# جنح (ج-ن-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%86%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kanat demektir

- Harfler: ج - ن - ح
- Kur'an'da: 34 geçiş · 32 ayet · 9 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (9)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [جُنَاحَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/siga/%D8%AC%D9%8F%D9%86%D9%8E%D8%A7%D8%AD%D9%8E.md) | فُعَالَ | Savsaklamak | 16 | 15 | [2:158](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/2:158.md) |
| [جُنَاحٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/siga/%D8%AC%D9%8F%D9%86%D9%8E%D8%A7%D8%AD%D9%8C.md) | فُعَالٌ | Savsaklamak | 9 | 9 | [2:198](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/2:198.md) |
| [جَنَاحَكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/siga/%D8%AC%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A7%D8%AD%D9%8E%D9%83%D9%8E.md) | فَعَالَكَ | Senin kanadın | 3 | 3 | [15:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/15:88.md) |
| [أَجْنِحَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%AC%D9%92%D9%86%D9%90%D8%AD%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | أَفْعِلَةٍ | Kanatlar | 1 | 1 | [35:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/35:1.md) |
| [بِجَنَاحَيْهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/siga/%D8%A8%D9%90%D8%AC%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A7%D8%AD%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%87%D9%90.md) | بِفَعَالَيْهِ | Onun iki kanadıyla | 1 | 1 | [6:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/6:38.md) |
| [جَنَاحَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/siga/%D8%AC%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A7%D8%AD%D9%8E.md) | فَعَالَ | Kanat | 1 | 1 | [17:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/17:24.md) |
| [جَنَاحِكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/siga/%D8%AC%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A7%D8%AD%D9%90%D9%83%D9%8E.md) | فَعَالِكَ | Senin kanadın | 1 | 1 | [20:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/20:22.md) |
| [جَنَحُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/siga/%D8%AC%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%AD%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَعَلُوا | Yanaştılar | 1 | 1 | [8:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/8:61.md) |
| [فَاجْنَحْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%AD%D9%92.md) | فَافْعَلْ | Yanaş | 1 | 1 | [8:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/8:61.md) |

