It often signifies The vicinage or neighbourhood of a people &c.: and a region or quarter or tract of a people or country: like ناحية. ― -b3- The bank of a river; and any bank, or steep acclivity. ― -b4- And A limit, bound, or boundary: see a tropical usage of its pl. (جَوَانِبُ) voce. حِنْوٌ. ― -b5- And عَلَى جَانِبٍ means Beside, aside, or apart; and so جَانِبًا, and فِى جَانِبٍ. ― -b6- جَانِبٌ مِنْ مَالٍ, in posi-classical writings, means A portion, and particularly a large portion, of property: and جَانِبٌ alone, in the same, a sum, and particularly a large sum, of money. ― -b7- The latter, also, in post-classical writings, signifies, like جَنْبٌ, q. v., (assumed tropical:) A man's honour, or reputation, which should be preserved inviolate; so used in the K voce عِرْضٌ, in an explanation of the latter word taken from IAth; i. q. نَامُوسٌ and حُرْمَةٌ, as in the TK in that case.] -A2- Avoided and despised. (K, TA.) ― -b2- [Hence, perhaps, دَعْ كَذَا جَانِبًا Let thou, or leave thou, such a thing alone: see an ex. voce أَوٌّ.] ― -b3- See also جُنُبٌ, in four places. ― -b4- And see مُجَنَّبٌ.

أَجْنَبُ
أَجْنَبُ ذ : see جُنُبٌ, in two places.

أَجْنَبِىٌّ
أَجْنَبِىٌّ ذ : see جُنُبٌ, in three places ― -b2- You say also, هُوَ أَجْنَبِىٌّ مِنْ كَذَا, (A,) or عِنْ كذا, (TA,) (tropical:) He has no concern nor acquaintance with such a thing. (A, TA.)

مَجْنَبٌ
مَجْنَبٌ مجنب (S, AAF, K) and ↓ مِجْنَبٌ (AAF, K) Much (A'Obeyd, S, AAF, K) of good (A'Obeyd, K) and of evil. (K.) You say, اـِنَّ عِنْدَنَا لَخَيْرًا مَجْنَبًا Verily with us is much good, and شَرًّا مَجْنَبًا much evil. (S.) And طَعَامٌ مَجْنَبٌ means Much [wheat or food]. (Sh, TA.)

مُجْنِبٌ
مُجْنِبٌ مجنب : see what next follows.

مِجْنَبٌ
مِجْنَبٌ مجنب A shield; (S, A, K;) because it wards off from its possessor what is displeasing to him; (A, TA;) also with damm to the م [app. ↓ مُجْنِبٌ, act. part. n. of 4]. (K.) ― -b2- A thing by which a person or thing is veiled, concealed, or hidden; a veil, curtain, or covering; (K, TA;) for a house, or chamber, or tent. (TA.) ― -b3- A thing like a door, upon which the gatherer of honey stands; (K, TA;) he being let down [upon it] by means of ropes to [the place of] the honey [in the face of a rock or mountain]. (TA.) ― -b4- A thing (شَبَحٌ [app. here meaning a wooden implement]) resembling a comb without teeth (K, TA) and thinedged in its lowest part, (TA,) with which earth is raised upon, or against, the أَعْضَاد and فُلْجَان [or raised borders of watering-troughs or the like, and streamlets for irrigation]. (K, TA. [In the CK, الفِلْجانِ is put for الفُلْجانِ.]) ― -b5- The extreme part of the territory of the foreigners towards that of the Arabs: (S, K:) and the nearest part of the territory of the Arabs to that of the foreigners. (S) -A2- See also مَجْنَبٌ.

مُجَنَّبٌ
مُجَنَّبٌ مجنب ; and its fem., with ة: see جَنِيبٌ. ― -b2- Also, the former, (TA,) or ↓ جَانِبٌ, (K, [but this is said in the TA to be a mistake,]) A horse wide in the space between the two kind legs, (K, TA,) without what is termed فَجَجٌ [which is an awkward kind of straddling, with the hocks wide apart]: it is a quality approved. (TA. [See also 2; and see مُحَنَّبٌ.])

مُجَنِّبٌ
مُجَنِّبٌ مجنب A man whose sheep or goats [&c.] have few young ones; [and therefore, having little milk;] (TA in art. يسر;) contr. of مُيَسَرٌ. (S and TA in that art. [See also 2.])

مُجَنَّبَةٌ
مُجَنَّبَةٌ مجنبه مجنبة The van, or fore part, (K, TA,) of an army. (TA.)

المُجَنِّبَتَانِ
المُجَنِّبَتَانِ المجنبتان مجنبة The right and left wings of an army: (K: [Golius has erroneously written مِجْنَبَتَانِ, and has given J as the authority instead of the K:]) or مُجَنَّبَةٌ signifies a portion of an army (كَتِيبَةٌ) that takes one of the two sides of a way: but the former meaning is the more correct. (IAar, TA.)

مَجْنُوِبٌ
مَجْنُوِبٌ مجنوب pass. part. n. of 1 [q. v.]. ― -b2- See also جنِيبٌ. ― -b3- Also Affected by the disease termed ذَاتُ الجَنْبِ [or pleurisy]: (S, Mgh, Msb, TA:) and said to mean also having a complaint of his side, absolutely. (TA.) ― -b4- And Affected by the [south, or southerly, wind called] جَنُوب. (S, TA.) [And Affected by that wind in one's cattle: see 1, last sentence.] سَحَابَةٌ مَجْنُوبَةٌ A cloud brought by the blowing of that wind. (S, A, K.) The saying of Aboo-Wejzeh,
مَجْنُوبَةُ الأُنْسِ مَشْمُولٌ مَوَاعِدُهَا
means Her familiarity passes away with the جَنُوب [or south-wind], and her promises pass away with the شَمَال [or north wind]. (IAar, TA.)

##### Türkçe

**جَنَبَهُ**
1 **جَنَبَهُ** جنب جنبه جنبة: Yanını kırdı: (S, K:) yahut yanına vurdu veya yanını incitti. (TA.) [Bu mânâda fiilin muzâriinin muhtemelen **جَنُبَ** olduğu ve mastarın da TK’ye göre **جَنْبٌ** olduğu.] ― -b2- Onu yanında götürdü; (S, A, * Msb, K;) yani bir atı (S, A, Msb, TA) veya benzerini, (S, A,) ve bir esiri. (S, TA.) Bu mânâda muzârii **جَنُبَ**’dur, (A, Msb, TA,) mastarı **جَنَبٌ** (S, A, Msb, K) ve **مَجْنَبٌ**’dur. (K.) Buradan, **طَوْعُ الجَنَبِ**: bk. **جَنَبٌ**. **جِنَابٌ** ki bir rivayette (S, A, TA) yasaklanmıştır, [onda şöyle denir: **لَا جَلَبَ وَلَا جَنَبَ**] (A, TA) at yarışı ve [zekâtın] toplanmasıyla ilgili olarak, (TA,) [birincisinde] bir kimsenin, yarışta bindiği atın yanında, binicisiz (TA,) başka bir atı (S, A, K) götürmesi; ve bindiği at gevşeyip zayıflayınca, (K,) yahut onunla geçemeyeceğinden korkunca, (S,) yahut hedefe yaklaşınca, (A,) diğerine geçmesi, (S, A, K,) geçebilmek için: (A:) ve zekâtla ilgili olarak, toplayıcının, zekât payının toplanacağı yerlerin en uzağında inmesi ve sonra develerin veya benzerlerinin [o payı oluşturanların] kendisine getirilmesini emretmesi demektir: yahut mal sahibinin, malıyla birlikte bir uzaklığa, [yahut yana, yahut yoldan dışarıya,] gitmesi; böylece toplayıcının onu aramak için uzaklığa gitmeye mecbur olması. (K. Daha fazlası için bk. madde **جلب**, birinci paragraf.) ― -b3- Onu veya onu, bir uzaklığa koydu; yahut uzaklaştırdı, yahut çok uzağa gönderdi, yahut çok uzağa kaldırdı; ondan soğuttu, yabancılaştırdı; (K;) sanki onu yana koydu; yahut sanki yana yürüdü; bunun gibi ↓ **جانبهُ** (TA.) Ve onu veya onu, itti, dürttü yahut sürdü; uzağa, yana yahut bir uzaklığa. (K, * TA.) Ve **جَنَبَهُ الشَّىْءَ** (S, K, *) yahut **الشَّرَّ** (Fr, Zj, Msb,) muzârii **جَنُبَ**; (S, Msb, K;) ve ↓ **جنّبهُ**, (Fr, Zj, S, A, Msb, K,) fakat bunun şiddet (mübalağa) mânâsı vardır; (Msb;) ve ↓ **اجنبهُ**; (Fr, Zj, A, K;) şeyi (S, K, *) yahut kötülüğü (Fr, Zj, A, Msb) ondan yana koydu, yahut ondan uzaklaştırdı, (S,) yahut ondan giderdi, (S, Msb, K,) yahut ondan çok uzaklaştırdı. (Msb, K.) Kur’ân’da [xiv. 38] şöyle denmiştir: **وَاجْنُبْنِى وَبَنِىَّ أَنْ نَعْبُدَ الأَصْنَامَ** [Beni ve oğullarımı putlara ibadet etmekten uzaklaştır], (S,) yahut bir kıraate göre ↓ **وَأَجْنِبْنِى**. (TA.) ― -b4- Ona veya ona özlem duydu, hasret çekti yahut arzuladı. (K, * TA.) -A2- **جَنَبَ بِهِ**, muzârii **جَنُبَ**, [onunla, yahut onunla, yana, ayrı, yoldan dışarı, bir uzaklığa yahut çok uzağa gitti: yahut yukarıda açıklanan bir mânâda **جَنَبَهُ** gibi,] onu veya onu bir uzaklığa koydu, yahut onu veya onu uzaklaştırdı, yahut çok uzağa gönderdi. (K, TA.) ― -b2- **جَنَبَ فِى بَنِى فُلَانٍ**, (S, K, *) muzârii **جَنُبَ**, mastarı **جَنَابَةٌ**; (S;) ve ↓ **تجنّب**; (TA’da, görünüşe göre;) falanın oğulları arasında, bir yabancı olarak indi, yahut inip kaldı, yahut yerleşti. (S, K, * TA.) Şöyle denir: **نِعْمَ القَوْمُ هُمْ لِجَارِ الجَنَابَةِ** [Yabancı komşuya karşı onlar ne güzel kavimdir]. (S. [Ayrıca bk. **جُنُبٌ**.]) Ve **لَا تَحْرِمَنِّى عَنْ جَنَابَةٍ**: akrabalık bakımından uzak oluş sebebiyle beni asla mahrum etme. (S, A, TA.) [Aşağıda isim olarak zikredilen **جَنَابَةٌ**’ye de bk.] ― -b3- **جَنَبَتِ الرِّيحُ**, (S, A, K,) muzârii **جَنُبَ** (TA,) mastarı **جُنُوبٌ**; (K;) ve ↓ **اجنبت**; (TA;) rüzgâr, **جَنُوب** denilen türden oldu; (K;) bu adla anılan rüzgârın yönünde esti: (A, TA:) yahut birincisi, (S,) yahut **جَنِبَت**, (TA,) rüzgâr değişti, yahut yön değiştirdi de **جَنُوب** oldu. (S, TA.) ― -b4- [Ve buradan, (bk. **جَنُوبٌ**,)] **جَنَبَ اـِلَيْهِ**, (IAar, K,) yahut **اـِلَى لِقَائِهِ**, (TA,) muzârii **جَنُبَ**; (K;) ve **جَنِبَ**, muzârii **جَنَبَ**; (Th, K;) [mastarının görünüşe göre **جَنْبٌ** olduğu; zira K’da fiilin **نَصَرَ** ve **سَمِعَ** gibi olduğu söylenir;] (mecazen:) onu görmeye yahut onunla buluşmaya şiddetli arzu sebebiyle huzursuz oldu. (K, * TA.) -A3- **جَنِبَ**, muzârii **جَنَبَ**, (S,) mastarı **جَنَبٌ**, (S, K,) o (deve) yanındaki [ağrı] sebebiyle topalladı, yahut aksadı: (S:) yahut **ظَلْع**’a benzer bir illet oldu, (K, TA,) fakat onun aynısı değildir: (TA:) ve, (K,) yahut As’a göre, (S,) şiddetli susuzluk sebebiyle ciğerleri yanına yapıştı: (S, K:) yahut ISk’nin dediğine göre çöl Araplarına göre, şiddetli susuzluk sebebiyle eğrildi yahut büküldü: (S:) ve o (deve) şiddetli susuzluktan yan ağrısı çekti. (TA.) Sıfatı ↓ **جَنِبٌ**’dir; ki Zû’r-Rummeh bunu bir eşeğe uygular. (S, TA.) ― -b2- **جنبت الدَّلْوُ** [görünüşe göre **جَنِبَت**]: kovanın, onu çubuklara bağlayan kayışlardan birinin veya ikisinin kopması sebebiyle bir yana eğilmesi. (L, TA.) -A4- **جَنِبَ** ve **جَنُبَ** ve **جَنَبَ**, aşağıda açıklanan bir mânâda **أَجْنَبَ** ile eş anlamlıdır: bk. 4. -A5- **جُنِبَ**: **ذَاتُ الجَنْبِ** denilen hastalığa yakalandı: (S, Mgh, Msb:) yanından şikâyeti oldu. (K.) -A6- **جُنِبُوا**: [**جُنُوب** denilen güney rüzgârından] etkilendiler. (S, A, K.) Ve ayrıca, [bu rüzgâra nispet edilen dölleyici etkiye işaretle,] hayvanlarında o rüzgârdan etkilendiler. (L, TA.)

**جنّبهُ**
2 **جنّبهُ** جنب جنبه جنبة: bk. 1: ― -b2- ve ayrıca bk. 3. -A2- **جنبّ**, mastarı **تَجْنِيبٌ**, aygır deveyi dişi develerinin arasına salmadı; ne de koçu yahut teke’yi koyunlarının yahut keçilerinin arasına saldı. (K.) ― -b2- **جنّب القَوْمُ**: kavmin develerinin sütü az oldu: (S:) yahut kavmin sütü kesildi; (K, TA;) yahut az oldu: yahut kavmin develerinin sütü olmadı: ve bir adam hakkında **جنّب** denir; develerinin sütü olmadı, ne de koyunlarının yahut keçilerinin. (TA.) Buradan, **عَامُ تَجْنِيبٍ** [sütü az yahut hiç olmayan bir yıl]. (S, TA.) ― -b3- **جنّبت الأِبِلُ**: develer, bir veya iki hariç, yavru doğurmadı. (AZ, TA.) Develer gebe kalmadı; böylece sütleri olmadı. (TA.) -A3- **تَجْنِيبٌ** [mastar olarak; ve fiili, aşağıdaki mânâlardan herhangi birinde varsa, **جُنِّبَ**’dir,] ayrıca bir atın arka bacağının bükülmesi yahut eğrilmesi ve [sinirlerin] gerilmesi (**تَوْتِيرٌ**) mânâsına gelir; bu, beğenilen bir vasıftır: (S, K:) yahut AO’ya göre, ön ayaklarını kaldırıp indirirken yana çevirmesidir: fakat As’a göre bu arka bacaklardadır; **تَحْنِيبٌ** ise omurgada ve ön bacaklardadır. (TA.) [Ayrıca bk. madde **حنب**’de 2; ve ayrıca bk. **مُجَنَّبٌ**.]

**جانبهُ**
3 **جانبهُ** جانب جانبه جانبة, (A, K,) mastarı **مُجَانَبَةٌ** ve **جِنَابٌ**, (K,) onun yanında oldu yahut bulundu: (A, K:) ve onun yanında yürüdü yahut gitti. (A.) -A2- Ayrıca **بَا عَدَهُ** ile aynı mânâdadır; (A, K;) yani ondan [uzak, ırak, uzakça, yahut çekingen] oldu; yahut ondan ayrı oldu; yahut onun (ötekinin) bulunduğu yerden başka bir kısımda, yörede yahut bölgede oldu; (TA;) böylece iki zıt mânâyı taşır. (A, K.) **جانبهُ** ve ↓ **تجانبهُ** ve ↓ **تجنّبُهُ** ve ↓ **اجتنبهُ** hepsi aynı mânâya gelir, (S, K,) yani ondan veya ondan uzak, ırak, uzakça, yahut çekingen oldu; yahut bir uzaklığa, yahut çok uzağa, yahut çok uzağa gitti, yahut uzaklaştı, yahut çekildi, yahut geri durdu; yahut kendini yabancılaştırdı; yahut ondan veya ondan uzak durdu; ondan veya ondan sakındı yahut kaçındı; bunun gibi ↓ **جِنّبه** (K) [ve **مِنْهُ** ile ↓ **تجنّب**]. Şöyle dersin: **جَانِبِ اللِّئَامَ** [alçaklardan uzaklaş; onlardan uzak dur; onlardan sakın yahut kaçın]. (A.) Ve **لَجَّ فِى جِنَابٍ قَبِيحٍ**: ailesinden uzaklaşmada yahut kendini yabancılaştırmada ısrar etti. (S, A, K. [S’nin iki nüshasında burada **جناب**’ın **ج**’si fetha ile yazılmış buluyorum; fakat TA’da kesre ile olduğu açıkça söylenir.]) ― -b2- Ayrıca bk. 1.

**اجنبهُ**
4 **اجنبهُ** أجنبه اجنبه اجنبة جنب: bk. 1, paragrafın ilk yarısında, iki yerde. -A2- **اجنب**, (S, IAth, Mgh, Msb, K, vb.,) mastarı **اـِجْنَابٌ**; (IAth, TA;) ve ↓ **جَنِبَ**; (IB, K;) fakat birincisi ikinciden daha yaygındır; ikincisi de burada onu izleyenden daha yaygındır; (IB, TA;) ve ↓ **جَنُبَ** (S, Msb, K,) [mastarının kıyasa göre **جَنَابَةٌ** olduğu;] ve ↓ **جَنَبَ**, muzârii **جَنُبَ**; (L, TA;) ve **أُجْنِبَ**, ve ↓ **استجنب**, (K,) ve ↓ **تجنّب**; (L, TA;) **جُنُب** denilen kimsenin hâlinde oldu yahut oldu; (S, IAth, Mgh, L, Msb, K;) yani cinsel birleşme ve meninin çıkması sebebiyle gusletme yükümlülüğü altında. (IAth, TA.) **لَا يُجْنِبُ**, İ’ Ab’ın bir adam hakkında, bir elbise hakkında ve yer hakkında, (TA,) ve su hakkında, (Mgh, TA,) söylediği; (mecazen:) **جُنُب** olanın dokunmasıyla kirlenmeyeceği (Mgh, TA) ve ona dokunma sebebiyle gusle ihtiyaç duyulmayacağı demektir. (TA.) -A3- **اجنبوا**: **الجُنُوب** denilen [güney] rüzgârın estiği [bir zamana] girdiler. (S, A, K.) ― -b2- Ayrıca bk. 1, paragrafın ikinci yarısında.

5 **تَجَنَّبَ** bk. 1: ― -b2- ve 3, iki yerde: ― -b3- ve 4.

6 **تَجَاْنَبَ** bk. 3.

8 **اـِجْتَنَبَ** bk. 3.

10 **اـِسْتَجْنَبَ** bk. 4.

**جَنْبٌ**
**جَنْبٌ** جنب, mâlûm mânâlı bir kelime; (S;) bir insanın vb.’nin yanı, yahut yarısı, yahut yan yarısı; eş anlamlısı **شِقٌّ**, (A, K,) bunun gibi ↓ **جَانِبٌ** ve ↓ **جَنَبَةٌ**: (K:) yahut koltuk altının altında olup böğre uzanan insan parçası; bunun gibi ↓ **جَانِبٌ**, çünkü o, kişinin yanıdır: (Msb:) çoğulu (birincinin, Msb) **جُنُوبٌ** (Msb, K) ve [aynısının azlık çoğulu] **أَجْنَابٌ** (CK) ve [**جَانِبٌ**’in] **جَوَانِبُ** (Lh, ISd, K, fakat CK’de yoktur) ve [görünüşe göre **جَنْبٌ**’ün (nitekim **لَيَائِلُ**, **لَيْلٌ**’ün çoğuludur) yahut **جَنَبَةٌ**’nin (nitekim **حَوَائِجُ**, aslı **حَوَجَةٌ** olan **حَاجَةٌ**’nin çoğuludur) yahut bu ikisinin] ↓ **جَنائِبُ** (M, K,) ki bu, şâzdır. (M, TA.) [Buradan,] **قَعَدْتُ اـِلَى جَنْبِ فُلَانٍ** ve فلان ↓ **الى جَانِبِ** [falanın yanında oturdum]: ikisi de aynı mânâdadır. (S.) Ve ↓ **اـِنَّهُ لَمُنْتَفِخُ الجَوَانِبِ** [Şüphesiz o, yanlarda şişkindir]: burada **جوانب**, çoğul sûrette olduğu hâlde tekil mânâda kullanılan kelimelerdendir. (Lh, TA.) Ve **أَعْطَاهُ الجَنْبَ** [lafzen: ona yanı verdi; mânâsı] ona karşı boyun eğdi, uysal oldu, kolay oldu yahut yumuşak huylu oldu. (A.) Ve **جَارُ الجَنْبِ**: birine yapışıp onun yanında duran kimse. (K. [Aşağıda gelecek **جَارُ الجُنُبِ**’den farklıdır.]) Ve **الصَّاحِبُ بِالجَنْبِ** [Kur’ân iv. 40’ta]: yol arkadaşı; yolculuktaki arkadaş: (S, K:) yahut birine yakın olan; yahut onun yanında olan: yahut her hayırlı işteki arkadaş: yahut koca: yahut kadın. (TA.) Ve **ذَاتُ الجَنْبِ**, (S, A, Mgh, Msb, K, vb.,) bununla ↓ **الجُنَابُ** eş anlamlıdır, (K,) [ve bazen **الجَنْبُ**, aşağıda görüleceği üzere,] mâlûm bir hastalık; (Mgh;) [zatülcenb; günümüzde bu üç adlandırmadan birincisiyle anılır;] şiddetli bir hastalık olup kaburgaların içindeki [plevra yahut] zar içinde iltihaplı bir şişliktir: (Msb:) yahut bir insanın yanının içinde çıkan bir yara yahut irinli bir çıbandır: (S, TA:) yanda şiddetli bir hastalıktır: El-Hejeree’ye göre iki yandan birindedir; ve sol yanda olursa hastanın helâk olacağını iddia ederler: ISh’a göre **دُبَيْلَة**’dir; ki bu, karna nüfuz eden bir yaradır: yahut yanın içinde çıkan ve içe doğru akıntı yapan yara (**دُبَيْلَة** ve **دُمَّل**); bununla hastalanan nadiren iyileşir: onunla hastalanan [ve bununla ölen], yahut bazılarına göre Allah yolunda savaşırken yan şikâyetiyle (mutlak olarak) hastalanan, şehit sayılır: (TA:) [seferde askerlerin ona çoğu hâlde diğer şartlardaki kimselerden daha çok yakalanması meşhurdur; ve görünüşe göre bu sebeple] **دَآءُ الصَّنَادِيدِ** [yiğit reislerin hastalığı] diye adlandırılır. (A, TA.) **ذُو الجَنْبِ**, bunun müennesi **ذَاتُ الجُنْبِ**’dür; [yukarıda zikredilen hastalık yahut] **الدُّبَيْلَة** denilen şey sebebiyle yan şikâyeti olan demektir. (TA. [Ayrıca bk. **مَجْنُوبٌ**.]) ― -b2- Bir şair der ki,
النَّاسُ جَنْبٌ وَالأَمِيرُ جَنْبُ

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَنَبَ
جَنَبَ U ( n. ac. جَنْب 1 ),
a.  Hit in the side.

b.  Thrust, put, turned aside.

c.  Led along by his side.

d.  [ Fī ], Alighted amongst; settled amongst.

e.  Suffered from pleurisy.

f.  U ( n. ac. جُنُوْب 27 ), Was in the south ( wind ).

جَنِبَ
جَنِبَ A ( n. ac. جَنَب 4 ),
a.  Had the side-ache, the stitch.

b.  Leant sideways, was on one side.

جَنَّبَ
جَنَّبَ II ,
a.  Turned aside from; avoided; eluded, evaded,

جَاْنَبَ
جَاْنَبَ III ,
a.  Kept, walked by the side of.

b.  see II .

أَجْنَبَ
أَجْنَبَ IV ,
a.  see I (b) .

تَجَنَّبَ
تَجَنَّبَ V ,
a.  see II .

اِنْجَنَبَ
اِنْجَنَبَ VII ,
a.  see I (b) .

اِجْتَنَبَ
اِجْتَنَبَ VIII ,
a.  see II .

جَنْب
جَنْب 1 ( pl. جُنُوْب 27 ,  أَجْنَاْب 38 ),
a.  Side, flank.

b.  Vicinity, neighbourhood; tract, region.

c.  [ prec. by Fī ], By the side of; in comparison with; with respect to.

جَنْبَة
جَنْبَة 1t ,
a.  Retirement, seclusion.

b.  Apart, aside.

جُنُب
جُنُب 10 ,
a.  Intractable, refractory.

أَجْنَبُ
أَجْنَبُ 14 ,  أَجْنَبِيّ 14yi , ( pl. أَجَاْنِبُ 37 ),
a.  Stranger; settler.

b.  see 10 .

جَاْنِب
جَاْنِب 21 , ( pl. جَوَاْنِبُ 41 ),
a.  Side.

جَنَاْب
جَنَاْب 22 , ( pl. أَجْنِبَة 15t ),
a.  see 1 (b) .

b.  Excellency, Lordship ( titles ).

جُنَاْب
جُنَاْب 24 ,
a.  Pleurisy.

جَنِيْب
جَنِيْب 25 , ( pl. جَوَاْنِبُ 41 ,  جَنَاْئِبُ 46 ),
a.  Led ( horse ).

جَنُوْب
جَنُوْب 26 , ( pl. أَجْنُب 16 ,  جَنَاْئِبُ 46 ),
a.  South.

b.  South wind.

جَنُوْبِيّ
جَنُوْبِيّ 26yi ,
a.  Southern, south.

تَجَنَّبَ
N. Ac. تَجَنَّبَ V ,  اِجْتَنَبَ VIII ,
a.  Elusion, evasion; avoidance.

جِنْبَر
جِنْبَر ,  جِنْبَار
a.  Young owl.

b.  Young bustard.

##### Türkçe

جَنَبَ
**جَنَبَ** U (n. ac. **جَنْب** 1),
a. Yana vurdu.

b. İtti, koydu, yana çevirdi.

c. Onun yanı boyunca götürdü.

d. [ **فِي** ], Arasına indi; arasına yerleşti.

e. Zâtülcenpten muzdarip oldu.

f. U (n. ac. **جُنُوْب** 27), Güneyde oldu (rüzgâr).

جَنِبَ
**جَنِبَ** A (n. ac. **جَنَب** 4),
a. Yan ağrısı, batma oldu.

b. Yana eğildi, bir yanda oldu.

جَنَّبَ
**جَنَّبَ** II,
a. -den yana çevirdi; sakındı; sıyrıldı, kaçındı,

جَاْنَبَ
**جَاْنَبَ** III,
a. Yanında tuttu, yanında yürüdü.

b. II’ye bak.

أَجْنَبَ
**أَجْنَبَ** IV,
a. I (b)’ye bak.

تَجَنَّبَ
**تَجَنَّبَ** V,
a. II’ye bak.

اِنْجَنَبَ
**اِنْجَنَبَ** VII,
a. I (b)’ye bak.

اِجْتَنَبَ
**اِجْتَنَبَ** VIII,
a. II’ye bak.

جَنْب
**جَنْب** 1 (pl. **جُنُوْب** 27, **أَجْنَاْب** 38),
a. Yan, böğür.

b. Yakınlık, komşuluk; saha, bölge.

c. [öncesinde **فِي** ile], Yanında; -e nispetle; -e dair.

جَنْبَة
**جَنْبَة** 1t,
a. İnziva, halvet.

b. Ayrı, bir yana.

جُنُب
**جُنُب** 10,
a. İnatçı, dikbaşlı.

أَجْنَبُ
**أَجْنَبُ** 14, **أَجْنَبِيّ** 14yi, (pl. **أَجَاْنِبُ** 37),
a. Yabancı; yerleşen.

b. 10’a bak.

جَاْنِب
**جَاْنِب** 21, (pl. **جَوَاْنِبُ** 41),
a. Yan.

جَنَاْب
**جَنَاْب** 22, (pl. **أَجْنِبَة** 15t),
a. 1 (b)’ye bak.

b. Ekselans, Lordluk (unvanlar).

جُنَاْب
**جُنَاْب** 24,
a. Zâtülcenp.

جَنِيْب
**جَنِيْب** 25, (pl. **جَوَاْنِبُ** 41, **جَنَاْئِبُ** 46),
a. Yedekte götürülen (at).

جَنُوْب
**جَنُوْب** 26, (pl. **أَجْنُب** 16, **جَنَاْئِبُ** 46),
a. Güney.

b. Güney rüzgârı.

جَنُوْبِيّ
**جَنُوْبِيّ** 26yi,
a. Güneyli, güney.

تَجَنَّبَ
N. Ac. **تَجَنَّبَ** V, **اِجْتَنَبَ** VIII,
a. Sıyrılma, kaçınma; sakınma.

جِنْبَر
**جِنْبَر**, **جِنْبَار**
a. Genç baykuş.