## Mücavir kökler — 109 mücavir (275 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 9 ortak ayet · G² 41 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
2. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 7 ortak ayet · G² 32 · Tanınan ile
3. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 24 ortak ayet · G² 27 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
4. [خفض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D8%B6.md) — 3 ortak ayet · G² 27 · Hafide (ha, dat) : Durgun akan su demektir
5. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 6 ortak ayet · G² 27 · Kadınlar
6. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 6 ortak ayet · G² 25 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
7. [نكح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AD.md) — 4 ortak ayet · G² 23 · Nikah
8. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 23 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
9. [ضمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 21 · Ve çek
10. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 7 ortak ayet · G² 20 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
11. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 13 ortak ayet · G² 17 · Dağın sivri noktası demektir
12. [عمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · “An” ve “ma”dan oluşmuştur
13. [حلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 15 · Halim meme ucu demektir
14. [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 15 · “Dalk” sansar demektir
15. [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 14 · Koyar
16. [خول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Hal bir işte çalışanları gözetleyen kimsedir
17. [رضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
18. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 13 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
19. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 4 ortak ayet · G² 12 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
20. [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Çeper demektir
21. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 12 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
22. [بيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Biid yumurta demektir
23. [صغر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%BA%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Küçük
24. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · İcl havuz demektir
25. [فرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Farz (dat) Ayırmada ayrılacak yerin belirtildiği yer…
26. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 8 ortak ayet · G² 10 · Beyn topraktaki yarık demektir
27. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Beyt ev demektir
28. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 6 ortak ayet · G² 9 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
29. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 5 ortak ayet · G² 9 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
30. [حذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Hızr (ha, zal) : Savaşta kullanılan savunma aleti, zırh gibi
31. [حدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Hadid demir demektir
32. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Sağ yandır
33. [ربع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Rebi’ (ayn): Bağdaş kurmak demektir
34. [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Sevb dış elbise demektir
35. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · “Bürde” gocuk demektir
36. [قسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden…
37. [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Koku veren yağdır
38. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · İş ayakkabısı
39. [حضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Hadre inşaat için kullanılan taş tuğla demektir
40. [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Ağaçlık yerleri çevreleyen topraktan tümsek ve çukur demetir
41. [رجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Recv kuyunun çevresi demektir
42. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 7 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
43. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Sülle çokluk demektir
44. [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · “Sunv’a” tas demektir
45. [وري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Arka
46. [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
47. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Buğa boğa demektir
48. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Namaz
49. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
50. [مرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
51. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
52. [شعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Şuurunda olurlar
53. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Bab kapı demektir
54. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Gem demektir
55. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
56. [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
57. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Emam ön demektir
58. [وذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Bezr” tohum, “tebzil” etmek tohumu saçmak demektir
59. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Dahl: Kuytu yer demektir
60. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%86%D8%AD/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جنح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ميل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md), [حنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81.md), [زيغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA.md) |
| Zıt Kök | [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir tarafa eğilme, yana yatma, kuş kanadı ve bedenin yan tarafı |
| Çekirdek Özet 2 | Bir tarafa meyletme, kanat germe suretiyle tevazu ve haktan sapma neticesinde doğan sorumluluk yükü |
| Çekirdek Özet 3 | Denge merkezinden bir yöne yönelerek duruş alma, himaye sağlama veya normatif dengenin bozulması |
| Kritik Hata Riski | Kur'an'daki cünâh lafzını kök anlamından koparıp soyut bir dinsel günah kavramına indirgemek ve barışa yönelme emrini teslimiyetçilikle karıştırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جن | Bir şeyi örtmek, gizlemek, merkezden kenara çekilmek ve sınır oluşturmak; nitekim [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md), [جند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AF.md), [جنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%81.md), [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md), [جني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A.md) köklerinde de yan taraf, örtünme ve sınıra çekilme ortak temadır | ح | ح harfinin getirdiği fiziki kavis, sınırlama ve açılma etkisiyle gizlenme hali gövdenin iki yanındaki kanat veya kaburga gibi somut bir uzva ve o uzvun bir tarafa meyledip yaslanması hareketine dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, yüklenme veya bükülme | Bir gövdeden dışa doğru uzanan, hareket kabiliyeti sağlayan ve yükü yönlendiren mekanik kuvveti temsil eder |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Hareketteki sürekliliği, esnekliği, yanlara doğru dalgalanmayı ve yönelim akışını gösterir |
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sınır çekmeyi, gövdeyi yanlardan sarıp himaye altına almayı ve kavisli bir set oluşturmayı simgeler |
| جنح | Gövdenin kenarından kavislenerek uzanan uzvun (kanat/yan) koruyucu, yönlendirici ve bir tarafa eğilici hareketi | Merkeze bağlı gövdenin iki yanından açılarak yükselme, bir tarafa meylederek alçalma veya yana yatarak sığınma dinamiğini kurar |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kuşun uçuş sırasında kanatlarını bir yana kırıp inişe geçmesi, geminin sığ suya girerek yan yatıp karaya oturması ve devenin ağır yük altında yan kaburgalarının eğilip kırılması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden en-Nâbiğa ez-Zübyânî ordunun üzerindeki kuşları tasvir ederken kökü kanatlarını kırıp inişe hazırlanan yırtıcılar için kullanmıştır: إذا ما غزوا بالجيش أبصرت فوقهم / عصائب طير تهتدي بعصائب / جوانح قد أيقن أن قبيله |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber'in rahatsızlığı esnasında Üsâme b. Zeyd'in omzuna dayanıp bir yana eğilerek mescide çıkışını anlatan rivayette kök yaslanıp eğilmek manasında geçmektedir: مَرِضَ رسول الله صلى الله عليه وسلم فوجد خِفَّةً فاجْتَنحَ على أُسامة |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânü'n-Nâbiğa.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde جنح kökü, temel morfo-semantik eksenini gövdenin iki yanı, yan taraflar, kaburgalar ve uçmayı sağlayan uzuvlar (kanatlar) ile bu uzuvların yaptığı açısal eğilme hareketi üzerinde kurar. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) kanat anlamı ağırlıklı olarak fonetik açıdan farklı bir kökle, /k-n-p̄/ (İbranice כָּנָף kānāp̄, Aramice כַּנְפָּא kenp̄ā) ile karşılanırken, Güney Sami ve Arapça dalında /g-n-h/ kökü korunmuş ve özelleşmiştir. Arapçada kök bir yandan somut olarak kanat (جَنَاح) ve göğüs kafesinin iki yanındaki kaburgalar (جَوَانِح) anlamına gelirken, diğer yandan bu anatomik duruştan doğan açısal yönelimi, yani bir yana yatmayı, bir tarafa meyletmeyi (جُنُوح) ve istikametten saparak sorumluluk yüklenmeyi (جُنَاح) bünyesinde toplamıştır. Kökün Süryanicede yan yatmak veya eğilmek fiilleriyle kavramsal paralellik taşıdığı, Arapçada ise hem fiziksel bir organı hem de soyut bir ahlaki/hukuki yönelimi aynı çekirdekte tutan zengin bir anlam çatallanması sergilediği görülmektedir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yan taraf, kaburga ve kanat organından bir tarafa yönelme, eğilme ve sığ suya oturma eylemine geçiş | Gövdenin iki yanındaki kanat ve kaburgaların kavisli yapısı, bir yana eğilme fiiline ad olmuş; oradan da haktan sapmaya ve vebale aktarılmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami dillerinde kanat ve bükülme; Kuzeybatı Sami sahasındaki eğrilik ve yan duruş kavramlarıyla anlamsal örtüşme | İbranice ve Aramicede kanat için farklı kök öne çıksa da, yan yatma, eğilme ve sınıra çekilme semantik alanı ortak miras özelliklerini muhafaza eder | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dillerde kavis çizme, yan taraf oluşturma ve kanat benzeri uzuvlarla örtünme tabakası | Merkezin iki yanında koruyucu set kurma ve yana bükülme hareketine dayalı ilksel kök türevleriyle paralellik arz eder | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brockelmann (Vergleichende Grammatik).

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جنح | Anlamlı | Bir tarafa meyletmek, kanat, kaburga | Gövdenin yan uzvu, bir yana yönelme ve sığ suya oturup kalma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [جحن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AD%D9%86.md) | Anlamlı | Zayıf beslenmek, cılız ve kısa kalmak | Gelişimi tamamlanamayıp bir yana bükük ve eğri kalma hali | Hedef kökle bükülme ve eksilme yönünden ilişkilidir; Kur'an'da geçmez |
| [نجح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%AD.md) | Anlamlı | Başarmak, hedefe ulaşmak, talebin gerçekleşmesi | Eğrilikten ve takılmaktan kurtularak amaca dosdoğru erişme | Kökün yönelim hareketinin olumlu sonuçlanması; Kur'an'da geçmez |
| [نحج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%AC.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlükbilimciler tarafından ihmal edilmiş veya terk edilmiştir | Mühmel kök; Kur'an'da geçmez |
| [حجن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D9%86.md) | Anlamlı | Bir şeyi eğmek, çengel gibi kıvırmak | Çengelli değnek ve eğrilik anlamı doğrudan bükülme ile bağıntılıdır | Hedef kökle açısal eğrilik çekirdeğinde birleşir; Kur'an'da geçmez |
| [حنج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%AC.md) | Anlamlı | İpi sıkıca bükmek, kuvvetle sarmak | Lifleri birbirine dolayarak eksen etrafında eğip bükme hareketi | Bükülme ve kenetlenme ortak paydası; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جنح | Merkez | Kanat, bir tarafa meyil, koruma ve sapma vebali | Bedenin yan uzvuna dayanarak bilinçli veya fiziksel bir biçimde bir tarafa doğru açı yapıp eğilmektir | Merkez köktür; bünyesinde hem uzuv, hem meyil, hem de himaye manalarını taşır |
| [ميل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md) | Komşu | Bir yöne eğilme, sapma, yönelme | Uzuv bağı olmaksızın, bir doğrunun herhangi bir tarafa doğru genel olarak eğrilmesidir | جنح kökünde kanat, himaye ve ağırlıkla yaslanma unsuru varken [ميل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D9%84.md) saf yönelimdir |
| [حنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81.md) | Komşu | İstikamete veya sapmaya doğru tek taraflı eğilme | Doğuştan veya kalıcı olarak diğer tarafları dışlayıp tek bir hatta yönelmektir | [حنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%81.md) kökünde batıldan bütünüyle yüz çevirip tek yöne kilitlenme esastır |
| [زيغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA.md) | Komşu | Doğrudan sapma, gözün veya kalbin kayması | Doğru istikametten olumsuz ve tehlikeli bir biçimde uzaklaşma ve haktan kaymadır | [زيغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA.md) her zaman menfi bir sapmayı bildirir; جنح ise barış gibi meşru yönelişleri de kapsar |
| [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) | Zıt | Dik durmak, doğrulmak, dengede ve istikamette sabit kalmak | Herhangi bir tarafa eğilmeksizin merkezkaç kuvvetini sıfırlayarak dikey eksende sabit kalmaktır | جنح kökünün gerektirdiği açısal eğilme ve yan yatmanın tam zıddıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جنح | Kanat, meyletmek, vebal | Kuş kanadı, beden yanı, bir tarafa yönelme ve haktan sapma sorumluluğu | Kesin |
| Latince | ala, inclinare, culpa | Kanat, eğilmek, vebal veya suç | Kanat ve eğilme fiziksel hareketini karşılar; dinsel vebal boyutu kökün türev anlamıyla örtüşür | Güçlü |
| İngilizce | wing, incline, blame | Kanat, meyletmek, sorumluluk yükü | Maddi kanat ve soyut yönelim ayrışır; cünâh lafzının vebal boyutu tek sözcükte bütünleşemez | Güçlü |
| Almanca | Flügel, zuneigen, Fehl | Kanat, yönelmek, sakınca veya vebal | Kanat ve himaye bağlamını verir; bir yana eğilerek uzlaşma hareketi ayrı kelimelerle karşılanır | Güçlü |
| Fransızca | aile, incliner, grief | Kanat, eğilmek, yükümlülük veya kusur | Kanat açma ve barışa yanaşma nüansını aktarır; vebalin kalkması kalıbı hukuki terimle çözülür | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| جَنَاح / أَجْنِحَة (Maddi kanat) | Kuşların ve meleklerin uçma organı | Yaratılışın kudret ve işleyiş ayetleri; En'âm [6:38](https://lisan.digital/tr/ayet/6:38.md), Fâtır [35:1](https://lisan.digital/tr/ayet/35:1.md) |
| جَنَاح (Mecazi kanat / Himaye ve şefkat) | İnsanın kolu, bağrı, koruyucu kanadı ve tevazu göstermesi | Anne babaya ve müminlere karşı tevazu ve koruma emri; Hicr [15:88](https://lisan.digital/tr/ayet/15:88.md), İsrâ [17:24](https://lisan.digital/tr/ayet/17:24.md), Şuarâ [26:215](https://lisan.digital/tr/ayet/26:215.md) |
| جَنَاح (Beden yanı / Koltuk altı) | Hz. Mûsâ'nın mucizesinde elini soktuğu göğüs yanı veya koltuk altı | Peygamberlik mucizesi ve korkunun giderilmesi bağlamı; Tâhâ [20:22](https://lisan.digital/tr/ayet/20:22.md), Kasas [28:32](https://lisan.digital/tr/ayet/28:32.md) |
| جَنَحُوا / فَاجْنَحْ (Meyletmek) | Barışa ve uzlaşmaya fiilen yönelmek, yanaşmak | Savaş hukuku ve uluslararası ilişkiler bağlamı; Enfâl [8:61](https://lisan.digital/tr/ayet/8:61.md) |