b. Genç toy kuşu.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

جنب
جَنَبَ - يَجْنُبُ - جَنْب - جُنُوب - في جَنْب - لـِ جَنْب - بـِ الجَنْب - جُنُب - جُنُباً - عن جُنُب - جَانِب - من جَانِب - بـِ جانِب - اجْتَنَبَ - يَجْتَنِبُ - جَنَّبَ - يُجَنِّبُ ، جُنِّبُ - يُجَنَّبُ - تَجَنَّبَ - يَتَجَنَّبُ
جَنَبَ - يَجْنُبُ + كائن + كائناً + شيئاً أو أمراً: أبعده ونحاه جانباً عنه: دفعه من أمام الجهة المقابلة للشيء أو الأمر، وجعله عن طرفه وناحيته اليمنى أو اليسرى مع بقائه قريباً منه
جَنَبَ - يَجْنُبُ + كائن + كائناً + شيئاً: أبعده ونحاه جانباً عنه: دفعه من أمام الجهة المقابلة للشيء، وجعله عن طرفه وناحيته اليمنى أو اليسرى مع بقائه قريباً منه
جَنَبَ - يَجْنُبُ + كائن + كائناً + أمراً: أبعده ونحاه جانباً عن الأمر: دفعه ونحاه جانباً عن مواجهة الأمر ومقابلته، وهذا كناية عن جعله لا يصاب بالأمر ولا يناله أثره
جَنَبَ - يَجْنُبُ + كائن + كائناً + أن يفعل أمراً: أبعده ونحاه جانباً عن فعل الأمر: دفعه ونحاه جانباً عن مسار الفعل، وهذا كناية عن جـَعـْلـِه لا يفعل الأمر ولا يقوم به
﴿واجنبني وبني أن نعبد الأصنام﴾
اجْنُبْ - اجْنُبْني: الأمر منه
جَنْب: على وزن " فـَعـْل": اسم فعل بمعنى مفعول من " جَنَبَ - يَجْنُبُ ": المدفوع والمنحى جانباً من الشيء: الشق أو القسم الذي يكون إلى أحد الجهتين اليمنى أو اليسرى من الشيء
جُنُوب: جمع " جَنْب"
في جَنْب:في الطرف والشق الجانبي من الكائن: كناية عن الأثر الضعيف الذي ينال طرفاً ولا ينال صميم وقلب الكائن
﴿يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ﴾
لـِ جَنْب: لـِ جهة جَنْبِه: لجهة شقه الأيسر أو الأيمن
﴿وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنْبِهِ أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا﴾
بـِ  الجَنْب: الملاصق للشق أو القسم الأيمن أو الأيسر من الشيء
﴿وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ﴾
جُنُب: على وزن " فـُعـُل" اسم فعل بمعنى مفعول من " جَنَبَ - يَجْنُبُ ": الذي وضع ونحي جانباً: وهي كناية عن المُنَحّى جانباً عن الصلاة لعدم طهره بعد جماع
جُنُباً: حال من " جُنُب ": وأنتم مُجْنَبين
﴿وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا﴾: كناية عن المُنَحّى جانباً عن الصلاة لعدم طهره بعد جماع: وأنتم معذورون ممنوعون من الصلاة
﴿وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا﴾
عن جُنُب: عن وضع التنحي جانباً: عن وضع جانبي وغير مقابل أو مواجه مباشرة
﴿وَقَالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّيهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ﴾
الجُنُب: الجانبي: المنحى جانباً في السكن: كناية عن المجاور من جهة أحد الطرفين الأيمن والأيسر
﴿وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ﴾
جَانِب: اسم فاعل صفة مشبهة من " جَنَبَ - يَجْنُبُ ": الكائن الذي صار وتنحى إلى جهة الطرف الأيمن أو الأيسر من الشيء: وهو اسم مكان منه:  المكان الذي يقع يمين أو يسار أحد شقي الكائن الأيمن أو الأيسر
﴿أفأمنتم أن يخسف بكم جانب البر﴾: الشق الجانبي الطرفي من البر
﴿وواعدناكم جانب الطور الأيمن﴾: الشق الجانبي الطرفي الأيمن من الطور
من جَانِب: من المكان الذي يقع إلى أحد الجهتين الطرفيتين اليمنى أو اليسرى
﴿لا يسمعون إلى الملإ الأعلى ويقذفون من كل جانب﴾
﴿وناديناه من جانب الطور الأيمن﴾
بـِ جانِب: يقع  ملازماً ومرتبطاً بإحدى الجهتين الطرفيتين اليمنى أو اليسرى من الشيء
﴿وما كنت بجانب الطور إذ نادينا﴾
اجْتَنَبَ - يَجْتَنِبُ: على وزن " افتعل" من " جَنَبَ - يَجْنُبُ " : يجهد أن " يَجْنُبُ " شيئاً بإرادة ذاتية: جعل الشيء يقع من جهة أحد جانبيه الأيمن أو الأيسر  كناية عن عدم الإقبال على الشيء
﴿فاجتنبوا الرجس من الأوثان واجتنبوا قول الزور﴾
جَنَّبَ - يُجَنِّبُ: على وزن " فـَعـَّلَ" من " " جَنَبَ - يَجْنُبُ " : يجعله " يَجْنُبُ " شيئاً أو أمراً على وجه التكرار والشدة: يجعله يحافظ على الشيء لأو الأمر من جهة أحد جانبيه الأيمن أو الأيسر  كناية عن عدم تمكينه من الإقبال على الشيء.
جُنِّبُ - يُجَنَّبُ: مبني للمجهول من " جَنَّبَ - يُجَنِّبُ"
تَجَنَّبَ - يَتَجَنَّبُ: على وزن " تـَفـَعـَّل من " جَنَبَ - يَجْنُبُ ": يقوم بفعل " جَنَبَ - يَجْنُبُ " بشكل ذاتي على وجه الشدة: يحافظ على جعل الشيء يقع من جهة أحد جانبيه الأيمن أو الأيسر  كناية عن عدم الإقبال على الشيء بإرادة ذاتية .
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " توجيه وضع الأشياء، وذلك على طرف وجانب وحافة الشيء ضد وسطه " وهي:
رَجَأَ - يَرْجَأُ، طَرَفَ - يَطْرِفُ، حَرَفَ - يَحْرِفُ، حَدَّ - يَحُدُّ، حَفَّ - يَحُفُّ، جَنَبَ - يَجْنُبُ
جَنَبَ - يَجْنُب - اجْنُبْ - اجنبني
 	﴿وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ(35)﴾ إبراهيم
جَنْب - جُنُوب - جنوبهم
 ﴿الذين يذكرون الله قياما وقعودا وعلى جنوبهم ويتفكرون في خلق السماوات والأرض ربنا ما خلقت هذا باطلا سبحانك فقنا عذاب النار(191)﴾ آل عمران ﴿فإذا قضيتم الصلاة فاذكروا الله قياما وقعودا وعلى جنوبكم فإذا اطمأننتم فأقيموا الصلاة إن الصلاة كانت على المؤمنين كتابا موقوتا(103)﴾ النساء
 	﴿تتجافى جنوبهم عن المضاجع يدعون ربهم خوفا وطمعا ومما رزقناهم ينفقون (16)﴾ السجدة
 	﴿يوم يحمى عليها في نار جهنم فتكوى بها جباههم وجنوبهم وظهورهم هذا ما كنزتم لأنفسكم فذوقوا ما كنتم تكنزون(35)﴾ التوبة
 	﴿وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذَلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ(36)﴾ الحج
في جنب
في جنب الله﴿أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنْ السَّاخِرِينَ(56)﴾ الزمر
لِجَنْبِهِ
﴿وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنْبِهِ أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنَا إِلَى ضُرٍّ مَسَّهُ كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ(12)﴾ يونس
بالجنب
بالجنب﴿وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِوَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا(36)﴾ النساء
جُنُباً
 ﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنْ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمْ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا(43)﴾ النساء ﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَوْ عَلَى سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنْ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمْ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيدًا طَيِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ مَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلَكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ(6)﴾ المائدة
عن جنب
 ﴿وَقَالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّيهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ(11)﴾ القصص
الْجُنُبِ
 ﴿وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِوَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا(36)﴾ النساء
جانب - من جانب - بجانب
 ﴿أفأمنتم أن يخسف بكم جانب البر أو يرسل عليكم حاصبا ثم لا تجدوا لكم وكيلا (68)﴾ الإسراء
 	﴿وناديناه من جانب الطور الأيمن وقربناه نجيا(52)﴾ مريم ﴿وما كنت بجانب الطور إذ نادينا ولكن رحمة من ربك لتنذر قوما ما أتاهم من نذير من قبلك لعلهم يتذكرون(46)﴾ القصص
 	﴿وناديناه من جانب الطور الأيمن وقربناه نجيا(52)﴾ مريم ﴿يابني إسرائيل قد أنجيناكم من عدوكم وواعدناكم جانب الطور الأيمن ونزلنا عليكم المن والسلوى(80)﴾ طه
 	﴿فلما قضى موسى الأجل وسار بأهله آنس من جانب الطور نارا قال لأهله امكثوا إني آنست نارا لعلي آتيكم منها بخبر أو جذوة من النار لعلكم تصطلون(29)﴾ القصص
 	﴿وما كنت بجانب الغربي إذ قضينا إلى موسى الأمر وما كنت من الشاهدين(44)﴾ القصص ﴿وما كنت بجانب الطور إذ نادينا ولكن رحمة من ربك لتنذر قوما ما أتاهم من نذير من قبلك لعلهم يتذكرون(46)﴾ القصص
 	﴿لا يسمعون إلى الملإ الأعلى ويقذفون من كل جانب (8)﴾ الصافات
 	﴿وإذا أنعمنا على الإنسان أعرض ونأى بجانبه وإذا مسه الشر كان يئوسا(83)﴾ الإسراء ﴿وإذا أنعمنا على الإنسان أعرض ونأى بجانبه وإذا مسه الشر فذو دعاء عريض (51)﴾ فصلت
اجتنب - يجتنب - اجتنبوا - فاجتنبوه
 ﴿ياأيها الذين آمنوا إنما الخمر والميسر والأنصاب والأزلام رجس من عمل الشيطان فاجتنبوه لعلكم تفلحون (90)﴾ المائدة ﴿ذلك ومن يعظم حرمات الله فهو خير له عند ربه وأحلت لكم الأنعام إلا ما يتلى عليكم فاجتنبوا الرجس من الأوثان واجتنبوا قول الزور (30)﴾ الحج
 	﴿ياءيها الذين آمنوا اجتنبوا كثيرا من الظن إن بعض الظن إثم ولا تجسسوا ولا يغتب بعضكم بعضا أيحب أحدكم أن يأكل لحم أخيه ميتا فكرهتموه واتقوا الله إن الله تواب رحيم(12)﴾ الحجرات
 	﴿ولقد بعثنا في كل أمة رسولا أن اعبدوا الله واجتنبوا الطاغوت فمنهم من هدى الله ومنهم من حقت عليه الضلالة فسيروا في الأرض فانظروا كيف كان عاقبة المكذبين (36)﴾ النحل ﴿والذين اجتنبوا الطاغوت أن يعبدوها وأنابوا إلى الله لهم البشرى فبشر عبادي(17)﴾ الزمر
 	﴿والذين يجتنبون كبائر الإثم والفواحش وإذا ما غضبوا هم يغفرون(37)﴾ الشورى ﴿الذين يجتنبون كبائر الإثم والفواحش إلا اللمم إن ربك واسع المغفرة هو أعلم بكم إذ أنشأكم من الأرض وإذ أنتم أجنة في بطون أمهاتكم فلا تزكوا أنفسكم هو أعلم بمن اتقى (32)﴾ النجم
 	﴿إن تجتنبوا كبائر ما تنهون عنه نكفر عنكم سيئاتكم وندخلكم مدخلا كريما(31)﴾ النساء
يُجَنّب - وسيجنبها
 ﴿وسيجنبها الأتقى (17)﴾ الليل
يتجنب - يتجنبها
 ﴿وَيَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَى(11)﴾ الأعلى
مختار الصحاح
● [جنب] ج ن ب: الجَنْبُ معروف قعد إلى جنبه وإلى جَانبِه بمعنى و الجَنْبُ و الجانِبُ و الجَنَبَةُ الناحية والصاحب بالجَنْبِ صاحبك في السفر والجار الجُنب جارك من قوم آخرين و جانَبَهُ و تَجَانَبَهُ و اجْتنَبَهُ كله بمعنى ورجل أجنَبِيٌّ و أجْنَبَ و جُنُبٌ و جانِبٌ بمعنى و جَنَبَهُ الشيء من باب نصر و جنَّبَهُ الشيء تجنيباً بمعنى أي نحاه عنه ومنه قوله تعالى ﴿واجنبني وبني أن نعبد الأصنام﴾ و الجَنَابُ بالفتح الفناء وما قرب من محلة القوم و الجَنِيبُ الغريب وبابه ظرف ورجل جُنُبٌ من الجَنَابةِ سواء فرده وجمعه ومؤنثه وربما قالوا في جمعه أجْنَابٌ و جُنُبُونَ تقول منه أجْنَبَ و جَنُبَ أيضا من باب ظرف و الجَنُوبُ الريح المقابلة للشمال
الراغب
جنب
- أصل الجنب: الجارحة، وجمعه: جنوب، قال الله عز وجل: }فتكوى بها جباههم وجنوبهم﴿[التوبة/35]، قال تعالى:﴾تتجافى جنوبهم عن المضاجع﴿[السجدة/16]، وقال عز وجل:﴾قياما وقعودا وعلى جنوبهم{ [آل عمران/191].
ثم يستعار من الناحية التي تليها كعادتهم في استعارة سائر الجوارح لذلك، نحو: اليمين والشمال، كقول الشاعر:
- 100 - من عن يميني مرة وأمامي *** (هذا عجز بيت، وشطره:
فلقد أراني للرماح دريئة
وهو لقطري بن الفجاءة، في مغني اللبيب ص 199؛ وشرح ابن عقيل 1/243؛ وخزانة الأدب 10/163)
وقيل: جنب الحائط وجنبه، }والصاحب بالجنب{ [النساء/36]، أي: القريب، وقيل: كناية عن المرأة (أخرجه ابن جرير 5/81 عن علي وابن عباس)، وقيل: عن الرفيق في السفر (أخرجه ابن جرير 5/81 عن مجاهد).
قال تعالى: }يا حسرتى على ما فرطت في جنب الله{ [الزمر/56]، أي: في أمره وحده الذي حده لنا.
وسار جنبيه وجنبتيه، وجنابيه وجنابتيه، وجنبته: أصبت جنبه، نحو: كبدته وفأدته.
وجنب: شكا جنبه، نحو: كبد وفئد، وبني من الجنب الفعل على وجهين:
أحدهما: الذهاب على ناحيته.
والثاني: الذهاب إليه.
فالأول نحو: جنبته، وأجنبته، ومنه: }والجار الجنب{ [النساء/36]، أي: البعيد، قال الشاعر:
- 101 - فلا تحرمني نائلا عن جنابة *** (هذا شطر بيت، وعجزه:
فإني امرؤ وسط القباب غريب
وهو لعلقمة بن عبدة، ص 48؛ والمفضليات ص 394؛ والمجمل 1/199؛ واللسان (جنب) ؛ والأساس ص 65)
أي: عن بعد. ورجل جنب وجانب. قال عز وجل: }إن تجتنبوا كبائر ما تنهون عنه﴿[النساء/31]، وقال عز وجل:﴾واجتنبوا قول الزور﴿[الحج/30]، و﴾اجتنبوا الطاغوت﴿[الزمر/17] عبارة عن تركهم إياه،﴾فاجتنبوه لعلكم تفلحون﴿[المائدة/90]، وذلك أبلغ من قولهم: اتركوه. وجنب بنو فلان: إذا لم يكن في إبلهم اللبن، وجنب فلان خيرا، وجنب شرا (انظر: البصائر 1/398). قال تعالى في النار:﴾وسيجنبها الأتقى الذي يؤتي ماله يتزكى﴿[الليل/17 - 18]، وذلك إذا أطلق فقيل: جنب فلان فمعناه: أبعد عن الخير، وذلك يقال في الدعاء في الخير، وقوله عز وجل:﴾واجنبني وبني أن نعبد الأصنام{ [إبراهيم/35]، من: جنبته عن كذا أي: أبعدته، وقيل: هو من جنبت الفرس، كأنما سأله أن يقوده عن جانب الشرك بألطاف منه وأسباب خفية. والتجنيب: الروح في الرجلين، وذلك إبعاد إحدى الرجلين عن الأخرى خلقة.
وقوله تعالى: }وإن كنتم جنبا فاطهروا{ [المائدة/6]، أي: إن أصابتكم الجنابة، وذلك بإنزال الماء أو بالتقاء الختانين وقد جنب وأجنب واجتنب وتجنب، وسميت الجنابة بذلك لكونها سببا لتجنب الصلاة في حكم الشرع، والجنوب يصح أن يعتبر فيها معنى المجيء من جانب الكعبة (والجنوب: ريح تخالف الشمال تأتي عن يمين القبلة، راجع: اللسان (جنب) )، وأن يعتبر فيها معنى الذهاب عنه، لأن المعنيين فيها موجودان، واشتق من الجنوب جنبت الريح: هبت جنوبا، فأجنبنا: دخلنا فيها، وجنبنا: أصابتنا، وسحابة مجنوبة: هبت عليها.
ملخص اللسان
وجوه اللفظ
جَنَبَه يَجْنُبُه :بَعُد عنه - نَحَّاهُ عنه - نَجِّني - اعْتزالٍ - لا قَرابةَ لهم - الـمُباعِدُ - الغَرِيبُ - قادَه إلى جَنْبِه - ناحِيَتاهُ - شِقُّ الإِنْسانِ - القُرْبُ - الـمَيْمَنةُ والـمَيْسَرَةُ. جارُ الجُنُبِ أَي اللاَّزِقُ بك إِلى جَنْبِك. ، يعني الذي يَقْرُبُ منك ويكونُ إِلى جَنْبِك - صار إِلى جَنْبِه - قُرْبِ اللّهِ وجِوارِه.- دَفَعَه - مُعْظَمُ الشيءِ وأَكثرهُ الجَنْبِ الأَمْرَ، أَو القِطْعةَ مِنَ الشيءِ
1.     وجَنَبَه الشيءَ وجَنَّبَه إِيَّاه وجَنَبَه يَجْنُبُه وأَجْنَبَه: نَحَّاهُ عنه.
2.     وجَنَّبَ الشيءَ وتجَنَّبَه وجانَبَه وتجَانَبَه واجْتَنَبَهُ: بَعُد عنه.
3.     واجْنُبْني وبَنيَّ أَنْ نَعْبُدَ الأَصْنام؛ أَي نَجِّني.
4.     ورَجُل ذو جَنْبة أَي اعْتزالٍ عن  الناس مُتَجَنِّبٌ لهم.
5.     وقَعَدَ جَنْبَةً أَي ناحِيةً واعْتَزَل الناسَ.
6.     وجارٌ جُنُبٌ: ذو جَنابةٍ مِن قوم آخَرِينَ لا قَرابةَ لهم،
7.     الجارُ الجُنُب هو الذي جاوَرَك، ونسبُه في قوم آخَرِينَ.
8.     والمُجانِبُ: الـمُباعِدُ.
9.     عن جنابةِ، بَعْدَ،
10.                        والجَنِيبُ: الغَرِيبُ.
11.                        ورَجل جانِبٌ وجُنُبٌ: غَرِيبٌ،
12.                        هم أَجْنابُ الناس، الغُرَباءَ،
13.                        والجَنابةُ: ضِدّ القَرابةِ،
14.                        وأَجْنَبَ الرجلُ: تَباعَدَ.
15.                        جَنَبَ الفَرَسَ والأَسيرَ يَجْنُبُه جَنَباً. فهو مَجْنُوبٌ  وجَنِيبٌ: قادَه إلى جَنْبِه.
16.                        الجَنْبُ والجَنَبةُ والجانِبُ: شِقُّ الإِنْسانِ وغيره.
17.                        وجَنَبَتا الوادي: ناحِيَتاهُ،
18.                        والجانِبُ: النّاحِيةُ والفِناءُ وما قَرُبَ مِن  مَحِلَّةِ القوْمِ،
19.                        والجَنُوبُ: ريح تُخالِفُ الشَّمالَ تأْتي عن يمِين القِبْلة.
20.                        الجَنْبُ: القُرْبُ.
21.                        وجانَبَه مُجانَبةً وجِناباً: صار إِلى جَنْبِه.
22.                        على ما فَرَّطْتُ في جَنْبِ اللّهِ  أَي في قُرْبِ اللّهِ وجِوارِه.
23.                        والصاحِبِ بالجَنْبِ وابنِ  السَّبِيلِ، يعني الذي يَقْرُبُ منك ويكونُ إِلى جَنْبِك.
24.                        جارُ الجُنُبِ أَي اللاَّزِقُ بك إِلى جَنْبِك.
25.                        الصاحِبُ بالجَنْبِ صاحِبُك في السَّفَر،
26.                        والـمُجَنِّبتانِ من الجَيْش: الـمَيْمَنةُ والـمَيْسَرَةُ.
27.                        والجَنْبُ: مُعْظَمُ الشيءِ وأَكثرهُ،
28.                        في جنبِ اللّهِ: في قُرْبِ اللّهِ  منَ الجَنةِ.
29.                        الجَنْبِ الأَمْرَ، أَو القِطْعةَ مِنَ الشيءِ.
30.                        ما فَعَلْتَ في جَنْبِ حاجَتي أَي في أَمْرِها.
31.                         والجَنْبُ: القِطْعة من الشيءِ تكون مُعْظَمَه أَو شيئاً كَثِيراً منه.
32.                        وجَنَبَ الرَّجلَ: دَفَعَه.
33.                        والجَنابةُ: الـمَنِيُّ.
34.                        الجُنُب الذي يَجِبُ عليه الغُسْل بالجِماع وخُروجِ المَنّي.
35.                        وجَنَبَ فلان في بني فلان يَجْنُبُ جَنابةً ويَجْنِبُ إِذا نَزَلَ فيهم غَرِيباً،
36.                        وفرَسٌ مُجَنَّبٌ: بَعِيدُ ما بين الرِّجْلَين من غير فَحَجٍ،
37.                        اتَّقِ اللّهَ في جَنْبِ أَخِيك،ولا تَقْدَحْ في ساقِه: لا تَقْتُلْه ولا تَفْتِنْه،
38.                        الجَنْبُ :الوَقِيعةِ والشَّتمِ.
39.                        واذكُرا اللّهَ في جَنْبي  أَي في الوَقِيعة فيَّ.
40.                        وجُنِب الرَّجُلُ: شَكا جانِبَه.
41.                        وضَرَبَه فجنَبَه أَي كسَرَ جَنْبَه أَو أَصاب جَنْبَه.
42.                        ورجل جَنِيبٌ كأَنه يَمْشِي في جانِبٍ مُتَعَقِّفاً،
43.                        الحَرُّ  جانِبَيْ سُهَيْلٍ أَي في ناحِيَتَيْه،
44.                        والـمُجَنَّبةُ: الـمُقَدَّمةُ.
45.                        أَرْسَلُوا مُجَنِّبَتَينِ أَي كَتيبَتَين أَخَذَتا ناحِيَتَي الطَّريقِ.
46.                        والـمُجَنِّبةُ اليُمْنى: هي مَيْمَنةُ العسكر،
47.                        والـمُجَنِّبةُ اليُسْرى: هي الـمَيْسَرةُ،
48.                        الجُنُبِ: الذي يَترُك الاغْتِسالَ مِن الجَنابةِ عادةً،
49.                        وفُلانٌ رَحْبُ الجَنابِ أَي الرَّحْل،
50.                        الجَنُوبُ مِن الرِّياحِ: ما اسْتَقْبَلَكَ عن شِمالك إِذا وقَفْت في القِبْلةِ.
51.                        مَهَبُّ الجَنُوب مِن مَطْلَعِ سُهَيلٍ إِلى مَطْلَعِ الثُرَيَّا.
52.                        وهما مُجَنِّبَتانِ: هي الكَتِيبةُ التي تأْخذ إِحْدَى ناحِيَتي الطَّريق.
53.                        مُجَنَّبةٌ. شُدِّدَ للكثرة.
54.                        وفَرَسٌ طَوعُ الجِنابِ ، وطَوْعُ الجَنَبِ، إِذا كان سَلِسَ  القِيادِ أَي إِذا جُنِبَ كان سَهْلاً مُنْقاداً.
55.                        الـمُجَنَّبُ: الـمَجْنُوبُ أَي الـمَقُودُ
56.                         والجَنِيبَة: الدَّابَّةُ تُقادُ،
57.                        والأَجْنَبُ: الذي لا يَنْقادُ.
58.                        وجُنَّابُ الرَّجلِ: الذي يَسِير معه إِلى جَنْبِه.
59.                        وجَنِيبَتا البَعِير: ما حُمِلَ على جَنْبَيهِ.
60.                         وجَنْبَتُه: طائِفةٌ من جَنْبِه.
61.                         والجَنْبةُ: جِلْدة من جَنْبِ البَعير يُعْمل منها عُلْبةٌ، وهي فوق  المِعْلَقِ من العِلابِ ودُونَ الحَوْأَبةِ.
62.                        والجَنَبُ: الذي نُهِيَ عنه أَن يُجْنَبَ خَلْفَ الفَرَسِ  فَرَسٌ،
63.                        والجَنَبُ في السباق: أَن يَجْنُبَ فَرَساً عُرْياً عند الرِّهانِ إِلى فَرَسِه الذي  يُسابِقُ عَلَيْهِ،
64.                         أَن يَنزِل العامِلُ بأَقْصَى مواضع أَصحاب الصدقة ثم يأْمُرَ بالأَموال أَن تُجْنَبَ  إِليه أَي تُحْضَرَ
65.                        الجانِبُ الـمُسْتَغْزِرُ يُثابُ من هِبَتِه
66.                        ورجل أَجْنَبُ وأَجْنَبيٌّ وهو البعيد منك في القَرابةِ،
67.                        نِعْم القَوْمُ  هُمْ لجارِ الجَنابةِ أَي لِجارِ الغُرْبةِ.
68.                        لَجَّ فلان في جِنابٍ قَبيحٍ إِذا لَجَّ في مُجانَبَةِ أَهلِه.
69.                        ورجل جَنِبٌ: يَتَجنَّبُ قارِعةَ الطريق مَخافةَ الأَضْياف.
70.                        والجَنْبة: الناحية.
71.                        اسْتَكَفُّوا جَنابَيْه أَي حَوالَيْه،
72.                        ورجل لَيِّنُ الجانِبِ والجَنْبِ أَي سَهْلُ  القُرْب.
73.                        مَرُّوا يَسِيرُونَ جَنابَيْه وجَنابَتَيْه وجَنْبَتَيْه أَي ناحِيَتَيْهِ.
74.                         والجانِبُ الـمُجْتَنَبُ: الـمَحْقُورُ.
75.                        والتَّجْنِيبُ: انحِناءٌ وتَوْتِيرٌ في رِجْلِ الفَرَس،
76.                        التَّجْنِيبُ: أَن يُنَحِّيَ يديه في الرَّفْعِ والوَضْعِ.
77.                        وكُنا عنهم جَنابِينَ وجَناباً أَي  مُتَنَحِّينَ
78.                        .والجَنِيبةُ: العَلِيقةُ، وهي الناقةُ يُعْطِيها الرّجُلُ القومَ  يَمتارُونَ عليها له.
79.                         رِكابُه في الحَيِّ كالجَنائِبِ : يعني أَنها ضائعةٌ كالجَنائِب التي ليس لها رَبٌّ يَفْتَقِدُها.
80.                        والجَنِيبةُ: صُوفُ الثَّنِيِّ.
81.                        والـمَجْنَبُ: الكَثِيرُ من الخَيرِ والشَّرِّ.
82.                        إِن عندنا لخيراً مَجْنَباً أَي كثيراً.
83.                         وطَعامٌ مَجْنَبٌ: كثير.
84.                        والمِجْنَبُ: شَبَحَةٌ مِثْلُ الـمُشْطِ إِلاّ أَنها ليست لها أَسْنانٌ،
85.                        يَجْنَبُ جَنَباً إِذا ظَلَعَ من جَنْبِه.
86.                        والجَنَبُ: أَن يَعطَشَ البعِيرُ عَطَشاً شديداً حتى تَلْصَقَ رِئَتُه بجَنْبِه من شدَّة العَطَشِ،
87.                         جَنِب جَنَباً: هو أَن يَلْتَوِيَ من شِدّة العطش.
88.                        وجَنِبَ البعير: أَصابه وجعٌ في جَنْبِه من شِدَّةِ العَطَش.
89.                        والجَنِبُ: الذئْبُ لتَظالُعِه كَيْداً ومَكْراً من ذلك.
90.                        والجُنابُ: ذاتُ الجَنْبِ في أَيِّ الشِّقَّينِ كان،
91.                        والـمَجْنُوبُ: الذي به ذاتُ الجَنْب، وهي قَرْحَةٌ تُصِيبُ الإِنسانَ داخِلَ جَنْبِه،
92.                        ذاتُ الجَنْب هي الدُّبَيْلةُ،
93.                         جَنِبَ جَنَباً إِذا اشْتَكَى جَنْبَه،
94.                          والـمُجْنَب، والمِجْنَبُ: التُّرْس،
95.                        والجَنْبةُ: عامَّة الشَّجَر الذي يَتَرَبَّلُ في الصَّيْفِ.
96.                        الجَنْبةُ ما كان في نِبْتَتِه بين البَقْل والشَّجر،  وهما مـما يبقى أَصله في الشتاءِ ويَبِيد فَرْعه.
97.                         الجَنْبَةُ: رَطْبُ الصِّلِّيانِ من النبات،
98.                        والجَنُوبُ من الرياحِ حارَّةٌ، وهي تَهُبُّ في كلِّ وَقْتٍ،
99.                         وجُنِبَ القومُ: أَصابَتْهم  الجَنُوبُ أَي أَصابَتْهم في أَمـْوالِهِمْ.
100.                       وجَنَبَ إِلى لِقائِه وجَنِبَ: قَلِقَ،
101.                        جَنِبْتُ إِلى لِقائكَ، وغَرِضْتُ إِلى لِقائكَ جَنَباً  وغَرَضاً أَي قَلِقْتُ لشدَّة الشَّوْقِ إِليك.
102.                       وجَنَّبَ القومُ، فهم مُجَنِّبُونَ، إِذا قلَّتْ أَلبانُ إِبلهم؛
103.                       وجَنَّبَ الرَّجلُ إِذا لم يكن في إِبله ولا غنمه دَرٌّ
104.                       وجَنَّبَ الناسُ: انْقَطَعَتْ أَلبانُهم،
105.                       إِن الإِبل جَنَّبَتْ قِبَلَنا العامَ أَي لم تَلْقَحْ،
106.                       وجنَّب إِبلَه وغَنَمه: لم يُرْسِلْ فيها فحلاً.
107.                       والجَأْنـَبُ: الرجل القَصِيرُ الجافي الخِلْقةِ.
108.                       وخَلْقٌ جَأْنَبٌ إِذا كان قَبِيحاً كَزّاً.
109.                       والجَنَبُ: القَصِيرُ؛
110.                        وجَنِبَتِ الدَّلْوُ تَجْنَبُ جَنَباً إِذا انْقَطَعَتْ منها وذَمَةٌ أَو وَذَمَتانِ. فمالَتْ.
111.                       والجَناباءُ والجُنابى: لُعْبةٌ للصِّبْيانِ يَتَجانَبُ الغُلامانِ فَيَعْتَصِمُ كُلُّ واحِدٍ من الآخر.
112.                      والمِجْنَبُ: أَقْصَى أَرضِ العَجَم إِلى أَرض العَرَبِ، وأَدنى أَرضِ  العَرَب إِلى أَرض العجم.
لسان العرب
● - جنب: الجَنْبُ والجَنَبةُ والجانِبُ: شِقُّ الإِنْسانِ وغيره. تقول:  قعَدْتُ إِلى جَنْب فلان وإِلى جانِبه، بمعنى، والجمع جُنُوبٌ وجَوانِبُ وجَنائبُ، الأَخيرة نادرة. وفي حديث أَبي هريرة، رضي اللّه عنه، في الرجل الذي أَصابَتْه الفاقةُ: فخرج إِلى البَرِّية، فدَعا، فإِذا الرَّحى تَطْحَنُ، والتَّنُّورُ مَمْلُوءٌ جُنوبَ شِواءٍ؛ هي جمع جَنْبٍ، يريد جَنْبَ الشاةِ أَي إِنه كان في التَّنُّور جُنوبٌ كثيرة لا جَنْبٌ واحد. وحكى اللحياني: إِنه لـمُنْتَفِخُ الجَوانِبِ. قال: وهو من الواحد الذي فُرِّقَ فجُعل جَمْعاً.  وجُنِب الرَّجُلُ: شَكا جانِبَه. وضَرَبَه فجنَبَه أَي كسَرَ جَنْبَه أَو أَصاب جَنْبَه.  ورجل جَنِيبٌ كأَنه يَمْشِي في جانِبٍ مُتَعَقِّفاً، عن ابن الأَعرابي،  وأَنشد:  رَبا الجُوعُ في أَوْنَيْهِ، حتَّى كأَنـَّه  * جَنِيبٌ به، إِنَّ الجَنِيبَ جَنِيبُ  أَي جاعَ حتى كأَنـَّه يَمْشِي في جانِبٍ مُتَعَقِّفاً. وقالوا: الحَرُّ  جانِبَيْ سُهَيْلٍ أَي في ناحِيَتَيْه، وهو أَشَدُّ الحَرِّ.  وجانَبَه مُجانَبةً وجِناباً: صار إِلى جَنْبِه. وفي التنزيل العزيز:  أَنْ تقولَ نَفْسٌ يا حَسْرَتا على ما فَرَّطْتُ في جَنْبِ اللّهِ. قال  الفرَّاءُ: الجَنْبُ: القُرْبُ. وقوله: على ما فَرَّطْتُ في جَنْبِ اللّهِ  أَي في قُرْبِ اللّهِ وجِوارِه.  والجَنْبُ: مُعْظَمُ الشيءِ وأَكثرهُ، ومنه قولهم: هذا قَليل في جَنْبِ  مَوَدّتِكَ. وقال ابن الأَعرابي في قوله في جنبِ اللّهِ: في قُرْبِ اللّهِ  منَ الجَنةِ. وقال الزجاج: معناه على ما فَرَّطْتُ في الطَّريقِ الذي هو طَريقُ اللّهِ الذي دعاني إِليه، وهو توحيدُ اللّهِ والإِقْرارُ بنُبوَّةِ  رسوله وهو محمدٌ، صلى اللّه عليه وسلم. وقولهم: اتَّقِ اللّهَ في جَنْبِ أَخِيك،  \<ص:276>  ولا تَقْدَحْ في ساقِه، معناه: لا تَقْتُلْه(1)  (1 قوله «لا تقتله» كذا في بعض نسخ المحكم بالقاف من القتل، وفي بعض آخر منه لا تغتله بالغين من الاغتيال.) ولا تَفْتِنْه، وهو على الـمَثَل. قال: وقد فُسِّر الجَنْبُ ههنا بالوَقِيعةِ والشَّتمِ. وأَنشد ابن الأَعرابي:  خَلِيليَّ كُفَّا، واذكُرا اللّهَ في جَنْبي  أَي في الوَقِيعة فيَّ. وقوله تعالى: والصاحِبِ بالجَنْبِ وابنِ  السَّبِيلِ، يعني الذي يَقْرُبُ منك ويكونُ إِلى جَنْبِك. وكذلك جارُ الجُنُبِ أَي اللاَّزِقُ بك إِلى جَنْبِك. وقيل: الصاحِبُ بالجَنْبِ صاحِبُك في السَّفَر، وابنُ السَّبِيل الضَّيفُ. قال سيبويه وقالوا: هُما خَطَّانِ جَنابَتَيْ أَنْفِها، يعني الخَطَّينِ اللَّذَين اكْتَنَفا جنْبَيْ أَنْفِ  الظَّبْيةِ. قال: كذا وقع في كتاب سيبويه. ووقع في الفرخ: جَنْبَيْ  أَنـْفِها.والـمُجَنِّبتانِ من الجَيْش: الـمَيْمَنةُ والـمَيْسَرَةُ.  والـمُجَنَّبةُ، بالفتح: الـمُقَدَّمةُ. وفي حديث أَبي هريرة، رضِي  اللّه عنه: أَنَّ النبيَّ، صلى اللّه عليه وسلم، بَعَثَ خالِدَ بنَ الوَلِيدِ  يومَ الفَتْح على الـمُجَنِّبةِ اليُمْنى، والزُّبَيرَ على الـمُجَنِّبةِ اليُسْرَى، واستعمل أَبا عُبَيْدةَ على البَياذِقةِ، وهُمُ الحُسَّرُ.وجَنَبَتا الوادي: ناحِيَتاهُ، وكذلك جانِباهُ.  ابن الأَعرابي يقال: أَرْسَلُوا مُجَنِّبَتَينِ أَي كَتيبَتَين أَخَذَتا ناحِيَتَي الطَّريقِ. والـمُجَنِّبةُ اليُمْنى: هي مَيْمَنةُ العسكر، والـمُجَنِّبةُ اليُسْرى: هي الـمَيْسَرةُ، وهما مُجَنِّبَتانِ، والنون مكسورة. وقيل: هي الكَتِيبةُ التي تأْخذ إِحْدَى ناحِيَتي الطَّريق. قال: والأَوَّل أَصح. والحُسَّرُ: الرَّجَّالةُ. ومنه الحَديث في الباقِياتِ الصَّالحاتِ: هُنَّ مُقَدِّماتٌ وهُنَّ مُجَنِّباتٌ وهُنَّ مُعَقِّباتٌ.  وجَنَبَ الفَرَسَ والأَسيرَ يَجْنُبُه جَنَباً. بالتحريك، فهو مَجْنُوبٌ  وجَنِيبٌ: قادَه إلى جَنْبِه. وخَيْلٌ جَنائبُ وجَنَبٌ، عن الفارسي. وقيل: مُجَنَّبةٌ. شُدِّدَ للكثرة.  وفَرَسٌ طَوعُ الجِنابِ، بكسر الجيم، وطَوْعُ الجَنَبِ، إِذا كان سَلِسَ  القِيادِ أَي إِذا جُنِبَ كان سَهْلاً مُنْقاداً. وقولُ مَرْوانَ(2)  (2 قوله «وقول مروان إلخ» أورده في المحكم بلصق قوله وخيل جنائب وجنب.) بن الحَكَم: ولا نَكُونُ في هذا جَنَباً لِمَنْ بَعْدَنا، لم يفسره ثعلب. قال: وأُراه من هذا، وهو اسم للجمع. وقوله:  جُنُوح، تُباريها ظِلالٌ، كأَنـَّها، *  مَعَ الرَّكْبِ، حَفَّانُ النَّعامِ الـمُجَنَّب(3)  (3 قوله «جنوح» كذا في بعض نسخ المحكم، والذي في البعض الآخر منه جنوحاً بالنصب.)  الـمُجَنَّبُ: الـمَجْنُوبُ أَي الـمَقُودُ. ويقال جُنِبَ فلان وذلك إِذا  ما جُنِبَ إِلى دَابَّةٍ.  والجَنِيبَة: الدَّابَّةُ تُقادُ، واحدة الجَنائِبِ، وكلُّ طائِعٍ مُنْقادٍ جَنِيبٌ.  والأَجْنَبُ: الذي لا يَنْقادُ.  وجُنَّابُ الرَّجلِ: الذي يَسِير معه إِلى جَنْبِه.  وجَنِيبَتا البَعِير: ما حُمِلَ على جَنْبَيهِ. وجَنْبَتُه: طائِفةٌ من جَنْبِه.  والجَنْبةُ: جِلْدة من جَنْبِ البَعير يُعْمل منها عُلْبةٌ، وهي فوق  المِعْلَقِ من العِلابِ ودُونَ الحَوْأَبةِ. يقال: أَعْطِني جَنْبةً أَتَّخِذْ مِنْها عُلْبةً. وفي التهذيب: أَعْطِني جَنْبةً، فيُعْطِيه جِلْداً فيَتَّخِذُه عُلْبة.  \<ص:277>  والجَنَبُ، بالتحريك: الذي نُهِيَ عنه أَن يُجْنَبَ خَلْفَ الفَرَسِ  فَرَسٌ، فإِذا بَلَغَ قُرْبَ الغايةِ رُكِبَ. وفي حديث الزَّكاةِ والسِّباقِ:  لا جَلَبَ ولا جَنَبَ، وهذا في سِباقِ الخَيْل. والجَنَبُ في السباق،  بالتحريك: أَن يَجْنُبَ فَرَساً عُرْياً عند الرِّهانِ إِلى فَرَسِه الذي  يُسابِقُ عَلَيْهِ، فإِذا فَتَر الـمَرْكُوبُ تحَوَّلَ إِلى الـمَجْنُوبِ، وذلك إِذا خاف أَن يُسْبَقَ على الأَوَّلِ؛ وهو في الزكاة: أَن يَنزِل العامِلُ بأَقْصَى مواضع أَصحاب الصدقة ثم يأْمُرَ بالأَموال أَن تُجْنَبَ  إِليه أَي تُحْضَرَ فَنُهُوا عن ذلك. وقيل: هو أَن يُجْنِبَ رَبُّ المالِ  بمالِه أَي يُبْعِدَه عن موضِعه، حتى يَحْتاجَ العامِلُ إِلى الإِبْعاد في  اتِّباعِه وطَلَبِه. وفي حديث الحُدَيْبِيَةِ: كانَ اللّهُ قد قَطَعَ جَنْباً مِنَ المشْركين. أَراد بالجَنْبِ الأَمْرَ، أَو القِطْعةَ مِنَ الشيءِ.  يقال: ما فَعَلْتَ في جَنْبِ حاجَتي أَي في أَمْرِها. والجَنْبُ: القِطْعة من الشيءِ تكون مُعْظَمَه أَو شيئاً كَثِيراً منه.  وجَنَبَ الرَّجلَ: دَفَعَه.  ورَجل جانِبٌ وجُنُبٌ: غَرِيبٌ، والجمع أَجْنابٌ. وفي حديث مُجاهد في تفسير السيارة قال: هم أَجْنابُ الناس، يعني الغُرَباءَ، جمع جُنُبٍ، وهو الغَرِيبُ، وقد يفرد في الجميع ولا يؤَنث. وكذلك الجانِبُ والأَجْنَبيُّ والأَجْنَبُ. أَنشد ابن الأَعرابي:  هل في القَضِيَّةِ أَنْ إِذا اسْتَغْنَيْتُمُ *  وأَمِنْتُمُ، فأَنا البعِيدُ الأَجْنَبُ  وفي الحديث: الجانِبُ الـمُسْتَغْزِرُ يُثابُ من هِبَتِه الجانبُ الغَرِيبُ أَي إِنَّ الغَرِيبَ الطالِبَ، إِذا أَهْدَى لك هَدِيَّةً ليَطْلُبَ أَكثرَ منها، فأَعْطِه في مُقابَلة هدِيَّتِه. ومعنى الـمُسْتَغْزِر: الذي يَطْلُب أَكثر مـما أَعْطَى.  ورجل أَجْنَبُ وأَجْنَبيٌّ وهو البعيد منك في القَرابةِ، والاسم  الجَنْبةُ والجَنابةُ. قال:  إِذا ما رَأَوْني مُقْبِلاً، عن جَنابةٍ،  * يَقُولُونَ: مَن هذا، وقد عَرَفُوني  وقوله أَنشده ثعلب:  جَذْباً كَجذْبِ صاحِبِ الجَنابَهْ  فسره، فقال: يعني الأَجْنَبيَّ.  والجَنِيبُ: الغَرِيبُ. وجَنَبَ فلان في بني فلان يَجْنُبُ جَنابةً ويَجْنِبُ إِذا نَزَلَ فيهم غَرِيباً، فهو جانِبٌ، والجمع جُنَّابٌ، ومن ثَمَّ  قيل: رجلٌ جانِبٌ أَي غرِيبٌ، ورجل جُنُبٌ بمعنى غريب، والجمع أَجْنابٌ.  وفي حديث الضَّحَّاك أَنه قال لجارِية: هل من مُغَرِّبةِ خَبَرٍ؟ قال:  على جانِبٍ الخَبَرُ أَي على الغَرِيبِ القادِمِ. ويقال: نِعْم القَوْمُ  هُمْ لجارِ الجَنابةِ أَي لِجارِ الغُرْبةِ.  والجَنابةُ: ضِدّ القَرابةِ، وقول عَلْقَمَة بن عَبَدةَ:  وفي كلِّ حيٍّ قد خَبَطْتَ بِنِعْمةٍ، *  فَحُقَّ لشأْسٍ، مِن نَداكَ، ذَنُوبُ  فلا تَحْرِمَنِّي نائِلاً عن جَنابةٍ، *  فإِني امْرُؤٌ، وَسْطَ القِبابِ،  غرِيبُ  عن جَنابةٍ أَي بُعْدٍ وغُربة. قاله يُخاطِبُ به الحَرِثَ ابنَ جَبَلةَ  يمدحه، وكان قد أَسَرَ أَخاه شَأْساً. معناه: لا تَحْرِمَنِّي بعدَ  غُرْبةٍ وبُعْدٍ عن دِياري. وعن،في قوله عن جنابةِ، بمعنى بَعْدَ، وأَراد بالنائلِ إِطْلاقَ أَخِيهِ شَأْسٍ من سِجْنِه، فأَطْلَقَ له أَخاه  \<ص:278>  شأْساً ومَن أُسِرَ معه من بني تميم.  وجَنَّبَ الشيءَ وتجَنَّبَه وجانَبَه وتجَانَبَه واجْتَنَبَهُ: بَعُد عنه.  وجَنَبَه الشيءَ وجَنَّبَه إِيَّاه وجَنَبَه يَجْنُبُه وأَجْنَبَه: نَحَّاهُ عنه. وفي التنزيل العزيز إِخباراً عن إِبراهيم، على نبيِّنا وعليه الصلاة والسلام: واجْنُبْني وبَنيَّ أَنْ نَعْبُدَ الأَصْنام؛ أَي نَجِّني.  وقد قُرئَ: وأَجْنِبْني وبَنيَّ، بالقَطْع. ويقال: جَنَبْتُه الشَّرَّ وأَجْنَبْتُه وجَنَّبْتُه، بمعنى واحد، قاله الفرّاءُ والزجاج.  ويقال: لَجَّ فلان في جِنابٍ قَبيحٍ إِذا لَجَّ في مُجانَبَةِ أَهلِه.  ورجل جَنِبٌ: يَتَجنَّبُ قارِعةَ الطريق مَخافةَ الأَضْياف.  والجَنْبة، بسكون النون: الناحية. ورَجُل ذو جَنْبة أَي اعْتزالٍ عن  الناس مُتَجَنِّبٌ لهم. وقَعَدَ جَنْبَةً أَي ناحِيةً واعْتَزَل الناسَ.  ونزل فلان جَنْبةً أَي ناحِيةً. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: عليكم بالجَنْبةِ فإِنها عَفافٌ. قال الهروي: يقول اجْتَنِبُوا النساءَ والجُلُوسَ إِلَيْهنَّ، ولا تَقْرَبُوا ناحِيَتَهنَّ.  وفي حديث رقيقة: اسْتَكَفُّوا جَنابَيْه أَي حَوالَيْه، تثنية جَناب، وهي الناحِيةُ. وحديث الشعبي: أَجْدَبَ بِنا الجَنابُ. والجَنْبُ: الناحِيةُ. وأَنشد الأَخفش:  الناسُ جَنْبٌ والأَمِيرُ جَنْبُ  كأَنه عَدَلَه بجميع الناس. ورجل لَيِّنُ الجانِبِ والجَنْبِ أَي سَهْلُ  القُرْب. والجانِبُ: الناحِيةُ، وكذلك الجَنَبةُ. تقول: فلان لا يَطُورُ  بِجَنَبَتِنا. قال ابن بري: هكذا قال أَبو عبيدة وغيره بتحريك النون.  قال، وكذا رَوَوْه في الحديث: وعلى جَنَبَتَيِ الصِّراطِ أَبْوابٌ  مُفَتَّحةٌ. وقال عثمان بن جني: قد غَرِيَ الناسُ بقولهم أَنا في ذَراكَ وجَنَبَتِك بفتح النون. قال: والصواب إِسكانُ النون، واستشهد على ذلك بقول أَبي صَعْتَرةَ البُولانيِّ:  فما نُطْفةٌ مِنْ حَبِّ مُزْنٍ تقاذَفَتْ *  به جَنْبَتا الجُوديِّ، والليلُ دامِسُ  وخبر ما في البيت الذي بعده، وهو:  بأَطْيَبَ مِنْ فِيها، وما ذُقْتُ طَعْمَها،  * ولكِنَّني، فيما تَرَى العينُ، فارِسُ  أَي مُتَفَرِّسٌ. ومعناه: اسْتَدْلَلْتُ بِرِقَّته وصفَائِه على عُذوبَتِه وبَرْدِه. وتقول: مَرُّوا يَسِيرُونَ جَنابَيْه وجَنابَتَيْه وجَنْبَتَيْه أَي ناحِيَتَيْهِ.  والجانِبُ الـمُجْتَنَبُ: الـمَحْقُورُ.  وجارٌ جُنُبٌ: ذو جَنابةٍ مِن قوم آخَرِينَ لا قَرابةَ لهم، ويُضافُ  فيقال: جارُ الجُنُبِ. التهذيب: الجارُ الجُنُب هو الذي جاوَرَك، ونسبُه في قوم آخَرِينَ. والمُجانِبُ: الـمُباعِدُ. قال:  وإِني، لِما قد كان بَيْني وبيْنَها، *  لـمُوفٍ، وإِنْ شَطَّ الـمَزارُ الـمُجانِبُ  وفرَسٌ مُجَنَّبٌ: بَعِيدُ ما بين الرِّجْلَين من غير فَحَجٍ، وهو مدح.  والتَّجْنِيبُ: انحِناءٌ وتَوْتِيرٌ في رِجْلِ الفَرَس، وهو مُسْتَحَبٌّ.  قال أَبو دُواد:  \<ص:279>  وفي اليَدَيْنِ، إِذا ما الماءُ أَسْهَلَها، ثَنْيٌ قَلِيلٌ، وفي الرِّجْلَينِ تَجْنِيبُ(1)  (1 قوله «أسهلها» في الصاغاني الرواية أسهله يصف فرساً. والماء أراد به العرق. وأسهله أي أساله. وثني أي يثني يديه.)  قال أَبو عبيدة: التَّجْنِيبُ: أَن يُنَحِّيَ يديه في الرَّفْعِ والوَضْعِ. وقال الأَصمعي: التَّجْنِيبُ، بالجيم، في الرجلين، والتحنيب، بالحاء  في الصلب واليدين.  وأَجْنَبَ الرجلُ: تَباعَدَ.  والجَنابةُ: الـمَنِيُّ. وفي التنزيل العزيز: وإِن كُنْتم جُنُباً فاطَّهَّروا. وقد أَجْنَبَ الرجلُ وجَنُبَ أَيضاً، بالضم، وجَنِبَ وتَجَنَّبَ.  قال ابن بري في أَماليه على قوله جَنُبَ، بالضم، قال: المعروف عند أَهل اللغة أَجْنَبَ وجَنِبَ بكسر النون، وأَجْنَبَ أَكثرُ من جَنِبَ. ومنه قول ابن عباس، رضي اللّه عنهما: الإِنسان لا يُجْنِبُ، والثوبُ لا يُجْنِبُ، والماءُ لا يُجْنِبُ، والأَرضُ لا تُجْنِبُ. وقد فسر ذلك الفقهاءُ وقالوا أَي لا يُجْنِبُ الإِنسانُ بمُماسَّةِ الجُنُبِ إِيَّاه، وكذلك الثوبُ إِذا لَبِسَه الجُنُب لم يَنْجُسْ، وكذلك الأَرضُ إِذا أَفْضَى إِليها الجُنُبُ لم تَنْجُسْ، وكذلك الماءُ إِذا غَمَس الجُنُبُ فيه يدَه لم يَنْجُسْ.  يقول: إِنَّ هذه الأَشياءَ لا يصير شيءٌ منها جُنُباً يحتاج إلى الغَسْلِ لمُلامَسةٍ الجُنُبِ إِيَّاها. قال الأَزهري: إِنما قيل له جُنُبٌ لأَنه نُهِيَ أَن يَقْرَبَ مواضعَ الصلاةِ ما لم يَتَطهَّرْ، فتَجَنَّبَها وأَجْنَبَ عنها أَي تَنَحَّى عنها؛ وقيل: لـمُجانَبَتِه الناسَ ما لم يَغْتَسِلْ.  والرجُل جُنُبٌ من الجَنابةِ، وكذلك الاثْنانِ والجميع والمؤَنَّث، كما يقال رجُلٌ رِضاً وقومٌ رِضاً، وإِنما هو على تأْويل ذَوِي جُنُبٍ، فالمصدر يَقُومُ مَقامَ ما أُضِيفَ إِليه. ومن العرب من يُثَنِّي ويجْمَعُ ويجْعَلُ المصدر بمنزلة اسم الفاعل. وحكى الجوهري: أَجْنَبَ وجَنُبَ، بالضم.  وقالوا: جُنُبانِ وأَجْنابٌ وجُنُبُونَ وجُنُباتٌ. قال سيبويه: كُسِّرَ  (يتبع...)
● - (تابع... 1): جنب: الجَنْبُ والجَنَبةُ والجانِبُ: شِقُّ الإِنْسانِ وغيره. تقول:... ...  على أَفْعالٍ كما كُسِّرَ بَطَلٌ عليه، حِينَ قالوا أَبْطالٌ، كما اتَّفَقا في الاسم عليه، يعني نحو جَبَلٍ وأَجْبالٍ وطُنُبٍ وأَطْنابٍ. ولم يقولوا جُنُبةً. وفي الحديث: لا تَدْخُلُ الملائكةُ بَيْتاً فيه جُنُبٌ. قال ابن الأَثير: الجُنُب الذي يَجِبُ عليه الغُسْل بالجِماع وخُروجِ المَنّي. وأَجْنَبَ يُجْنِبُ إِجْناباً، والاسم الجَنابةُ، وهي في الأَصْل البُعْدُ. وأَراد بالجُنُبِ في هذا الحديث: الذي يَترُك الاغْتِسالَ مِن الجَنابةِ عادةً، فيكونُ أَكثرَ أَوقاتِه جُنُباً، وهذا يدل على قِلّة دِينِه وخُبْثِ باطِنِه. وقيل: أَراد بالملائكة ههُنا غيرَ الحَفَظةِ. وقيل: أَراد لا تحْضُره الملائكةُ بخير. قال: وقد جاءَ في بعض الرِّوايات  كذلك.والجَنابُ، بالفتح، والجانِبُ: النّاحِيةُ والفِناءُ وما قَرُبَ مِن  مَحِلَّةِ القوْمِ، والجمع أَجْنِبةٌ. وفي الحديث: وعلى جَنَبَتي الصِّراطِ  داعٍ أَي جانِباهُ.  وجَنَبَةُ الوادي: جانِبُه وناحِيتُه، وهي بفتح النون. والجَنْبةُ،  بسكون النون: النّاحِيةُ، ويقال أَخْصَبَ جَنابُ القوم، بفتح الجيم، وهو ما حَوْلَهم، وفلان خَصِيبُ الجَنابِ وجَديبُ الجَنابِ، وفُلانٌ رَحْبُ الجَنابِ أَي الرَّحْل، وكُنا عنهم جَنابِينَ وجَناباً أَي  مُتَنَحِّينَ.والجَنِيبةُ: العَلِيقةُ، وهي الناقةُ يُعْطِيها الرّجُلُ القومَ  يَمتارُونَ عليها له. زاد المحكم: ويُعْطِيهم دَراهِمَ ليَمِيرُوه عليها. قال الحسن بن مُزَرِّدٍ:  قالَتْ لَه مائِلَةُ الذَّوائِبِ:  \<ص:280>  كَيْفَ أَخِي في العُقَبِ النَّوائِبِ؟ * أَخُوكَ ذُو شِقٍّ عَلى الرَّكائِبِ  رِخْوُ الحِبالِ، مائلُ الحَقائِبِ، * رِكابُه في الحَيِّ كالجَنائِبِ  يعني أَنها ضائعةٌ كالجَنائِب التي ليس لها رَبٌّ يَفْتَقِدُها. تقول:  إِنَّ أَخاكَ ليس بِمُصْلِحٍ لمالِه، فمالُهُ كَمالٍ غابَ عنْه رَبُّه وسَلَّمه لِمَن يَعْبَثُ فِيهِ؛ ورِكابُه التي هو مَعَها كأَنها جَنائِبُ في الضُّرِّ وسُوءِ الحالِ. وقوله رِخْوُ الحِبالِ أَي هو رِخْوُ الشَّدِّ لرَحْلِه فحقائبُه مائلةٌ لِرخاوةِ الشَّدِّ.  والجَنِيبةُ: صُوفُ الثَّنِيِّ عن كراع وحده. قال ابن سَيده: والذي حكاه يعقوب وغيره من أَهل اللغة: الخَبِيبةُ، ثم قال في موضع آخر: الخَبِيبةُ صُوفُ الثَّنِيِّ مثل الجَنِيبةِ، فثبت بهذا أَنهما لُغَتانِ صَحيحتانِ.  والعَقِيقةُ: صُوفُ الجَذَعِ، والجَنِيبةُ من الصُّوفِ أَفْضلُ من العَقِيقة وأَبْقَى وأَكثر.  والـمَجْنَبُ، بالفتح: الكَثِيرُ من الخَيرِ والشَّرِّ. وفي الصحاح:  الشيءُ الكثير. يقال: إِن عندنا لخيراً مَجْنَباً أَي كثيراً. وخَصَّ به أَبو عبيدة الكَثِير من الخَيرِ. قال الفارسي: وهو مِـمّا وَصفُوا به،  فقالوا: خَيرٌ مَجْنَبٌ. قال الفارسي: وهذا يقال بكسر الميم وفتحها. وأَنشد شمر لكثير:  وإِذْ لا ترَى في الناسِ شَيْئاً يَفُوقُها، *  وفِيهنَّ حُسْنٌ، لو تَأَمَّلْتَ، مَجْنَبُ  قال شمر: ويقال في الشَّرِّ إِذا كَثُر، وأَنشد:  وكُفْراً ما يُعَوَّجُ مَجْنَبَا(1)  (1 قوله «وكفراً إلخ» كذا هو في التهذيب أيضاً.)  وطَعامٌ مَجْنَبٌ: كثير. والمِجْنَبُ: شَبَحَةٌ مِثْلُ الـمُشْطِ إِلاّ أَنها ليست لها أَسْنانٌ، وطَرَفُها الأَسفل مُرْهَفٌ يُرْفَعُ بها التُّرابُ على الأَعْضادِ والفِلْجانِ. وقد جَنَبَ الأَرْضَ بالمِجْنَبِ.والجَنَبُ: مصدر قولك جَنِبَ البعير، بالكسر، يَجْنَبُ جَنَباً إِذا ظَلَعَ من جَنْبِه. والجَنَبُ: أَن يَعطَشَ البعِيرُ عَطَشاً شديداً حتى تَلْصَقَ رِئَتُه بجَنْبِه من شدَّة العَطَشِ، وقد جَنِب جَنَباً. قال ابن السكيت قالت الأَعراب: هو أَن يَلْتَوِيَ من شِدّة العطش. قال ذوالرمة يصف حماراً:  وَثْبَ المُسَحَّجِ مِن عاناتِ مَعْقُلَةٍ، * كأَنـَّه مُسْتَبانُ الشَّكِّ، أَو جَنِبُ  والـمُسَحَّجُ: حِمارُ الوَحْشِ، والهاءُ في كأَنه تَعُود على حِمار  وحْشٍ تقدم ذكره. يقول: كأَنه من نَشاطِه ظالِعٌ، أَو جَنِبٌ، فهو يَمشي في شِقٍّ وذلك من النَّشاطِ. يُشَبِّه جملَه أَو ناقَتَه بهذا الحمار. وقال أَيضاً:  هاجَتْ به جُوَّعٌ، غُضْفٌ، مُخَصَّرةٌ، *  شَوازِبٌ، لاحَها التَّغْرِيثُ والجَنَبُ  وقيل الجَنَبُ في الدابة: شِبْهُ الظَّلَعِ، وليس بِظَلَعٍ، يقال:  حِمارٌ جَنِبٌ. وجَنِبَ البعير: أَصابه وجعٌ في جَنْبِه من شِدَّةِ العَطَش.  والجَنِبُ: الذئْبُ لتَظالُعِه كَيْداً ومَكْراً من ذلك.  والجُنابُ: ذاتُ الجَنْبِ في أَيِّ الشِّقَّينِ كان، عن الهَجَرِيِّ.  وزعَم أَنه إِذا كان في الشِّقِّ الأَيْسَرِ أَذْهَبَ صاحِبَه. قال:  مَريضٍ، لا يَصِحُّ، ولا أُبالي، *  كأَنَّ بشِقِّهِ وجَعَ الجُنابِ  \<ص:281>  وجُنِبَ، بالضم: أَصابه ذاتُ الجَنْبِ.  والـمَجْنُوبُ: الذي به ذاتُ الجَنْب، تقول منه: رَجُلٌ مَجْنُوب؛ وهي قَرْحَةٌ تُصِيبُ الإِنسانَ داخِلَ جَنْبِه، وهي عِلَّة صَعْبة تأْخُذُ في الجَنْب. وقال ابن شميل: ذاتُ الجَنْب هي الدُّبَيْلةُ، وهي على تَثْقُبُ البطن ورُبَّما كَنَوْا عنها فقالوا: ذاتُ الجَنْب. وفي الحديث:  الـمَجْنُوبُ في سَبِيلِ اللّهِ شَهِيدٌ. قيل: الـمَجْنُوبُ الذي به ذاتُ  الجَنْبِ. يقال: جُنِبَ فهو مَجْنُوب، وصُدِرَ فهو مَصْدُورٌ. ويقال: جَنِبَ جَنَباً إِذا اشْتَكَى جَنْبَه، فهو جَنِبٌ، كما يقال رَجُلٌ فَقِرٌ وظَهِرٌ إِذا اشْتَكَى ظَهْرَه وفَقارَه. وقيل: أَراد بالـمَجْنُوبِ الذي  يَشْتَكِي جَنْبَه مُطْلَقاً. وفي حديث الشُّهَداءِ: ذاتُ الجَنْب شَهادةٌ. وفي حديث آخر: ذُو الجَنْبِ شَهِيدٌ؛ هو الدُّبَيْلةُ والدُّمَّل الكبيرة  التي تَظْهَر في باطن الجَنْب وتَنْفَجِر إِلى داخل، وقَلَّما يَسْلَمُ  صاحِبُها. وذُو الجَنْبِ: الذي يَشْتَكي جَنْبَه بسبب الدُّبيلة، إِلاّ أَنَّ  ذو للمذكر وذات للمؤَنث، وصارت ذات الجنب علماً لها، وإِن كانت في الأَصل صفة مضافة.  والـمُجْنَب، بالضم، والمِجْنَبُ، بالكسر: التُّرْس، وليست واحدة منهما على الفعل. قال ساعدة بن جُؤَيَّةَ:  صَبَّ اللَّهِيفُ لَها السُّبُوبَ بِطَغْيةٍ، *  تُنْبي العُقابَ، كما يُلَطُّ المِجْنَبُ  عَنَى باللَّهِيفِ المُشْتارَ. وسُبُوبُه: حِبالُه التي يَتَدلَّى بها إِلى العَسَلِ. والطَّغْيةُ: الصَّفاةُ الـمَلْساءُ. والجَنْبةُ: عامَّة الشَّجَر الذي يَتَرَبَّلُ في الصَّيْفِ.  وقال أَبو حنيفة: الجَنْبةُ ما كان في نِبْتَتِه بين البَقْل والشَّجر،  وهما مـما يبقى أَصله في الشتاءِ ويَبِيد فَرْعه. ويقال: مُطِرْنا  مَطَراً كَثُرتْ منه الجَنْبةُ. وفي التهذيب: نَبَتَتْ عنه الجَنْبةُ،  والجَنْبَةُ اسم لكل نَبْتٍ يَتَرَبَّلُ في الصَّيف. الأَزهري: الجَنْبةُ اسم  واحد لنُبُوتٍ كثيرة، وهي كلها عُرْوةٌ، سُميت جَنْبةً لأَنها صَغُرت عن الشجر الكبار وارْتَفَعَتْ عن التي أَرُومَة لها في الأَرض؛ فمِنَ الجَنْبةِ النَّصِيُّ والصِّلِّيانُ والحَماطُ والـمَكْرُ والجَدْرُ والدَّهْماءُ  صَغُرت عن الشجر ونَبُلَتْ عن البُقُول. قال: وهذا كله مسموع من العرب.  وفي حديث الحجاج: أَكَلَ ما أَشْرَفَ من الجَنْبَةِ؛ الجَنْبَةُ، بفتح  الجيم وسكون النون: رَطْبُ الصِّلِّيانِ من النبات، وقيل: هو ما فَوْقَ البَقْلِ ودُون الشجر. وقيل: هو كلُّ نبْت يُورِقُ في الصَّيف من غير مطر.والجَنُوبُ: ريح تُخالِفُ الشَّمالَ تأْتي عن يمِين القِبْلة. وقال ثعلب: الجَنُوبُ مِن الرِّياحِ: ما اسْتَقْبَلَكَ عن شِمالك إِذا وقَفْت في القِبْلةِ.  وقال ابن الأَعرابي: مَهَبُّ الجَنُوب مِن مَطْلَعِ سُهَيلٍ إِلى مَطْلَعِ الثُرَيَّا. الأَصمعي: مَجِيءُ الجَنُوبِ ما بين مَطْلَعِ سُهَيْلٍ إِلى مَطْلَعِ الشمس في الشتاءِ. وقال عُمارةُ: مَهَبُّ الجَنُوبِ ما بين مَطلع سُهَيْل إِلى مَغْرِبه. وقال الأَصمعي: إِذا جاءَت الجَنُوبُ جاءَ معها  خَيْرٌ وتَلْقِيح، وإِذا جاءَت الشَّمالُ نَشَّفَتْ. وتقول العرب للاثنين،  إِذا كانا مُتصافِيَيْنِ: رِيحُهما جَنُوبٌ، وإِذا تفرَّقا قيل: شَمَلَتْرِيحُهما، ولذلك قال الشاعر:  لَعَمْري، لَئِنْ رِيحُ الـمَودَّةِ أَصبَحَتْ *  شَمالاً، لقد بُدِّلْتُ، وهي جَنُوبُ  \<ص:282>  وقول أَبي وجزة:  مَجْنُوبةُ الأُنْسِ، مَشْمُولٌ مَواعِدُها،  * مِن الهِجانِ، ذواتِ الشَّطْبِ والقَصَبِ  يعني: أَن أُنسَها على مَحَبَّتِه، فإِن التَمَس منها إِنْجازَ مَوْعِدٍ  لم يَجِدْ شيئاً. وقال ابن الأَعرابي: يريد أَنها تَذْهَب مَواعِدُها مع  الجَنُوبِ ويَذْهَبُ أُنـْسُها مع الشَّمالِ.  وتقول: جَنَبَتِ الرِّيحُ إِذا تَحَوَّلَتْ جَنُوباً. وسَحابةٌ مَجْنُوبةٌ إِذا هَبَّتْ بها الجَنُوب.  التهذيب: والجَنُوبُ من الرياحِ حارَّةٌ، وهي تَهُبُّ في كلِّ وَقْتٍ،  ومَهَبُّها ما بين مَهَبَّي الصَّبا والدَّبُورِ مِمَّا يَلي مَطْلَعَ سُهَيْلٍ. وجَمْعُ الجَنُوبِ: أَجْنُبٌ. وفي الصحاح: الجَنُوبُ الريح التي تُقابِلُ الشَّمال. وحُكي عن ابن الأَعرابي أَيضاً أَنه قال: الجَنُوب في كل  موضع حارَّة إِلا بنجْدٍ فإِنها باردة، وبيتُ كثير عَزَّةَ حُجَّة له:  جَنُوبٌ، تُسامِي أَوْجُهَ القَوْمِ، مَسُّها * لَذِيذٌ، ومَسْراها، من الأَرضِ، طَيِّبُ  وهي تكون اسماً وصفة عند سيبويه، وأَنشد:  رَيحُ الجَنُوبِ مع الشَّمالِ، وتارةً  * رِهَمُ الرَّبِيعِ، وصائبُ التَّهْتانِ  وهَبَّتْ جَنُوباً: دليل على الصفة عند أَبي عثمان.  قال الفارسي: ليس بدليل، أَلا ترى إِلى قول سيبويه: إِنه قد يكون حالاً ما لا يكون صفة كالقَفِيز والدِّرهم. والجمع: جَنائبُ. وقد جَنَبَتِ الرِّيحُ تَجْنُبُ جُنُوباً، وأَجْنَبَتْ أَيضاً، وجُنِبَ القومُ: أَصابَتْهم  الجَنُوبُ أَي أَصابَتْهم في أَمـْوالِهِمْ. قال ساعدة بن جُؤَيَّةَ:  سادٍ، تَجَرَّمَ في البَضِيعِ ثَمانِياً،  * يُلْوَى بِعَيْقاتِ البِحارِ، ويُجْنَبُ  أَي أَصابَتْه الجَنُوبُ.  وأَجْنَبُوا: دَخلوا في الجَنُوبِ.  وجُنِبُوا: أَصابَهُم الجَنُوبُ، فهم مَجْنُوبُونَ، وكذلك القول في  الصَّبا والدَّبُورِ والشَّمالِ.  وجَنَبَ إِلى لِقائِه وجَنِبَ: قَلِقَ، الكسر عن ثعلب، والفتح عن ابن  الأَعرابي. تقول: جَنِبْتُ إِلى لِقائكَ، وغَرِضْتُ إِلى لِقائكَ جَنَباً  وغَرَضاً أَي قَلِقْتُ لشدَّة الشَّوْقِ إِليك. وقوله في الحديث: بِعِ  الجَمْعَ بالدَّراهم ثم ابْتَعْ به جَنِيباً، هو نوع جَيِّد مَعْروف من أَنواع التمر، وقد تكرَّر في الحديث.  وجَنَّبَ القومُ، فهم مُجَنِّبُونَ، إِذا قلَّتْ أَلبانُ إِبلهم؛ وقيل: إِذا لم يكن في إِبلهم لَبَنٌ. وجَنَّبَ الرَّجلُ إِذا لم يكن في إِبله ولا غنمه دَرٌّ: وجَنَّبَ الناسُ: انْقَطَعَتْ أَلبانُهم، وهو عام تَجْنِيب. قال الجُمَيْحُ بنُ مُنْقِذ يذكر امرأَته:  لَـمَّا رَأَتْ إِبِلي قَلَّتْ حَلُوبَتُها، * وكُلُّ عامٍ عَلَيها عامُ تَجْنِيبِ  يقُول: كلُّ عامٍ يَمُرُّ بها، فهو عامُ تَجْنِيبٍ. قال أَبو زيد: جَنَّبَتِ الإِبلُ إِذا لم تُنْتَجْ منها إِلا الناقةُ والناقَتانِ. وجَنَّبها هو، بشدِّ النون أَيضاً. وفي حديث الحَرِثِ بن عَوْف: إِن الإِبل جَنَّبَتْ قِبَلَنا العامَ أَي لم تَلْقَحْ، فيكون لها أَلبان. وجنَّب إِبلَه وغَنَمه: لم يُرْسِلْ فيها فحلاً.  والجَأْنـَبُ، بالهمز: الرجل القَصِيرُ الجافي الخِلْقةِ.  \<ص:283>  وخَلْقٌ جَأْنَبٌ إِذا كان قَبِيحاً كَزّاً. وقال امرؤُ القيس:  ولا ذاتُ خَلْقٍ، إِنْ تَأَمَّلْتَ، جَأْنَبِ  والجَنَبُ: القَصِيرُ؛ وبه فُسِّرَ بيت أَبي العيال:  فَتًى، ما غادَرَ الأَقْوامُ، * لا نِكْسٌ ولا جَنَبُ  وجَنِبَتِ الدَّلْوُ تَجْنَبُ جَنَباً إِذا انْقَطَعَتْ منها وذَمَةٌ أَو وَذَمَتانِ. فمالَتْ.  والجَناباءُ والجُنابى: لُعْبةٌ للصِّبْيانِ يَتَجانَبُ الغُلامانِ فَيَعْتَصِمُ كُلُّ واحِدٍ من الآخر.  وجَنُوبُ: اسم امرأَة. قال القَتَّالُ الكِلابِيُّ:  أَباكِيَةٌ، بَعْدي، جَنُوبُ، صَبابةً،  * عَليَّ، وأُخْتاها، بماءِ عُيُونِ؟  وجَنْبٌ: بَطْن من العرب ليس بأَبٍ ولا حَيٍّ، ولكنه لَقَبٌ، أَو هو  حَيٌّ من اليمن. قال مُهَلْهِلٌ:  زَوَّجَها فَقْدُها الأَراقِمَ في  * جَنْبٍ، وكانَ الحِباءُ من أَدَمِ  وقيل: هي قَبِيلةٌ من قَبائِل اليَمَن.  والجَنابُ: موضع.  والمِجْنَبُ: أَقْصَى أَرضِ العَجَم إِلى أَرض العَرَبِ، وأَدنى أَرضِ  العَرَب إِلى أَرض العجم. قال الكميت:  وشَجْو لِنَفْسِيَ، لم أَنـْسَه، *  بِمُعْتَرَك الطَّفِّ والمِجْنَبِ  ومُعْتَرَكُ الطَّفِّ: هو الموضع الذي قُتِلَ فيه الحُسَين بن عليّ، رضي اللّه عنهما.  التهذيب: والجِنابُ، بكسر الجيم: أَرض معروفة بِنَجْد. وفي حديث ذي المِعْشارِ: وأَهلِ جِنابِ الهَضْبِ هو، بالكسر، اسم موضع.
مقاييس اللغة:
(جنب) الجيم والنون والباء أصلان متقاربان أحدهما: النّاحية، والآخر البُعْد.
فأمّا الناحية فالجَنَاب. يقال هذا من ذلك الجَناب، أي الناحية. وقعَدَ فلانٌ جَنْبَةً، إذا اعتزَل الناسَ. وفي الحديث: "عليكمُ بالجَنْبَةِ فإنه عَفاف".
ومن الباب الجَنْبُ للإنسان وغيره. ومن هذا الجَنْب الذي نُهِي عنه في الحديث: أن يَجْنُبَ الرجل مع فرسه عند الرِّهان فرساً آخَرَ مخافةَ أنْ يُسْبَق فيتحوَّل عليه. والجَنَبُ: أنْ يشتدّ عطش البعير حتَّى تلتصق رئتُهُ بجَنْبه. ويقال جَنِبَ يَجْنَبُ. قال:
* كأنَّهُ مُستَبَانُ الشَّكِّ أو جَنِبُ([4]) *
والمَِجْنَبُ: الخير الكثير، كأنه إلى جَنْب الإنسان. وجَنَبْت الدابّةَ إذا قُدْتَها إلى جنبك. وكَذلك جَنَبْتُ الأسير. وسُمِّي التُّرْسُ مِجْنَباً لأنه إلى جَنْب الإنسان.
وأمَّا البُعْد* فالجَنَابة. قال الشاعر([5]):
فلا تَحْرِمنّي نائلاً عن جَنابةٍ *** فإني امرؤٌ وَسْطَ القِبابِ غريبُ
ويقال إنَّ الجُنُب الذي يُجامِع أهْلَه مشتقٌّ من هذا؛ لأنه يبعدُ عما يقرُب منه غيرُه، من الصَّلاةِ والمسجد وغير ذلك.
ومما شذ عن الباب ريح الجَنُوب. يقال جُنِبَ القَومُ: أصابَتْهم ريحُ الجَنُوب؛ وأجنبوا، إذا دخلوا في الجَنُوب. وقولُهم جَنَّب القومُ، إذا قلّت ألبانُ إبلهم([6]). وهذا عندي ليس من الباب([7]). وإنْ قال قائل إنه من البُعْد، كأنَّ ألبانَها قلَّت فذهبَتْ، كان مذهَباً، وجَنْبٌ قبيلة، والنِّسبة إليها جَنْبِيٌّ. وهو مشتقٌّ مِن بعض ما ذكرناه.
(جنث) الجيم والنون والثاء أصلٌ واحد، وهو الأصل والإحكام. يقال لأصلِ كلِّ شيءٍ جِنْثُه. ثم يُفَرَّع منه، وهو الجُنْثِيّ([8])، وهو الزّراد؛ لأنه يُحكِم عَمَلَ الزّرَد. فأمّا قوله:
أحْكَمَ الجِنْثِيُّ مِنْ عَوْرَاتِها *** كلُّ حِرْباءٍ إذا أُكْرِه صَلّ([9])
فإنه أراد الزرّاد، أي أحكم حَرَابِيَّها، وهي المسامير. ومَن نصَبَ الجنثيّ أراد السيف، يجعل الفعل لكلّ حِرباء، ويكون معنى أحكم منَعَ. يقول: هو زَرَدٌ يمنع حِرباؤُهُ السيفَ أن يَعمل فيه. وقال الشاعر في السيف:
ولكنَّها سُوقٌ يكون بِياعُها *** بِجُنْثِيَّةٍ قد أخلصَتْهَا الصَّياقلُ([10])
القاموس المحيط:
الجَنْبُ والجانِبُ والجَنَبَةُ، مُحَرَّكَةً شِقُّ الإِنْسانِ وغيرِهِ، ج جُنُوبٌ وجوانِبُ وجَنَائِبُ.
وجُنِبَ، كَعُنِيَ: شَكا جَنْبَهُ. ورَجُلٌ جَنِيبٌ: كأنَّهُ يَمْشي في جانبٍ مُتَعَقِّباً. وجانَبَهُ مُجانَبَةً وجِنَاباً: صارَ إلى جَنْبِهِ، وباعَدَهُ، ضِدٌّ. واتَّقِ اللَّهَ في جَنْبِهِ، ولا تَقْدَحْ في ساقِهِ: لا تَقْتُلْهُ، ولا تَفْتِنْهُ، وقد فُسِّرَ الجَنْبُ بالوقِيعَةِ والشَّتْم. وجارُ الجَنْب: اللازِقُ بِكَ إلى جَنْبِكَ. والصاحِبُ بالجَنْبِ: صاحِبُكَ في السَّفَرِ. والجارُ الجُنُبُ، بضَمَّتَيْنِ: جارُكَ من غيرِ قَوْمِكَ. وجَنَابَتَا الْأَنْفِ، وجَنْبَتَاهُ، ويُحَرَّكُ: جَنْبَاهُ. والمُجَنَّبَةُ، بفتح النُّونِ: المُقّدَّمَةُ. والمُجَنِّبَتَانِ، بالكسر: المَيْمَنَةُ والمَيْسَرَةُ. وجَنَبَهُ جَنَباً، مُحَرَّكَةً، ومَجْنباً: قادَهُ إلى جَنْبِهِ، فهو جَنيبٌ ومَجْنُوبٌ ومُجَنَّبٌ، وخَيْلٌ جَنائِبُ وجَنَبٌ، محرَّكةً، ودَفَعَه، وكَسَرَ جَنْبَه، وأَبْعَدَهُ، واشْتاقَ، ونَزَلَ غَرِيباً. وجُنَّابُكَ، كَرُمَّانٍ: مُسايِرُكَ إلى جَنْبِك. وجَنِيبَتَا البَعيرِ: ما حُمِلَ على جَنْبَيْهِ. والجانِبُ والجُنُبُ، بضَمَّتَيْنِ، والأَجْنَبِيُّ والأَجْنَبُ: الذي لا يَنْقَادُ، والغَرِيبُ، والاسْمُ: الجَنْبَةُ والجَنَابَةُ. وجَنَّبَهُ وتَجَنَّبَهُ واجْتَنَبَهُ وجَانَبَهُ وتَجانَبَهُ: بَعُدَ عنهُ، وجَنَّبَهُ إيَّاهُ، وجَنَبَهُ، كَنَصَرَهُ، وأجْنَبَهُ. ورجُلٌ جَنِبٌ، كَكَتِفٍ: يَتَجَنَّبُ قَارِعَةَ الطَّريق مَخافَةَ الأَضْيافِ. والجَنْبَةُ: الاعْتِزَالُ، والنَّاحِيَةُ، وجِلْدٌ للبعيرِ، وعامَّةُ الشجرِ التي تَتَرَبَّلُ في الصَّيْفِ، أو ما كان بين الشَّجَرِ والبَقْلِ. والجانِبُ: المُجْتَنَبُ المَحْقُورُ، وفرسٌ بَعِيدُ ما بَيْنَ الرِّجْلَيْنِ. والجَنَابَةُ: المَنِيُّ، وقد أجْنَبَ وجَنِبَ وجَنُبَ وأُجْنِبَ واسْتَجْنَبَ، وهو جُنُبٌ، يَسْتَوِي للواحِدِ والجَميعِ، أو يقالُ: جُنُبانِ وأجْنابٌ، لا جُنُبَةٌ. والجَنَابُ: الفِناءُ، والرَّحْلُ، والناحِيةُ، وجَبَلٌ، وعَلَمٌ، ومحمدُ بن عَلِيِّ بنِ عِمْرانَ الجَنابِيُّ: مُحَدِّثٌ، وع. وبالضم: ذاتُ الجَنْبِ، وبالكسرِ: فَرَسٌ طَوْعُ الجِنابِ: سَلِسُ القِيادِ. ولَجَّ في جِنَابٍ قَبيحٍ، بالكسر، أي مُجانَبَةِ أهلهِ.
والجَنابَةُ، كسحابةٍ: الناقةُ تُعْطِيها القومَ مع دَراهِمَ لِيَمِيرُوكَ عليها. والجَنِيبَةُ: صُوفُ الثَّنِيِّ.
والمِجْنَبُ، كَمِنْبَرٍ ومَقْعَدٍ: الكثيرُ من الخيرُ والشَّرِّ. وكَمِنْبَرٍ: السِّتْرُ، ومِثلُ البابِ يقومُ عليه مُشْتارُ العَسَلِ، وأقْصى أرضِ العجمِ إلى أرضِ العَربِ، والتُّرْسُّ، وتُضَمُّ مِيمُهُ، وشَبَحٌ كالمُشْطِ بلا أسْنانٍ يُرْفَعُ به التُّرابُ على الأَعْضادِ والفِلْجانِ. والجَنَبُ، محركةً: شِبْهُ الظَّلَعِ، وأن يَشْتَدَّ عَطَشُ الإِبِلِ حتى تَلْزَقَ الرِّئَةُ بالجَنْبِ، والقَصِيرُ، وأنْ يَجْنُبَ فَرَساً إلى فَرسِه في السِّباقِ، فإذا فَتَرَ المَرْكُوبُ تَحَوَّلَ إلى المَجْنوبِ، وفي الزَّكاةِ: أنْ يَنْزِلَ العامِلُ بأقصى مَواضِعِ الصَّدَقَةِ، ثم يأمُرَ بالْأَمْوالِ أنْ تُجْنَبَ إليه، أو أن يَجْنُبَ رَبُّ المالِ بماله، أي يُبْعِدَهُ عن موضِعِه حتى يحتاجَ العامِلُ إلى الإِبْعادِ في طَلَبِهِ. والجَنُوبُ: رِيحٌ تُخالِفُ الشَّمالَ مَهَبُّها من مَطْلَعِ سُهَيْلٍ إلى مَطْلَعِ الثُّرَيَّا، ج: جنائِبُ، جَنَبَتْ جُنوباً. وجُنِبُوا، بالضم: أصابَتْهُمْ. وأَجْنَبُوا: دَخَلوا فيها.
وجَنَبَ إليه، كَنَصَرَ وسَمِعَ: قَلِقَ. والجَنْبُ: مُعْظَمُ الشيءِ، وأكْثَرُهُ، وحَيُّ باليَمَنِ، أو لَقَبٌ لهم لا أبٌ، ومُحَدِّثٌ كوفِيُّ. وجَنَّبَ تَجْنِيباً: لم يُرْسِلِ الفحلَ في إبلِهِ وغَنَمِهِ، والقومُ: انْقَطَعَتْ أَلْبَانُهُمْ.
وجَنُوبُ: امرأة. والجنَاباءُ، وكَسُمَانَى: لُعْبَةٌ للصِّبيانِ. والجَوانِبُ: بِلادٌ. وكَقُبَّرٍ: ناحِيةٌ البَصْرَةِ. وكَهُمَزَةٍ: ما يُجْتَنَبُ. وجَنَّابَةُ، مشدَّدّةً: د تُحاذِي خارَكَ، منه القَرامِطَةُ، وعَلِيُّ بنُ عبدِ الواحِدِ الجَنَّابِيُّ. وسحابَةٌ مَجْنوبَةٌ: هَبَّتْ بها الجَنوبُ. والتَّجْنِيبُ: انْحِناءٌ وتَوْتِيرٌ في رِجْلِ الفَرَسِ مُسْتَحَبٌّ. وجَنَبَةُ بنُ طارِقٍ: مُؤَذِّنُ سَجاحِ المُتَنَبِّئَةِ. وعبدُ الوَهَّاب بنُ جَنَبَةَ: شَيْخُ المُبَرِّدِ.
والجَنِيبُ: تَمْرٌ جَيِّدٌ. وجَنْباءُ: ع بِبلادِ تَميمٍ. وآباءُ جَنَابٍ: التَّمِيميُّ، والقَصَّابُ، وابنُ أبي حَيَّةَ، وجَنابُ بنُ الحَسْحاسِ، ونِسْطاسٍ، ومَرْثّدٍ، وإبراهيمَ: مُحَدِّثونَ، وابنُ مَسْعودٍ، وعَمْرٍو: شَاعِرانِ. وبالتشديدِ: أبو الجَنَّابِ الخِيْوَقِيُّ، نَجْمُ الكُبَراءِ. وكَزُبَيْرٍ: أبو جُمُعَةَ الأَنْصَارِيُّ، أو هو بالباءِ.
تاج العروس:
ج ن ب
الجَنْبُ والجانِبُ والجَنَبَةُ مُحرَّكَةً : شِقُّ الإِنْسَانِ وغَيْرِه وفي المصباح : جَنْبُ الإِنْسَانِ : ما تَحْت إبْطِه إلى كَشْحِه تقول : قَعَدْتُ إلى جَنْبِ فلانٍ وجانِبِه بمعنىً قال شيخُنا : أَصْلُ معْنَى الجَنْبِ : الجارِحةُ ثم استُعِيرَ للناحيةِ التي تَليها كاستعارة سائرِ الجَوارِحِ لذلك كاليَمِينِ والشِّمالِ ثم نقل عن المصباح : الجانِبُ : الناحيةُ ويكون بمعنى الجَنْبِ أَيضاً لأَنه ناحيةٌ من الشخصِ قلتُ : فإطلاقُه بمعنَى خُصُوصِ الجَنْبِ مجازٌ كما هو ظاهرٌ وكلامُ المصنفِ وابنِ سِيده ظاهرٌ في أَنه حقيقةٌ انتهى ج جُنُوبٌ بالضم كفَلْسٍ وفُلُوسٍ وجَوانِبُ نقله ابن سيده عن اللحيانيّ وجَنَائِبُ الأَخيرةُ نادرةٌ نبَّه عليه في المحكم وفي حديث أَبي هُريْرةَ في الرَّجُلِ الذي أَصابتْه الفَاقَةُ " فَخَرجَ إلى البرِّيّةِ فَدَعَا فإذَا الرَّحا تَطْحَنُ والتَّنُّورُ ممْلُوءٌ جُنُوبَ شِواءٍ " هي جمْعُ جَنْبٍ يريدُ جَنْبَ الشَّاةِ أَي أَنَّه كانَ في التَّنُّورِ جُنُوبٌ كَثِيرةٌ لاَ جَنْبٌ واحِدٌ وحكى اللحيانيّ : إنَّهُ لَمُنْتَفِخُ الجَوانِبِ قال : وهو منَ الواحِدِ الذي فُرِّقَ فجُعِلَ جَمْعاً
وجُنِبَ الرَّجُلُ كَعُنِيَ أَي مبْنِيًّاً للمفعول : شَكَا جَنْبَهُ ورجُلٌ جَنِيبٌ كأَميرٍ وأَنشد :
ربَا الجُوعُ في أَوْنَيْهِ حتَّى كَأَنَّه ... جَنِيبٌ بِهِ إنَّ الجَنِيبَ جَنِيبُ أَي جاع حتى كأَنَّه يَمْشِي في جانِبٍ مُتَعَقِّباً بالباء المُوحَّدِة كذا في النُّسخ عن ابن الأَعرابيّ ومثله في المُحْكَمِ وفي لسان العرب متَعَقِّفاً بالفَاءِ بدَلَ البَاءِ وقَالوا : الحَرُّ جانِبَيْ سُهَيْلٍ أَي ناحِيَتَيْهِ وهو أَشَدُّ الحَرِّ
وجانَبَه مُجَانَبةً وجِنَاباً بالكسر : صارَ إلى جَنْبِه وفي التنزيل : " أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يا حَسْرتَا علَى ما فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللهِ " أَي جانِبِه وحقِّهِ وهو مجازٌ كما في الأَساس وقال الفرّاءُ : الجَنْبُ : القُرْبُ وفي جَنْبِ اللهِ أَي في قُرْبِه وجِوارِه وقال ابن الأَعرابيّ : في جَنْبِ الله أي في قُرْبِ اللهِ منَ الجَنَّةِ وقال الزجّاج : في طَرِيقِ الله الذي دعَانِي إليه وهو تَوْحِيدُ اللهِ والإقْرارُ بِنُبُوَّةِ رسُولِهِ محمدٍ صلى الله عليه وسلم . وجانَبَه أَيضاً : باعَدَه أي صار في جانبٍ غيرِ جانِبِه فهو ضِدٌّ وقَوْلهم اتَّقِ اللهَ في جَنْبِهِ أَي فلانِ ولاَ تَقْدَحْ في ساقِهِ أَي لا تَقْتُلْهُ كذا في النُّسخِ من القَتْلِ وفي لسان العرب : لاَ تَغْتَلْهُ مِنَ الغِيلَةِ وهو في مُسوَّدَةِ المُؤَلّفِ ولاَ تَفْتِنْه وهو على المثَل وقَدْ فُسِّر الجَنْبُ ها هنا بالوَقِيعةِ والشَّتْمِ وأَنشد ابن الأَعرابيّ :
" خَلِيلَيَّ كُفَّا واذْكُرَا اللهَ فِي جنْبِي أَي فِي الوَقِيعةِ فيَّ قال شيخُنَا نَاقِلاً عن شيخِه سيِّدِي محمدِ بنِ الشاذِلِيِّ : لَعَلَّ مِنْ هذَا قَوْلَ الشاعرِ :