| لَا جُنَاحَ (Vebal / Sorumluluk kalkması) | Haktan sapma neticesinde doğacak günahın, sakıncanın ve sorumluluğun bulunmaması | Hukuki, ibadi ve ailevi serbestiyet ve ruhsat hükümleri; Bakara [2:158](https://lisan.digital/tr/ayet/2:158.md), [2:230](https://lisan.digital/tr/ayet/2:230.md), Nisâ [4:23](https://lisan.digital/tr/ayet/4:23.md), Ahzâb [33:55](https://lisan.digital/tr/ayet/33:55.md), Mümtehine [60:10](https://lisan.digital/tr/ayet/60:10.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Meleklerin ontolojik yapısı ve günahın mahiyeti | Meleklerin ikişer, üçer, dörder kanatlı olmasının mahiyeti ve cünâh kavramının teklif, irade ve ceza ile irtibatı | Kanadın soyut kudret mi yoksa cismani bir kuvvet mi olduğu; günahın fıtri adaletten sapma niteliği |
| Fıkıh | Hükümlerin ibâha, ruhsat ve af dairesinde tespiti | «Lâ cünâha aleyküm» kalıbının doğrudan mendup veya vacip mi yoksa sadece haramlığı kaldıran ibâha mı ifade ettiği | Sorumluluk, günah ve tazminat bağının kalkması; mükellefiyetin hafifletilmesi |
| Tefsir | Mecaz, istiare ve uluslararası antlaşma hükümleri | «Cenâha'z-züll» terkibindeki tebeî ve mekniyye istiarenin inceliği ile düşmanın barışa meyletmesi halinde ahit şartları | Kanadın tevazu ve koruma simgesi oluşu; barışa meyil halinde tevekkülle adım atma gereği |
| Hadis | Şefkat gösterme, ibadet esnasında yaslanma ve geminin batışı | Hz. Peygamber'in müminlere kanat germesi, namazda veya yürüyüşte birine yaslanması ve günah yükü tasvirleri | Fiziksel bir desteğe eğilerek dayanma (ictinâh) ve merhametle kol kanat germe ahlakı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Mükellefiyet ve ruhsat sistemi | Vebalin kalkması | Vicdani ve ahlaki rahatlama sağlama | Hukuki darlık anlarında sakıncanın bulunmadığını ilan ederek bireyin dinle kurduğu bağı dengeler | Kesin |
| İlmi | Fizik ve aerodinamik ilkeler | Taşıyıcı yüzey ve açısal sapma | Denge, taşıma ve yön değiştirme | İki kanadın basınç farkıyla gövdeyi kaldırması ve açısal eğimle yön tayin edilmesi ilkesini açıklar | Güçlü |
| Siyasi | Uluslararası ilişkiler ve diplomasi | Barışa yanaşma ve himaye | Çatışmayı durdurma ve müttefiklik kurma | Karşı tarafın uzlaşma eğilimine karşılık vererek güvenlik dengesini yeniden tesis eder | Kesin |
| İktisadi | Ticari akitler ve risk yönetimi | Sorumluluk muafiyeti | Zarar ve tazminat yükünü sınırlandırma | Tarafların beklenmedik hallerde veya karşılıklı rıza dairesinde kusursuzluğunu onaylar | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Vektörel açı değişimi ve aerodinamik kaldırma kuvveti | Bir cismin simetri ekseninden belirli bir $\theta$ açısıyla saparak aerodinamik bir yüzey üzerinden yön değiştirmesi ve kaldırma kuvveti üretmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Normatif sapma toleransı ve uzlaşma eğilimi | Sosyal ve hukuki düzende katı normun kırıldığı istisnai alanlarda sapmanın meşru görülmesi ve çatışan tarafların merkeze yaklaşması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca dinsel bir günah kavramı olarak algılamak veya barış ayetini her türlü askeri tedbiri terk ederek teslimiyet göstermek biçiminde yorumlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Fiziksel bir organdan (kuş ve melek kanadı) beden uzvuna (kol, koltuk altı), oradan ahlaki tevazuya, diplomatik barışa ve hukuki vebal kalkışına kadar uzanan dinamik bir yönelim hareketidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'daki «lâ cünâha» ifadelerini kesin bir emir veya farziyet sanarak ruhsat sınırlarını ihlal etmek ve Enfâl 61. ayetteki meyli stratejik zafiyet olarak uygulamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem fiziksel evreni (kuşlar, melekler, mucizeler) hem ahlaki-sosyal alanı (şefkat, tevazu, barış) hem de fıkhi ruhsat dilini tek bir organik kök üzerinden nasıl inşa ettiğini gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ruhsat ve aile hukuku ayetlerinde (Bakara, Nisâ, Ahzâb), peygamber kıssalarındaki el-mucizelerinde (Tâhâ, Kasas) ve harp-sulh doktrininde (Enfâl) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Barış yapmanın bir acziyet veya yenilgi olduğu zannını ortadan kaldırır; aynı şekilde dini kuralların katı birer cendere olmayıp insan fıtratına uygun meyil alanlarına müsaade ettiğini gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kuşun uçmasını sağlayan kanadı, insanın gövdesinin iki yanı, kolu veya kaburgaları; bu uzuvların yaptığı açısal bükülme ve geminin sığ suda yan yatması.
- Soyut anlam: Bir duruştan veya tarafsızlıktan belirli bir tarafa doğru eğilim göstermek, haktan saparak sorumluluk yüklenmek yahut merhametle başkalarını koruma altına almak.
- Sistematik karşılık: Dikey ve mutlak eksenden bir yöne doğru açı yaparak yeni bir denge durumu kurmak; hukuki sistemde sorumluluk vektörünü sıfırlamak.
- LaTeX modeli: $$\vec{R} = \vec{r}_0 + \mathbf{A}(\theta) \vec{w}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\vec{R}$ nihai yönelim durumunu, $\vec{r}_0$ sistemin başlangıçtaki dikey merkez eksenini, $\vec{w}$ gövdenin iki yanındaki kanat veya uzuv vektörünü, $\mathbf{A}(\theta)$ ise bu uzvun belirli bir $\theta$ açısıyla bir tarafa doğru eğilmesini veya meyletmesini sağlayan dönüşüm matrisini temsil eder. Açı sıfır olduğunda sistem istikamette kalır; açı büyüdükçe bir tarafa yönelme, himaye altına alma veya eksenden sapma meydana gelir.