أَلاَ تَتَّقِينَ اللهَ في جَنْبِ عاشِقٍ ... لَهُ كَبِدٌ حَرَّى علَيْكِ تَقَطَّعُ
وقال في شطر ابنِ الأَعرابيّ : أَي في أَمْرِي قلتُ : وهذا الذي ذهبَ إليه صحيحٌ وفي حديث الحُديْبِيَةِ كأَنَّ اللهَ قَدْ قَطَعَ جَنْباً مِنَ المُشْرِكِينَ أَراد بِالجَنْبِ الأَمْرَ أَوِ القِطْعَةَ يقالُ ما فَعلتَ في جَنْبِ حاجتِي أَي في أَمْرِهَا كذا في لسان العرب وكذلك جارُ الجَنْبِ أَيِ الَّلازِقُ بكَ إلى جَنْبِكَ وقِيلَ الصَّاحِبُ بِالجَنْبِ هو صاحِبُكَ فِي السَّفَرِ وقِيلَ : هو الذي يَقْرُبُ منكَ ويكونُ إلى جَنْبِكَ وفُسِّر أَيضاً بالرَّفِيقِ في كلّ أَمرٍ حَسَنٍ وبالزَّوْجِ وبِالمرْأَةِ نَصَّ على بعضِه في المحكم وكذلك : جارٌ جُنُبٌ ذُو جَنَابةٍ مِنْ قومٍ آخَرِينَ ويضافُ فيقال : جارُ الجُنُبِ وفي التهذيب الجارُ الجُنُبُ بِضَمَّتَيْنِ هو جارُكَ مِنْ غَيْرِ قَوْمِكَ وفي نسخة التهذيب : منْ جَاوَركَ ونَسَبُهُ في قَوْم آخَرِينَ وقيل هو البعِيدُ مُطْلَقاً وقِيلَ : هُوَ مَنْ لاَ قَرابةَ له حقِيقَةً قاله شيخُنا
وجَنَابَتَا الأَنْفِ وجَنْبَتَاهُ بسُكُونِ النُّونِ ويُحرَّكُ : جنْبَاهُ وقال سيبويهِ : هُما الخَطَّانِ اللذانِ اكْتَنَفَا جَنْبَيْ أَنْفِ الظَّبْيَةِ والجمْعُ : جَنَائِبُ
والمُجَنَّبةُ بفَتْح النونِ أَي مع ضَمِّ الميم على صِيغةِ اسم المفعول : المُقَدَّمةُ من الجيْشِ والمُجَنِّبَتَانِ بالكسر مِنَ الجيْشِ : المَيْمنَةُ والمَيْسَرةُ وفي حديث أَبي هُريرةَ : " أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بعَثَ خَالِدَ بنَ الولِيدِ يوْمَ الفَتْحِ علَى المُجَنِّبةِ اليُمْنَى والزُّبيْرَ علَى المُجَنِّبةِ اليُسْرَى واسْتَعْمَلَ أَبا عُبيْدةَ علَى البَياذِقَةِ وهُمُ الحُسَّرُ " . وعن ابن الأَعرابيّ : يقالُ : أَرْسَلُوا مُجَنِّبتَيْنِ أَي كتيبَتَيْنِ أَخَذَتَا ناحِيَتيِ الطريقِ وجَنْبَتَا الوادِي : ناحِيَتَاهُ وكَذَا جانِباه والمُجَنِّبَةُ اليُمْنَى هي مَيْمنَةُ العسْكَرِ والمُجنِّبَةُ اليُسْرَى هي المَيْسَرةُ وهُما مُجنِّبَتَانِ والنُّونُ مكْسُورةٌ وقيلَ هي الكَتِيبَةُ التي تأْخُذ إحْدَى نَاحِيَتَيِ الطَّرِيقِ قال : والأَوَّلُ أَصحُّ والحُسَّرُ : الرَّجَّالَةُ ومنه حديث " الباقِيَات الصَّالحَات هُنَّ مُقَدِّماتٌ وهُنَّ مُعقِّبَاتٌ وهُنَّ مُجَنِّبَاتٌ "
وجَنَبَهُ أَيِ الفَرسَ والأَسِيرَ يَجْنُبُه جَنَباً مُحرَّكَةً ومَجْنَباً مصْدَرٌ مِيمِيٌّ أَي قَادهُ إلَى جَنْبِهِ فهُو جَنِيبٌ ومجْنُوبٌ ومُجَنَّبٌ كمُعَظَّم قال الشاعر :
جُنُوحٌ تُبَارِيهَا ظِلاَلٌ كَأَنَّهَا ... مَعَ الرَّكْبِ حَفَّانُ النَّعَامِ المُجنَّبِ المُجَنَّبُ : المجْنُوبُ أَيِ المَقُودُ
وخَيْلٌ جَنَائِبُ وجَنَبٌ مُحرَّكَةً عن الفارسيِّ وقيل : مُجَنَّبةٌ شُدِّدَ لِلْكَثْرةِ
والجَنِيبةُ : الدَّابَّةُ تُقَادُ
وكُلُّ طَائِع مُنْقَادٍ : جَنِيبٌ
ومن المجَازِ : اتَّقِ اللهَ الَّذِي لاَ جَنِيبَةَ لهُ . أَي لاَ عَدِيلَ كَذَا في الأَساس ويقالُ : فُلاَنٌ تُقَادُ الجَنَائِبُ بيْنَ يدَيْهِ وهُو يَرْكَبُ نَجِيبَةً ويقُودُ جَنِيبَةً
وجَنَبَه إذا دَفَعَه وجانَبَه وكذا ضَرَبَه فَجَنَبَه أي كَسرَ جَنْبَهُ أَو أَصابَ جَنْبَهُ وجَنَبَه وجانَبَه : أَبْعدَهُ كأَنَّه جَعلَه في جانِبٍ أَوْ مشَى في جانِبٍ وجَنَبَه إذا اشْتَاقَ إليه
وجَنَبَ فُلانٌ في بنِي فلانٍ يَجْنُبُ جَنَابةً ويَجْنِبُ إذا نَزَلَ فيهم غَريباً
وهذا جُنَّابُكَ كَرُمَّانٍ أَي مُسايِرُكَ إلى جَنْبِكَ . وجَنِيبَتَا البعشيرِ : ما حُمِلَ على جَنْبَيْهِ
وجَنْبَتُه : طائفَةٌ من جَنْبِه
والجانِبُ والجُنُبُ بضَمَّتَيْنِ وقد يُفْرَدُ في الجميع ولا يُؤَنَّثُ وكذلك الأَجْنَبِيُّ والأَجْنَبُ هو الذي لا يَنْقَادُ وهو أَيضاً الغَرِيبُ يقال : رجُلٌ جانِبٌ وجُنُبٌ أَي غَرِيبٌ والجمْعُ أَجْنَابٌ وفي حديثِ مُجاهدٍ في تفسير السَّيَّارَة قال : " هُمْ أَجْنَابُ النَّاسِ " يعْنِي الغُرَباءَ جمْعُ جُنُبٍ وهو الغَرِيبُ وأَنشد ابنُ الأَعرابيّ في الأَجْنَب :
هَلْ في القَضِيَّةِ أَنْ إذا اسْتَغْنَيْتُمُ ... وأَمِنْتُمُ فَأَنَا البعِيدُ الأَجْنَبُ
وفي الحديث " الجانِبُ المُسْتَغْزِرُ يُثَابُ مِنْ هِبَتِهِ " أَي أَنَّ الغَرِيبَ الطَّالِبَ إذا أَهْدَى إلَيْكَ هَدِيَّةً لِيَطْلُبَ أَكْثَرَ منه فأَعْطِهِ في مُقَابَلَةِ هَدِيَّتِهِ والمُسْتَغْزِرُ : هو الذي يطْلُبُ أَكْثَرَ مِمَّا أَعْطَى ويقال : رجُلٌ أَجْنَبُ وأَجْنَبِيٌ وهو البعِيدُ منكَ في القَرابةِ وفي حديث الضَّحَّاكِ : " أَنَّه قَالَ لِجَارِيَةَ : هَلْ منْ مُغَرِّبَةِ خَبَرٍ ؟ قال علَى جانِبٍ الخَبَرُ " أَي على الغَرِيبِ القَادِمِ ويُجْمع جانِبٌ على جُنَّابٍ كرُمَّانٍ والاسْمُ الجَنْبَةُ أَي بسكون النون مع فتح الجِيم والجَنَابةُ أَي كسَحابة قال الشاعر :
إذَا ما رَأَوْنِي مُقْبِلاً عنْ جَنَابةٍ ... يقُولُونَ مَنْ هذَا وقَدْ عَرفُونِي ويقال : نِعْمَ القَوْمُ هُمْ لِجَارِ الجَنَابَةِ أَي لجَارِ الغُرْبةِ والجَنَابةُ : ضِدُّ القَرابة وقال عَلْقَمةُ بنُ عَبَدَةَ :
وفِي كُلِّ حَيٍّ قَدْ خَبَطْتُ بِنِعْمَةٍ ... فَحُقَّ لِشأْسٍ مِنْ نَدَاك ذَنُوبُ
فلاَ تَحْرِمَنِّي نائِلاً عنْ جَنابَةٍ ... فإنِّي امْرُؤٌ وَسْطَ القِبابِ غَرِيبُ عنْ جَنابةٍ أَي بُعْدٍ وغُرْبةٍ يُخاطِبُ به الحارِث بنَ جَبَلَةَ يمْدَحُه وكان قد أَسرَ أَخَاهُ شَأْساً فأَطْلَقَه مع جُمْلَةٍ من بني تَميمٍ وفي الأَساس : ولاَ تَحْرِمني عن جَنَابةٍ أَي من أَجْلِ بُعْدِ نَسبٍ وغُرْبةٍ أَي لا يصْدُر حِرْمانُكَ عنها كقوله : " وما فَعَلْتُه عنْ أَمْرِي " انتهى ثم قال : ومن المجازِ : وهُو أَجْنَبِيٌّ عن كَذَا أَي لا تَعَلُّقَ له به ولا معْرفَةَ انتهى . والمُجَانِبُ : المُساعِدُ قال الشاعر :
وإنِّي لِمَا قَدْ كانَ بيْنِي وبيْنَهَا ... لَمُوفٍ وإنْ شَطَّ المَزَارُ المُجانِبُ وجَنَّبهُ أَيِ الشيءَ وتَجَنَّبهُ واجْتَنَبه وجانَبَه وتَجَانَبَه كُلُّها بمعْنَى : بَعُدَ عنْهُ وجنَبْتُهُ الشيءَ . وجَنَّبهُ إيَّاهُ وجَنَبهُ كنَصَره يجْنُبُه وأَجْنَبَهُ أَي نَحَّاهُ عنه وقُرِىءَ " وأَجْنِبْني وبنِيَّ " بالقَطْع ويقال : جَنَبْتُه الشرَّ وأَجْنَبْتُه وجَنَّبْتُه بمعنىً واحدٍ قاله الفرَّاءُ والزَّجّاج
ورجُلٌ جَنِبٌ ككَتِفٍ : يَتضجَنَّبُ قارِعةَ الطَّرِيقِ مخَافَةَ طُرُوقِ الأَضْيَافِ ورجُلٌ ذُو جَنْبةٍ الجَنْبَةُ : الاعتزال عن الناس أَي ذو اعْتِزَال عن الناسِ مُتَجنِّبٌ لهم والجَنْبةُ أَيضاً : النَّاحِيةُ يقال : قَعَدَ فلانٌ جَنْبةً أَي ناحِيةً واعْتَزَلَ الناسَ ونَزَلَ فُلانٌ جضنْبةً : ناحِيةً وفي حديث عُمر رضي الله عنه : " علَيْكُمْ بالجَنْبة فإنَّهَا عَفَافٌ " قال الهَرَوِيُّ : يقول : اجْتَنِبُوا النِّساءَ والجُلُوسَ إلَيْهِنَّ ولا تقْرَبُوا ناحِيَتَهُنَّ وتَقُولُ فُلانٌ لاَ يَطُورُ بِجَنْبَتِنَا قال ابنُ بَرّيّ : هكذا قال أَبو عبيدةَ بتحْرِيكِ النُّونِ قال : وكذا رَوَوْهُ في الحديثِ : " وعلَى جَنَبَتَيِ الصِّراطِ أَبْوابٌ مُفَتَّحَةٌ " وقال عُثْمَانُ بنُ جِنِّي : قَدْ غَرِيَ النَّاسُ بقولهم : أَنَا في ذَراكَ وجَنَبَتِك بفتح النون قال : والصوابُ إسْكانُ النون واستشهد على ذلك بقول أَبِي صَعْتَرةَ البَوْلاَنِيِّ :
" فَمَا نُطْفَةٌ مِنْ حَبِّ مُزْنٍ تَقَاذَفَتْبِهِ جَنْبَتَا الجُودِيِّ والَّليْلُ دامِسُ
بِأَطْيَبَ مِنْ فِيهَا وما ذُقْتُ طَعْمَهُ ... ولكِنَّنِي فِيما تَرَى العيْنُ فَارِسُ أَي مُتَفَرِّسٌ ومعْنَاهُ : اسْتَدْلَلْتُ بِرِقَّتِهِ وصَفَائِهِ علَى عُذُوبتِه وبَرْدِهِ . وتقولُ : مَرُّوا يَسِيرُونَ جَنضابَيْهِ وجَنَابَتَيْه وجَنْبَتَيْهِ أَي ناحِيَتَيْهِ كذا في لسانِ العرب
والجَنْبَةُ : جِلْدٌ كذا في النسخِ كُلِّها وفي لسان العرب : جِلْدةٌ لِلْبعِيرِ أَي من جَنْبِهِ يُعْملُ منها عُلْبَةٌ وهِي فَوْقَ المِعْلَقِ مِنَ العِلاَبِ ودون الحَوْأَبَةِ يقال : أَعْطنِي جَنْبةً اتَّخِذْ منها عُلْبَةً وفي التهذيب : أَعْطِنِي جَنْبةً فَيُعْطِيهِ جِلْداً فَيتَّخِذُه عُلْبةً
والجَنْبةُ أَيضاً : البُعْدُ في القَرابةِ كالجَنَابةِ
والجَنْبَةُ : عامَّةُ الشجَرِ التي تَتَرَبَّلُ في زَمَانِ الصَّيْفِ وقال الأَزهريُّ : الجَنْبةُ : اسمٌ لنُبثوتٍ كثيرةٍ وهي كلّها عُرْوَة سُمِّيَتْ جَنْبةً لأَنها صَغُرتْ عن الشجَر الكبار وارتفعتْ عن التي لا أُرُومةَ لها في الأَرض فمن الجَنْبةِ النَّصِيُّ والصِّلِّيَانث والحَمَاطُ والمَكْرُ والجَدْرُ والدَّهْمَاءُ صَغُرتْ عن الشجر ونَبُلَتْ عن البُقُولِ . قال : وهذا كله مسموعٌ من العرب وفي حديث الحَجّاج : " أَكَلَ ما أَشْرَفَ من الجَنْبةِ " هي رَطْبُ الصِّلِّيَانِ من النَّباتِ وقيل : هو ما فَوْقَ البَقْلِ ودونَ الشجرِ وقيل : هو كلّ نَبْتٍ يُورِقُ في الصَّيْفِ من غيرِ مَطَرٍ أَو هي ما كان بيْنَ البَقْلِ والشَّجرِ وهُمَا مما يَبْقَى أَصْلُه في الشِّتَاءِ ويَبِيد فَرْعُه قاله أَبو حنيفةَ . ويقالُ : مُطِرْنَا مَطَراً كَثُرَتْ منه الجَنْبَةُ وفي نُسْخَةٍ : نَبَتَتْ عنه الجَنْبَةُ
والجانِبُ : المُجْتَنَبُ بصيغة المفعول المحْقُورُ وفي بعض النسخ المهقور
والجانِبُ : فَرسٌ بعِيدُ ما بيْنَ الرِّجْلَْنِ من غَيْرِ فَحَجٍ وهو مَدْحٌ وسيأْتي في التَّجْنِيبِ وهذا الذي ذَكره المؤلّف إنما هو تعريف المُجنَّبِ كمُعظّم ومقتضى العطف يُنافِي ذلك
والجَنَابةُ : المَنِيُّ وفي التنزيل العزيز " وإنْ كُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا " وقَدْ أَجْنَبَ الرَّجُلُ وجَنِبَ بالكَسْرِ وجَنُبَ بالضَّمِّ وأُجْنِبَ مبنيًّا للمفعول واسْتَجْنَبَ وجَنَبَ كنَصَر وتَجَنَّبَ الأَخِيرانِ من لسان العرب قال ابنُ بَرِّيّ في أَمالِيه على قوله : جَنُبَ بالضم قال : المعروفُ عند أَهلِ اللغة أَجْنَبَ وجَنِبَ بكسر النون وأَجْنَبَ أَكْثَرُ من جَنِبَ ومنه قولُ ابن عباسٍ " الإِنْسانُ لاَ يُجْنِبُ والثَّوْبُ لاَ يُجْنِبُ والماءُ لاَ يُجْنِبُ والأَرْضُ لا تُجْنِبُ " وقد فسَّر ذلكَ الفقهاءُ وقالوا : أَي لا يُجْنِبُ الإِنسانُ بمُماسَّةِ الجُنُبِ إيَّاهُ وكذلك الثوبُ إذا لَبِسه الجُنُبُ لم ينْجُسْ وكذلك الأَرضُ إذا أَفْضَى إليها الجُنُبُ لم تَنْجُسْ وكذلك الماءُ إذا غَمَسض الجُنُبُ فيه يدَه لم ينْجُسْ يقول : إنَّ هذه الأَشياءَ لا يصير شيءٌ منها جُنُباً يَحتاجُ إلى الغَسْلِ لِمُلاَمسة الجُنُبِ إيَّاهَا وهو أَي الرجلُ جُنُبٌ بضمتين من الجَنَابةِ وفي الحديث " لاَ تَدْخُلُ الملاَئِكَةُ بيْتاً فيه جُنُبٌ " قال ابنُ الأَثير : الجُنُبُ : الذي يَجِبُ عليه الغُسْلُ بالجِماع وخُرُوجِ المَنِيِّ وأَجْنَب يُجْنِبُ إجْنَاباً والاسْمُ الجَنَابةُ وهي في الأَصْلِ : البُعْدُ وأراد بالجُنُبِ في هذا الحديث الذي يَتْرُكُ الاغتسالَ من الجَنَابةِ عادةً فيكونُ أَكْثَرَ أَوْقَاتِهِ جُنُباً وهذا يدُلُّ على قِلَّةِ دِينِه وخُبْثِ باطِنِه وقيلَ : أراد بالملائكة ها هنا غَيْرَ الحفَظَةِ وقيل : أرادَ لا تَحْضُرُه الملائكةُ بِخَيْرٍ وقد جاءَ في بعضِ الروايات كذلك يسْتَوِي للواحِدِ والاثْنَيْنِ والجمِيع والمؤنثِ فيقال : هذا جُنُبٌ وهذَانِ جُنُبٌ وهؤلاء جُنُبٌ وهذه جُنُبٌ كما يقال : رجُلٌ رِضاً وقَوْمٌ رِضاً وإنّما هو على تَأْوِيلِ ذَوِي جُنُبٍ . كذا في لسان العرب فالمَصْدرُ يقُومُ مَقَامَ ما أُضِيفَ إليه ومن العرب منْ يُثَنِّى ويجْمعُ ويجْعلُ المصْدرَ بمنزِلَة اسمِ الفاعلِ وإليه أَشار المؤلف بقوله : أَو يُقالُ جُنُبانِ في المُثَنَّى وأَجْنَابٌ وجُنُبُونَ وجُنُباتٌ في المجْمُوع - وحكى الجوهريّ : أَجْنَبَ وجَنُبَ بالضم - قال سيبويهِ : كُسِّرَ على أفْعَالٍ كما كُسِّرَ بَطَلٌ عليه حينَ قالوا أَبْطَالٌ كما اتَّفَقا في الاسم عليه يعني نحو جَبلٍ وأَجْبال وطُنُب وأَطْنَابٍ ولا تَقُلْ جُنُبَةٌ في المؤنثِ لأَنه لم يُسْمَعْ عنهم
والجَنَابُ بالفتح كالجانِب : الفِنَاءُ بالكسر فِنَاءُ الدَّارِ : والرَّحْلُ يقال : فُلاَنٌ رَحْبُ الجَنَابِ أَيِ الرَّحْلِ : والنَّاحِيَةُ وما قَرُبَ من مَحَلَّةِ القَوْمِ والجمع : أَجْنِبَةٌ وفي حديثِ رُقَيْقَةَ " اسْتَكَفُّوا جَنَابَيْهِ " أَي حَوالَيْهِ تَثْنِيَةُ جَنَابٍ وهي النَّاحِيَةُ وفي حديث الشَّعْبِيّ " أَجْدَبَ بِنَا الجَنَابُ " . والجَنَابُ : جَبَلٌ على مَرْحَلَةٍ من الطَّائِفِ يقال له : جَنَابُ الحِنْطَةِ وعًَلَمٌ وأَبُو عبْدِ اللهِ مُحَمَّدُ بنُ عَلِيِّ بنِ عِمْرَانَ الجَنَابِيُّ مُحَدِّثٌ روى عنه أَبُو سَعْدِ بنُ عَبْدويه شيخُ الحافظِ عبدِ الغَنِيِّ وضَبَطَه الأَمِيرُ بالتَّثْقِيلِ ويقال : أَخْصَبَ جَنَابُ القَوْمِ بفتح الجيم أَي ما حَوْلَهُم وفلانٌ خَصِيبُ الجَنَابِ وجَدِيبُ الجَنَابِ وهو مجاز وفي الأَساس : وأَنَا في جَنَابِ زَيْدٍ أَي فِنَائِه ومَحَلَّتِه ومَشَوْا جَانِبَيْهِ وجَنَابَيْهِ وجَنَابَتَيْه وجَنْبَتَيْهِ انتهى يوقال كُنَّا عنهم جَنَابِينَ وجَنَاباً أَي مُتَنَحِّينَ
والجَنَابُ : ع هو جَنَابُ الهَضْبِ الذي جاءَ ذِكْره في الحديث
والجُنَابُ بالضَّمِّ : ذَاتث الجَنْبِ أَيّ الشِّقَّيْنِ كَانَ عن الهَجَرِيّ وزَعَم أَنه إذا كان في الشِّقِّ الأَيْسَرِ أذْهَبَ صَاحِبَهُ قال :
مَرِيضٌ لاَ يَصِحُّ وَلاَ يُبَالِي ... كأَنَّ بِشِقِّهِ وَجَعَ الجُنَابِ وجُنِبَ بالضم : أَصضابَه ذَاتُ الجَنْبِ والمَجْنُوبُ : الذي به ذَاتُ الجَنْبِ تقول منه : رَجُلٌ مَجْنُوبٌ وهي قَرْحَةٌ تُصِيبُ الإِنْسَانَ دَاخِلَ جَنْبِه وهي عِلَّةٌ صَعْبَةٌ تَأْخُذُ في الجَنْبِ وقال ابن شُميل : ذَاتُ الجَنْبِ هي الدُّبَيْلَةُ وهي قَرْحَةٌ تَنْقُبُ البَطْنَ وإنما كَنَوْا عنها فقالوا : ذَات الجَنْبِ وفي الحديث " المَجْنُوبُ في سَبِيلِ اللهِ شَهِيدٌ " ويقال أَراد به : الذي يَشتَكي جَنْبَه مطلَقاً . وفي حديث الشُّهَدَاءِ " ذَاتُ الجَنْبِ شَهَادَةٌ " وفي حديثٍ آخَرَ " ذُو الجَنْبِ شَهِيدٌ " هو الدُّبَيْلَةُ والدُّمَّلُ الذي يَظْهَرُ في باطنِ الجَنْبِ ويَنْفَجِرُ إلى دَاخِلٍ وقَلَّمَا يَسْلَمُ صاحِبُهَا وذُو الجَنْبِ : الذي يَشْتَكِي جَنْبَه بسَبَبِ الدُّبَيْلَةِ إلا أَن ذُو للمذكر وذات للمؤنث وصارتْ ذَاتُ الجَنْبِ عَلَماً لها وإن كانت في الأَصْلِ صِفَةً مضافةً كذا في لسان العرب . وفي الأَساس : ذَاتُ الجَنْبِ : دَاءُ الصَّنَادِيدِ . والجِنَابُ بالكسر يقال فَرَسٌ طَوْعُ الجِنَابِ وطَوْعُ الجَنَبِ إذا كان سَلِسَ القِيَادِ أَي إذا جُنِبَ كان سضهْلاً مُنْقَاداً وقولُ مَرْوَانَ بنِ الحَكَم : لا يكون هذا جَنَباً لِمَنْ بَعْدَنَا لم يُفسرْه ثعلب قال : وأُرَاهُ من هذا وهو اسمٌ للجَمْع وقوله :
جُنُوحٌ تُبَارِيهَا ظِلالٌ كَأّنَّهَا ... مَعَ الرَّكْبِ حَفَّانُ النَّعَامِ المجَنَّبِ المُجَنَّبُ : المَجْنُوبُ أَي المَقُودُ ويقال : جُنِبَ فلانٌ وذلك إذا ما جُنِبَ إلى دَابَّةٍ . وفي الأَساس : ويقال لَجَّ زَيْدٌ في جِنَابٍ قَبِيح بالكَسْر أَي في مُجَانَبَةِ أَهْلِهِ
والجِنَابُ بكَسْرِ الجِيم : أَرْضٌ مَعْرُوفَةٌ بنَجْدس وفي حديث ذي المِعشار " وأَهْلُ جِنَابِ الهَضْبِ " هو بالكَسْرِ : اسمُ موضع كذا في لسان العرب
والجَنَابَة كسَحَابة كالجَنِيبَة : العَلِيقَةُ وهي النَّاقَةُ التي تُعْطِيهَا أَنْتَ القَوْمَ يَمْتَارُونَ عليها زادَ في المحكم مَعَ دَرَاهِمَ لِيُمِيرُوكَ عَلَيْهَا قال الحَسَنُ بنُ مُزَرِّدٍ :
" قَالَتْ لَهُ مَائِلَةُ الذَّوَائِبِ
" كَيْفَ أَخِي فِي العُقَبِ النَّوَائِبِ
" أَخوكَ ذُو شِقٍّ على الركائبِ
" رِخْوُ الحِبَالِ مَائِلُ الحَقَائِبِ
" رِكَابُهُ في الحَيِّ كالجَنَائِبِ يَعْنِي أَنَّهَا ضَائِعَةٌ كالجَنَائِبِ التي ليس لها رَبٌّ يَفْتَقِدُهَا تقول : إنَّ أَخَاكَ ليْسَ بمُصْلِح لِمَالِهِ فمَالُه كمَالٍ غَابَ عنه رَبُّه وسَلَّمُه لِمَنْ يَعْبَث فيه ورِكَابُه التي هو مَعَهَا كأَنَّها جَنَائِبُ في الضُّرِّ وسُوءِ الحَالِ
والجَنِيبَةُ أَيضاً : صُوفُ الثَّنِيِّ عن كُراع قال ابنُ سِيدَه : والذي حكاه يعقوبُ وغيرُه من أَهل اللغة : الخَبيبةُ : صُوفُ الثَّنِيِّ مثل الجِنيبةِ فثبتَ بهذا أَنهما لُغَتَانِ صحِيحتَانِ وقد تأْتي الإِشارة إليه هناكَ والعَقِيقَة : صُوفُ الجَذَع . والجَنِيبةُ منَ الصُّوفِ : أَفْضَلُ من العَقِيقَةِ وأَنْقَى وأَكْثَرُ
والَمِجْنَبُ كمِنْبَرٍ ومَقْعَدٍ حكى الوَجهينِ الفارسيُّ وهو الشيءُ الكثيرُ من الخَيْرِ والشَّرِّ وفي الصحاح : الشيءُ الكثيرُ يقال : إنَّ عِنْدنَا لخَيْراً مَجْنَباً وشرًّا مَجْنبَاً أَي كثيراً وخصَّ أَبو عبيدةَ به الكَثِيرَ منَ الخَيْرِ قال الفارسيُّ : وهُو مِمَّا وَصفُوا به فقالُوا خَيْرٌ مَجْنَبٌ : كثير وأَنشد شَمِرٌ لكُثَيِّر :
وإذْ لاَ تَرَى في النَّاسِ شيئاً يَفُوقُهَا ... وفِيهِنَّ حُسْنٌ لَوْ تَأَمَّلتَ مَجْنَبُ قال شَمِرٌ : ويقال في الشَّرِّ إذا كَثُر . وطَعامٌ مَجْنَبٌ : كَثِيرٌ
والمِجْنَبُ بالكسر كمِنْبرٍ : السِّتْرُ وقد جَنَبَ البيْتَ إذا ستَرهُ بالمِجْنَبِ والمِجْنَبُ : شيْءٌ مِثْلُ البابِ يقومُ عليه مُشْتَارُ العَسلِ قال ساعدةُ بنُ جُؤَيَّةَ :
صَبَّ الَّلهِيفُ لها السُّبُوبَ بِطَغْيَةٍ ... تُنْبِي العُقَابَ كَمَا يُلَطُّ المِجْنَبُ عَنَى بالَّلهِيفِ : المُشْتارَ وسُبُوبُه : حِبالُهُ التي يتَدَلَّى بها إلى العَسلِ والطَّغْيَةُ : الصَّفَاةُ المَلْساءُ
والمِجْنَبُ : أَقْصى أَرْضِ العَجم إلى أَرضِ العَربِ وأَدْنَى أَرضِ العربِ إلى أَرض العجم قال الكُميت :
وشَجْوٍ لِنَفْسِيَ لَمْ أَنْسَهُ ... بِمُعْتَرَكِ الطَّفِّ والمِجْنَبِ والمِجْنَبُ : التُّرْسُ لأَنه يَجْنُبُ صاحِبَه أَي يَقِيهِ ما يَكْرَهُ كأَنه آلةٌ لذلك كذا في الأَساس وتُضَمُّ مِيمُه والمِجْنَبُ بالكسر شَبَحٌ كالمُشْطِ إلاَّ أَنَّه بلا أَسْنَانٍ وطَرَفُه الأَسفلُ مُرْهَفٌ يُرْفَعُ به التُّرابُ على الأَعْضَادِ والفِلْجَانِ وقد جَنَبَ الأَرضَ بالمِجْنَبِ
والجَنَبُ مُحَرَّكَةً مَصْدَرُ جَنِبِ البعِيرُ بالكسر يَجْنَبُ جَنَباً وهو شِبْهُ الظَّلَعِ وليس بظَلَعٍ . والجَنَبُ أَيضاً : أَن يَشْتَدَّ العَطَشُ أَي يعْطَشَ عطَشاً شديداً حتى تَلْزَقَ الرِّئَةُ بالجَنْبِ أَي من شِدَّةِ العطَشِ قال ابن السكّيت : وقالت الأَعرابُ : هو أَنْ يلْتَوِيَ من شِدَّةِ العطَشِ قال ذو الرّمّة يصف حِماراً :
وَثْبَ المُسَحَّجِ مِنْ عانَاتِ مَعْقُلَةٍ ... كَأَنَّهُ مُسْتَبَانُ الشَّكِّ أَوْ جَنِبُ والمُسَحَّجُ : حِمارُ الوَحْشِ والهَاءُ في " كأَنه " تعودُ على حمارِ وَحْشٍ تقَدَّم ذِكْرُه يقول : كأَنه من نَشَاطِه ظَالِعٌ أَو جَنِبٌ فهو يمْششي في شِقٍّ وذلك من النَّشَاطِ يُشَبِّه ناقَتَه أَو جَملَه بهذا الحِمارِ وقال أَيضاً :
هاجَتْ به جُوَّعٌ غُضْفٌ مُخَصَّرةٌ ... شضوازِبٌ لاَحَهَا التَّقْرِيبُ والجَنَبُ ويقال : حِمارٌ جَنِبٌ . وجَنِبَ البعِيرُ : أَصابهُ وَجَعٌ في الجَنْبِ من شِدَّةِ العطَشِ والجَنَبُ : القَصِيرُ وبه فُسِّر بيتُ أَبِي العِيالِ :
فَتًى ما غَادرَ الأَقْوَا ... مُ لا نِكْسٌ وَلاَ جَنَبُ وفي نسخةٍ الفَصِيلُ بَدَلَ القَصِيرِ وهو خطأٌ وفي لسان العرب : والجَنِبُ أَي ككَتِفٍ : الذِّئْبُ لتَظَالُعِه كَيْداً ومَكْراً مِنْ ذلك
والجَأْنَبُ بالهَمْزِ : القَصِيرُ الجَافِي الخِلْقَةِ وخَلْقٌ جَأْنَبٌ إذا كان قَبِيحاً كَزًّا
والجَنَبُ بالتَّحْرِيكِ الذي نُهِيَ عنه في حديث الزَّكَاةِ والسِّبَاقِ وهو أَن يَجْنُبَ فَرَساً عُرْياً في الرِّهَانِ إلى فَرَسِه الذي يُسَابِقُ عليه في السِّبَاقِ فإذا فَتَرَ المَرْكُوبُ أَي ضَعُفَ تَحَوَّلَ وانْتَقَلَ إلى الفَرَسِ المَجْنُوبِ أَي المَقُودِ وذلك إذا خَافَ أَن يُسْبَقَ على الأَوّلِ . والجَنَبُ المَنْهِيّ عنه في الزَّكَاةِ : أَن يَنْزِلَ العامِلُ بأَقْصَى مَواضعِ الصَّدَقَةِ ثم يأْمُرَ بالأَموالِ أَنْ تُجْنَبَ إليه وقد مرَّ بَيانُ ذلك في ج ل ب وقِيلَ : هو أَنْ يَجْنُبَ ربُّ المالِ بمالِه أَي يُبْعِدَهُ عن موْضِعِه حتى يَحْتَاج العاملُ إلى الإِبْعَادِ في اتِّبَاعِه وطَلَبِه
والجَنُوبُ كصَبُورٍ : رِيحٌ تُخَالِفُ وفي لَفْظِ الصحاح : تُقابِلُ الشَّمَالَ تأْتِي عن يمِينِ القِبْلَةِ وقال ثعلب : الجَنُوبُ من الرِّياح : ما اسْتَقْبلَكَ عن شِمَالِكَ إذا وقَفْتَ في القِبْلَةِ وقال ابن الأَعرابيّ : الجَنُوبُ مَهَبُّها من مَطْلَعِ سُهَيْلٍ إلى مَطْلع الثُّرَيَّا وعن الأَصمعيّ : الجَنُوبُ : ما بين مَطْلَع سُهَيْلٍ إلى مَطلعِ الشَّمْسِ في الشِّتَاءِ وقال عُمَارةُ : مَهبّ الجَنُوبِ ما بين مَطْلَع سُهَيلٍ إلى مَغْرِبه وقال الأَصمعيّ : إذا جاءَتِ الجَنوبُ جاءَ معها خَيْرٌ وتَلْقِيحٌ وإذا جاءَت الشَّمَالُ نَشَّفَتْ وتقول العربُ للاثْنَيْنِ إذا كانا مُتَصَافِيَيْنِ : رِيحُهُمَا جَنُوبٌ وإذا تَفَرَّقَا قِيلَ : شَمَلَتْ رِيحُهُمَا ولذلك قال الشاعر :
لَعَمْرِي لَئِنْ رِيحُ المَوَدَّةِ أَصْبحَتْ ... شَمَالاً لَقَدْ بُدِّلْتُ وَهْيَ جَنُوبُ وقولُ أَبِي وَجْزَةَ :
مَجْنُوبةُ الأُنْسِ مَشْمُولٌ مَواعِدُهَا ... مِنَ الهِجَانِ ذَواتِ الشَّطْبِ والقَصَبِ قال ابن الأَعرابيّ : يُرِيدُ أَنها تَذْهَبُ مَوَاعِدُها مع الجَنُوبِ ويذْهبُ أُنْسُهَا مع الشَّمَالِ وفي التهذيب : الجَنُوبُ مِنَ الرياحِ : حارَّةٌ وهي تَهُبُّ في كلّ وَقْتٍ ومَهبُّها ما بيْنَ مَهَبَّيِ الصَّبا والدَّبُورِ ممّايَلِي مَطلَع سُهيلٍ وحكي الجوهريُّ عن بعض العرب أَنه قال : الجَنُوبُ جارَّةٌ في كلّ مَوضع إلاّ بنَجْدٍ فإنها باردةٌ وبيْتُ كُثَيِّرِ عزَّةَ حُجَّةٌ له :
جَنُوبٌ تُسَامِي أَوْجُهَ القَوْمِ مَسُّهَا ... لَذِيذٌ ومَسْراهَا من الأَرضِ طَيِّبُ وهي تكون اسْماً وصِفَةً عند سيبويه وأَنشد :
رِيحُ الجَنُوبِ مع الشَّمَالِ وتَارةً ... رِهَمُ الرَّبِيعِ وصَائِبُ التَّهْتَانِ وهَبَّتْ جَنُوباً دلِيلٌ على الصِّفَةِ عند أَبِي عُثْمَانَ قال الفارسيّ ليس بدليلٍ أَلاَ تَرى إلى قول سيبويه إنه قد يكون حالاً ما لا يكُونُ صِفةً كالقَفيِزِ والدِّرْهم
ج جنَائِبُ زاد في التهذيب : وأَجْنُبٌ وقد جَنَبَتِ الرِّيحُ تَجْنُبُ جُنُوباً وأَجْنَبَتْ أَيْضاً أَي هَبَّتْ جَنُوباً وجُنِبُوا بالضَّمِّ أَي أَصْابتْهُمُ الجَنُوبُ فَهُمْ مجْنُوبُونَ وجُنِبَ القَوْمُ أَي أَصابتهمُ الجَنُوبُ أَي في أَمْوالِهِم قال ساعدةث بن جُؤَيَّةَ :
سَادٍ تَجَرَّمَ في البَضِيعِ ثَمَانِياً ... يُلْوِي بِعَيْقَاتِ البِحارِ ويُجْنَبُ أَي أَصابتْه الجَنُوبُ كذا في لسان العرب وكذلك القولُ في الصَّبَا والدَّبُورِ والشَّمَالِ وجَنِبَتِ الرِّيحُ بالكسر إذا تَحوَّلَتْ جَنُوباً وأَجْنَبُوا إذا دخَلُوا فِيهَا أَي ريحِ الجنُوبِ
وجَنَبَ إلَيْهِ أَي إلى لِقَائِه كنَصَر وسمِع كذا في النسخة وفي أُخرى كسمِع ونَصَر : قَلِقَ الكَسْرُ عن ثعلب والفَتْحُ عن ابن الأَعرابيّ تقولُ جَنِبْتُ إلى لِقَائِكَ وغَرِضْتُ إلى لِقَائِكَ جَنَباً وغَرَضاً أَي قَلِقْتُ لِشِدَّةِ الشَّوْقِ إليكَ
والجَنْبُ : النَّاحِيةُ وأَنشد الأَخفش :
" النَّاسُ جَنْبٌ والأَمِيرُ جَنْبُ كأَنَّهُ عَدلَه بجميع الناسِ والجَنْبُ أَيضاً : مُعْظَمُ الشيءِ وأَكْثَرُه ومنه قولُهم : هذا قَلِيلٌ في جَنْبِ مَودَّتِكَ وفي لسان العرب : الجَنْبُ : القِطْعةُ من الشيْءِ يكون مُعْظَمَه أَو كثيراً منه
وجَنْبٌ بلاَ لاَم : بَطْنٌ من العرب وقيل : حَيٌّ منَ اليمَنِ أَو هو لَقَبٌ لهم لاَ أَبٌ وهم : عبْدُ اللهِ وأَنَسُ اللهِ وزَيْدُ اللهِ وأَوْسُ اللهِ وجُعْفِيٌّ والحَكَمُ وجِرْوَةُ بَنُو سَعْدِ العَشِيرَةِ بنِ مَذْحِجٍ سُمُّوا جَنْباً لأَنَّهُم جَانَبُوا بَنِي عَمِّهِمْ صُدَاءَ ويَزِيدَ ابْنَيْ سَعْدِ العَشِيرَة من مَذْحِجٍ قاله الدَّارَقُطْنِي ونقله السُّهَيْلِيُّ في الروض قال : وذَكرَ في موضعٍ آخَرَ خِلافاً في أَسمائهم وذكر منهم بَنِي غِلِيٍّ بالغين وليس في العرب غِلِيٌّ غيره قال مهلهل :
زَوَّجَهَا فَقْدُهَا الأَرَاقِمَ في ... جَنْبٍ وكانَ الحِبَاءُ مِنْ أَدَمِ وجَنْبُ بنُ عبدِ الله مُحَدِّثٌ كُوفِيٌّ له رِوَاية
وجَنَّبَ تَجْنِيباً إذا لَمْ يُرْسِلِ الفَحْلَ في إبِله وغَنَمِه وجَنَّبَ القَوْمُ فهم مُجَنِّبُونَ إذا انْقَطَعَتْ أَلْبَانُهم أَو قَلَّتْ وقيلَ إذا لم يكن في إبلهم لَبَنٌ وجَنَّبَ الرجُلُ إذا لم يَكنْ في إبِله ولاَ غَنَمِه دَرٌّ وهو عَامُ تَجْنِيبٍ قال الجُمَيْحُ بنُ مُنْقِذٍ : يذكرُ أَمرأَتَه :
لَمَّا رَأَتْ إبِلي قَلَّتْ حَلُوبَتُهَا ... وكُلُّ عَامٍ عَلَيْهَا عامُ تَجْنِيبِ يقول : كلُّ عامٍ يَمرُّ بها فهو عامُ تَجْنِيبٍ وقال أَبو زيد : جَنَّبَتِ الإِبِلُ إذا لم تُنْتَجْ منها إلاّ النَّاقَةُ والنَّاقَتَانِ وجَنَّبَهَا هو بشَدِّ النُّونِ أَيضاً وفي حديث الحارث بنِ عَوْفٍ " إنَّ الإِبِلَ جَنَّبَتْ قِبَلَنَا العَامَ " أَي لم تَلْقَحْ فيكونَ لها أَلْبَانٌ
وجَنُوبُ : امْرَأَةٌ وهي أُخْتُ عَمْرٍو ذِي الكَلْبِ الشَّاعِرِ . قال القَتَّالُ الكِلاَبِيُّ :
أَبَاكِيَةٌ بَعْدِي جَنُوبُ صَبَابَةً ... عَلَيَّ وأُخْتَاهَا بِمَاءِ عُيُونِ وفي لسان العرب : وجَنبَت الدَّلْوُ تَجْنَبُ جَنَباً إذا انْقَطَعَتْ منها وَذَمَةٌ أَو وَذَمَتَانِ فمَالَتْ
والجَنَابَاءُ بالمَدِّ والجُنَابَى كسُمَانَى مُخَفَّفاً مَقْصُوراً هكذا في النسخة التي رَأَيْنضاهَا وفي لسان العرب بالضمّ وتشديد النون ويدلّ على ذلك أَنّ المؤلّف ضَبط سماني بالتشديد في س م ن فليكُنْ هذا الأَصحّ ثم إنّه في بعض النسخِ المَدُّ في الثاني وكذا في لسان العرب أيضاً والذي قيَّده الصاغانيُّ بالضمّ والتخفيف ككُسالَى وقال : لُعْبَةٌ لِلصِّبْيَانِ يَتَجَانَبُ الغُلاَمَانِ فيعْتَصِمُ كلُّ واحدٍ منَ الآخَرِ
والجَوَانِبُ : بِلاَدٌ نقله الصاغانيُّ
وجُنَّبٌ كقُبَّرٍ : نَاحِيَةٌ وَاسِعَةٌ بالبَصْرَةِ شَرْقِيَّ دِجْلَةَ ممايَلِي الفُرَاتَ
وجُنَبَةٌ كهُمَزَةٍ : ما يُجْتَنَبُ نقله الصاغانيُّ
وجَنَّابَةُ مُشَدَّدَةً : د أَي بَلَدٌ يُحَاذِي يُقَابِلُ خَارَكَ بساحلِ فارسَ مِنْهُ القَرَامِطَةُ الطائفةُ المشهورةُ كَبِيرهُم أَبُو سَعيدٍ الحَسَنُ بنُ بَهْرَامَ الجَنَّابِيّ قُتِلَ سنةَ إحدى وثلاثمائة ثم وَلِي الأَمرَ بعدَه ابنُه أَبو طاهرٍ سُلَيْمَانُ ومنهم : أَبو عليٍّ الحَسَنُ بنُ أَحمدَ بنِ أَبي سعيد المعروفُ بالأَعْصَمِ حاصَرَ مصرَ والشامَ تُوُفِّيَ بالرَّمْلَةِ سنة 366 جَرَت بينه وبين جَوْهرٍ القائِد حُروبٌ إلى أَن انْهَزَم القَرْمَطِيُّ بعَيْنِ الشَّمْسِ وقد استوفَى ذِكرَهم ابنُ الأَثير في الكامل وإليه نُسِبَ المحدّثُ أَبُو الحَسضنِ عليُّ بنُ عبدِ الواحدِ الجَنَّابِيُّ يَروِي عن أَبي عُمر الهَاشِمِيِّ وعنه أَبو العِزِّ القَلاَنِسِيُّ
ويُقَالُ سضحَابَةٌ مَجْنُوبَةٌ إذا هَبَّتْ بها الجَنُوبُ وهي الرِّيحُ المعروفة
والتَّجْنِيبُ : انْحِنَاءٌ وتَوْتِيرٌ في رِجْلِ الفَرَسِ وهو مُسْتَحَبٌّ قال أَبو دُوَادٍ :
" وَفِي اليَدَيْنِ إذَا مَا المَاءُ أَسْهَلَهَاثَنْيٌ قَلِيلٌ وفي الرِّجْلَيْنِ تَجْنِيبُ قال أَبو عبيدة : التَّجْنِيبُ أَن يَحْنِيَ يَدَيْهِ في الرَّفْعِ والوَضْعِ وقال الأَصمعيّ : التَّجْنِيبُ بالجِيمِ في الرِّجْلَيْنِ والتَحْنِيبُ بالحَاءِ في الصُّلْبِ واليَدَيْنِ
وجَنْبَةُ بنُ طارِقِ بنِ عَمْرِو بنِ حَوْطِ بنِ سَلْمَى ابنِ هَرْمِيّ بنِ رِيَاح مُؤَذِّنُ سَجَاحِ المُتَنَبِّئَةِ الكَذَابَةِ وعَبْدُ الوَهَّابِ بنُ جَنْبَةَ شَيْخُ أَبِي العَبَّاسِ المُبَرّدِ النَّحْوِيِّ
وفي الحديثِ " بعِ الجَمْعَ بالدَّرَاهِم ثُمَّ ابْتَعْ بالدَّرَاهمِ جَنِيباً " الجَنِيبُ كأَمِيرٍ تَمْرٌ جَيِّدٌ معروفٌ من أَنْوَاعِه والجَمْعُ : صُنُوفٌ من التَّمْرِ تُجْمَع وكانوا يَبِيعُونَ صَاعَيْنِ من التَّمْرِ بصاعٍ من الجَنِيبِ : فقال ذلك تَنْزِيهاً لهم عن الرِّبَا
وجَنْبَاءُ كصَحْرَاءَ : ع ببلاد بَنِي تَمِيمٍ نقله الصاغانيّ . قلتُ : وهو على لَيْلةٍ من الوَقْبَاءِ وآبَاءُ جَنَابٍ بالتخفيف التَّمِيمِيُّ والقَصَّابُ وابنُ أَبِي حَيَّةَ الأَوَّلُ : شيخٌ لِيَحْيَى القَطَّانِ والثاني . اسْمُه عَوْنُ بنُ ذَكْوَانَ والثالث اسمُه يَحْيَى وهو الكَلْبِيُّ رَوَى عن الضَّحَّاكِ بنِ مُزَاحِم وعنه سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وكذا جَنَابُ بنُ الحَسْحَاسِ روى عنه عبدُ اللهِ بنُ معاويةَ الجُمَحِيُّ وجَنَابُ بنُ نِسْطَاسٍ عن الأَعْمَشِ وابنُه محمدُ بنُ جَنَابٍ رَوَى عن أَبِيه وأَبُو هَانِىءٍ جَنَابُ بنُ مَرْثَدٍ الرُّعَيْنِيُّ تابِعِيٌّ مُخَضْرَمٌ وقيل : صَحَابِيٌّ وجَنَابُ بنُ إبْرَاهِيمَ عن ابن لَهِيعَةَ مُحَدِّثُونَ وجَنَابُ بنُ مَسْعُودٍ العُكْلِيُّ وجَنَابُ بنُ عَمْرٍو والصوابُ : بن أَبِي عَمْرٍو السَّكُونِيّ شاعِرَانِ والأَوّلُ فارِسٌ أَيضاً
وجَنَّابٌ بالتَّشْدِيدِ منه الوَلِيُّ المَشْهُورُ أَبُو الجَنَّابِ أَحمدُ بنُ عُمَرَ بنِ محمدِ بنِ عبد الله الصُّوفِيُّ الخِيَوَقِيُّ بالكَسْرِ الخُوَارَزْمِيُّ نَجْمُ الكُبَرَاءِ وفي نَفَحَات الأُنْس لعبد الرحمن الجَامِي أَنه نَجْمُ الدِّين الطَّامَّة الكُبْرَى وهذه الكُنْيَةُ كَناهَا له النبيّ صلى الله عليه وسلم في المَنَام من كِبَارِ الصُّوفِيَّةِ انْتَهَت إليه المَشْيَخَةُ بخُوَارَزْمَ وما يَلِيها سَمِعَ بالإِسْكَنْدَرِيَّة أَبَا طَاهِرٍ السِّلفِيَّ وبتَبْرِيزِ محمدَ بنَ أَسْعَدَ العطَاريّ وبأَصْبَهَانَ أَبَا المَكَارِمِ الَّلبَّانَ وأَبَا سَعِيدٍ الرارانيّ ومُحَمَّدَ بنَ أَبِي زَيْدٍ الكرانّي ومَسْعُودَ بنَ أَبِي مَنْصُورٍ الجَمَالِيَّ وأَبَا جَعْفَرٍ الصَّيْدَلانِيَّ وغَيْرَهُم حَدَّثَ بِخُوَارَزْمَ وسَمِعَ منه أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ العَزِيزِ بنُ هِلاَلٍ الأَنْدَلُسِيُّ وذَكَرَه ابنُ جَرادة في تارِيخ حَلَبَ وقال قَدِمَ حَلَبَ في اجْتِيَازِهِ من مِصْرَ قُتِلَ بِخُوَارَزْمَ سنة 618 على يَدِ التَّتَارِ شَهِيداً
وجُنَيْبٌ كزُبَيْرٍ : أَبُو جُمْعَةَ الأَنْصَارِيُّ منَ الصَّحَابَةِ أَو هُوَ بالبَاءِ وقد تَقَدَّم ذِكْرُه في ج ب ب
وأَبُو الجَنُوبِ اليَشْكُرِيُّ اسمُه عُقْبَةُ بنُ عَلْقَمَةَ رَوَى عن عَلِيٍّ وعنه أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ الغَزِّيُّ وجِنَابٌ بالكَسْرِ : مَوْضعٌ لِبَنِي فَزَارَةَ