## Geçtiği ayetler (32 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%86%D8%AD/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:158](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/2:158.md) — جُنَاحَ

إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Şüphesiz ki Safa ile Merve Allah’ın nişanelerindendir. Artık kim hacc veya umre niyetiyle Ka’be ’yi ziyaret ederse bu ikisini de tavaf etmesinde bir beis yoktur. Kim gönüllü olarak iyilik yaparsa muhakkak ki Allah; Şakir’dir, Alim’dir.

### [Bakara 2:198](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/2:198.md) — جُنَاحٌ

لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ

Meal (IK): Rabbınızın lutf-u keremini aramanızda bir günah yoktur. Arafat’tan geri döndüğünüz zaman, Meş’ar-ı Haram’ın yanında Allah’ı zikredin. O, sizi hidayete ulaştırdığı gibi, siz de O’nu zikredin. Nitekim siz bundan önce, sapıklardan idiniz.

### [Bakara 2:229](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/2:229.md) — جُنَاحَ

الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ

Meal (IK): Boşanma iki defadır. Ya iyilikle tutmak, ya da güzellikle salmaktır. Onlara verdiğinizden birşeyi geri almanız sizlere helal değildir. Meğer erkekle kadın Allah’ın hududunu ikame edemeyeceklerinden korkmuş olalar. Eğer siz de, onların Allah’ın hududunu ikame edemeyeceklerinden korkarsanız, o halde fidye vermelerinde bir vebal yoktur. Bunlar Allah’ın hudududur. Onları aşmyın. Kim Allah’ın hududunu aşarsa, işte onlar zalimlerin kendileridir.

### [Bakara 2:230](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/2:230.md) — جُنَاحَ

فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Şayet erkek eşini bir daha boşarsa; artık ondan sonra kadın, başka bir kocaya nikahlanıp varıncaya kadar ona helal olmaz. Şayet bu koca da onu boşar ve onlar Allah’ın hududunu ikame edeceklerini zannederlerse; tekrar birbirlerine dönmelerinde her ikisi için de bir günah yoktur. Bunlar Allah’ın hudududur. Bunları, bilen bir kavim için açıklıyor.

### [Bakara 2:233](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/2:233.md) — جُنَاحَ

وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Meal (IK): Anneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler. Bu, emzirmeyi tamamlamak isteyen içindir. Onların yiyeceği, giyeceği uygun şekilde çocuk kendisinden olana aittir. Kimse gücünün üstünde bir şeyle mükellef olmaz. Ne anne çocuğu yüzünden, ne de baba çocuğu yüzünden zarara sokulmasın. Mirasçıya düşen de bunun gibidir. Eğer kendi aralarında anlaşıp, danışarak çocuğu memeden kesmek isterlerse; ikisine de bri vebal yoktur. Çocuklarınızı emzirtmek isterseniz, vereceğinizi güzelce teslim etmek şartıyla size yine bir vebal yoktur. Allah’tan korkun ve bilin ki Allah yaptığınız şeyleri görendir.

### [Bakara 2:234](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/2:234.md) — جُنَاحَ

وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

Meal (IK): İçinizden ölenlerin geriye bıraktıkları eşler; kendi kendilerine dört ay ve on gün beklerler. Müddetlerini bitirdikleri vakit onların, kendileri için uygun olanı yapmalarından dolayı size bir günah yoktur. Ve Allah, işlediklerinizden haberdardır.

### [Bakara 2:235](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/2:235.md) — جُنَاحَ

وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلَكِنْ لَا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفًا وَلَا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ

Meal (IK): Böyle kadınları nikahlamak isteğinizi bildirmenizden veya bir arzuyu gönüllerinizde saklamanızdan dolayı size bir vebal yoktur. Allah bilmiştir k; siz, onları mutlaka hatırlayacaksınız, fakat uygun bir sözle söylememeniz müstesna, onlarla gizlice sözleşmeyin. İddeti nihayet bulmadıkça nikah bağını bağlamaya kalkmayın. Ve bilin ki; şüphesiz Allah, gönüllerinizde olanı bilir. Artık O’ndan sakının. Ve yine bilin ki; şüphesiz Allah, Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Bakara 2:236](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/2:236.md) — جُنَاحَ

لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Temas etmediğiniz veya bir mehir kesmediğniz kadınları boşamışsanız, size vebal yoktur. Şu kadar ki, zengin olan kudretince, darda bulunan da halince ma’ruf bir fayda ile onları faydalandırmalıdır. Bu, iyilik edenlerin üzerine bir borçtur.

### [Bakara 2:240](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/2:240.md) — جُنَاحَ

وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لِأَزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): İçinizden vefat edip de eşlerini geride bırakanlar; bir seneye kadar eşlerinin evlerinden çıkarılmayarak geçimlerinin sağlanmasını vasiyyet etmiş olmalıdırlar. Şayet kendileri çıkarlarsa; artık onların ma’ruf şekilde yapacaklarından dolayı size mes’uliyet yoktur. Allah, Aziz’dir, Hakim’dir.

### [Bakara 2:282](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/2:282.md) — جُنَاحٌ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلَّا تَرْتَابُوا إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; muayyen bir vaad ile borçlandığınız zaman, onu yazın. Aranızda bir katib de doğrulukla yazsın. Yazan; Allah’ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan çekinmesin, yazsın. Hak kendi üzerinde olan da yazdırsın. Rabbı olan Allah’tan korksun da ondan bir şey eksiltmesin. Şayet borçlu sefih, küçük veya kendisi söyleyip yazdıramayacak durumda ise; velisi dosdoğru yazdırsın. Erkeklerinizden iki de şahid yapın. Eğer ki erkek bulamazsa şahidlerden razı olacağınız bir erkek, biri unuttuğunda diğeri ona hatırlatacak iki kadın olabilir. Şahidler çağrıldıklarında çekinmesinler. Borç, büyük veya küçük olsun onu müddeti ile beraber yazmaktan üşenmesin. Bu, Allah yanında adalete daha uygun, şahidlik için daha sağlam, şüpheye düşmemenize de daha yakındır. Ancak aranızda peşin alış-veriş olursa onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alış-veriş yaptığınızda şahid tutun. Yazana da şehadet edene de zarar verilmesin. Şayet zarar verecek olursasanız; o zaman, kendinize dokunacak bir kötülük olur. Allah’tan korkun. Allah size öğretiyor. Allah her şeyi bilir.