##### Türkçe

**جنب**
**جَنَبَ - يَجْنُبُ - جَنْب - جُنُوب - في جَنْب - لـِ جَنْب - بـِ الجَنْب - جُنُب - جُنُباً - عن جُنُب - جَانِب - من جَانِب - بـِ جانِب - اجْتَنَبَ - يَجْتَنِبُ - جَنَّبَ - يُجَنِّبُ ، جُنِّبُ - يُجَنَّبُ - تَجَنَّبَ - يَتَجَنَّبُ**

**جَنَبَ - يَجْنُبُ** + bir varlık + bir varlığı + bir şeyi veya bir işi: onu uzaklaştırdı ve ondan yana itti: onu şeyin veya işin karşı tarafındaki yönün önünden itti; onu, ona yakın kalmakla birlikte, onun ucuna ve sağ yahut sol tarafına koydu.

**جَنَبَ - يَجْنُبُ** + bir varlık + bir varlığı + bir şeyi: onu uzaklaştırdı ve ondan yana itti: onu şeyin karşı tarafındaki yönün önünden itti; onu, ona yakın kalmakla birlikte, onun ucuna ve sağ yahut sol tarafına koydu.

**جَنَبَ - يَجْنُبُ** + bir varlık + bir varlığı + bir işi: onu işten yana uzaklaştırdı ve itti: onu işin yüzleşmesinden ve karşısına çıkmasından itti ve yana itti; bu, onun işe uğramamasının ve onun etkisinin ona erişmemesinin kinayesidir.

**جَنَبَ - يَجْنُبُ** + bir varlık + bir varlığı + bir işi yapmasını: onu işi yapmaktan yana uzaklaştırdı ve itti: onu fiilin güzergâhından itti ve yana itti; bu, onun işi yapmamasının ve onu yerine getirmemesinin kinayesidir.

﴿**واجنبني وبني أن نعبد الأصنام**﴾

**اجْنُبْ - اجْنُبْني**: bunun emir kipidir.

**جَنْب**: “**فـَعـْل**” vezninde: **جَنَبَ - يَجْنُبُ**’dan “mef‘ûl” mânasında fiil ismi: şeyden yana itilmiş ve yana konmuş olan: şeyin sağ yahut sol iki yönden birine doğru olan yarık yahut kısım.

**جُنُوب**: “**جَنْب**”in çoğulu.

**في جَنْب**: varlığın tarafında ve yan yarığında: bir uca isabet eden, varlığın özüne ve kalbine isabet etmeyen zayıf etki hakkında kinaye.

﴿**يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ**﴾

**لـِ جَنْب**: onun **جَنْب** yönüne: onun sol yahut sağ yarığı yönüne.

﴿**وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنْبِهِ أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا**﴾

**بـِ  الجَنْب**: şeyin sağ yahut sol yarığına veya kısmına bitişik olan.

﴿**وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ**﴾

**جُنُب**: “**فـُعـُل**” vezninde, **جَنَبَ - يَجْنُبُ**’dan “mef‘ûl” mânasında fiil ismi: yana konmuş ve yana itilmiş olan: bu, cima‘dan sonra temizliği bulunmadığı için namazdan yana uzaklaştırılmış olana dair kinayedir.

**جُنُباً**: “**جُنُب**”dan hâl: ve siz **مُجْنَبين** iken.

﴿**وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا**﴾: cima‘dan sonra temizliği bulunmadığı için namazdan yana uzaklaştırılmış olana dair kinaye: ve siz, namazdan men edilmiş mazur kimselersiniz.

﴿**وَإِنْ كُنْتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا**﴾

**عن جُنُب**: yana çekilme konumundan: doğrudan karşı karşıya yahut yüz yüze olmayan, yan bir konumdan.

﴿**وَقَالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّيهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ**﴾

**الجُنُب**: yan olan: meskende yana itilmiş olan: sağ ve sol iki uçtan birinin yönünden komşu olana dair kinaye.

﴿**وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ**﴾

**جَانِب**: **جَنَبَ - يَجْنُبُ**’dan müşebbehe sıfat olan ism-i fâil: şeyin sağ yahut sol ucu yönüne varmış ve yana çekilmiş olan varlık; ve ondan ism-i mekândır: varlığın sağ yahut sol iki yarığından birinin sağında veya solunda bulunan yer.

﴿**أفأمنتم أن يخسف بكم جانب البر**﴾: karanın uçtaki yan yarığı.

﴿**وواعدناكم جانب الطور الأيمن**﴾: Tur’un uçtaki sağ yan yarığı.

**من جَانِب**: sağ yahut sol uç iki yönden birine doğru bulunan yerden.

﴿**لا يسمعون إلى الملإ الأعلى ويقذفون من كل جانب**﴾

﴿**وناديناه من جانب الطور الأيمن**﴾

**بـِ جانِب**: şeyin sağ yahut sol uç iki yönden birine bitişik ve bağlı olarak bulunur.

﴿**وما كنت بجانب الطور إذ نادينا**﴾

**اجْتَنَبَ - يَجْتَنِبُ**: **جَنَبَ - يَجْنُبُ**’dan “**افتعل**” vezninde: öz irade ile bir şeyi **يَجْنُبُ** kılmaya çabalar: şeyi, sağ yahut sol iki yanından birinin yönünde vâki kıldı; bu, şeye yönelmemeye dair kinayedir.

﴿**فاجتنبوا الرجس من الأوثان واجتنبوا قول الزور**﴾

**جَنَّبَ - يُجَنِّبُ**: **جَنَبَ - يَجْنُبُ**’dan “**فـَعـَّلَ**” vezninde: onu, tekrar ve şiddet üzere, bir şeyi veya bir işi **يَجْنُبُ** kılar: onu, şeyin yahut işin sağ yahut sol yanlarından birinin yönünden şeyi korur hâle getirir; bu, onu şeye yönelmekten mümkün kılmamaya dair kinayedir.

**جُنِّبُ - يُجَنَّبُ**: **جَنَّبَ - يُجَنِّبُ**’ün meçhul bina edileni.

**تَجَنَّبَ - يَتَجَنَّبُ**: **جَنَبَ - يَجْنُبُ**’dan “**تـَفـَعـَّل**” vezninde: **جَنَبَ - يَجْنُبُ** fiilini öz olarak şiddet üzere yapar: şeyi, sağ yahut sol iki yanından birinin yönünde vâki kılmayı sürdürür; bu, öz irade ile şeye yönelmemeye dair kinayedir.

Ve lafız, “eşyanın konumunu yönlendirme; bunu, şeyin ortasının zıddı olarak, onun ucu, yanı ve kenarı üzerinde yapma” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**رَجَأَ - يَرْجَأُ، طَرَفَ - يَطْرِفُ، حَرَفَ - يَحْرِفُ، حَدَّ - يَحُدُّ، حَفَّ - يَحُفُّ، جَنَبَ - يَجْنُبُ**

**جَنَبَ - يَجْنُب - اجْنُبْ - اجنبني**
﴿**وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ(35)﴾** İbrahim

**جَنْب - جُنُوب - جنوبهم**
﴿**الذين يذكرون الله قياما وقعودا وعلى جنوبهم ويتفكرون في خلق السماوات والأرض ربنا ما خلقت هذا باطلا سبحانك فقنا عذاب النار(191)﴾** Âl-i İmrân
﴿**فإذا قضيتم الصلاة فاذكروا الله قياما وقعودا وعلى جنوبكم فإذا اطمأننتم فأقيموا الصلاة إن الصلاة كانت على المؤمنين كتابا موقوتا(103)﴾** Nisâ

﴿**تتجافى جنوبهم عن المضاجع يدعون ربهم خوفا وطمعا ومما رزقناهم ينفقون (16)﴾** Secde

﴿**يوم يحمى عليها في نار جهنم فتكوى بها جباههم وجنوبهم وظهورهم هذا ما كنزتم لأنفسكم فذوقوا ما كنتم تكنزون(35)﴾** Tevbe

﴿**وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذَلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ(36)﴾** Hac

**في جنب**
**في جنب الله** ﴿**أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَاحَسْرَتَا عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ وَإِنْ كُنْتُ لَمِنْ السَّاخِرِينَ(56)﴾** Zümer

**لِجَنْبِهِ**
﴿**وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ الضُّرُّ دَعَانَا لِجَنْبِهِ أَوْ قَاعِدًا أَوْ قَائِمًا فَلَمَّا كَشَفْنَا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ كَأَنْ لَمْ يَدْعُنَا إِلَى ضُرٍّ مَسَّهُ كَذَلِكَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ(12)﴾** Yûnus

**بالجنب**

**بالجنب** ﴿“Allah’a ibadet edin ve O’na hiçbir şeyi ortak koşmayın; ana-babaya iyilik (edin); **ذِي الْقُرْبَى**’ya, yetimlere, yoksullara; **الْجَارِ ذِي الْقُرْبَى**’ya, **الْجَارِ الْجُنُبِ**’e; **الصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ**’e; yol oğluna; ve sağ ellerinizin malik olduklarına (da). Şüphesiz Allah, kibirlenen, övünen kimseyi sevmez.”(36)﴾ Nisa

**جُنُباً**
﴿“Ey iman edenler! Sarhoş iken, ne söylediğinizi bilinceye kadar namaza yaklaşmayın; **جُنُبًا** iken de—yolcu olanlar müstesna—yıkanıncaya kadar (yaklaşmayın). Eğer hasta olur veya yolculuk üzerinde bulunur yahut sizden biri ayakyolundan gelir veya kadınlara dokunur da su bulamazsanız, temiz bir toprağa teyemmüm edin; yüzlerinizi ve ellerinizi onunla mesh edin. Şüphesiz Allah affedici, bağışlayıcıdır.”(43)﴾ Nisa ﴿“Ey iman edenler! Namaza kalktığınızda yüzlerinizi ve ellerinizi dirseklere kadar yıkayın; başlarınızı mesh edin; ayaklarınızı topuklara kadar (yıkayın). Eğer **جُنُبًا** iseniz, temizlenin. Eğer hasta olur veya yolculuk üzerinde bulunur yahut sizden biri ayakyolundan gelir veya kadınlara dokunur da su bulamazsanız, temiz bir toprağa teyemmüm edin; yüzlerinizi ve ellerinizi ondan mesh edin. Allah size bir güçlük kılmak istemez; fakat sizi temizlemek ister; ve üzerinizdeki nimetini tamamlamak ister; umulur ki şükredersiniz.”(6)﴾ Maide

**عن جنب**
﴿“Ve (Musa’nın annesi) kız kardeşine dedi ki: ‘Onu izle.’ Böylece o, onlar farkında değilken onu **عَنْ جُنُبٍ** gördü.”(11)﴾ Kasas

**الْجُنُبِ**
﴿“Allah’a ibadet edin ve O’na hiçbir şeyi ortak koşmayın; ana-babaya iyilik (edin); **ذِي الْقُرْبَى**’ya, yetimlere, yoksullara; **الْجَارِ ذِي الْقُرْبَى**’ya, **الْجَارِ الْجُنُبِ**’e; **الصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ**’e; yol oğluna; ve sağ ellerinizin malik olduklarına (da). Şüphesiz Allah, kibirlenen, övünen kimseyi sevmez.”(36)﴾ Nisa

جانب - من جانب - بجانب
﴿“Kara tarafının bir **جَانِب**’inde sizi yere batırmasından yahut üzerinize taş yağdıran (bir rüzgâr) göndermesinden emin mi oldunuz? Sonra kendinize bir vekil bulamazsınız.”(68)﴾ İsra
	﴿“Ve ona, Tur’un sağ **جَانِب**’inden nida ettik; ve onu gizli konuşan olarak yaklaştırdık.”(52)﴾ Meryem ﴿“Ve sen, nida ettiğimizde Tur’un **بِجَانِب**’inde değildin; fakat Rabbinden bir rahmet (olarak) (seni gönderdik) ki, senden önce kendilerine bir uyarıcı gelmemiş bir kavmi uyarasın; umulur ki hatırlarlar.”(46)﴾ Kasas
	﴿“Ve ona, Tur’un sağ **جَانِب**’inden nida ettik; ve onu gizli konuşan olarak yaklaştırdık.”(52)﴾ Meryem ﴿“Ey İsrailoğulları! Sizi düşmanınızdan kurtardık; ve size Tur’un sağ **جَانِب**’inde sözleştik; ve üzerinize kudret helvası ile bıldırcın indirdik.”(80)﴾ Taha
	﴿“Musa süreyi tamamlayınca ve ailesiyle yürüyünce, Tur’un **جَانِب**’inden bir ateş gördü. Ailesine dedi ki: ‘Durun; ben bir ateş gördüm; umulur ki size ondan bir haber getiririm yahut ateşten bir kor (getiririm); umulur ki ısınırsınız.’”(29)﴾ Kasas
	﴿“Ve sen, Musa’ya işi hükmettiğimizde batı **بِجَانِب**’inde değildin; ve sen şahitlerden değildin.”(44)﴾ Kasas ﴿“Ve sen, nida ettiğimizde Tur’un **بِجَانِب**’inde değildin; fakat Rabbinden bir rahmet (olarak) (seni gönderdik) ki, senden önce kendilerine bir uyarıcı gelmemiş bir kavmi uyarasın; umulur ki hatırlarlar.”(46)﴾ Kasas
	﴿“En yüce topluluğa kulak vermezler; ve her **جَانِب**’den atılırlar.”(8)﴾ Saffat
	﴿“İnsana nimet verdiğimizde yüz çevirir ve **بِجَانِبِهِ** ile uzaklaşır; ona kötülük dokunduğunda ise ümitsiz olur.”(83)﴾ İsra ﴿“İnsana nimet verdiğimizde yüz çevirir ve **بِجَانِبِهِ** ile uzaklaşır; ona kötülük dokunduğunda ise geniş (uzun) dua sahibi olur.”(51)﴾ Fussilet

اجتنب - يجتنب - اجتنبوا - فاجتنبوه
﴿“Ey iman edenler! Şarap, kumar, dikili taşlar ve fal okları ancak şeytanın işinden bir pisliktir; öyleyse ondan **فَاجْتَنِبُوهُ**; umulur ki kurtuluşa erersiniz.”(90)﴾ Maide ﴿“Bu böyledir; kim Allah’ın hürmetlerini yüceltirse, Rabbı katında o kendisi için daha hayırlıdır. Size, size okunan hariç, davarlar helal kılındı; öyleyse putlardan olan pislikten **فَاجْتَنِبُوا**; ve yalan sözden **وَاجْتَنِبُوا**.”(30)﴾ Hac
	﴿“Ey iman edenler! Zannın çoğundan **اجْتَنِبُوا**; çünkü zannın bir kısmı günahtır. Tecessüs etmeyin; bazınız bazınızı gıybet etmesin. Sizden biri ölü kardeşinin etini yemeyi sever mi? İşte ondan tiksindiniz. Allah’tan sakının; şüphesiz Allah tevbeyi çok kabul eden, merhamet edendir.”(12)﴾ Hucurat
	﴿“Andolsun, her ümmet içinde bir resul gönderdik: ‘Allah’a ibadet edin ve **اجْتَنِبُوا** **الطَّاغُوتَ**.’ Onlardan kimi Allah hidayet etti; onlardan kimi üzerine sapıklık hak oldu. Yeryüzünde yürüyün de yalanlayanların akıbeti nasıl oldu bakın.”(36)﴾ Nahl ﴿“Ve **اجْتَنَبُوا** **الطَّاغُوتَ**’u—ona ibadet etmeyi—ve Allah’a yöneldiler; onlar için müjde vardır; öyleyse kullarımı müjdele.”(17)﴾ Zümer
	﴿“Ve onlar ki günahın büyüklerinden ve fuhşiyatlardan **يَجْتَنِبُونَ**; ve öfkelendiklerinde onlar bağışlarlar.”(37)﴾ Şura ﴿“Onlar ki günahın büyüklerinden ve fuhşiyatlardan **يَجْتَنِبُونَ**—küçük sürçmeler hariç—; şüphesiz Rabbin geniş mağfiret sahibidir. Sizi yerden inşa ettiğinde ve siz annelerinizin karınlarında ceninler iken O sizi daha iyi bilendir; öyleyse nefislerinizi temize çıkarmayın; O, sakınanı daha iyi bilendir.”(32)﴾ Necm
	﴿“Eğer yasaklandığınız şeylerin büyüklerinden **تَجْتَنِبُوا**, sizin kötülüklerinizi örteriz ve sizi kerim bir girişe sokarız.”(31)﴾ Nisa

يُجَنّب - وسيجنبها
﴿“Ve ona, en takvalı olan **سَيُجَنَّبُهَا**.”(17)﴾ Leyl

يتجنب - يتجنبها
﴿“Ve ondan **يَتَجَنَّبُهَا** en bedbaht olan.”(11)﴾ A‘la

مختار الصحاح
● [جنب] ج ن ب: **الجَنْبُ** bilinen (şeydir). “Onun **جَنْب**’ine ve **جَانِب**’ine oturdu” anlamca (aynıdır). Ve **الجَنْبُ** ve **الجَانِبُ** ve **الجَنَبَةُ**: taraf. Ve **الصاحب بالجَنْبِ**: yolculukta senin arkadaşın. Ve **الجار الجُنب**: başka bir kavimden olan komşun. Ve **جانَبَهُ** ve **تَجَانَبَهُ** ve **اجْتنَبَهُ**: hepsi anlamca (aynıdır). Ve bir adam **أجنَبِيٌّ**; ve **أجْنَبَ** ve **جُنُبٌ** ve **جانِبٌ** anlamca (aynıdır). Ve “şey onu **جَنَبَهُ**” (fiili) **نصر** babındandır; ve “şey onu **جنَّبَهُ**” **تجنيباً** (olarak) anlamca: yani onu ondan uzaklaştırdı. Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿**واجنبني وبني أن نعبد الأصنام**﴾. Ve **الجَنَابُ** fetha ile: avlu ve kavmin yerleşiminden yakın olan (yer). Ve **الجَنِيبُ**: yabancı; ve babı **ظرف**’tır. Ve bir adam **جُنُبٌ**: **الجَنَابةِ**’den; tekili ve çoğulu ve müennesi (aynıdır). Ve bazen onun çoğulunda **أجْنَابٌ** ve **جُنُبُونَ** dediler. Ondan “**أجْنَبَ**” ve “**جَنُبَ**” da dersin; yine **ظرف** babındandır. Ve **الجَنُوبُ**: kuzeyin karşısındaki rüzgâr.

الراغب
جنب
- **الجنب**’in aslı: organ; ve onun çoğulu: **جنوب**. Yüce Allah dedi: ﴿**فتكوى بها جباههم وجنوبهم**﴾ [Tevbe/35]. (Yine) Teâlâ dedi: ﴿**تتجافى جنوبهم عن المضاجع**﴾ [Secde/16]. Ve Azîz ve Celîl dedi: ﴿**قياما وقعودا وعلى جنوبهم**﴾ [Âl-i İmrân/191].
Sonra, onların diğer organları bunun için ödünç almalarındaki âdetleri üzere, ona bitişik olan taraftan ödünç alınır; **اليمين** ve **الشمال** gibi; şairin sözü gibi:
- 100 - “Bir kere sağım tarafından ve önümden ***”
( Bu bir beytin ikinci yarısıdır; ve onun ilk yarısı:
“فلقد أراني للرماح دريئة”
ve o, Kutrî b. el-Fücâe’nindir; Muğnî’l-Lebîb s. 199; İbn Akîl şerhi 1/243; Hızânetü’l-Edeb 10/163)
Ve denildi: duvarın **جنب**’i ve **جنبه**’si. ﴿**والصاحب بالجنب**﴾ [Nisa/36], yani: yakın. Ve denildi: kadın hakkında kinaye (dir) (İbn Cerîr 5/81, Ali ve İbn Abbas’tan çıkarmıştır). Ve denildi: yolculukta refik hakkında (dır) (İbn Cerîr 5/81, Mücahid’den çıkarmıştır).
Teâlâ dedi: ﴿**يا حسرتى على ما فرطت في جنب الله**﴾ [Zümer/56], yani: O’nun, bize sınırını koyduğu, yalnızca O’nun emrinde.
Ve “iki **جنبيه**’si ve iki **جنبتيه**’si yürüdü”; ve “iki **جنابيه**’si ve iki **جنابتيه**’si”; ve “onu **جنبته**”: onun **جنب**’ine isabet ettim; “onu **كبدته** ve onu **فأدته**” gibi.

Ve **جُنِبَ**: yanından şikâyet etti; şu misal gibi: **كَبِدَ** ve **فِئِدَ**. Ve **الجَنْب**’den fiil iki vech üzere bina edildi:
Birincisi: onun tarafına gitmek.
İkincisi: ona gitmek.
Birincisi ise şu misal gibi: **جَنَبْتُهُ** ve **أَجْنَبْتُهُ**; ondan: **﴿والجار الجنب﴾** [النساء/36], yani: uzak olan. Şair dedi:
- 101 - Beni bir bağıştan **جَنَابَة** üzere mahrum etme *** (bu bir beytin yarısıdır; ve onun ikinci yarısı:
Şüphesiz ben kubbelerin ortasında bir garib kimseyim
ve o, Alkame b. Abde’nindir, s. 48; el-Mufaddaliyyât s. 394; el-Mucmel 1/199; el-Lisân (**جنب**); el-Esâs s. 65)
yani: uzaklıktan. Ve adam **جُنُب** ve **جَانِب** (olur). Aziz ve celil dedi: **﴿إن تجتنبوا كبائر ما تنهون عنه﴾** [النساء/31]; ve Aziz ve celil dedi: **﴿واجتنبوا قول الزور﴾** [الحج/30]; ve **﴿اجتنبوا الطاغوت﴾** [الزمر/17] onların onu terk etmeleri hakkında bir ibaredir; **﴿فاجتنبوه لعلكم تفلحون﴾** [المائدة/90]; ve bu, onların “onu terk edin” sözünden daha beliğdir. Ve **جَنَبَ** falan oğulları: develerinde süt bulunmadığı zaman. Ve falan kimse hayırdan **جَنَبَ** etti; ve şerden **جَنَبَ** etti (bak: el-Besâir 1/398). Yüce Allah ateş hakkında dedi: **﴿وسيجنبها الأتقى الذي يؤتي ماله يتزكى﴾** [الليل/17 - 18]; ve bu, mutlak olarak kullanılıp “falan kimse **جَنَبَ** etti” denildiği zaman, manası: hayırdan uzaklaştırıldı; ve bu, hayırda dua içinde söylenir. Ve Aziz ve celil olanın sözü: **﴿واجنبني وبني أن نعبد الأصنام﴾** [إبراهيم/35], “**جَنَبْتُهُ** onu şundan”dan; yani: onu uzaklaştırdım. Ve denildi ki: o, **جَنَّبْتُ الفَرَسَ**’tendir; sanki ondan, kendisinden lütuflarla ve gizli sebeplerle onu şirk tarafının yanından sevk etmesini istemiştir. Ve **التَّجْنِيب**: iki bacakta açıklık; ve bu, yaratılışça bacaklardan birini ötekinden uzaklaştırmaktır.

Ve Yüce Allah’ın sözü: **﴿وإن كنتم جنبا فاطهروا﴾** [المائدة/6], yani: size **الجَنَابَة** isabet ettiyse; ve bu, su indirmekle yahut iki sünnet yerinin buluşmasıyladır. Ve **جَنَبَ** etti ve **أَجْنَبَ** etti ve **اجْتَنَبَ** etti ve **تَجَنَّبَ** etti. Ve **الجَنَابَة** buna, şer‘î hükümde namazdan kaçınmanın sebebi olması dolayısıyla isimlendirildi. Ve **الجَنُوب**’da, Kâbe’nin yanından gelme manası itibara alınması sahih olur (ve **الجَنُوب**: **الشَّمَال**’e muhalif bir rüzgârdır; kıblenin sağından gelir; bkz.: el-Lisân (**جنب**)); ve ondan gitme manası da itibara alınır; çünkü iki mana onda mevcuttur. Ve **الجَنُوب**’dan “**جَنَبَتِ الرِّيحُ**” türetildi: güneyden esti; “**فَأَجْنَبْنَا**”: ona girdik; “**وَجَنَبْنَا**”: bize isabet etti. Ve **سَحَابَةٌ مَجْنُوبَةٌ**: üzerine (güney rüzgârı) esti.

Lisân’ın özeti
Lafzın vecihleri
**جَنَبَه يَجْنُبُه**: ondan uzaklaştı - onu ondan uzaklaştırdı - beni kurtar - bir uzak duruş - onlara akrabalık yoktur - uzaklaştıran - garib - onu yanına sevk etti - onun iki yanı - insanın yanı - yakınlık - sağ kanat ve sol kanat. **جارُ الجُنُبِ** yani: sana yapışık olan, senin yanına (yakın olan). Yani: sana yaklaşan ve senin yanına olan - onun yanına oldu - Allah’ın yakınlığı ve civarı. - onu itti - şeyin çoğu ve ekserisi **الجَنْبِ**’dir; yahut şeyden bir parçadır.

1. **وجَنَبَه** şeyi ve **جَنَّبَه** onu ona ve **جَنَبَه يَجْنُبُه** ve **أَجْنَبَه**: onu ondan uzaklaştırdı.
2. Ve **جَنَّبَ** şeyi ve **تَجَنَّبَه** ve **جَانَبَه** ve **تَجَانَبَه** ve **اجْتَنَبَهُ**: ondan uzaklaştı.
3. **واجْنُبْني وبَنيَّ أَنْ نَعْبُدَ الأَصْنام**; yani: beni kurtar.
4. Ve **رَجُل ذو جَنْبة** yani: insanlardan bir uzak duruş; onlardan uzak duran.
5. Ve **قَعَدَ جَنْبَةً** yani: bir taraf; ve insanlardan uzak durdu.
6. Ve **جارٌ جُنُبٌ**: başka bir kavimden **جَنَابَة** sahibi; onlara akrabalık yoktur.
7. Ve **الجارُ الجُنُب**: sana komşu olan; nesebi başka bir kavimdedir.
8. Ve **المُجانِبُ**: uzaklaştıran.
9. **عن جنابةِ**: uzaklık.
10. Ve **الجَنِيبُ**: garib.
11. Ve **رَجل جانِبٌ** ve **جُنُبٌ**: garib.
12. Onlar insanların **أَجْنابُ**’ıdır; gariblerdir.
13. Ve **الجَنابةُ**: akrabalığın zıddıdır.
14. Ve adam **أَجْنَبَ** etti: uzaklaştı.
15. **جَنَبَ** atı ve esiri, **يَجْنُبُه** **جَنَباً**; o halde o **مَجْنُوبٌ** ve **جَنِيبٌ**’dir: onu yanına sevk etti.
16. **الجَنْبُ** ve **الجَنَبةُ** ve **الجانِبُ**: insanın ve başkasının yanı.
17. Ve **جَنَبَتا الوادي**: onun iki tarafı.
18. Ve **الجانِبُ**: taraf ve avlu ve kavmin mahallesine yakın olan şey.
19. Ve **الجَنُوبُ**: **الشَّمال**’e muhalif bir rüzgâr; kıblenin sağından gelir.
20. **الجَنْبُ**: yakınlık.
21. **جانَبَه** **مُجانَبةً** ve **جِناباً**: onun yanına oldu.
22. **على ما فَرَّطْتُ في جَنْبِ اللّهِ** yani: Allah’ın yakınlığında ve civarında.
23. **والصاحِبِ بالجَنْبِ وابنِ السَّبِيلِ**; yani: sana yaklaşan ve senin yanına olan.
24. **جارُ الجُنُبِ** yani: sana yapışık olan, senin yanına (yakın olan).
25. **الصاحِبُ بالجَنْبِ**: seferdeki arkadaşındır.
26. Ve ordudan **الـمُجَنِّبتانِ**: sağ kanat ve sol kanat.
27. Ve **الجَنْبُ**: şeyin çoğu ve ekserisi.
28. **في جنبِ اللّهِ**: cennetten Allah’ın yakınlığında.
29. **الجَنْبِ الأَمْرَ**; yahut şeyden bir parça.
30. **ما فَعَلْتَ في جَنْبِ حاجَتي** yani: onun işinde.
31. Ve **الجَنْبُ**: şeyden bir parça; onun çoğu yahut ondan çokça bir şey olur.
32. Ve **جَنَبَ** adamı: onu itti.
33. Ve **الجَنابةُ**: meni.
34. **الجُنُب**: cima ve meninin çıkmasıyla üzerine gusül vacip olan.
35. Ve falan kimse falan oğulları içinde **جَنَبَ** eder, **يَجْنُبُ** **جَنابةً** ve **يَجْنِبُ**: onların içinde garib olarak indiği zaman.
36. Ve **فَرَسٌ مُجَنَّبٌ**: bacaklar arası uzak olan; çarpıklık olmaksızın.
37. **اتَّقِ اللّهَ في جَنْبِ أَخِيك،ولا تَقْدَحْ في ساقِه**: onu öldürme ve onu fitneye düşürme.
38. **الجَنْبُ**: çekiştirme ve sövme.
39. **واذكُرا اللّهَ في جَنْبي** yani: benim hakkımda çekiştirmede.
40. **وجُنِب الرَّجُلُ**: yanından şikâyet etti.
41. Ve ona vurdu da onu **فَجَنَبَه** etti; yani: yanını kırdı yahut yanına isabet etti.
42. Ve **رجل جَنِيبٌ**: sanki bir yanda yürür, eğrilerek.
43. **الحَرُّ جانِبَيْ سُهَيْلٍ** yani: onun iki tarafında.
44. Ve **الـمُجَنَّبةُ**: öncü.
45. **أَرْسَلُوا مُجَنِّبَتَينِ** yani: yolun iki tarafını tutan iki bölük.
46. Ve **الـمُجَنِّبةُ اليُمْنى**: ordunun sağ kanadıdır.
47. Ve **الـمُجَنِّبةُ اليُسْرى**: ordunun sol kanadıdır.
48. **الجُنُبِ**: **الجَنابة**’den yıkanmayı âdeten terk eden.
49. Ve falan kimse **رَحْبُ الجَنابِ** yani: eyer (geniş).
50. Rüzgârlardan **الجَنُوبُ**: kıblede durduğun zaman, solundan sana karşı gelen şeydir.

51. **مَهَبُّ الجَنُوب**: **سُهَيل**’in doğuş yerinden **الثُرَيَّا**’nın doğuş yerine kadar (olan yer).
52. Ve onlar **مُجَنِّبَتانِ**’dır: yolun iki yanından birini tutan **الكَتِيبةُ** (birlik)tir.
53. **مُجَنَّبةٌ**. Çokluk için şeddelendi.
54. Ve **فَرَسٌ طَوعُ الجِنابِ** ve **طَوْعُ الجَنَبِ**: eğer yulara yumuşak (uysal) ise; yani **جُنِبَ** edildiğinde kolayca boyun eğen (münkat) ise.
55. **الـمُجَنَّبُ**: **الـمَجْنُوبُ**; yani **الـمَقُودُ** (sevk olunan).
56. Ve **الجَنِيبَة**: sevk olunan binek hayvanı,
57. ve **الأَجْنَبُ**: boyun eğmeyen kimse.
58. Ve **جُنَّابُ الرَّجلِ**: onunla birlikte yanında yürüyen kimse.
59. Ve **جَنِيبَتا البَعِير**: devenin iki yanına yüklenen şey.
60. Ve **جَنْبَتُه**: onun yanından bir taife (kısım).
61. Ve **الجَنْبةُ**: devenin yanından bir deri; ondan bir kutu yapılır; o, **المِعْلَقِ**’tan (askıdan) olan **العِلابِ**’ın üstünde ve **الحَوْأَبةِ**’nin altındadır.
62. Ve **الجَنَبُ**: hakkında, atın arkasına bir atın **يُجْنَبَ** edilmesi (yana çekilip götürülmesi) yasaklanan şey.
63. Ve yarışta **الجَنَبُ**: bahis sırasında, çıplak (eğersiz) bir atı, onun üzerinde yarıştığı atına yana çekip götürmesidir.
64. (Ve) sadaka sahiplerinin yerlerinin en uzağında görevlinin konaklaması, sonra mallara kendisine doğru **تُجْنَبَ** edilmelerini emretmesi; yani kendisine getirilmeleri.
65. **الجانِبُ الـمُسْتَغْزِرُ**: bağışından sevaplandırılır.
66. Ve **رجل أَجْنَبُ** ve **أَجْنَبيٌّ**: akrabalıkta senden uzak olan.
67. “Ne iyi kavimdir onlar, **جارِ الجَنابةِ** için”; yani gurbet komşusu için.
68. Falan kimse **جِنابٍ قَبيحٍ** içinde ısrar etti: eğer ailesinden **مُجانَبَةِ** (uzak durma)da ısrar ettiyse.
69. Ve **رجل جَنِبٌ**: misafirlerden korkarak yolun ortasından uzak durur.
70. Ve **الجَنْبة**: taraf (yön).
71. **اسْتَكَفُّوا جَنابَيْه**: yani çevresini.
72. Ve **رجل لَيِّنُ الجانِبِ والجَنْبِ**: yani yaklaşılması kolay.
73. “Geçtiler; onun **جَنابَيْه**’inde, **جَنابَتَيْه**’inde ve **جَنْبَتَيْه**’inde yürüyorlardı”; yani iki tarafında.
74. Ve **الجانِبُ الـمُجْتَنَبُ**: hor görülen.
75. Ve **التَّجْنِيبُ**: atın bacağında bir eğilme ve germe.
76. **التَّجْنِيبُ**: kaldırma ve indirmede ellerini yana çekmesidir.
77. Ve “biz onlardan **جَنابِينَ** ve **جَناباً** idik”: yani uzak duranlar.
78. Ve **الجَنِيبةُ**: yem; o, adamın, onun için onun üzerinde azık temin etsinler diye kavme verdiği dişi devedir.
79. “Onun binekleri mahallede **الجَنائِبِ** gibidir”: yani, onları arayıp soran bir sahibi olmayan **الجَنائِبِ** gibi kayıptırlar.
80. Ve **الجَنِيبةُ**: **الثَّنِيِّ**’nin yünü.
81. Ve **الـمَجْنَبُ**: hayır ve şerden çok olan.
82. “Şüphesiz yanımızda çok **مَجْنَباً** hayır vardır”: yani çok.
83. Ve **طَعامٌ مَجْنَبٌ**: çok.
84. Ve **المِجْنَبُ**: **الـمُشْطِ** gibi bir alet; ancak onun dişleri yoktur.
85. **يَجْنَبُ جَنَباً**: eğer yanından topalladıysa.
86. Ve **الجَنَبُ**: devenin, şiddetli bir susuzlukla susaması; ta ki susuzluğun şiddetinden ciğeri yanına yapışsın.
87. **جَنِب جَنَباً**: o, susuzluğun şiddetinden kıvranmasıdır.
88. Ve **جَنِبَ البعير**: susuzluğun şiddetinden yanına bir ağrı isabet etti.
89. Ve **الجَنِبُ**: hile ve düzenle (kendini) topallatmasından dolayı kurt.
90. Ve **الجُنابُ**: hangi iki taraftan olursa olsun **ذاتُ الجَنْبِ** (yan hastalığı).
91. Ve **الـمَجْنُوبُ**: kendisinde **ذاتُ الجَنْب** olan; o, insanın yanının içinde isabet eden bir yaradır.
92. **ذاتُ الجَنْب**: **الدُّبَيْلةُ**’dir.
93. **جَنِبَ جَنَباً**: eğer yanından şikâyet ettiyse.
94. Ve **الـمُجْنَب** ve **المِجْنَبُ**: kalkan.
95. Ve **الجَنْبةُ**: yazın yapraklanan ağaçların geneli.
96. **الجَنْبةُ**: bitişinde sebze ile ağaç arasında olan şeydir; ikisi de kökü kışın kalan ve dalı yok olan şeylerdendir.
97. **الجَنْبَةُ**: bitkiden **الصِّلِّيانِ**’ın tazesi.
98. Ve rüzgârlardan **الجَنُوبُ** sıcaktır; o, her vakitte eser.
99. Ve **جُنِبَ القومُ**: onlara **الجَنُوبُ** isabet etti; yani mallarında onlara isabet etti.
100. Ve **جَنَبَ إِلى لِقائِه** ve **جَنِبَ**: kaygılandı.
101. “**جَنِبْتُ إِلى لِقائكَ** ve **غَرِضْتُ إِلى لِقائكَ جَنَباً وغَرَضاً**”: yani sana şiddetli özlemden kaygılandım.
102. Ve **جَنَّبَ القومُ**; onlar **مُجَنِّبُونَ**’dur: eğer develerinin sütleri azaldıysa;
103. ve **جَنَّبَ الرَّجلُ**: eğer develerinde ve koyunlarında sağım yoksa.
104. Ve **جَنَّبَ الناسُ**: sütleri kesildi.
105. “Şüphesiz develer bize doğru bu yıl **جَنَّبَتْ**”: yani gebe kalmadı.
106. Ve **جنَّب إِبلَه وغَنَمه**: onlara bir erkek (damızlık) salmadı.
107. Ve **الجَأْنـَبُ**: kısa boylu, yaratılışı kaba adam.
108. Ve **خَلْقٌ جَأْنَبٌ**: eğer çirkin, büzük (kaskatı) ise.
109. Ve **الجَنَبُ**: kısa boylu;
110. Ve **جَنِبَتِ الدَّلْوُ تَجْنَبُ جَنَباً**: eğer ondan bir **وَذَمَةٌ** yahut iki **وَذَمَتانِ** koptuysa; böylece eğildi.
111. Ve **الجَناباءُ** ve **الجُنابى**: çocuklar için bir oyundur; iki oğlan birbirinden yana çekilir; her biri ötekinden korunur.
112. Ve **المِجْنَبُ**: Acem diyarının en ucu ile Arap diyarına (bitişik olan yer) ve Arap diyarının en yakını ile Acem diyarına (bitişik olan yer).

● - جنب: **الجَنْبُ** ve **الجَنَبةُ** ve **الجانِبُ**: insanın ve başkasının yanı (böğrü). Dersin ki: “Falanın **جَنْب**’ine ve **جانِب**’ine oturdum”; anlamca (aynıdır); çoğulu **جُنُوبٌ** ve **جَوانِبُ** ve **جَنائبُ**’dır; sonuncusu nadirdir. Ebû Hureyre’nin, Allah ondan razı olsun, yoksulluğa uğrayan adam hakkındaki hadisinde: “Çöle çıktı; dua etti; bir de baktı ki değirmen öğütüyor, tandır da **جُنوبَ شِواءٍ** ile dolu”; bu, **جَنْبٍ**’in çoğuludur; koyunun **جَنْبَ**’ini kasteder; yani tandırda bir **جَنْبٌ** değil, çok **جُنوبٌ** vardı. Lihyânî nakletti: “O, elbette **الجَوانِبِ**’i şişkindir.” Dedi ki: Bu, tekilden olup ayrıştırılmış, sonra çoğul kılınmıştır. **وجُنِب الرَّجُلُ**: yanını ağrıdı (yanından şikâyet etti). “Ona vurdu da **فجنَبَه**” yani yanını kırdı yahut yanına isabet etti. Ve **رجل جَنِيبٌ**: sanki bir yanda eğrilerek yürür gibidir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyit okundu:
رَبا الجُوعُ في أَوْنَيْهِ، حتَّى كأَنـَّه  * جَنِيبٌ به، إِنَّ الجَنِيبَ جَنِيبُ
Yani: Aç kaldı da sanki bir yanda eğrilerek yürür gibiydi. Ve dediler: “Süheyl’in iki yanı **جانِبَيْ سُهَيْلٍ**” yani onun iki tarafında; bu, sıcağın en şiddetlisidir. Ve “Onunla **جانَبَه مُجانَبةً وجِناباً**”: onun yanına geçti. Aziz tenzilde: “Bir nefis: ‘Allah’ın **جَنْبِ**’inde kusur ettiğim şeye yazıklar olsun’ demesin diye.” Ferrâ dedi ki: **الجَنْبُ**: yakınlıktır. “Allah’ın **جَنْبِ**’inde kusur ettiğim şeye” yani Allah’ın yakınlığında ve civarında. Ve **الجَنْبُ**: şeyin çoğu ve ekserisi; bundan onların sözü: “Bu, senin sevginin **جَنْبِ**’inde azdır.” İbnü’l-A‘râbî “Allah’ın **جنبِ**’inde” sözünde dedi ki: cennetten Allah’ın yakınlığında. Zeccâc dedi ki: manası, beni ona çağırdığı Allah’ın yolu olan yolda kusur ettiğim şeye; o da Allah’ın birlenmesi ve resulünün nübüvvetini ikrar etmektir; o da Muhammed’dir, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun. Ve onların sözü: “Kardeşinin **جَنْبِ**’inde Allah’tan sakın,
\<ص:276>
ve onun baldırında ayıp arama”; manası: onu öldürme(1)
(1 “Onu öldürme” sözü: bazı **المحكم** nüshalarında öldürmeden **القتل**’den **القاف** ile böyledir; onun bazı diğerinde ise suikasttan **الاغتيال**’den **الغين** ile “onu gafil avlayıp öldürme”dir.)
ve onu fitneye düşürme; bu, mesel üzerinedir. Dedi ki: **الجَنْبُ** burada **الوَقِيعةِ** ve sövme ile tefsir edilmiştir. İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:
خَلِيليَّ كُفَّا، واذكُرا اللّهَ في جَنْبي
Yani: bende **الوَقِيعة**’de (beni çekiştirmede). Ve Yüce Allah’ın sözü: “Yanındaki arkadaş ve yolun oğlu”; yani sana yaklaşan ve senin yanına olan. Aynı şekilde **جارُ الجُنُبِ** yani sana yapışık olup senin yanına olan. Ve denildi: **الصاحِبُ بالجَنْبِ** yolculuktaki arkadaşındır; **ابنُ السَّبِيل** misafirdir. Sîbeveyh dedi ve dediler: “Onun burnunun iki yanına bitişik iki çizgidir: **خَطَّانِ جَنابَتَيْ أَنْفِها**”; yani ceylanın burnunun iki yanını kuşatan iki çizgi. Dedi ki: Sîbeveyh’in kitabında böyle vaki oldu. Ve **الفرخ**’ta “onun burnunun iki yanı: **جَنْبَيْ أَنـْفِها**” vaki oldu. Ve ordudan iki **الـمُجَنِّبتانِ**: sağ kanat ve sol kanat. Ve **الـمُجَنَّبةُ** (fetha ile): öncü (ön taraf). Ebû Hureyre’nin, Allah ondan razı olsun, hadisinde: Peygamber, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, fetih günü Hâlid b. Velîd’i sağ **الـمُجَنِّبةِ** üzerine, Zübeyr’i sol **الـمُجَنِّبةِ** üzerine gönderdi; Ebû Ubeyde’yi de **البَياذِقةِ** üzerine tayin etti; onlar **الحُسَّرُ**’dır (yaya olanlar). Ve vadinin iki **جَنَبَتا**’sı: iki tarafıdır; aynı şekilde iki **جانِباهُ**’ı. İbnü’l-A‘râbî: “İki **مُجَنِّبَتَينِ** gönderdiler” denir; yani yolun iki tarafını tutan iki bölük. Sağ **الـمُجَنِّبةُ**: ordunun sağ kanadıdır; sol **الـمُجَنِّبةُ**: sol kanattır; ikisi iki **مُجَنِّبَتانِ**’dır; ve **النون** kesrelidir. Ve denildi: yolun iki tarafından birini tutan bölüktür. Dedi ki: birincisi daha sahih. Ve **الحُسَّرُ**: yaya askerlerdir. Bundan, **الباقِياتِ الصَّالحاتِ** hakkında hadiste: “Onlar önden gidenlerdir, onlar iki yandadırlar, onlar arkadan gelenlerdir.” Ve **جَنَبَ الفَرَسَ والأَسيرَ يَجْنُبُه جَنَباً** (hareke ile): onu yanına çekip götürdü; o, **مَجْنُوبٌ** ve **جَنِيبٌ**’dir: onu yanına sevk etti. Ve **خَيْلٌ جَنائبُ** ve **جَنَبٌ**; Fârisî’den. Ve denildi: **مُجَنَّبةٌ**; çokluk için şeddelendi. Ve **فَرَسٌ طَوعُ الجِنابِ** (cîm’in kesriyle) ve **طَوْعُ الجَنَبِ**: eğer yulara yumuşak (kolay) ise; yani yanına çekildiğinde kolayca boyun eğen ise. Mervân b. Hakem’in sözü: “Biz bundan sonra gelen için bu işte bir **جَنَباً** olmayız”; Sa‘leb onu açıklamadı. Dedi ki: Ben onu bunun (babın) içinden görüyorum; ve o, cem‘ için bir isimdir. Ve şu sözü:
جُنُوح، تُباريها ظِلالٌ، كأَنـَّها، *  مَعَ الرَّكْبِ، حَفَّانُ النَّعامِ الـمُجَنَّب(3)
(3 “**جنوح**” sözü: bazı **المحكم** nüshalarında böyledir; onun bazı diğerinde ise nasb ile “**جنوحاً**”dır.)
**الـمُجَنَّبُ**: **الـمَجْنُوبُ** yani sevk edilen (yedeğe alınan). Ve “Falan **جُنِبَ**” denir; bu, bir bineğe yanına çekildiğinde olur. Ve **الجَنِيبَة**: yedeğe çekilen binek; **الجَنائِبِ**’in tekidir; ve her itaatkâr, boyun eğen **جَنِيبٌ**’dir. Ve **الأَجْنَبُ**: boyun eğmeyen kimsedir. Ve **جُنَّابُ الرَّجلِ**: onunla birlikte yanından yürüyen kimsedir. Ve devenin iki **جَنِيبَتا**’sı: iki yanına yüklenen şey. Ve **جَنْبَتُه**: yanından bir taife (parça). Ve **الجَنْبةُ**: devenin yanından bir deridir; ondan bir kutu yapılır; o, **المِعْلَقِ**’tan yukarıda, **الحَوْأَبةِ**’den aşağıdadır. “Bana bir **جَنْبةً** ver, ondan bir kutu edineyim” denir. **التهذيب**’de: “Bana bir **جَنْبةً** ver” der; ona bir deri verir; o da onu kutu edinir.
\<ص:277>
Ve **الجَنَبُ** (hareke ile): atın arkasına bir atın yanına çekilmesinin yasaklandığı şeydir; hedefe yakın olunca binilir. Zekât ve yarış hadîsinde: “Ne **جَلَبَ** ne **جَنَبَ**”; bu, at yarışındadır. Yarışta **الجَنَبُ** (hareke ile): bahis sırasında çıplak (binsiz) bir atı, üzerinde yarıştığı atına yanına çekmesidir; binek olan gevşeyince yedeğe çekilene geçer; bu, birincide geçilmekten korktuğunda olur. Zekâtta ise: âmilin sadaka sahiplerinin yerlerinin en uzağında konaklaması, sonra malların ona **تُجْنَبَ** edilmesini yani ona getirilmesini emretmesidir; bundan nehyedildiler. Ve denildi: mal sahibinin malıyla **يُجْنِبَ** etmesi yani onu yerinden uzaklaştırmasıdır; ta ki âmile onu takip ve talepte uzaklara gitme ihtiyacı doğsun. Hudeybiye hadîsinde: “Allah müşriklerden bir **جَنْباً** kesmişti.” **الجَنْبِ** ile işi (emri) yahut şeyden bir parçayı kastetti. “Hacetimin **جَنْبِ**’inde ne yaptın?” denir; yani onun işinde. Ve **الجَنْبُ**: şeyden bir parçadır; onun çoğu yahut ondan çokça bir şey olur. Ve **جَنَبَ الرَّجلَ**: onu itti. Ve **رَجل جانِبٌ** ve **جُنُبٌ**: yabancıdır; çoğulu **أَجْنابٌ**. Mücâhid’in **السيارة** tefsirindeki hadisinde: “Onlar insanların **أَجْنابُ**’ıdır” dedi; yani yabancılar; **جُنُبٍ**’ün çoğuludur; o, yabancıdır; ve bazen hepsinde müfred gelir ve müennes yapılmaz. Aynı şekilde **الجانِبُ** ve **الأَجْنَبيُّ** ve **الأَجْنَبُ**.

İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
“**القَضِيَّةِ**’de şu var mı: siz **اسْتَغْنَيْتُمُ** (müstağni oldunuz) ve **أَمِنْتُمُ** (emniyete girdiniz) vakit, ben ise uzak **الأَجْنَبُ**’üm.”

Hadiste: **الجانِبُ الـمُسْتَغْزِرُ**; **الجانبُ الغَرِيبُ** onun hibesi sebebiyle sevaplandırılır; yani, isteyen **الغَرِيبُ** (yabancı), daha çoğunu istemek için sana bir hediye verdiğinde, hediyesinin karşılığında ona ver. **الـمُسْتَغْزِر**’in manası: verdiğinden daha çoğunu isteyen kimsedir.

Ve bir adam **أَجْنَبُ** ve **أَجْنَبيٌّ**’dir; o, akrabalıkta senden uzak olandır; isim **الجَنْبةُ** ve **الجَنابةُ**’dır. Dedi ki:
“Beni, bir **جَنابةٍ**’den (uzaklıktan) gelerek yönelmiş görseler,
‘Bu kim?’ derler; hâlbuki beni tanımışlardır.”

Ve onun sözü; Sa‘leb onu inşâd etti:
“Çekiş, **الجَنابَهْ** sahibinin çekişi gibi.”
Onu tefsir etti; dedi ki: yani **الأَجْنَبيَّ**.

Ve **الجَنِيبُ**: **الغَرِيبُ** (yabancı)dır. Ve falan kimse falan oğulları içinde **جَنَبَ** eder; **يَجْنُبُ** **جَنابةً** ve **يَجْنِبُ**: onların içine yabancı olarak indiği vakit; o, **جانِبٌ**’dir; çoğulu **جُنَّابٌ**’dır. Bundan dolayı “adam **جانِبٌ**” denildi; yani yabancı. Ve “adam **جُنُبٌ**” yabancı manasındadır; çoğulu **أَجْنابٌ**’dır.

Ve **الضَّحَّاك** hadîsinde: bir câriyeye dedi ki: “**مُغَرِّبةِ** haberden var mı?” Dedi ki: “**جانِبٍ** üzerinde haber var”; yani gelen yabancı üzerindedir. Ve denilir: “**القَوْمُ** ne güzel; **الجَنابةِ** komşusu için”; yani gurbet komşusu için.

Ve **الجَنابةُ**: **القَرابةِ**’nin zıddıdır. Ve ‘Alkame b. ‘Abede’nin sözü:
“Her kabilede bir nimetle çarpmışsın;
öyleyse Şe’s için, senin cömertliğinden, bir pay hak oldu.
Beni bir **جَنابةٍ**’den (uzaklıktan) bir bağışı esirgeme;
çünkü ben, kubbelerin ortasında, yabancı bir adamım.”

“**جَنابةٍ**’den” yani uzaklık ve gurbet. Bunu, onu öven Hâris b. Cebele’ye hitap ederek söyledi; hâlbuki o, kardeşi Şe’s’i esir almıştı. Manası: diyarımdan gurbet ve uzaklıktan sonra beni mahrum etme. Ve “**عن**”, “**عن جنابةِ**” sözünde, “sonra” manasındadır. Ve **النائلِ** ile, kardeşi Şe’s’i zindanından salıvermeyi kastetti; böylece ona kardeşi Şe’s’i ve onunla birlikte esir alınan Benî Temîm’den kimseleri salıverdi.

Ve **جَنَّبَ** şeyi, ve **تجَنَّبَه** ve **جانَبَه** ve **تجَانَبَه** ve **اجْتَنَبَهُ**: ondan uzaklaştı.

Ve ona şeyi **جَنَبَه**; ve onu ona **جَنَّبَه**; ve onu **جَنَبَه يَجْنُبُه**; ve onu **أَجْنَبَه**: onu ondan uzaklaştırdı. Ve aziz tenzilde, İbrahim’den haber olarak—nebîmize ve ona salât ve selâm üzerine—: “**واجْنُبْني وبَنيَّ أَنْ نَعْبُدَ الأَصْنام**”; yani beni kurtar. Ve “**وأَجْنِبْني وبَنيَّ**” diye de okunmuştur; قطع ile. Ve denilir: “Ona şerri **جَنَبْتُه** ve **أَجْنَبْتُه** ve **جَنَّبْتُه**”; tek manadadır; bunu Ferrâ ve Zeccâc söyledi.

Ve denilir: “Falan kimse çirkin bir **جِنابٍ** içinde ısrar etti”; ehline **مُجانَبَةِ**’de ısrar ettiği vakit.

Ve bir adam **جَنِبٌ**: misafirlerden korkarak yolun çarpışma yerine (ana yoluna) yanaşmaktan kaçınır.

Ve **الجَنْبة**, nûn’un sükûnu ile: taraf, yöndür. Ve **جَنْبة** sahibi adam: insanlardan uzak durma; onlardan **مُتَجَنِّبٌ**. Ve **جَنْبَةً** oturdu: yani bir yana; ve insanlardan uzaklaştı. Ve falan kimse **جَنْبةً** indi: yani bir yana.

Ve Ömer hadîsinde—Allah ondan razı olsun—: “Size **الجَنْبةِ** gerekir; çünkü o iffettir.” Herevî dedi ki: “Kadınlardan ve onlara oturmaktan sakının; onların tarafına yaklaşmayın” der.

Ve Rakîka hadîsinde: “**جَنابَيْه**’ini tutun”; yani çevresini; **جَناب**’ın tesniyesidir; o da taraf/yöndür. Ve Şa‘bî hadîsi: “Bize **الجَنابُ** kıtlık verdi.” Ve **الجَنْبُ**: taraf/yöndür. Ahfeş inşâd etti:
“İnsanlar bir **جَنْبٌ**, emir de bir **جَنْبُ**.”
Sanki onu bütün insanlara denk kıldı.

Ve **لَيِّنُ الجانِبِ** ve **الجَنْبِ** adam: yani yakınlaşması kolay. Ve **الجانِبُ**: taraf/yöndür; aynı şekilde **الجَنَبةُ**. Dersin ki: “Falan, bizim **جَنَبَتِنا**’da dolaşmaz.” İbn Berrî dedi ki: Ebû ‘Ubeyde ve başkaları nûn’u harekeli olarak böyle dedi. Dedi ki: hadiste de böyle rivayet ettiler: “**وعلى جَنَبَتَيِ الصِّراطِ أَبْوابٌ مُفَتَّحةٌ**.”

Osman b. Cinnî dedi ki: İnsanlar “Ben senin **ذَراكَ**’ında ve **جَنَبَتِك**’teyim” sözünü nûn’u fetha ile söylemeye alıştı. Dedi ki: doğrusu nûn’un iskânıdır. Buna Ebû Sa‘tere el-Bûlânî’nin sözüyle istişhâd etti:
“Bulut suyunun bir taneciği değildir ki, onu **جَنْبَتا الجُوديِّ** (Cûdî’nin iki yanı) savurup atmış olsun; gece de karanlıktır.”

Ve ondan sonraki beyitteki “mâ”nın haberi şudur; o da:
“İçindekinden daha hoş değildir; tadını da tatmadım;
lâkin ben, gözün gördüğü şeyde, bir süvârîyim.”
Yani **مُتَفَرِّسٌ**. Manası: onun inceliği ve saflığı ile, tatlılığına ve soğukluğuna delil getirdim.

Ve dersin ki: “Geçtiler; onun **جَنابَيْه**’ini ve **جَنابَتَيْه**’ini ve **جَنْبَتَيْه**’ini yürüyerek”; yani iki tarafını.

Ve **الجانِبُ الـمُجْتَنَبُ**: hor görülen.

Ve **جارٌ جُنُبٌ**: başka kavimlerden, kendileriyle akrabalık olmayan, **جَنابةٍ** sahibi komşu; izafetle de söylenir: **جارُ الجُنُبِ**. **التهذيب**: **الجارُ الجُنُب**; sana komşu olan, nesebi başka kavimlerde olandır. Ve **المُجانِبُ**: uzaklaştıran/uzak duran. Dedi ki:
“Ben, benimle onun arasında olan şeye vefalıyım;
ziyaret yeri uzak olsa da, **الـمُجانِبُ** (uzak) olsa da.”

Ve **فرسٌ مُجَنَّبٌ**: ferec (açıklık) olmaksızın iki bacak arası uzak olan; bu bir övgüdür.

Ve **التَّجْنِيبُ**: atın bacağında bir eğilme ve germe; o müstehaptır. Ebû Duvâd dedi ki:
“İki elde, ter onu akıttığında, az bir bükülme; iki bacakta ise **تَجْنِيبُ**.”

Ebû ‘Ubeyde dedi ki: **التَّجْنِيبُ**: kaldırma ve koymada iki elini yana çekmesidir. Asma‘î dedi ki: **التَّجْنِيبُ**, cim ile, bacaklarda; **التحنيب**, **الحاء** ile, belde ve ellerdedir.

Ve adam **أَجْنَبَ** etti: uzaklaştı.

Ve **الجَنابةُ**: meni. Ve aziz tenzilde: “**وإِن كُنْتم جُنُباً فاطَّهَّروا**.” Ve adam **أَجْنَبَ** etti ve **جَنُبَ** da—damme ile—; ve **جَنِبَ** ve **تَجَنَّبَ**.

İbn Berrî, “**جَنُبَ**” (damme ile) sözü üzerine emâlîsinde dedi ki: dil ehli yanında bilinen, **أَجْنَبَ** ve nûn’u kesre ile **جَنِبَ**’dir; ve **أَجْنَبَ**, **جَنِبَ**’den daha çoktur. Ondan, İbn Abbâs’ın—Allah ikisinden razı olsun—sözü: “İnsan **يُجْنِبُ** olmaz; elbise **يُجْنِبُ** olmaz; su **يُجْنِبُ** olmaz; yer **تُجْنِبُ** olmaz.” Fakihler bunu tefsir ettiler ve dediler ki: yani insan, **الجُنُبِ**’ün ona dokunmasıyla **يُجْنِبُ** olmaz; elbise de, **الجُنُب** onu giydiğinde necis olmaz; yer de, **الجُنُب** ona temas ettiğinde necis olmaz; su da, **الجُنُب** onda elini daldırdığında necis olmaz. Der ki: bu şeylerin hiçbiri, **الجُنُبِ**’ün onlara temas etmesi sebebiyle yıkanmaya muhtaç **جُنُباً** hâline dönüşmez.

Ezherî dedi ki: Ona **جُنُبٌ** denilmesi ancak şundandır: temizlenmedikçe namaz yerlerine yaklaşması yasaklandı; böylece onlardan uzak durdu; ve onlardan **أَجْنَبَ** etti; yani onlardan çekildi. Ve denildi ki: yıkanmadıkça insanlardan uzak durması sebebiyle.

Ve erkek, **الجَنابةِ**’den **جُنُبٌ**’dur; iki kişi, topluluk ve müennes de böyledir; tıpkı “adam **رِضاً** ve kavim **رِضاً**” denildiği gibi. Ancak bu, “**ذَوِي جُنُبٍ**” te’vili üzerinedir; böylece mastar, kendisine izafe olunanın makamında durur. Araplardan kimi de tesniye eder, cem‘ eder ve mastarı ism-i fâil menzilesine koyar. Cevherî nakletti: **أَجْنَبَ** ve **جَنُبَ** (damme ile).

Ve dediler: **جُنُبانِ** ve **أَجْنابٌ** ve **جُنُبُونَ** ve **جُنُباتٌ**. **سيبويه** dedi: **كُسِّرَ** (devam eder...)

● - (تابع... 1): **جنب**: **الجَنْبُ** ve **الجَنَبةُ** ve **الجانِبُ**: insanın ve başkasının yanı (şakkı). Dersin ki:... ... **أَفْعالٍ** üzere; tıpkı **بَطَلٌ**’ın onun üzerine kırıldığı gibi, **أَبْطالٌ** dedikleri vakit; isimde onun üzerinde ittifak ettikleri gibi; yani **جَبَلٍ** ve **أَجْبالٍ** ve **طُنُبٍ** ve **أَطْنابٍ** gibi. Ve **جُنُبةً** demediler. Ve hadiste: “İçinde **جُنُبٌ** bulunan bir eve melekler girmez.” İbnü’l-Esîr dedi: **الجُنُب**; cima ve meninin çıkmasıyla üzerine gusül vacip olan kimsedir. Ve **أَجْنَبَ يُجْنِبُ إِجْناباً**; isim **الجَنابةُ**’dır; o da aslında uzaklıktır. Ve bu hadiste **الجُنُب** ile murad etti: **الجَنابةِ**den yıkanmayı âdeten terk eden kimse; böylece vakitlerinin çoğunda **جُنُباً** olur; bu da dininin azlığına ve içinin kötülüğüne delâlet eder. Ve denildi: Burada meleklerle murad, **الحَفَظةِ**’den başkasıdır. Ve denildi: Murad, melekler onu hayırla hazır bulunmaz. Dedi: Bazı rivayetlerde de böyle gelmiştir. Ve **الجَنابُ**, fetih ile, ve **الجانِبُ**: taraf, avlu ve kavmin mahallesine yakın olan şey; cem‘i **أَجْنِبةٌ**. Ve hadiste: “**الصِّراطِ**ın iki **جَنَبَتي** üzerinde bir çağırıcı” yani iki yanı. Ve **جَنَبَةُ الوادي**: onun yanı ve tarafı; bu, **النون**’un fethi iledir. Ve **الجَنْبةُ**, **النون**’un sükûnu ile: taraf; ve denir: Kavmin **جَنابُ**’u ( **الجيم**’in fethi ile) bereketlendi; o, onların çevresinde olandır. Ve falan **خَصِيبُ الجَنابِ** ve **جَديبُ الجَنابِ**’dır. Ve falan **رَحْبُ الجَنابِ**’dır; yani konak yeri. Ve onlardan **جَنابِينَ** ve **جَناباً** diye kinaye ettik; yani uzak duranlar olarak.

Ve **الجَنِيبةُ**: yemliktir; o, adamın kavme verdiği dişi devedir; onun üzerinde kendisi için azık tedarik ederler. **المحكم** artırdı: Ve onun üzerinde kendisine azık tedarik etsinler diye onlara dirhemler verir. Hasan b. Muzarrid dedi:
“Saç örgüleri eğik olan ona dedi ki:
\<ص:280>
‘Musibetlerin arkasında kardeşim nasıldır? * Kardeşin binekler üzerinde bir yanı olan kimsedir;
İpleri gevşek, heybe(leri) eğik; * Onun binekleri mahallede **الجَنائِبِ** gibidir.’”
Yani: O, sahipsiz **الجَنائِب** gibi kayıptır; onu arayıp soran bir rabbi yoktur. Dersin ki: Kardeşin malını ıslah edici değildir; onun malı, rabbi ondan kaybolmuş bir mal gibidir ve onu içinde oynayan kimseye teslim etmiştir; ve beraberinde olduğu binekleri, darlık ve kötü hâl içinde sanki **جَنائِبُ** gibidir. Ve “**رِخْوُ الحِبالِ**” sözü: yani o, eyerinin bağını gevşek bağlayandır; böylece bağın gevşekliğinden dolayı heybeleri eğiktir.

Ve **الجَنِيبةُ**: yalnızca kaval kemiğinden olan **الثَّنِيِّ**’nin yünüdür. İbn Sîde dedi: Yakub ve başkalarının dil ehlinden naklettiği: **الخَبِيبةُ**; sonra başka bir yerde dedi: **الخَبِيبةُ** **الثَّنِيِّ**’nin yünüdür; **الجَنِيبةِ** gibidir; böylece bununla sabit oldu ki ikisi de sahih iki lugattır. Ve **العَقِيقةُ**: **الجَذَعِ**’ın yünüdür. Ve yünden olan **الجَنِيبةُ**, **العَقِيقةُ**’dan daha faziletli, daha kalıcı ve daha çoktur.

Ve **الـمَجْنَبُ**, fetih ile: hayır ve şerden çok olan. Ve **الصحاح**’ta: çok olan şey. Denir: Bizim yanımızda çokça **مَجْنَباً** hayır vardır; yani çok. Ebû Ubeyde onu hayrın çoğuna tahsis etti. Fârisî dedi: Bu, onunla vasfettikleri şeydendir; “**خَيرٌ مَجْنَبٌ**” dediler. Fârisî dedi: Bu, **الميم**’in kesriyle de fethiyle de söylenir. Şemmer, Kesîr’den şu beyti okudu:
“İnsanlar içinde onu aşan bir şey görmediğin vakit, * Onlarda bir güzellik vardır; düşünsen, **مَجْنَبُ**.”
Şemmer dedi: Şerde de, çoğaldığı zaman söylenir; ve şu beyti okudu:
“Ve bir küfür ki eğrilmez, **مَجْنَبَا**(1)”
(1 “Ve küfür…” sözü: **التهذيب**’de de böyledir.)
Ve **طَعامٌ مَجْنَبٌ**: çoktur. Ve **المِجْنَبُ**: tarak gibi bir alettir; ancak onun dişleri yoktur; alt ucu inceltilmiştir; onunla toprak, omuzların ve **الفِلْجانِ**’ın üzerine kaldırılır. Ve **المِجْنَبِ** ile yeri **جَنَبَ** etti.

Ve **الجَنَبُ**: “**جَنِبَ** deve” sözünün masdarıdır; kesr ile; **جَنَباً** olarak **يَجْنَبُ**; yanından topalladığı vakit. Ve **الجَنَبُ**: devenin şiddetli bir susuzlukla susaması; ta ki susuzluğun şiddetinden ciğeri yanına yapışsın; ve **جَنَباً** olarak **جَنِب** olmuştur. İbnü’s-Sikkît dedi: Araplar dedi ki: O, susuzluğun şiddetinden kıvranmasıdır. Zü’r-Rumme bir eşeği vasfederek dedi:
“Bağlı dişi eşeklerden, sürtünmüş olanın sıçrayışı; * sanki o, şüpheden arınmış, yahut **جَنِبُ**.”
Ve **الـمُسَحَّجُ**: yaban eşeğidir; “sanki o”daki **الهاء** daha önce zikri geçen bir yaban eşeğine döner. Der ki: Sanki o, canlılığından dolayı topaldır; yahut **جَنِبٌ**’dir; böylece bir yanda yürür; bu da canlılıktandır. Devesini yahut dişi devesini bu eşeğe benzetir. Ve yine dedi:
“Onu açlar, gür tüylüler, beli ince olanlar harekete geçirdi; * zayıflar; onları **التَّغْرِيثُ** ve **الجَنَبُ** yaktı.”
Ve denildi: Binek hayvanda **الجَنَبُ**, topallığa benzer bir şeydir; topallık değildir. Denir: **حِمارٌ جَنِبٌ**. Ve **جَنِبَ** deve: şiddetli susuzluktan yanına bir ağrı isabet etti. Ve **الجَنِبُ**: kurttur; hile ve düzenle topallaması sebebiyle.

Ve **الجُنابُ**: hangi iki yanda olursa olsun, **ذاتُ الجَنْبِ** olan (hastalığı); **الهَجَرِيِّ**’den. Ve zannetti ki: Sol yanda olursa sahibini götürür. Dedi:
“Hasta bir kimse; iyileşmez; aldırmam; * sanki onun yanında **الجُنابِ** ağrısı var.”
\<ص:281>
Ve **جُنِبَ**, zamme ile: **ذاتُ الجَنْبِ** ona isabet etti. Ve **الـمَجْنُوبُ**: kendisinde **ذاتُ الجَنْب** olan; ondan dersin ki: **رَجُلٌ مَجْنُوب**. O, insanın yanının içinde isabet eden bir yaradır; yan(da) tutan zor bir hastalıktır. İbn Şümeyl dedi: **ذاتُ الجَنْب** **الدُّبَيْلةُ**’dir; o, karnı deler; bazen ondan kinaye edip “**ذاتُ الجَنْب**” dediler. Ve hadiste: “Allah yolunda **الـمَجْنُوبُ** şehittir.” Denildi: **الـمَجْنُوبُ**, kendisinde **ذاتُ الجَنْبِ** olandır. Denir: **جُنِبَ**; o da **مَجْنُوب**’dur; ve **صُدِرَ**; o da **مَصْدُورٌ**’dur. Ve denir: Yanını şikâyet ettiği vakit **جَنِبَ جَنَباً**; o da **جَنِبٌ**’dir; tıpkı belini ve omurlarını şikâyet ettiği vakit “**رَجُلٌ فَقِرٌ** ve **ظَهِرٌ**” denildiği gibi. Ve denildi: **الـمَجْنُوبِ** ile murad, yanını mutlak olarak şikâyet eden kimsedir. Ve şehitler hadisinde: **ذاتُ الجَنْب** şehitliktir. Başka bir hadiste: **ذُو الجَنْبِ** şehittir; o, **الدُّبَيْلةُ** ve yanın iç tarafında ortaya çıkan ve içeriye doğru patlayan büyük çıbandır; sahibinin kurtulması nadirdir. Ve **ذُو الجَنْبِ**: **الدُّبيلة** sebebiyle yanını şikâyet eden kimsedir; ancak **ذُو** müzekker için, **ذات** müennes içindir; ve **ذات الجنب** ona isim oldu; aslında izafetli bir sıfat olsa da.