### [Nisa 4:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/4:23.md) — جُنَاحَ

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخَالَاتُكُمْ وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ مِنَ الرَّضَاعَةِ وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا

Meal (IK): Analarınız, kızlarınız, kız kardeşleriniz, halalarınız, teyzeleriniz, kardeşlerinizin kızları, kız kardeşlerinizin kızları, sizi emziren süt anneleriniz, süt kardeşleriniz, karılarınızın anaları, gerdeğe girdiğiniz karılarınızdan evlerinizde bulunan üvey kızlarınız, size haram kılındı. Eğer üvey kızlarınızın anaları ile gerdeğe girmemişseniz, onlarla evlenmenizde bir vebal yoktur. Öz oğullarınızın karıları ile evlenmeniz ve iki kızkardeşi birlikte nikahlamanız da haramdır. Geçmişte olanlar artık geçmiştir. Şüphesiz ki Allah, Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Nisa 4:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/4:24.md) — جُنَاحَ

وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ كِتَابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوَالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا تَرَاضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا

Meal (IK): Evli kadınlarla evlenmeniz de. Sağ ellerinizin sahib oldukları müstesna. Bunlar; Allah’ın size farz kıldığı hükümlerdir. Geriye kalanları ise; zinadan kaçınıp iffetli yaşamanız şartı ile mallarınızla istemeniz size helal kılındı. Onlardan yararlandığınızın karşılığı olarak kararlaştırılmış olan mehirlerini verin. Kararlaştırdıktan sonra, aranızda anlaştığınız hususta size bir sorumluluk yoktur. Şüphesiz ki Allah, Alim, Hakim olandır.

### [Nisa 4:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/4:101.md) — جُنَاحٌ

وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلَاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِينًا

Meal (IK): Yeryüzünde (sefere) koyulduğunuz zaman; kafirlerin size bir fenalık yapmasından korkarsanız; namazı kısaltmanızda size bir vebal yoktur. Şüphe yok ki kafirler, sizin apaçık düşmanınızdır.

### [Nisa 4:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/4:102.md) — جُنَاحَ

وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا

Meal (IK): Sen; içlerinde olup da namazlarını kıldırdığın zaman, bir kısmı seninle beraber namaza dursun ve silahlarını da alsınlar. Secdeye vardıklarında onlar arkanıza geçsinler, kılmayan öbür kısım gelsin, seninle beraber kılsınlar. Tedbirli olsunlar, silahlarını alsınlar. Kafirler size ansızın bir baskın vermek için silah ve eşyanızdan gafil bulunmanızı arzu ederler. Yağmurdan zarar görecekseniz veya hasta olursanız, silahlarınızı bırakmanıza bir beis yoktur. Fakat dikkatli olun. Allah; şüphesiz kafirlere horlayıcı bir azab hazırlamıştır.

### [Nisa 4:128](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/4:128.md) — جُنَاحَ

وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا

Meal (IK): Eğer kadın; kocasının serkeşliğinden veya yüz çevirmesinden endişe ederse; anlaşma yoluyla aralarını bulmalarında kendileri için bir günah yoktur. Anlaşmak daha hayırlıdır. Nefisler kıskançlığa meyyaldir. Eğer iyi davranır ve sakınırsanız; Allah işlediklerinizden haberdardır.

### [Maide 5:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/5:93.md) — جُنَاحٌ

لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): İman edip salih amel işleyenler, sakınırlar, inanırlar ve salih amel işlerlerse; sonra sakınır ve ihsan ederlerse; daha önce tatmış olduklarından dolayı bir sorumluluk yoktur. Allah, ihsan edenleri sever.

### [En'am 6:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/6:38.md) — بِجَنَاحَيْهِ

وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّا أُمَمٌ أَمْثَالُكُمْ مَا فَرَّطْنَا فِي الْكِتَابِ مِنْ شَيْءٍ ثُمَّ إِلَى رَبِّهِمْ يُحْشَرُونَ

Meal (IK): Yerde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki; onlar da sizin gibi bir ümmet olmasınlar. Biz, kitabta hiçbir şeyi eksik bırakmadık. Sonra onlar Rabblarına toplanırlar.

### [Enfal 8:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/8:61.md) — جَنَحُوا · فَاجْنَحْ

وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ

Meal (IK): Eğer barışa yanaşırlarsa; sen de yanaş ve Allah’a tevekkül et. Muhakkak ki Semi, Alim, O’dur.

### [Hicr 15:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/15:88.md) — جَنَاحَكَ

لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Sakın onlardan bazı sınıflara verdiğimiz geçimliğe gözlerini dikme ve onlara üzülme. İnananlara kanat ger.

### [İsra 17:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/17:24.md) — جَنَاحَ

وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا

Meal (IK): Merhametten onlara alçak gönüllülük kanatlarını ger. Ve de ki: Rabbım; o ikisi, beni küçükken yetiştirdikleri gibi sen de onlara merhamet et.

### [Taha 20:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/20:22.md) — جَنَاحِكَ

وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلَى جَنَاحِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ آيَةً أُخْرَى

Meal (IK): Elini de koltuğunun altına koy ki; diğer bir mucize olarak kusursuz, bembeyaz çıksın.

### [Nur 24:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/24:29.md) — جُنَاحٌ

لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ مَسْكُونَةٍ فِيهَا مَتَاعٌ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ

Meal (IK): İçinde menfaatınız bulunan ve oturulmayan boş evlere girmenizde birvebal yoktur. Ve Allah; açığa vurduğunuzu da, gizlediğinizi de bilir.

### [Nur 24:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/24:58.md) — جُنَاحٌ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلَا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; ellerinizin altında olan köle ve cariyeler ve sizden henüz erginlik çağına gelmemiş olanlar; sabah namazından önce, öğle sıcağında soyunduğunuz zaman ve yatsı namazından sonra, yanınıza girecekleri vakit üç defa izin istesinler. Bunlar sizin üç mahrem vaktinizdir. Bu vakitlerin dışında birbirinizin yanına girip çıkmakta size de, onlara da bir sorumluluk yoktur. Allah; size ayetlerini böylece açıklar. Ve Allah; Alim’dir, Hakim’dir.

### [Nur 24:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/24:60.md) — جُنَاحٌ

وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Evlenme ümidi kalmayan yaşlanıp oturmuş kadınlara, zinetlerini açığa vurmamak şartıyla dış elbiselerini çıkarmaktan dolayı bir vebal yoktur. Ama iffetli davranmaları onlar için daha hayırlıdır. Ve Allah; Semi’dir, Alim’dir.