Ve **الـمُجْنَب**, zamme ile, ve **المِجْنَبُ**, kesr ile: kalkandır; ikisinden biri de fiil vezni üzerine değildir. Sâide b. Cüeyye dedi:
“Onun için, azgın bir kayada ipleri sarkıttı **اللَّهِيفُ**; * kartalı uzaklaştırır; tıpkı **المِجْنَبُ**’ın sıvanması gibi.”
**اللَّهِيفِ** ile bal toplayanı kastetti. Ve onun **سُبُوبُ**’u: bala sarkıtıldığı ipleridir. Ve **الطَّغْيةُ**: düz kayadır.

Ve **الجَنْبةُ**: yazın yapraklanan ağaçların geneli. Ebû Hanîfe dedi: **الجَنْبةُ**, bitişinde sebze ile ağaç arasında olan şeydir; ikisi de kışın kökü kalan ve dalı yok olan şeylerdendir. Ve denir: Bizi bir yağmur yağmuruna uğrattı ki ondan **الجَنْبةُ** çoğaldı. **التهذيب**’de: Ondan **الجَنْبةُ** bitti,

Ve **الجَنْبَةُ** yazın **يَتَرَبَّلُ** olan her **نَبْتٍ** için bir addır. **الأَزهري**: **الجَنْبةُ** birçok bitişler için tek bir addır; bunların hepsi **عُرْوةٌ**’dur; büyük ağaçlardan küçük kaldığı ve yerde kendisi için bir kökü olanlardan yukarı yükseldiği için **جَنْبةً** diye adlandırıldı; işte **الجَنْبةِ**’dendir: **النَّصِيُّ** ve **الصِّلِّيانُ** ve **الحَماطُ** ve **الـمَكْرُ** ve **الجَدْرُ** ve **الدَّهْماءُ**; ağaçlardan küçük kaldı ve **البُقُول**’den üstün oldu. Dedi: Bu, bütünüyle Araplardan işitilmiştir. Ve **الحجاج** hadîsinde: “**الجَنْبَةِ**’den yüksek olanı yedi”; **الجَنْبَةُ**, **الجيم**’in fethi ve **النون**’un sükûnu ile: bitkiden **الصِّلِّيانِ**’ın tazesi; ve denildi: o, **البَقْلِ**’in üstü ve ağaçların altıdır. Ve denildi: o, yağmur olmaksızın yazın yapraklanan her bitkidir. Ve **الجَنُوبُ**: **الشَّمالَ**’e muhalif bir rüzgârdır; kıblenin sağından gelir. Ve **ثعلب** dedi: rüzgârlardan **الجَنُوبُ**: kıblede durduğun zaman solundan sana karşı gelen şeydir. Ve **ابن الأَعرابي** dedi: **الجَنُوب**’un esişi **سُهَيلٍ**’in doğuşundan **الثُرَيَّا**’nın doğuşuna kadardır. **الأَصمعي**: **الجَنُوبِ**’un gelişi, kışın **سُهَيْلٍ**’in doğuşu ile güneşin doğuşu arasındadır. Ve **عُمارةُ** dedi: **الجَنُوبِ**’un esişi **سُهَيْل**’in doğuşu ile batışı arasındadır. Ve **الأَصمعي** dedi: **الجَنُوبُ** geldiğinde onunla birlikte hayır ve aşılanma gelir; **الشَّمالُ** geldiğinde kurutur. Araplar iki kişi için, eğer birbirleriyle saflaşmış iseler: “Onların rüzgârı **جَنُوبٌ**” der; ayrıldıklarında: “Onların rüzgârı **شَمَلَتْ**” denir; bunun için şair dedi ki:
لَعَمْري، لَئِنْ رِيحُ الـمَودَّةِ أَصبَحَتْ * شَمالاً، لقد بُدِّلْتُ، وهي جَنُوبُ

\<ص:282>

Ve Ebû Vecze’nin sözü:
مَجْنُوبةُ الأُنْسِ، مَشْمُولٌ مَواعِدُها، * مِن الهِجانِ، ذواتِ الشَّطْبِ والقَصَبِ
Yani: onun ünsü onun sevgisi üzerinedir; ondan bir vaadin yerine getirilmesini isterse hiçbir şey bulmaz. Ve **ابن الأَعرابي** dedi: onun vaatlerinin **الجَنُوبِ** ile gittiğini ve ünsünün **الشَّمالِ** ile gittiğini kasteder. Ve dersin: **جَنَبَتِ الرِّيحُ**; **جَنُوباً**’a dönüştüğü zaman. Ve **سَحابةٌ مَجْنُوبةٌ**: **الجَنُوب** onunla estiği zaman.

**التهذيب**: ve rüzgârlardan **الجَنُوبُ** sıcaktır; her vakitte eser; onun esişi, **سُهَيْلٍ**’in doğuşuna bitişik olan taraftan, **الصَّبا** ile **الدَّبُورِ**’un iki esişi arasındadır. **الجَنُوبِ**’un çoğulu: **أَجْنُبٌ**. Ve **الصحاح**’ta: **الجَنُوبُ** **الشَّمال**’e karşı olan rüzgârdır. Ve **ابن الأَعرابي**’den de rivayet edildi ki dedi: **الجَنُوب** her yerde sıcaktır; ancak Necd’de, çünkü o soğuktur; ve **كثير عَزَّةَ**’nin beyti onun için delildir:
جَنُوبٌ، تُسامِي أَوْجُهَ القَوْمِ، مَسُّها * لَذِيذٌ، ومَسْراها، من الأَرضِ، طَيِّبُ

Ve o, Sîbeveyh’e göre isim ve sıfat olur; ve okudu:
رَيحُ الجَنُوبِ مع الشَّمالِ، وتارةً * رِهَمُ الرَّبِيعِ، وصائبُ التَّهْتانِ
Ve “**هَبَّتْ جَنُوباً**”: Ebû Osman’a göre sıfata delildir. **الفارسي** dedi: delil değildir; Sîbeveyh’in sözüne bakmaz mısın: bazen sıfat olmayan şey hâl olabilir; **القَفِيز** ve **الدِّرهم** gibi. Çoğul: **جَنائبُ**. Ve rüzgâr **جَنَبَتِ**: **تَجْنُبُ جُنُوباً**; ve **أَجْنَبَتْ** de; ve **جُنِبَ القومُ**: onlara **الجَنُوبُ** isabet etti, yani mallarında onlara isabet etti. **ساعدة بن جُؤَيَّةَ** dedi:
سادٍ، تَجَرَّمَ في البَضِيعِ ثَمانِياً، * يُلْوَى بِعَيْقاتِ البِحارِ، ويُجْنَبُ
Yani: ona **الجَنُوبُ** isabet etti. Ve **أَجْنَبُوا**: **الجَنُوبِ**’a girdiler. Ve **جُنِبُوا**: onlara **الجَنُوبُ** isabet etti; onlar **مَجْنُوبُونَ**’dur; söz, **الصَّبا** ve **الدَّبُورِ** ve **الشَّمالِ** hakkında da böyledir.

Ve **جَنَبَ** onunla buluşmaya; ve **جَنِبَ**: kaygılandı; kesre **ثعلب**’den, fetha **ابن الأَعرابي**’den. Dersin: **جَنِبْتُ إِلى لِقائكَ**; ve **غَرِضْتُ إِلى لِقائكَ جَنَباً وغَرَضاً**; yani sana şiddetli özlemden kaygılandım. Ve hadîste sözü: “**الجَمْعَ**’ı dirhemlerle sat, sonra onunla **جَنِيباً** satın al”; o, hurma türlerinden bilinen iyi bir türdür; hadîste tekrar etmiştir.

Ve **جَنَّبَ القومُ**; onlar **مُجَنِّبُونَ**’dur; develerinin sütleri azaldığı zaman; ve denildi: develerinde süt olmadığı zaman. Ve **جَنَّبَ الرَّجلُ**: devesinde ve koyununda sağım olmadığı zaman; ve **جَنَّبَ الناسُ**: sütleri kesildi; o, genel bir **تَجْنِيب** yılıdır. **الجُمَيْحُ بنُ مُنْقِذ** karısını anarak dedi:
لَـمَّا رَأَتْ إِبِلي قَلَّتْ حَلُوبَتُها، * وكُلُّ عامٍ عَلَيها عامُ تَجْنِيبِ
Diyor ki: onun üzerinden geçen her yıl, bir **تَجْنِيب** yılıdır. Ebû Zeyd dedi: **جَنَّبَتِ الإِبلُ**: ondan ancak bir deve ve iki deve doğurduğu zaman. Ve onu o **جَنَّبَ**; **النون**’u şeddeli olarak da. Ve **الحَرِثِ بن عَوْف** hadîsinde: “Develer bu yıl bize karşı **جَنَّبَتْ**”; yani döllemedi; böylece onların sütleri olur. Ve develerini ve koyununu **جنَّبَ**: onlara bir erkek salmadı.

Ve **الجَأْنـَبُ**, hemze ile: kısa boylu, kaba yaratılışlı adam.

\<ص:283>

Ve **خَلْقٌ جَأْنَبٌ**: çirkin, büzük olduğu zaman. Ve **امرؤُ القيس** dedi:
ولا ذاتُ خَلْقٍ، إِنْ تَأَمَّلْتَ، جَأْنَبِ

Ve **الجَنَبُ**: kısa boylu; bununla Ebû’l-İyâl’in beyti tefsir edildi:
فَتًى، ما غادَرَ الأَقْوامُ، * لا نِكْسٌ ولا جَنَبُ

Ve **جَنِبَتِ الدَّلْوُ**: **تَجْنَبُ جَنَباً**; ondan bir **وَذَمَةٌ** yahut iki **وَذَمَتانِ** koptuğu zaman; böylece eğildi.

Ve **الجَناباءُ** ve **الجُنابى**: çocuklar için bir oyundur; iki oğlan yan yana çekilir; her biri ötekinden korunur.

Ve **جَنُوبُ**: bir kadının adıdır. **القَتَّالُ الكِلابِيُّ** dedi:
أَباكِيَةٌ، بَعْدي، جَنُوبُ، صَبابةً، * عَليَّ، وأُخْتاها، بماءِ عُيُونِ؟

Ve **جَنْبٌ**: Araplardan bir batındır; bir baba ve bir hay değildir; fakat bir lakaptır; yahut Yemen’den bir haydır. **مُهَلْهِلٌ** dedi:
زَوَّجَها فَقْدُها الأَراقِمَ في * جَنْبٍ، وكانَ الحِباءُ من أَدَمِ
Ve denildi: o, Yemen kabilelerinden bir kabiledir.

Ve **الجَنابُ**: bir yerdir.

Ve **المِجْنَبُ**: Acem diyarının Arap diyarına en uzak ucu; Arap diyarının da Acem diyarına en yakın ucu. **الكميت** dedi:
وشَجْو لِنَفْسِيَ، لم أَنـْسَه، * بِمُعْتَرَك الطَّفِّ والمِجْنَبِ
Ve **مُعْتَرَكُ الطَّفِّ**: Hüseyin b. Ali’nin, Allah ikisinden de razı olsun, öldürüldüğü yerdir.

**التهذيب**: ve **الجِنابُ**, **الجيم**’in kesriyle: Necd’de bilinen bir arazidir. Ve **ذي المِعْشارِ** hadîsinde: “ve **جِنابِ الهَضْبِ** ehli”; o, kesre ile, bir yer adıdır.

مقاييس اللغة:
(**جنب**) **الجيم** ve **النون** ve **الباء** birbirine yakın iki asıldır; bunlardan biri: **النّاحية** (yan, taraf), diğeri **البُعْد** (uzaklık).
**النّاحية**’ye gelince: **الجَنَاب**. “Bu, şu **الجَناب**’dandır” denir; yani taraf. Falan kimse **جَنْبَةً** oturdu; insanlar(ı) terk ettiğinde. Hadiste: “Size **الجَنْبَةِ** (gerekir); çünkü o **عَفاف**tır (iffettir).”
Bu babdan, insan ve başkası için **الجَنْبُ** (yan). Ve bundan, hadiste nehyedilen şu **الجَنْب**: erkeğin, yarışta atıyla birlikte başka bir atı **يَجْنُبَ** etmesi; geçilmekten korkup ona (öteki ata) geçmesi için. Ve **الجَنَبُ**: devenin susuzluğunun şiddetlenmesi; ta ki ciğeri **جَنْبه**’ne yapışsın. “**جَنِبَ يَجْنَبُ**” denir. Dedi ki:
* Sanki o, şüphenin açığa çıkmışı yahut **جَنِبُ**([4]) *
Ve **المَِجْنَبُ**: çok hayır; sanki insanın **جَنْب**’ine (yanına) (konmuş) gibidir. Ve “**جَنَبْت** biniti” (denir); onu yanına sürdüğünde. Ve aynı şekilde “**جَنَبْتُ** esiri”. Ve **التُّرْسُ** (kalkan) **مِجْنَباً** diye adlandırıldı; çünkü o insanın **جَنْب**’ine (yanına) (konur).
**البُعْد**’a gelince: **الجَنَابة**. Şair dedi([5]):
فلا تَحْرِمنّي نائلاً عن جَنابةٍ *** فإني امرؤٌ وَسْطَ القِبابِ غريبُ
Ve denir ki: ehliyle cima eden **الجُنُب** bundan türemiştir; çünkü o, başkasının kendisine yaklaştığı şeylerden—namazdan, mescidden ve bunun dışındakilerden—uzaklaşır.
Babdan şâz olan şeylerden: **ريح الجَنُوب**. “**جُنِبَ القَومُ**” denir: **ريحُ الجَنُوب** onlara isabet etti; ve “**أجنبوا**” (denir): **الجَنُوب**’a girdiklerinde. Ve onların “**جَنَّب القومُ**” sözü: develerinin sütleri azaldığında([6]). Bu, benim nezdimde babdan değildir([7]). Eğer bir söyleyen bunun **البُعْد**’dan olduğunu söylerse—sanki sütleri azaldı da gitti—bu bir gidiş olur. Ve **جَنْبٌ** bir kabiledir; ona nisbet **جَنْبِيٌّ**’dir. O, zikrettiklerimizin bazısından türemiştir.

(**جنث**) **الجيم** ve **النون** ve **الثاء** tek bir asıldır; o da asıl ve sağlamlaştırmadır. Her şeyin aslına **جِنْثُه** denir. Sonra ondan dallanır; o da **الجُنْثِيّ**([8])’dir; o da zırhçı(= **الزّراد**)dır; çünkü o, zırh işini sağlam yapar. Şu sözüne gelince:
أحْكَمَ الجِنْثِيُّ مِنْ عَوْرَاتِها *** كلُّ حِرْباءٍ إذا أُكْرِه صَلّ([9])
o, zırhçıyı kastetmiştir; yani onun **حَرَابِيَّها**’sını (perçinlerini) sağlam yaptı; o da çivilerdir. **الجنثيّ**’yi nasbeden kimse kılıcı kastetmiştir; fiili her bir **حِرباء** için kılar; ve “**أحكم**”in manası “menetti” olur. Der ki: o, bir zırhtır; onun **حِرباؤُهُ**’su kılıcın onda işlemesini meneder. Şair kılıç hakkında dedi:
ولكنَّها سُوقٌ يكون بِياعُها *** بِجُنْثِيَّةٍ قد أخلصَتْهَا الصَّياقلُ([10])

القاموس المحيط:
**الجَنْبُ** ve **الجانِبُ** ve **الجَنَبَةُ**—harekeli olarak—insanın ve başkasının yanı (şakkı); çoğulu: **جُنُوبٌ** ve **جوانِبُ** ve **جَنَائِبُ**.
Ve **جُنِبَ**—**كَعُنِيَ**: yanından şikâyet etti. Ve **رَجُلٌ جَنِيبٌ**: sanki bir yanda yürür, ardına bakarak. Ve **جانَبَهُ** **مُجانَبَةً** ve **جِنَاباً**: onun yanına geçti; ve ondan uzaklaştı; zıddır. “Allah’tan onun **جَنْب**’i hakkında sakının; ve onun baldırına dil uzatmayın”: onu öldürmeyin ve onu fitneye düşürmeyin. Ve **الجَنْبُ** **الوقِيعَةِ** (çekiştirme) ve **الشَّتْم** (sövme) ile tefsir edilmiştir. **جارُ الجَنْب**: senin yanına yapışık olan. **الصاحِبُ بالجَنْبِ**: seferdeki arkadaşın. **الجارُ الجُنُبُ**—iki damme ile: kavminden olmayan komşun. **جَنَابَتَا الْأَنْفِ** ve **جَنْبَتَاهُ**—harekelenir: onun iki yanı. **المُجَنَّبَةُ**—**النون**’un fethiyle: öncü (birlik). **المُجَنِّبَتَانِ**—kesre ile: sağ kol ve sol kol. Ve **جَنَبَهُ** **جَنَباً**—harekeli olarak—ve **مَجْنباً**: onu yanına sürdü; o da **جَنيبٌ** ve **مَجْنُوبٌ** ve **مُجَنَّبٌ**’dir. Ve atlar: **جَنائِبُ**; ve **جَنَبٌ**—harekeli olarak. Ve onu itti; ve yanını kırdı; ve onu uzaklaştırdı; ve özledi; ve garip olarak konakladı. **جُنَّابُكَ**—**كَرُمَّانٍ** gibi: yanına yoldaşlık eden. **جَنِيبَتَا البَعيرِ**: devenin iki yanına yüklenen şey. Ve **الجانِبُ** ve **الجُنُبُ**—iki damme ile—ve **الأَجْنَبِيُّ** ve **الأَجْنَبُ**: boyun eğmeyen; ve garip. İsim: **الجَنْبَةُ** ve **الجَنَابَةُ**. Ve **جَنَّبَهُ** ve **تَجَنَّبَهُ** ve **اجْتَنَبَهُ** ve **جَانَبَهُ** ve **تَجانَبَهُ**: ondan uzaklaştı. Ve onu ondan uzaklaştırdı: **جَنَّبَهُ إيَّاهُ**; ve **جَنَبَهُ**—**كَنَصَرَهُ**—ve **أجْنَبَهُ**. Ve **رَجُلٌ جَنِبٌ**—**كَكَتِفٍ** gibi: misafirlerden korkarak yolun ortasına yaklaşmaktan kaçınır. **الجَنْبَةُ**: uzak durma; ve taraf; ve deve için bir deri; ve yazın yapraklanan ağaçların geneli; yahut ağaç ile ot arasındaki şey. **الجانِبُ**: kaçınılan, hor görülen. Ve iki bacak arası uzak olan bir at. **الجَنَابَةُ**: meni. Ve **أجْنَبَ** ve **جَنِبَ** ve **جَنُبَ** ve **أُجْنِبَ** ve **اسْتَجْنَبَ**; ve o **جُنُبٌ**’dur; tekil ve çoğul için eşit olur; yahut “**جُنُبانِ** ve **أجْنابٌ**” denir; **جُنُبَةٌ** değil. **الجَنَابُ**: avlu; ve semer; ve taraf; ve bir dağ; ve bir alam. Ve **محمدُ بن عَلِيِّ بنِ عِمْرانَ الجَنابِيُّ**: muhaddis; ve **ع.** Ve damme ile: **ذاتُ الجَنْبِ** (yan hastalığı). Ve kesre ile: **فَرَسٌ طَوْعُ الجِنابِ**: yuları yumuşak, kolay çekilen. Ve “**لَجَّ في جِنَابٍ قَبيحٍ**”—kesre ile—yani ehlinin **مُجانَبَةِ**’sinde (onlardan uzak durmada).
Ve **الجَنابَةُ**—**كسحابةٍ**: kavme, onun üzerine seni azıklandırsınlar diye, dirhemlerle birlikte verdiğin dişi deve. **الجَنِيبَةُ**: iki yaşını doldurmuş koyunun yünü.
Ve **المِجْنَبُ**—**كَمِنْبَرٍ** ve **مَقْعَدٍ** gibi: hayrın ve şerrin çoğu. Ve **كَمِنْبَرٍ** gibi: örtü. Ve bal satın alanın üzerinde durduğu kapı benzeri. Ve Acem diyarının Arap diyarına en uzak ucu. Ve kalkan; ve onun **مِيم**’i dammelenir. Ve dişsiz tarak gibi bir şey; onunla toprak, pazuların ve **الفِلْجانِ**’ın üzerine kaldırılır. Ve **الجَنَبُ**—harekeli olarak: topallığa benzer (hâl). Ve develerin susuzluğunun şiddetlenmesi; ta ki ciğer **الجَنْب**’e yapışsın. Ve kısa (kimse). Ve yarışta, atına bir atı **يَجْنُبَ** etmesi; binek gevşeyince **المَجْنوبِ**’a geçer. Ve zekâtta: âmilin sadaka yerlerinin en uzağına inmesi, sonra malların kendisine **تُجْنَبَ** edilmesini emretmesi; yahut mal sahibinin malıyla **يَجْنُبَ** etmesi; yani onu yerinden uzaklaştırması; ta ki âmile onu istemede uzaklaşma gerekmiş olsun. **الجَنُوبُ**: **الشَّمالَ**a muhalif bir rüzgâr; esişi **سُهَيْلٍ**’in doğuşundan **الثُّرَيَّا**’nın doğuşunadır; çoğulu: **جنائِبُ**; **جَنَبَتْ** **جُنوباً**. Ve **جُنِبُوا**—damme ile: onlara isabet etti. Ve **أَجْنَبُوا**: ona girdiler.
Ve **جَنَبَ إليه**—**كَنَصَرَ** ve **سَمِعَ**: huzursuz oldu. **الجَنْبُ**: şeyin çoğu ve büyüğü. Ve Yemen’de bir kabile; yahut onlara bir lakap, baba değil. Ve Kûfeli bir muhaddis. Ve **جَنَّبَ** **تَجْنِيباً**: erkek deveyi develerinin ve koyunlarının içine salmadı. Ve kavim: sütleri kesildi.
Ve **جَنُوبُ**: bir kadın. Ve **الجنَاباءُ**—**وكَسُمَانَى**: çocuklar için bir oyun. **الجَوانِبُ**: beldeler. Ve **كَقُبَّرٍ** gibi: Basra’nın bir tarafı. Ve **كَهُمَزَةٍ** gibi: kaçınılan şey. Ve **جَنَّابَةُ**—şeddeli: **د**; **خارَكَ**’a (yerine) hizalanır; ondan **القَرامِطَةُ** (çıkar). Ve **عَلِيُّ بنُ عبدِ الواحِدِ الجَنَّابِيُّ**. Ve **سحابَةٌ مَجْنوبَةٌ**: **الجَنوبُ** onunla esti. Ve **التَّجْنِيبُ**: atın bacağında müstehap olan bir eğilme ve germe. Ve **جَنَبَةُ بنُ طارِقٍ**: peygamberlik iddia eden **سَجاح**’ın müezzini. Ve **عبدُ الوَهَّاب بنُ جَنَبَةَ**: **المُبَرِّدِ**’in şeyhi.

Ve **الجَنِيبُ**: iyi hurmadır. Ve **جَنْباءُ**: Temîm beldelerinde bir yer adıdır. Ve **جَنَابٍ**’ın babaları: et-Temîmî, el-Kassâb, İbn Ebî Hayye, **جَنابُ بنُ الحَسْحاسِ**, Nistâs ve Mersed ve İbrâhîm: muhaddislerdir; ve İbn Mes‘ûd ve Amr: iki şairdir. Ve şeddeli olarak: **أبو الجَنَّابِ الخِيْوَقِيُّ**, büyüklerin yıldızı. Ve Zübeyr gibi: **أبو جُمُعَةَ الأَنْصَارِيُّ**, yahut o, **الباء** iledir.

Tâcü’l-‘Arûs:
ج ن ب
**الجَنْبُ** ve **الجانِبُ** ve **الجَنَبَةُ** (harekeli): insanın ve başkasının yanı/kenarıdır; ve el-Misbâh’ta: insanın **جَنْبُ**’u: koltuğunun altından belinin yanına kadar olan yerdir. Dersin ki: “Falanın **جَنْبِ**’ine ve **جانِبِ**’ine oturdum” (aynı anlamda). Şeyhimiz dedi: **الجَنْبِ**’in anlamının aslı: uzuvdur; sonra ona bitişik olan taraf için ödünç alınmıştır; bunun için diğer uzuvların da ödünç alınması gibi; **اليَمِينِ** ve **الشِّمالِ** gibi. Sonra el-Misbâh’tan nakletti: **الجانِبُ**: taraf/cihettir; ve aynı zamanda **الجَنْبِ** anlamında olur; çünkü o, şahsın bir tarafıdır. Ben dedim: Onun, **الجَنْبِ**’in hususîliği anlamıyla kullanılması mecazdır; göründüğü üzere. Musannifin ve İbn Sîde’nin sözü ise, onun hakikat olduğuna delâlet eder. Bitti. Çoğulu: **جُنُوبٌ** (ضم ile) **فَلْسٍ** ve **فُلُوسٍ** gibi; ve **جَوانِبُ**; bunu İbn Sîde, el-Lihyânî’den nakletti. Ve **جَنَائِبُ**; sonuncusu nadirdir; el-Muhkem’de buna dikkat çekti. Ebû Hureyre’nin, yoksulluğa uğrayan adam hakkındaki hadisinde: “Çöle çıktı da dua etti; bir de baktı ki değirmen öğütüyor ve tandır, kızartma **جُنُوبَ** ile dolu.” Bu, **جَنْبٍ**’in çoğuludur; koyunun **جَنْبَ**’ini kasteder; yani tandırda bir **جَنْبٌ** değil, çok **جُنُوبٌ** vardı. El-Lihyânî rivayet etti: “O, **الجَوانِبِ**’i şişkindir.” Dedi ki: Bu, tekilden olup ayrılmış, sonra çoğul yapılmıştır.

Ve **جُنِبَ** adam, **عُنِيَ** gibi; yani meçhul bina ile: yanını ağrıttı/yanından şikâyet etti. Ve **رَجُلٌ جَنِيبٌ** **أَميرٍ** gibi. Ve şu beyti okudu:

“İki vaktinde açlık kabardı, öyle ki sanki o … **جَنِيبٌ**; çünkü **الجَنِيبَ** **جَنِيبُ**’tur.”

Yani, aç kaldı; öyle ki sanki bir yanda yürür, takip eder hâlde; **الباء** (tek noktalı) ile; nüshalarda İbnü’l-A‘râbî’den böyle. Bunun benzeri el-Muhkem’dedir. Lisânü’l-‘Arab’da ise **ب** yerine **الفاء** ile **مُتَعَقِّفاً**dır. Ve dediler ki: “Süheyl’in iki **جانِبَيْ**’i sıcaktır”; yani onun iki tarafı; ve bu, sıcağın en şiddetlisidir.

Ve **جانَبَه** **مُجَانَبةً** ve kesre ile **جِنَاباً**: onun yanına geçti. Tenzîlde: “Bir nefsin: ‘Vay hasretim! **جَنْبِ اللهِ** hakkında kusur ettim’ demesi.” Yani O’nun **جانِبِ**’i ve hakkı; ve bu, el-Esâs’ta olduğu gibi mecazdır. Ferrâ dedi: **الجَنْبُ**: yakınlıktır; ve **فِي جَنْبِ اللهِ**: O’nun yakınlığında ve civarında. İbnü’l-A‘râbî dedi: **فِي جَنْبِ الله** yani cennetten Allah’a yakınlıkta. Zeccâc dedi: Allah’ın beni çağırdığı yolunda; o da Allah’ı birlemek ve Resûlü Muhammed’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) nübüvvetini ikrar etmektir. Ve **جانَبَه** ayrıca: ondan uzaklaştı; yani onun tarafı dışında bir tarafta oldu; bu, zıddıdır. Ve onların sözü: “Onun **جَنْبِهِ** hakkında Allah’tan sakın”; yani falan hakkında; ve “onun bacağına dil uzatma”; yani onu öldürme; nüshalarda öldürmeden böyle. Lisânü’l-‘Arab’da: “Onu gîleden öldürme.” Bu, müellifin müsveddesindedir: “ve onu fitneye düşürme”; ve bu, mesel üzerinedir. Burada **الجَنْبُ**, **الوَقِيعةِ** ve sövme ile de tefsir edilmiştir. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:

“Ey iki dostum, vazgeçin ve benim **جَنْبِي**’mde Allah’ı anın”

Yani bana karşı **الوَقِيعةِ** içinde. Şeyhimiz, şeyhi seyyidim Muhammed b. eş-Şâzelî’den naklen dedi: Belki bundan, şairin sözü:

“Allah’tan sakınmaz mısın bir âşığın **جَنْبِ**’inde …
Onun, sana karşı parçalanan yanık bir ciğeri var.”

İbnü’l-A‘râbî’nin mısraı hakkında dedi ki: yani “işim hakkında.” Ben dedim: Onun gittiği bu doğrudur. Hudeybiye hadîsinde: “Sanki Allah, müşriklerden bir **جَنْباً** kesmiştir.” **الجَنْبِ** ile işi yahut parçayı kastetti. Denir: “Hacetimin **جَنْبِ**’inde ne yaptın?” yani onun işinde; Lisânü’l-‘Arab’da böyle. Yine **جارُ الجَنْبِ**: yanına yapışık olan; yahut “yanındaki komşu.” Ve denildi: **الصَّاحِبُ بِالجَنْبِ**: seferdeki arkadaşındır. Ve denildi: O, sana yaklaşan ve senin yanına olan kimsedir. Ve her iyi işte refîk ile de tefsir edilmiştir; ve koca ile; ve kadın ile. Bunun bir kısmına el-Muhkem’de nass getirdi. Yine: **جارٌ جُنُبٌ**: başka bir kavimden olan, **ذُو جَنَابةٍ** (yabancı) komşu. İzafe edilerek denir: **جارُ الجُنُبِ**. Et-Tehzîb’de: **الجارُ الجُنُبُ** (iki damme ile) senin kavminden olmayan komşundur. Et-Tehzîb nüshasında: “Sana komşu olan ve nesebi başka bir kavimde olan.” Ve denildi: Mutlak olarak uzaktır. Ve denildi: Hakikaten akrabalığı olmayan kimsedir; şeyhimiz bunu söyledi.

Ve **جَنَابَتَا الأَنْفِ** ve **جَنْبَتَاهُ** (nûn sâkin; ve harekelenir): onun iki yanı. Sîbeveyh dedi: Onlar, ceylanın burnunun iki **جَنْبَيْ**’ini kuşatan iki çizgidir. Çoğulu: **جَنَائِبُ**.

Ve **المُجَنَّبةُ** (nûn fetha ile; yani mîm damme ile; ism-i mef‘ûl sigasında): ordunun öncü kısmıdır. Ve kesre ile **المُجَنِّبَتَانِ** ordudan: sağ kol ve sol koldur. Ebû Hureyre hadîsinde: “Nebî (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun), fetih günü Hâlid b. Velîd’i sağ **المُجَنِّبةِ** üzerine, Zübeyr’i sol **المُجَنِّبةِ** üzerine gönderdi; Ebû Ubeyde’yi de **البَياذِقَةِ** üzerine tayin etti; onlar **الحُسَّرُ**dır.” İbnü’l-A‘râbî’den: Denir: “İki **مُجَنِّبتَيْنِ** gönderdiler”; yani yolun iki tarafını tutan iki bölük. Ve **جَنْبَتَا الوادِي**: onun iki tarafı; ve aynı şekilde iki **جانِباه**. Sağ **المُجَنِّبَةُ** ordunun sağ koludur; sol **المُجَنِّبَةُ** sol koldur; ikisi iki **مُجنِّبَتَانِ**dır; nûn kesrelidir. Ve denildi: O, yolun iki tarafından birini tutan bölüktür. Dedi ki: Birincisi daha sahihtir. Ve **الحُسَّرُ**: yaya askerlerdir. Ondan, şu hadis: “**الباقِيَات الصَّالحَات**; onlar öncülerdir, onlar artçılardır, onlar iki yandadırlar.”

Ve **جَنَبَهُ**; yani atı ve esiri; **يَجْنُبُه**; **جَنَباً** (harekeli) ve **مَجْنَباً** (mîmli mastar): onu kendi yanına sevk etti; o da **جَنِيبٌ** ve **مَجْنُوبٌ** ve **مُجَنَّبٌ** (**مُعَظَّم** gibi) olur. Şair dedi ki:

“Eğilen; gölgeler onunla yarışır; sanki o …
Kafile ile birlikte, yedekteki devekuşunun iki yanı.”

**المُجَنَّبُ**: **المَجْنُوبُ**; yani sevk edilen.

Ve **خَيْلٌ جَنَائِبُ** ve **جَنَبٌ** (harekeli); el-Fârisî’den. Ve denildi: **مُجَنَّبةٌ**; çokluk için şeddelendi.

Ve **الجَنِيبةُ**: sevk edilen binek hayvandır.

Ve her itaatkâr, boyun eğen: **جَنِيبٌ**’dir.

Ve mecazdan: “Allah’tan sakın; O’nun **جَنِيبَةَ**’si yoktur”; yani eşi/benzeri yoktur; el-Esâs’ta böyle. Ve denir: “Falanın önünde **الجَنَائِبُ** sevk edilir; o, bir **نَجِيبَةً**’ye biner ve bir **جَنِيبَةً**’yi sevk eder.”

Ve **جَنَبَه**: onu ittiği zaman; ve **جانَبَه**; ve bunun gibi: ona vurdu da onu **فَجَنَبَه**; yani onun **جَنْبَهُ**’unu kırdı yahut onun **جَنْبَهُ**’una isabet etti. Ve **جَنَبَه** ve **جانَبَه**: onu uzaklaştırdı; sanki onu bir **جانِبٍ**’de kılmış yahut bir **جانِبٍ**’de yürümüş gibi. Ve **جَنَبَه**: ona özlem duyduğu zaman.

Ve falan, falanın oğulları içinde **جَنَبَ** eder; **يَجْنُبُ** **جَنَابةً** ve **يَجْنِبُ**: onların içinde yabancı olarak konakladığı zaman.

Ve bu, senin **جُنَّابُكَ**’ındır, **كَرُمَّانٍ** gibi; yani senin **جَنْبِكَ**’ine doğru seninle birlikte yürüyenindir. Ve **جَنِيبَتَا البعشيرِ**: onun iki **جَنْب**’i üzerine yüklenen şey.

Ve onun **جَنْبَتُه**’si: onun **جَنْب**’inden bir taife.

Ve **الجانِبُ** ve **الجُنُبُ** iki damma ile; ve hepsinde müfred kılınabilir ve müennes yapılmaz. Ve bunun gibi **الأَجْنَبِيُّ** ve **الأَجْنَبُ**: o, boyun eğmeyen kimsedir; ve o aynı zamanda yabancıdır. Denir ki: **رجُلٌ جانِبٌ** ve **جُنُبٌ**; yani yabancı. Çoğulu **أَجْنَابٌ**’dır. Ve Mücâhid’in **السَّيَّارَة** tefsirindeki hadisinde dedi ki: “**هُمْ أَجْنَابُ النَّاسِ**”; yani yabancılar; **جُنُبٍ**’ün çoğulu; ve o yabancıdır. Ve İbnü’l-A‘râbî **الأَجْنَب** hakkında inşad etti:

هَلْ في القَضِيَّةِ أَنْ إذا اسْتَغْنَيْتُمُ ... وأَمِنْتُمُ فَأَنَا البعِيدُ الأَجْنَبُ

Ve hadiste: “**الجانِبُ المُسْتَغْزِرُ يُثَابُ مِنْ هِبَتِهِ**”; yani daha fazlasını isteyen yabancı talip, sana bir hediye verdiği zaman, ondan daha çoğunu talep etmek için; o halde onun hediyesinin karşılığında ona ver. Ve **المُسْتَغْزِرُ**: verdiğinden daha çoğunu isteyen kimsedir. Ve denir ki: **رجُلٌ أَجْنَبُ** ve **أَجْنَبِيٌ**; o, akrabalıkta senden uzak olandır. Ve Dahhâk’ın hadisinde: “Bir cariyeye dedi ki: ‘**هَلْ منْ مُغَرِّبَةِ خَبَرٍ ؟**’ Dedi ki: ‘**قال علَى جانِبٍ الخَبَرُ**’”; yani gelen yabancı üzerinedir. Ve **جانِبٌ**, **جُنَّابٍ** üzerine cem‘ edilir, **كَرُمَّانٍ** gibi. Ve isim **الجَنْبَةُ**’dir; yani nûn’un sükûnu ile, cîm’in fethi ile. Ve **الجَنَابةُ**; yani **سَحابة** gibi. Şair dedi ki:

إذَا ما رَأَوْنِي مُقْبِلاً عنْ جَنَابةٍ ... يقُولُونَ مَنْ هذَا وقَدْ عَرفُونِي

Ve denir ki: **نِعْمَ القَوْمُ هُمْ لِجَارِ الجَنَابَةِ**; yani gurbet komşusu için. Ve **الجَنَابةُ**: akrabalığın zıddıdır. Ve Alkame b. Abede dedi ki:

وفِي كُلِّ حَيٍّ قَدْ خَبَطْتُ بِنِعْمَةٍ ... فَحُقَّ لِشأْسٍ مِنْ نَدَاك ذَنُوبُ
فلاَ تَحْرِمَنِّي نائِلاً عنْ جَنابَةٍ ... فإنِّي امْرُؤٌ وَسْطَ القِبابِ غَرِيبُ

**عنْ جَنابةٍ**: yani uzaklık ve gurbet. Bununla Hâris b. Cebele’ye hitap eder; onu över; ve o, kardeşi Şe’s’i esir almıştı da onu Temîm oğullarından bir cemaatle birlikte salıvermişti. Ve **الأَساس**’ta: “**ولاَ تَحْرِمني عن جَنَابةٍ**”; yani nesep uzaklığı ve gurbet sebebiyle; yani mahrum bırakman ondan kaynaklanmasın; şu sözü gibi: “**وما فَعَلْتُه عنْ أَمْرِي**”. Bitti. Sonra dedi ki: Mecazdan: “O, şundan **أَجْنَبِيٌّ**’dir”; yani onunla bir ilgisi yoktur ve bir bilgisi yoktur. Bitti. Ve **المُجَانِبُ**: yardımcıdır. Şair dedi ki:

وإنِّي لِمَا قَدْ كانَ بيْنِي وبيْنَهَا ... لَمُوفٍ وإنْ شَطَّ المَزَارُ المُجانِبُ

Ve **جَنَّبهُ**: yani şeyi; ve **تَجَنَّبهُ** ve **اجْتَنَبه** ve **جانَبَه** ve **تَجَانَبَه**: hepsi “ondan uzaklaştı” manasındadır. Ve “Ben onu şeyden **جنَبْتُهُ**.” Ve “Onu ondan **جَنَّبهُ**.” Ve **جَنَبهُ** (ona yardım etti gibi) **يجْنُبُه**; ve **أَجْنَبَهُ**: yani onu ondan uzaklaştırdı. Ve “**وأَجْنِبْني وبنِيَّ**” kıraat olundu; kat‘ ile. Ve denir ki: “Şerri ondan **جَنَبْتُه**” ve “onu **أَجْنَبْتُه**” ve “onu **جَنَّبْتُه**”; tek bir manada; bunu Ferrâ ve Zeccâc söylemiştir.