### [Nur 24:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/24:61.md) — جُنَاحٌ

لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوَانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَوَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمَامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خَالَاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

Meal (IK): Köre bir sorumluluk yoktur. Topala da bir sorumluluk yoktur. Hastaya da bir sorumluluk yoktur. Kendi evlerinizde veya babalarınızın evlerinde veya annelerinizin evlerinde veya erkek kardeşlerinizin evlerinde veya kızkardeşlerinizin evlerinde veya amcalarınızın evlerinde veya halalarınızın evlerinde veya dayılarınızın evlerinde veya teyzelerinizin evlerinde veya anahtarlarına malik olduğunuz yerlerde veya dostlarınızın evlerinde izinsiz yemek yemenizde bir sorumluluk yoktur. Bir arada veya ayrı ayrı yemenizde bir sorumluluk yoktur. Evlere girdiğiniz zaman, Allah katından bereket, sağlık ve güzellik dileyerek kendinize selam verin. Allah

### [Şuara 26:215](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/26:215.md) — جَنَاحَكَ

وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Mü’minlerden sana uyanlara kanatlarını ger.

### [Kasas 28:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/28:32.md) — جَنَاحَكَ

اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضَاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ مِنَ الرَّهْبِ فَذَانِكَ بُرْهَانَانِ مِنْ رَبِّكَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمًا فَاسِقِينَ

Meal (IK): Elini koynuna sok, lekesiz bembeyaz çıksın. Ellerini kendine çek, korkun kalmasın. Bu ikisi, Firavun ve erkanına karşı Rabbından iki burhandır. Doğrusu onlar, fasıklar güruhudur, denildi.

### [Ahzab 33:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/33:5.md) — جُنَاحٌ

ادْعُوهُمْ لِآبَائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آبَاءَهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ وَمَوَالِيكُمْ وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ فِيمَا أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَلَكِنْ مَا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا

Meal (IK): Onları babalarına nisbet ederek çağırın. Allah katında en doğru olan budur. Eğer babalarını bilmezseniz; o takdirde, onlar sizin din kardeşleriniz ve dostlarınızdır. Kalbinizden kasdederek yaptıklarınız dışında hatalarınızda size bir vebal yoktur. Ve Allah; Gafur, Rahim olandır.

### [Ahzab 33:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/33:51.md) — جُنَاحَ

تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُئْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكَ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلَا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِمَا آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَلِيمًا

Meal (IK): Onlardan istediğini bırakabilir, istediğini alabilirsin. Bırakmış olduklarından da arzu ettiğini almanda sana bir vebal yoktur. Bu, onların gözlerinin aydın olması, üzülmemeleri ve kendilerine verdiğin şeylere razı olmaları için daha elverişlidir. Allah, kalblerimizde olanı bilir. Ve Allah; Alim, Halim olandır.

### [Ahzab 33:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/33:55.md) — جُنَاحَ

لَا جُنَاحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبَائِهِنَّ وَلَا أَبْنَائِهِنَّ وَلَا إِخْوَانِهِنَّ وَلَا أَبْنَاءِ إِخْوَانِهِنَّ وَلَا أَبْنَاءِ أَخَوَاتِهِنَّ وَلَا نِسَائِهِنَّ وَلَا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ وَاتَّقِينَ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدًا

Meal (IK): Peygamber’in eşlerine; babaları, oğulları, kardeşleri, erkek kardeşlerinin oğulları, kız kardeşlerinin oğulları, hizmetçi kadınları ve sağ ellerinin malik oldukları hususunda vebal yoktur. Ve Allah’tan korkun. Muhakkak ki Allah; her şeye şahid olandır.

### [Fatır 35:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/35:1.md) — أَجْنِحَةٍ

الْحَمْدُ لِلَّهِ فَاطِرِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ جَاعِلِ الْمَلَائِكَةِ رُسُلًا أُولِي أَجْنِحَةٍ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ يَزِيدُ فِي الْخَلْقِ مَا يَشَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Hamd; göklerin ve yerin yaratanı, melekleri ikişer, üçer, dörder kanatlı elçiler kılan Allah’a mahsustue. Yaratmada dilediği kadar fazlalaştırır. Muhakkak ki Allah; her şeye kadirdir.