Ve **رجُلٌ جَنِبٌ** **كَكَتِفٍ** gibi: yolun çarpışma yerinden uzak durur; misafirlerin geceleyin gelmesinden korkarak. Ve **رجُلٌ ذُو جَنْبةٍ**: **الجَنْبَةُ**: insanlardan uzak durmadır; yani insanlardan uzak duruş sahibi; onlardan uzak duran. Ve **الجَنْبةُ** ayrıca: taraf/yan. Denir ki: “Falan **جَنْبةً** oturdu”; yani bir taraf; ve insanlardan uzaklaştı. Ve “Falan **جضنْبةً** indi”: bir taraf. Ömer (Allah ondan razı olsun) hadisinde: “**علَيْكُمْ بالجَنْبة فإنَّهَا عَفَافٌ**”. Herevî dedi ki: der ki: kadınlardan ve onlara oturmaktan sakının; onların tarafına yaklaşmayın. Ve “Falan bizim **جَنْبَتِنَا**’mızda dolaşmaz” dersin. İbn Berrî dedi ki: Ebû Ubeyde nûn’u harekeli kılarak böyle dedi. Dedi ki: ve hadiste de böyle rivayet ettiler: “**وعلَى جَنَبَتَيِ الصِّراطِ أَبْوابٌ مُفَتَّحَةٌ**”. Ve Osman b. Cinnî dedi ki: insanlar şu sözleriyle yanıldılar: “Ben senin **ذَراكَ**’ında ve **جَنَبَتِك**’indeyim” nûn’un fethi ile. Dedi ki: doğrusu nûn’un sükûnudur. Ve buna Ebû Sa‘tere el-Bûlânî’nin sözüyle istişhad etti:

فَمَا نُطْفَةٌ مِنْ حَبِّ مُزْنٍ تَقَاذَفَتْبِهِ جَنْبَتَا الجُودِيِّ والَّليْلُ دامِسُ
بِأَطْيَبَ مِنْ فِيهَا وما ذُقْتُ طَعْمَهُ ... ولكِنَّنِي فِيما تَرَى العيْنُ فَارِسُ

Yani: keskin bakışlı. Manası: onun inceliği ve saflığı ile, onun tatlılığına ve soğukluğuna delil getirdim. Ve dersin ki: “Geçtiler; onun **جَنضابَيْهِ**’inde ve **جَنَابَتَيْه**’inde ve **جَنْبَتَيْهِ**’inde yürürler”; yani onun iki tarafında; **لسانِ العرب**’da böyle.

Ve **الجَنْبَةُ**: bir deridir; bütün nüshalarda böyle. Ve **لسان العرب**’da: deve için bir deri; yani onun **جَنْب**’inden; ondan bir kutu yapılır; ve o, **المِعْلَق**’ın üstünde, **العِلاَب**’dan; ve **الحَوْأَبَة**’nin altındadır. Denir ki: “Bana bir **جَنْبةً** ver; ondan bir kutu edineyim.” Ve **التهذيب**’de: “Bana bir **جَنْبةً** ver”; ona bir deri verir; o da onu bir kutu edinir.

Ve **الجَنْبَةُ** ayrıca: akrabalıkta uzaklıktır; **الجَنَابة** gibi.

Ve **الجَنْبَةُ**: yaz zamanında yapraklanan ağaçların umumudur. Ezherî dedi ki: **الجَنْبةُ**: çokça bitkilerin adıdır; ve hepsi **عُرْوَة**’dir. Büyük ağaçlardan küçük olduğu ve yerde kökü olmayanlardan da yükseldiği için **جَنْبةً** diye adlandırıldı. **الجَنْبة**’dendir: **النَّصِيُّ** ve **الصِّلِّيَانث** ve **الحَمَاطُ** ve **المَكْرُ** ve **الجَدْرُ** ve **الدَّهْمَاءُ**; ağaçtan küçük oldu ve otlardan üstün oldu. Dedi ki: bunun hepsi Araplardan işitilmiştir. Haccâc’ın hadisinde: “**أَكَلَ ما أَشْرَفَ من الجَنْبةِ**”; o, bitkiden **الصِّلِّيَان**’ın tazesidir. Ve denildi ki: o, otun üstü ve ağacın altıdır. Ve denildi ki: o, yağmur olmaksızın yazın yapraklanan her bitkidir. Yahut o, ot ile ağaç arasında olandır; ikisi de kökü kışın kalan ve dalı yok olan şeylerdendir. Bunu Ebû Hanîfe söyledi. Ve denir ki: “Öyle bir yağmurla yağmurlandık ki ondan **الجَنْبَةُ** çoğaldı.” Ve bir nüshada: “Ondan **الجَنْبَةُ** bitti.”

Ve **الجانِبُ**: mef‘ûl sigasıyla **المُجْتَنَبُ**; hakir görülen; bazı nüshalarda **المهقور**.

Ve **الجانِبُ**: iki bacak arasındaki mesafesi, **فَحَجٍ** olmaksızın uzak olan bir attır; bu bir övgüdür; ve **التَّجْنِيب**’de gelecektir. Müellifin zikrettiği bu şey, ancak **المُجنَّبِ**’in tarifi gibidir; **مُعظّم** gibi; ve atfın gereği buna aykırıdır.

Ve **الجَنَابةُ**: **المَنِيُّ**’dir. Ve aziz tenzilde: “Ve eğer **جُنُباً** iseniz, o hâlde temizlenin.” Ve adam **أَجْنَبَ** etti; ve **جَنِبَ** (kesre ile) ve **جَنُبَ** (damme ile); ve **أُجْنِبَ** mef‘ûle binaen; ve **اسْتَجْنَبَ**; ve **جَنَبَ** ( **نَصَر** gibi); ve **تَجَنَّبَ**; son ikisi Lisânü’l-‘Arab’dandır. İbn Berrî, **جَنُبَ** (damme ile) sözü üzerine Emâlî’sinde dedi ki: Dil ehli yanında bilinen **أَجْنَبَ** ve nûn’un kesresiyle **جَنِبَ**’dir; ve **أَجْنَبَ**, **جَنِبَ**’den daha çoktur. Ondandır İbn Abbâs’ın sözü: “**الإِنْسانُ** **لاَ يُجْنِبُ** ve **الثَّوْبُ** **لاَ يُجْنِبُ** ve **الماءُ** **لاَ يُجْنِبُ** ve **الأَرْضُ** **لا تُجْنِبُ**.” Ve fakihler bunu tefsir ettiler ve dediler ki: Yani, **الجُنُبِ**’ün ona temas etmesiyle insan **لا يُجْنِبُ**; aynı şekilde elbise, **الجُنُبُ** onu giydiğinde necis olmaz; aynı şekilde yer, **الجُنُبُ** ona ulaştığında necis olmaz; aynı şekilde su, **الجُنُبُ** onda elini daldırdığında necis olmaz. Diyor ki: Bu şeylerin hiçbiri, **الجُنُبِ**’ün onlara temas etmesi sebebiyle yıkanmaya muhtaç bir **جُنُباً** hâline dönüşmez. Ve o, yani adam, **الجَنَابةِ**’den iki damme ile **جُنُبٌ**’dur. Ve hadiste: “Melekler, içinde **جُنُبٌ** bulunan bir eve girmez.” İbnü’l-Esîr dedi ki: **الجُنُبُ**: cima ve **المَنِيِّ**’nin çıkmasıyla guslün kendisine vacip olduğu kimsedir. Ve **أَجْنَبَ** **يُجْنِبُ** **إجْنَاباً**; ve isim **الجَنَابةُ**’dır; ve o aslında: uzaklıktır. Ve bu hadiste **الجُنُبِ** ile, **الجَنَابةِ**’den yıkanmayı âdeten terk eden kimseyi murad etti; böylece vakitlerinin çoğunda **جُنُباً** olur. Bu, dininin azlığına ve içinin kötülüğüne delalet eder. Ve denildi ki: Buradaki meleklerle, koruyucular (hafaza) dışındakiler murad edilmiştir. Ve denildi ki: Melekler ona hayır ile hazır bulunmaz. Ve bazı rivayetlerde de böyle gelmiştir. Tek, iki, hepsi ve müennes için eşit olur; şöyle denir: bu **جُنُبٌ**, ve bu ikisi **جُنُبٌ**, ve bunlar **جُنُبٌ**, ve bu (kadın) **جُنُبٌ**; tıpkı “**رَجُلٌ رِضاً**” ve “**قَوْمٌ رِضاً**” denildiği gibi. Ancak o, **ذَوِي جُنُبٍ** te’vili üzerinedir. Lisânü’l-‘Arab’da böyledir. Böylece masdar, kendisine izafe olunanın makamında durur. Araplardan, tesniye eden ve cem‘ eden ve masdarı ism-i fâil menzilesine koyan vardır; müellif buna şu sözüyle işaret etti: Tesniyede **جُنُبانِ** denilir; ve cem‘de **أَجْنَابٌ** ve **جُنُبُونَ** ve **جُنُباتٌ**. — Cevherî nakletti: **أَجْنَبَ** ve **جَنُبَ** (damme ile). — Sîbeveyh dedi ki: **أفْعَالٍ** üzere kırıldı; tıpkı **بَطَلٌ**’ın, “**أَبْطَالٌ**” dediklerinde onun üzerine kırılması gibi; isimde onun üzerinde ittifak ettikleri gibi; yani **جَبلٍ** ve **أَجْبالٍ**, ve **طُنُب** ve **أَطْنَابٍ** gibi. Ve müenneste **جُنُبَةٌ** deme; çünkü onlardan işitilmemiştir.

Ve **الجَنَابُ** (fetha ile), **الجانِب** gibi: **الفِنَاءُ** (kesre ile), evin avlusu; ve **الرَّحْلُ**: “Falan **رَحْبُ الجَنَابِ**” denir; yani **الرَّحْلِ** (geniştir); ve **النَّاحِيَةُ**; ve kavmin mahallesine yakın olan şey. Cem‘i: **أَجْنِبَةٌ**. Ve Ruqayqa hadîsinde: “**اسْتَكَفُّوا جَنَابَيْهِ**”; yani çevresini; **جَنَابٍ**’ın tesniyesidir; o da **النَّاحِيَةُ**’dir. Ve Şa‘bî hadîsinde: “**أَجْدَبَ بِنَا الجَنَابُ**.” Ve **الجَنَابُ**: Tâif’ten bir merhale uzaklıkta bir dağdır; ona “**جَنَابُ الحِنْطَةِ**” denir. Ve bir âlemdir. Ve Ebû ‘Abdillâh **مُحَمَّدُ بنُ عَلِيِّ بنِ عِمْرَانَ الجَنَابِيُّ** bir muhaddistir; ondan, hâfız Abdülganî’nin şeyhi Ebû Sa‘d b. ‘Abdûye rivayet etti. Emîr onu teşkîl ile ضبط etti. Ve denilir: **أَخْصَبَ جَنَابُ القَوْمِ** (cîm’in fethasıyla); yani onların çevresi. Ve falan **خَصِيبُ الجَنَابِ** ve **جَدِيبُ الجَنَابِ**’dır; bu mecazdır. Ve el-Esâs’ta: “Ben **جَنَابِ زَيْدٍ**’deyim”; yani onun avlusunda ve mahallesinde. Ve “Onun **جَانِبَيْهِ** ve **جَنَابَيْهِ** ve **جَنَابَتَيْه** ve **جَنْبَتَيْهِ** boyunca yürüdüler.” Bitti. Ve denilir: “Onlardan **جَنَابِينَ** ve **جَنَاباً** idik”; yani uzak duranlar.

Ve **الجَنَابُ**: (kısaltma işareti) o, hadiste zikri geçen **جَنَابُ الهَضْبِ**’dir.

Ve **الجُنَابُ** (damme ile): **ذَاتث الجَنْبِ**’dir; yani iki yandan hangisi olursa; Hecerî’den. Ve zannetti ki, eğer sol yanda olursa sahibini götürür. Dedi ki:
مَرِيضٌ لاَ يَصِحُّ وَلاَ يُبَالِي ... كأَنَّ بِشِقِّهِ وَجَعَ الجُنَابِ
Ve **جُنِبَ** (damme ile): **ذَاتُ الجَنْبِ** ona isabet etti. Ve **المَجْنُوبُ**: kendisinde **ذَاتُ الجَنْبِ** olan kimsedir; bundan şöyle dersin: **رَجُلٌ مَجْنُوبٌ**. Ve o, insanın yanının iç kısmına isabet eden bir yaradır; ve yan tarafında tutan, zor bir hastalıktır. İbn Şümeyl dedi ki: **ذَاتُ الجَنْبِ** **الدُّبَيْلَةُ**’dir; o, karnı delen bir yaradır; ancak ondan kinaye yaptılar da “**ذَات الجَنْبِ**” dediler. Ve hadiste: “Allah yolunda **المَجْنُوبُ** şehittir.” Ve denilir: Onunla, yanından şikâyet eden kimseyi mutlak olarak murad etti. Ve şehitler hadîsinde: “**ذَاتُ الجَنْبِ** şehadettir.” Ve başka bir hadiste: “**ذُو الجَنْبِ** şehittir.” O, **الدُّبَيْلَةُ**’dir; ve yanın iç kısmında görünen ve içeriye doğru patlayan çıbandır; sahibinin kurtulması pek azdır. Ve **ذُو الجَنْبِ**: **الدُّبَيْلَةِ** sebebiyle yanından şikâyet eden kimsedir; ancak **ذُو** müzekker içindir, **ذات** müennes içindir; ve **ذَاتُ الجَنْبِ** ona bir özel ad oldu; aslında izafetli bir sıfat olsa da. Lisânü’l-‘Arab’da böyledir. Ve el-Esâs’ta: **ذَاتُ الجَنْبِ**: **دَاءُ الصَّنَادِيدِ**.

Ve **الجِنَابُ** (kesre ile): “**فَرَسٌ طَوْعُ الجِنَابِ**” ve “**طَوْعُ الجَنَبِ**” denir; eğer yulara yumuşak ise; yani eğer **جُنِبَ** edilirse kolayca boyun eğer. Ve Mervân b. el-Hakem’in sözü: “Bu, bizden sonrakiler için **جَنَباً** olmaz.” Sa‘leb onu açıklamadı. Dedi ki: Ve ben onu bundan sanıyorum; ve o, cem‘ için bir isimdir. Ve onun sözü:
جُنُوحٌ تُبَارِيهَا ظِلالٌ كَأّنَّهَا ... مَعَ الرَّكْبِ حَفَّانُ النَّعَامِ المجَنَّبِ
**المُجَنَّبُ**: **المَجْنُوبُ**; yani sevk edilen. Ve denilir: “Falan **جُنِبَ**”; bu, bir binek hayvanına yanına alındığında olur. Ve el-Esâs’ta: “Zeyd, kesre ile, çirkin bir **جِنَابٍ** içinde ısrar etti”; yani ehline muجانبة içinde.

Ve **الجِنَابُ** (cîm’in kesresiyle): Necd’de bilinen bir arazidir. Ve Zü’l-mi‘şâr hadîsinde: “**وأَهْلُ جِنَابِ الهَضْبِ**”; o, kesre iledir: bir yer adıdır. Lisânü’l-‘Arab’da böyledir.

Ve **الجَنَابَة** ( **سَحَابة** gibi), **الجَنِيبَة** gibi: **العَلِيقَةُ**’dır; ve o, senin, kavme, onun üzerinde azık tedarik etsinler diye verdiğin dişi devedir. El-Muhkem’de, “Sana onun üzerinde azık temin etsinler diye, dirhemlerle birlikte” diye artırdı. Hasan b. Muzarrid dedi ki:
" قَالَتْ لَهُ مَائِلَةُ الذَّوَائِبِ
" كَيْفَ أَخِي فِي العُقَبِ النَّوَائِبِ
" أَخوكَ ذُو شِقٍّ على الركائبِ
" رِخْوُ الحِبَالِ مَائِلُ الحَقَائِبِ
" رِكَابُهُ في الحَيِّ كالجَنَائِبِ
Yani, onun, sahibi olmayan, onu arayıp sormayan **الجَنَائِبِ** gibi zayi olduğunu. Dersin ki: Kardeşin malını ıslah edici değildir; böylece onun malı, sahibi ondan kaybolmuş bir mal gibidir; ve onu, içinde oynayacak kimseye teslim etmiştir. Ve onunla beraber olan **رِكَابُهُ**, darlık ve kötü hâl içinde sanki **جَنَائِبُ** gibidir.

Ve **الجَنِيبَةُ** da: Kُراع’dan: **الثَّنِيِّ**’nin yünü. İbn Sîde dedi: Ya‘kūb’un ve dil ehlinden başkalarının rivayet ettiği: **الخَبيبةُ**: **الجِنيبةِ** gibi **الثَّنِيِّ**’nin yünü; böylece bununla ikisinin de sahih iki lugat olduğu sabit oldu. Orada ona işaret gelmesi mümkündür. Ve **العَقِيقَة**: **الجَذَع**’ın yünü. Ve yünden **الجَنِيبةُ**: **العَقِيقَة**’den daha faziletli, daha temiz ve daha çoktur.

Ve **الَمِجْنَبُ** **مِنْبَرٍ** ve **مَقْعَدٍ** gibi; iki vechi Fârisî rivayet etti; o, hayırdan ve şerden çok olan şeydir. Ve **الصحاح**’ta: çok olan şey; denir: “Şüphesiz yanımızda hayır **مَجْنَباً** ve şer **مَجْنبَاً** vardır” yani çok. Ebû Ubeyde onu hayırdan çok olana tahsis etti. Fârisî dedi: O, onunla vasfettikleri şeydendir; “hayır **مَجْنَبٌ**” dediler: çok. Şemmır, Kuseyyir’den şu beyti okudu:
وإذْ لاَ تَرَى في النَّاسِ شيئاً يَفُوقُهَا ... وفِيهِنَّ حُسْنٌ لَوْ تَأَمَّلتَ مَجْنَبُ
Şemmır dedi: Şerde de, çoğaldığı zaman söylenir. Ve **طَعامٌ مَجْنَبٌ**: çoktur.

Ve kesre ile **المِجْنَبُ** **مِنْبرٍ** gibi: örtüdür. Ve evi **جَنَبَ** etti; yani onu **المِجْنَبِ** ile örttü. Ve **المِجْنَبُ**: bal toplayıcısının üzerinde durduğu kapı gibi bir şeydir. Sâ‘ide b. Cüeyye dedi:
صَبَّ الَّلهِيفُ لها السُّبُوبَ بِطَغْيَةٍ ... تُنْبِي العُقَابَ كَمَا يُلَطُّ المِجْنَبُ
**الَّلهِيفِ** ile kastetti: bal toplayıcıyı. Ve onun **سُبُوبُه**’u: onunla bala sarktığı ipleridir. Ve **الطَّغْيَةُ**: düz, kaygan kaya.

Ve **المِجْنَبُ**: Acem toprağının Arap toprağına en uzak ucu ve Arap toprağının Acem toprağına en yakın ucudur. Kümeyt dedi:
وشَجْوٍ لِنَفْسِيَ لَمْ أَنْسَهُ ... بِمُعْتَرَكِ الطَّفِّ والمِجْنَبِ
Ve **المِجْنَبُ**: kalkandır; çünkü sahibini **يَجْنُبُ** eder, yani ona hoşlanmadığı şeyi karşı korur; sanki bunun için bir alettir; **الأَساس**’ta böyledir. Ve onun **مِيمُه**’u dammelenir. Ve kesre ile **المِجْنَبُ**: tarak gibi bir gölgedir/şekildir; ancak dişsizdir; alt ucu inceltilmiştir; onunla toprak omuzların ve **الفِلْجَانِ**’ın üzerine kaldırılır. Ve yeri **المِجْنَبِ** ile **جَنَبَ** etti.

Ve harekeli **الجَنَبُ**: kesre ile **جَنِبِ** olan devenin masdarıdır; **يَجْنَبُ**; **جَنَباً**; o, topallığa benzer bir şeydir, topallık değildir. Ve **الجَنَبُ** ayrıca: susuzluğun şiddetlenmesidir; yani şiddetli susamak; ta ki akciğer **الجَنْبِ**’e yapışsın; yani susuzluğun şiddetinden. İbnü’s-Sikkît dedi: A‘râb dedi ki: o, susuzluğun şiddetinden kıvrılıp bükülmesidir. Zü’r-Rumme bir yaban eşeğini vasfederek dedi:
وَثْبَ المُسَحَّجِ مِنْ عانَاتِ مَعْقُلَةٍ ... كَأَنَّهُ مُسْتَبَانُ الشَّكِّ أَوْ جَنِبُ
Ve **المُسَحَّجُ**: yaban eşeğidir. Ve “**كأَنه**”deki **الهَاءُ**, daha önce zikri geçen yaban eşeğine döner. Der ki: sanki onun canlılığından dolayı topal yahut **جَنِبٌ** gibidir; o hâlde bir yanda yürür; bu, canlılıktandır. Devesini yahut erkek devesini bu eşeğe benzetir. Ve yine dedi:
هاجَتْ به جُوَّعٌ غُضْفٌ مُخَصَّرةٌ ... شضوازِبٌ لاَحَهَا التَّقْرِيبُ والجَنَبُ
Ve denir: **حِمارٌ جَنِبٌ**. Ve deve **جَنِبَ** oldu: şiddetli susuzluktan **الجَنْبِ**’de bir ağrı ona isabet etti. Ve **الجَنَبُ**: kısadır. Bununla Ebû’l-‘Iyâl’in beyti tefsir edildi:
فَتًى ما غَادرَ الأَقْوَا ... مُ لا نِكْسٌ وَلاَ جَنَبُ
Bir nüshada **القَصِيرِ** yerine **الفَصِيلُ** vardır; o hatadır. Ve **لسان العرب**’da: ve **الجَنِبُ** yani **كَكَتِفٍ** gibi: kurttur; hile ve düzenle topallamasından dolayı; bundan.

Ve hemze ile **الجَأْنَبُ**: kısa, yaratılışı kaba olandır. Ve **خَلْقٌ جَأْنَبٌ**: çirkin, büzüşük olduğu zaman.

Ve harekeli **الجَنَبُ**: zekât ve yarış hadîsinde nehyedilen şeydir; o, yarışta üzerine yarıştığı atına, rehin için çıplak bir atı **يَجْنُبَ** etmesidir; binek gevşediği, yani zayıfladığı zaman, **الفَرَسِ المَجْنُوبِ**’a, yani sevk edilen ata döner ve ona geçer; bu, birincide geçilmekten korktuğu zamandır. Ve zekâtta nehyedilen **الجَنَبُ**: âmîlin sadaka yerlerinin en uzağına inmesi, sonra malların kendisine doğru **تُجْنَبَ** edilmesini emretmesidir; bunun beyanı **ج ل ب**’de geçti. Ve denildi: o, mal sahibinin malıyla **يَجْنُبَ** etmesidir; yani onu yerinden uzaklaştırması; ta ki âmîl onu takip ve talepte uzaklaştırmaya muhtaç olsun.

Ve **الجَنُوبُ** **صَبُورٍ** gibi: muhalif bir rüzgârdır. Ve **الصحاح** lafzında: **الشَّمَالَ**’a karşı gelir; kıblenin sağından gelir. Sa‘leb dedi: rüzgârlardan **الجَنُوبُ**: kıblede durduğun zaman, solundan sana karşı gelen şeydir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجَنُوبُ**’un esiş yeri, **سُهَيْلٍ**’in doğuşundan **الثُّرَيَّا**’nın doğuşuna kadardır. Ve Asma‘î’den: **الجَنُوبُ**: kışın **سُهَيْلٍ**’in doğuşu ile güneşin doğuşu arasıdır. Ve ‘Umâre dedi: **الجَنُوبِ**’un esiş yeri, **سُهَيلٍ**’in doğuşu ile batışı arasıdır. Ve Asma‘î dedi: **الجَنوبُ** geldiği zaman onunla hayır ve aşılanma gelir; **الشَّمَالُ** geldiği zaman kurutur. Ve Araplar, iki kişi araları safî olduğu zaman onlara derler: “Onların rüzgârı **جَنُوبٌ**.” Ayrıldıkları zaman denilir: “Onların rüzgârı **شَمَلَتْ**.” Bunun için şair dedi:
لَعَمْرِي لَئِنْ رِيحُ المَوَدَّةِ أَصْبحَتْ ... شَمَالاً لَقَدْ بُدِّلْتُ وَهْيَ جَنُوبُ
Ve Ebû Vecze’nin sözü:
مَجْنُوبةُ الأُنْسِ مَشْمُولٌ مَواعِدُهَا ... مِنَ الهِجَانِ ذَواتِ الشَّطْبِ والقَصَبِ
İbnü’l-A‘râbî dedi: Onunla, vaatlerinin **الجَنُوبِ** ile gittiğini ve ünsünün **الشَّمَالِ** ile gittiğini ister. Ve **التهذيب**’de: rüzgârlardan **الجَنُوبُ**: sıcaktır; her vakitte eser; esiş yeri, **الصَّبا** ile **الدَّبُورِ**’un iki esiş yeri arasındadır; **سُهيلٍ**’in doğuşuna bitişik olan taraftandır. Cevherî, bazı Araplardan hikâye etti: o dedi ki: **الجَنُوبُ** her yerde sürükleyicidir; ancak Necd’de; çünkü orada soğuktur. Ve Kuseyyir ‘Azze’nin beyti onun için hüccettir:
جَنُوبٌ تُسَامِي أَوْجُهَ القَوْمِ مَسُّهَا ... لَذِيذٌ ومَسْراهَا من الأَرضِ طَيِّبُ
Ve o, Sîbeveyh’e göre isim ve sıfat olur. Ve şu beyti okudu:
رِيحُ الجَنُوبِ مع الشَّمَالِ وتَارةً ... رِهَمُ الرَّبِيعِ وصَائِبُ التَّهْتَانِ
Ve “**هَبَّتْ جَنُوباً**”, Ebû ‘Uthmân katında sıfata delildir. Fârisî dedi: delil değildir; Sîbeveyh’in sözüne bakmaz mısın: bazen hâl olur; sıfat olmayan şey; **القَفيِزِ** ve **الدِّرْهم** gibi.

Çoğulu: **جنَائِبُ**. **التهذيب**’de artırdı: ve **أَجْنُبٌ**. Ve rüzgâr **جَنَبَتِ**; **تَجْنُبُ**; **جُنُوباً**. Ve **أَجْنَبَتْ** da: yani **جَنُوباً** esti. Ve damme ile **جُنِبُوا**: yani **الجَنُوبُ** onlara isabet etti; böylece onlar **مجْنُوبُونَ**’dur. Ve **جُنِبَ القَوْمُ**: yani **الجَنُوبُ** onlara isabet etti; yani mallarında. Sâ‘ide b. Cüeyye dedi:
سَادٍ تَجَرَّمَ في البَضِيعِ ثَمَانِياً ... يُلْوِي بِعَيْقَاتِ البِحارِ ويُجْنَبُ
Yani **الجَنُوبُ** ona isabet etti; **لسان العرب**’da böyledir. Ve söz, **الصَّبَا** ve **الدَّبُورِ** ve **الشَّمَالِ** hakkında da böyledir. Ve rüzgâr kesre ile **جَنِبَتِ**: **جَنُوباً**a dönüştüğü zaman. Ve **أَجْنَبُوا**: ona girdikleri zaman; yani **ريحِ الجنُوبِ**’a.

Ve **جَنَبَ** ona, yani onunla buluşmaya (yöneldi); **نَصَر** ve **سمِع** gibi; nüshada böyle(ce)dir; bir başkasında ise **سمِع** ve **نَصَر** gibi: **قَلِقَ**; kesre **ثعلب**’den, fetha **ابن الأَعرابيّ**’den (rivayet edilmiştir). “**جَنِبْتُ** seninle buluşmaya” ve “**غَرِضْتُ** seninle buluşmaya” dersin; **جَنَباً** ve **غَرَضاً** (olarak); yani sana olan şiddetli özlemden dolayı huzursuz oldum.

Ve **الجَنْبُ**: yan/taraf. Ve **الأَخفش** şu beyti okudu:
" İnsanlar **جَنْبٌ**dur, emir de **جَنْبُ**dur;
sanki onu bütün insanlarla denk kılmıştır."
Ve **الجَنْبُ** ayrıca: şeyin çoğu ve ekserisi. Ondandır onların sözü: “Bu, senin sevginin **جَنْبِ**’inde azdır.” Ve **لسان العرب**’da: **الجَنْبُ**: şeyden bir parçadır; onun çoğu yahut ondan çok (bir miktar) olur.

Ve **جَنْبٌ** lamsız: Araplardan bir karın (kabile kolu). Ve denildi: Yemen’den bir hayy (kabile); yahut o, onlar için bir lakaptır, bir baba (adı) değildir. Ve onlar: **عبْدُ اللهِ** ve **أَنَسُ اللهِ** ve **زَيْدُ اللهِ** ve **أَوْسُ اللهِ** ve **جُعْفِيٌّ** ve **الحَكَمُ** ve **جِرْوَةُ**; **بَنُو سَعْدِ العَشِيرَةِ بنِ مَذْحِجٍ**. Onlara **جَنْباً** denildi; çünkü amcaoğulları **صُدَاءَ**’yı ve **يَزِيدَ ابْنَيْ سَعْدِ العَشِيرَة**’yi, **مَذْحِجٍ**’den, yanlarına aldılar/yan tuttular; bunu **الدَّارَقُطْنِي** söyledi; **السُّهَيْلِيُّ** de **الروض**’da nakletti. Dedi ki: Başka bir yerde isimlerinde ihtilaf zikretti ve onlardan **بَنِي غِلِيٍّ**’yi ğayn ile zikretti; Araplarda **غِلِيٌّ** bundan başkası yoktur. **مهلهل** dedi:
زَوَّجَهَا فَقْدُهَا الأَرَاقِمَ في ... **جَنْبٍ** وكانَ الحِبَاءُ مِنْ أَدَمِ
Ve **جَنْبُ بنُ عبدِ الله**: Kûfeli bir muhaddistir; onun rivayeti vardır.

Ve **جَنَّبَ** **تَجْنِيباً**: aygırı develerine ve koyunlarına salmadığı zaman. Ve **جَنَّبَ القَوْمُ**; artık onlar **مُجَنِّبُونَ**dur: sütleri kesildiği yahut azaldığı zaman. Ve denildi: develerinde süt olmadığı zaman. Ve **جَنَّبَ الرجُلُ**: develerinde ve koyunlarında sağım (süt akışı) olmadığı zaman; ve o, **عَامُ تَجْنِيبٍ**’dir. **الجُمَيْحُ بنُ مُنْقِذٍ** dedi; karısını zikrederek:
لَمَّا رَأَتْ إبِلي قَلَّتْ حَلُوبَتُهَا ... وكُلُّ عَامٍ عَلَيْهَا عامُ تَجْنِيبِ
Der ki: ona uğrayan her yıl, **عَامُ تَجْنِيبٍ**’dir. Ve **أَبو زيد** dedi: **جَنَّبَتِ الإِبِلُ**: ondan yalnız bir dişi deve ve iki dişi deve doğurduğu zaman. Ve **جَنَّبَهَا** o (yaptı); nûn’u şeddeli (okuyuşla) da. Ve **الحارث بنِ عَوْفٍ** hadîsinde: "إنَّ الإِبِلَ **جَنَّبَتْ** قِبَلَنَا العَامَ" yani gebe kalmadı da onun sütleri olsun.

Ve **جَنُوبُ**: bir kadındır; ve o, şair **عَمْرٍو ذِي الكَلْبِ**’in kız kardeşidir. **القَتَّالُ الكِلاَبِيُّ** dedi:
أَبَاكِيَةٌ بَعْدِي **جَنُوبُ** صَبَابَةً ... عَلَيَّ وأُخْتَاهَا بِمَاءِ عُيُونِ
Ve **لسان العرب**’da: **جَنبَت الدَّلْوُ تَجْنَبُ جَنَباً**: ondan bir **وَذَمَةٌ** yahut iki **وَذَمَتَانِ** koptuğu zaman; böylece eğildi.

Ve **الجَنَابَاءُ** med ile; ve **الجُنَابَى** **سُمَانَى** gibi, hafifletilmiş, kısaltılmış; gördüğümüz nüshada böyle(ce)dir. Ve **لسان العرب**’da damme ile ve nûn’u şeddeli; buna delil şudur ki müellif **س م ن**’de **سماني**’yi şedde ile ضبط etti; öyleyse bu daha sahih olsun. Sonra, bazı nüshalarda ikincide med vardır; **لسان العرب**’da da böyledir. Ve **الصاغانيُّ**’nin damme ve tahfif ile kaydettiği **كُسالَى** gibi; ve dedi ki: çocuklar için bir oyundur; iki oğlan **يَتَجَانَبُ** eder; böylece her biri ötekinden korunur/sığınır.

Ve **الجَوَانِبُ**: beldeler; **الصاغانيُّ** nakletti.

Ve **جُنَّبٌ** **قُبَّرٍ** gibi: Basra’da, Dicle’nin doğusunda, Fırat’a meyilli, geniş bir nahiyedir.

Ve **جُنَبَةٌ** **هُمَزَةٍ** gibi: kaçınılan şey; **الصاغانيُّ** nakletti.

Ve **جَنَّابَةُ** şeddeli: **د**; yani Fars sahilinde **خَارَكَ**’a hizalanan/karşı duran bir beldedir. Ondandır meşhur taife **القَرَامِطَةُ**; onların büyüğü **أَبو سَعيدٍ الحَسَنُ بنُ بَهْرَامَ الجَنَّابِيّ**’dir; 301 yılında öldürüldü; sonra ondan sonra işi oğlu **أَبو طاهرٍ سُلَيْمَانُ** üstlendi. Ve onlardan: **أَبو عليٍّ الحَسَنُ بنُ أَحمدَ بنِ أَبي سعيد**; **الأَعْصَمِ** diye bilinir; Mısır’ı ve Şam’ı kuşattı; 366 yılında **الرَّمْلَةِ**’de vefat etti. Onunla kumandan **جَوْهرٍ** arasında, **القَرْمَطِيُّ** **عَيْنِ الشَّمْسِ**’te bozguna uğrayıncaya dek savaşlar cereyan etti. **ابنُ الأَثير** **الكامل**’de onların zikrini tamamlamıştır. Ve ona nisbet edildi: muhaddis **أَبُو الحَسضنِ عليُّ بنُ عبدِ الواحدِ الجَنَّابِيُّ**; **أَبي عُمر الهَاشِمِيِّ**’den rivayet eder; ondan da **أَبو العِزِّ القَلاَنِسِيُّ** (rivayet eder).

Ve denilir: **سضحَابَةٌ مَجْنُوبَةٌ**; **الجَنُوبُ** (o bilinen rüzgâr) onunla estiği zaman.

Ve **التَّجْنِيبُ**: atın ayağında bir eğme ve germe/gerdirme; ve o müstehaptır. **أَبو دُوَادٍ** dedi:
" وَفِي اليَدَيْنِ إذَا مَا المَاءُ أَسْهَلَهَاثَنْيٌ قَلِيلٌ وفي الرِّجْلَيْنِ تَجْنِيبُ
**أَبو عبيدة** dedi: **التَّجْنِيبُ**: kaldırma ve koymada iki elini eğmesidir. **الأَصمعيّ** dedi: **التَّجْنِيبُ** cim ile iki ayaktadır; **التَحْنِيبُ** ha ile belde ve iki elde.

Ve **جَنْبَةُ بنُ طارِقِ بنِ عَمْرِو بنِ حَوْطِ بنِ سَلْمَى ابنِ هَرْمِيّ بنِ رِيَاح**: yalancı peygamberlik iddiasındaki **سَجَاحِ**’ın müezzinidir. Ve **عَبْدُ الوَهَّابِ بنُ جَنْبَةَ**: nahivci **أَبِي العَبَّاسِ المُبَرّدِ**’in şeyhidir.

Ve hadiste: "بعِ الجَمْعَ بالدَّرَاهِم ثُمَّ ابْتَعْ بالدَّرَاهمِ **جَنِيباً**" **الجَنِيبُ** **أَمِيرٍ** gibi: iyi hurmadır; onun türlerinden bilinen bir türdür. Ve **الجَمْعُ**: hurmadan toplanan صنوف (çeşitler)dir. Ve onlar hurmadan iki sâ‘ı, **الجَنِيبِ**’den bir sâ‘ karşılığında satarlardı; o da bunu, onları ribâdan tenzih için söyledi.

Ve **جَنْبَاءُ** **صَحْرَاءَ** gibi: **ع**; **بَنِي تَمِيمٍ** diyarında (bir yer); **الصاغانيّ** nakletti. Dedim: O, **الوَقْبَاءِ**’dan bir gecelik mesafe üzeredir. Ve **آبَاءُ جَنَابٍ** tahfif ile: **التَّمِيمِيُّ** ve **القَصَّابُ** ve **ابنُ أَبِي حَيَّةَ**. Birincisi: **يَحْيَى القَطَّانِ**’a şeyhtir. İkincisinin adı **عَوْنُ بنُ ذَكْوَانَ**’dır. Üçüncünün adı **يَحْيَى**’dır; o **الكَلْبِيُّ**’dir; **الضَّحَّاكِ بنِ مُزَاحِم**’den rivayet etti; ondan da **سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ** (rivayet etti). Ve yine **جَنَابُ بنُ الحَسْحَاسِ**; ondan **عبدُ اللهِ بنُ معاويةَ الجُمَحِيُّ** rivayet etti. Ve **جَنَابُ بنُ نِسْطَاسٍ** **الأَعْمَشِ**’ten; ve oğlu **محمدُ بنُ جَنَابٍ** babasından rivayet etti. Ve **أَبُو هَانِىءٍ جَنَابُ بنُ مَرْثَدٍ الرُّعَيْنِيُّ**: tâbiî, muhadram; ve denildi: sahâbî. Ve **جَنَابُ بنُ إبْرَاهِيمَ** **ابن لَهِيعَةَ**’dan; (bunlar) muhaddislerdir. Ve **جَنَابُ بنُ مَسْعُودٍ العُكْلِيُّ** ve **جَنَابُ بنُ عَمْرٍو**; doğrusu: **بن أَبِي عَمْرٍو السَّكُونِيّ**; iki şairdir; birincisi ayrıca bir süvaridir.

Ve **جَنَّابٌ** (şeddeli) ondan: meşhur veli, **أَبُو الجَنَّابِ** Ahmed b. Ömer b. Muhammed b. Abdullah es-Sûfî el-Hiyevakî (kesre ile), el-Hârizmî, **نَجْمُ الكُبَرَاءِ**. Ve Abdurrahman el-Câmî’nin **نَفَحَات الأُنْس**’ünde: onun **نَجْمُ الدِّين الطَّامَّة الكُبْرَى** olduğu (zikredilmiştir). Ve bu künye: Peygamber صلى الله عليه وسلم ona rüyada onu künyelendirmiştir. Büyük sûfîlerdendir; Hârizm’de ve ona bitişik yerlerde meşihat ona intihâ etmiştir. İskenderiye’de **أَبَا طَاهِرٍ السِّلفِيَّ**’yi, Tebriz’de Muhammed b. Es‘ad el-Attârî’yi, İsfahan’da **أَبَا المَكَارِمِ الَّلبَّانَ**’ı ve **أَبَا سَعِيدٍ الرارانيّ**’yi ve Muhammed b. Ebî Zeyd el-Kerânnî’yi ve Mes‘ûd b. Ebî Mansûr el-Cemâlî’yi ve **أَبَا جَعْفَرٍ الصَّيْدَلانِيَّ**’yi ve başkalarını dinledi. Hârizm’de hadis rivayet etti; ondan **أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ العَزِيزِ بنُ هِلاَلٍ الأَنْدَلُسِيُّ** dinledi. İbn Cerâde onu **تارِيخ حَلَبَ**’da zikretti ve dedi: Mısır’dan geçişinde Halep’e geldi. Hârizm’de 618 senesinde Tatarların eliyle şehit olarak öldürüldü.

Ve **جُنَيْبٌ** (Zübeyr gibi): sahabeden **أَبُو جُمْعَةَ الأَنْصَارِيُّ**; yahut o **ب** iledir; ve onun zikri **ج ب ب**’de geçmişti.

Ve **أَبُو الجَنُوبِ اليَشْكُرِيُّ**: adı Ukbe b. Alkame’dir; Ali’den rivayet etti; ondan **أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ الغَزِّيُّ** (rivayet etti). Ve **جِنَابٌ** (kesre ile): Benî Fezâre’ye ait bir mevki.