### [Mümtehine 60:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/ayet/60:10.md) — جُنَاحَ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا جَاءَكُمُ الْمُؤْمِنَاتُ مُهَاجِرَاتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِنَاتٍ فَلَا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْكُفَّارِ لَا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَلَا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ وَآتُوهُمْ مَا أَنْفَقُوا وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إِذَا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَلَا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوَافِرِ وَاسْأَلُوا مَا أَنْفَقْتُمْ وَلْيَسْأَلُوا مَا أَنْفَقُوا ذَلِكُمْ حُكْمُ اللَّهِ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; inanan kadınlar hicret ederek size gelirlerse, onları imtihan edin. Allah, onların imanlarını daha iyi bilir. Fakat siz de onların inanmış kadınlar olduklarını öğrenirseniz; artık onları kafirlere geri göndermeyin. Bunlar onlara helal değildir, onlar da bunlara helal olmazlar. Onların sarfettiklerini kendilerine geri verin. Mehirlerini verdiğiniz zaman onlarla evlenmenizde bir vebal yoktur. Kafir kadınları nikahınızda tutmayın, sarfettiğinizi isteyin. Onlar da sarfettiklerini istesinler. Allah’ın hükmü budur. Aranızda O hükmeder. Ve Allah; Alim’ dir, Hakim’dir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kanat demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والجيم والنون معهما
ح ج ن، ن ج ح، ج ح ن، ج ن ح مستعملات
حَجَنَ:
المِحْجَنة والمِحْجَن: عصا في طَرَفها عُقّاقة. واحتَجَنَ الرَجُل: إذا اختصَّ بشيءٍ لنفسه دونَ أصحابه. والاحتجان أيضاً بالمِحْجَن. حَجَنته عنه: أي صَدَدْتُه، قال:
ولا بُدَّ للمشَعُوف من تَبَع الـهَـوَى		إذا لم يَزَعْه من هَوَى النفس حاجنُ
وغَزوةٌ حَجون: وهي التي تظهر غيرها ثمَّ تخالف إلى غير ذلك الموضع، ويُقْصَدُ إليها. يقال: غَزاهم غَزوةً حَجوناً، ويقال: هي البعيدة، قال الأعشى:
فتلك إذا الحَجونُ ثَنَى عليها		عِطافَ الهَمِّ واختَلَطَ المَريدُ
والحَجون: مَوضع بمكّة قال:
فما أنتَ من أهل الحَجون ولا الصَفا
والحُجْنة: مَوضع أصابَه اعوِجاجٌ. والحَجَنُ: اعوجاجُ الشيء الأحجَن والصَّقْر وما يشبه من الطَّير أحْجَن المِنقار. ومن الأُنُوف أحجَن وهو ما أقبَلْتْ رَوثَتُه نحوَ الفَم فاستَأْخَرَتْ ناشزتاه قُبْحاً. وتكون الحُجْنةُ من الشَّعر: الذي جُعُودتُه في أطرافه.
نجح:
النُجْح والنَجاح: من الظَّفَر بالحوائج. نَجَحَتْ حاجتُك وأنجَحْتُها لك. وسِرْتُ سَيراً نُجحاً وناجحاً ونجيحاً: أي وشيكاً، قال:
يَشُلُّهُنَّ قَرَباً نَجيحاً
يصف قرباً على طريق المصدر. ورأيٌ نَجيحٌ: صَوابٌ. وتناجَحَتْ أحلامُه: إذا تَتابَعَت عليه رؤيا صِدقٍ. ونَجَحَ أمره: سَهُل ويَسَر.
جحن:
جَيْحُونُ وجَيْحانُ: اسم نَهْرٍ بالشام. والجَحِن: السَيِّء الغِذاء، قال الشّماخ يذكُر ناقةً:
وقد عَرِقَتْ مَغاِبنُها وجادَتْ		بدرَّتِها قِرَى جَحِنٍ قَتـينِ
أي قليلُ الطُّعْم.
جنح:
جَنَحَ الطائرُ جُنُوحاً: أي كَسَرَ من جَناحَيْه ثم أقبَلَ كالواقِعِ اللاَّجِئِ إلى موضع والرجُلُ يَجْنَحُ: إذا أقبَلَ على الشَيءِ يعَملُه بَيدَيْه وقد حَنَى إليه صدرهَ، قال:
جُنُوحَ الهالِكيِّ على يَدَيْه		مُكِبّاً يَجْتَلي نُقَبَ النِصال
وقال في جُنوح الطائر:
تَرَى الطَّيْرَ العتاق يَطَلْنَ منه		جُنُـوحـــاً.............
والسَفينةُ تجنَحُ جُنوحاً: إذا انتَهَتْ إلى الماءِ القليل فَلزِقَتْ بالأرض فلم تَمْض. واجتَنَحَ الرجُلُ على رِجْله في مَقْعَده: إذا انكَبَّ على يَدَيْه كالمُتَّكِئ على يَدٍ واحدة. وجَنَحَ الظَلامُ جُنُوحاً: إذا أقبَلَ اللَّيلُ، والاسم: الجِنْج والجُنْح، لغتان، يقال: كأنُّه جِنْج اللَّيْل يُشَبَّهُ به العَسْكَرُ الجَرّار. وجَناحا الطائر: يداه. ويَدا الإنسان: جناحاه. وجَناحا العَسْكَر: جانِباه. وجَناحا الوادي: أنْ يكونَ له مَجْرى عن يَمينه وعن شمَالِه. وجَنَحَت الناقةُ: إذا كانَتْ باركةً فمالَتْ عن أحَدِ شِقَّيْها. وجَنَحَتِ الإبِل في السَّيْر: أسرَعَتْ، قال:
والعيِسُ المَراسيلُ جُنَّحُ
وناقةٌ مُجَنَّحُة الجَنْبَيْن: أي واسعتها. وجَنَحْتُه عن وجهه جنحاً فاجتَنَحَ: أي أمَلْتُه فمالَ. واجْنَحْتُه فجَنَحَ: أمَلْتُه فمال، قال:
فإن تَنْأ لَيْلَى بعدَ قُرْبٍ ويَنْفَتِلْ		بها مُجْنَحُ الأَيّام أو مُستقيمُها
وجَوانِح الصَّدْر: الأضلاعُ المتَّصِلةُ رُؤوسُها في وَسَط الزَّوْر، الواحدةُ جانِحةٌ.
جنح:
يقال: حَنَجْتُه فاحتَنَجَ: أي أمَلْتُه فمالَ، وأحْنَجْتُه، لغة، قال العجاج:
فَتُحْمِلِ الأرواحَ حاجاً مُحْنَجاً		إليَّ أعرِفْ وَجْهَها المُلَجْلَجا
يَعني حاجةً ليسَتْ بواضحةٍ على وجهها ولكنَّها مُمالةُ المَعْنَى.
والحَنْج: إمالة الشَيءِ عن وجهه. والمِحْنجة: شَيءٌ من الأدَوات.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الجيم** ve **النون** onlarla birlikte
**ح ج ن**، **ن ج ح**، **ج ح ن**، **ج ن ح** kullanımdadırlar

**حَجَنَ**:
**المِحْجَنة** ve **المِحْجَن**: ucunda kanca bulunan bir asa. Ve **احتَجَنَ الرَجُل**: bir şeyi, arkadaşları dışında kendisi için ayırdığı zaman. Ve **الاحتجان** da **بالمِحْجَن** iledir. **حَجَنته عنه**: yani onu ondan çevirdim (men ettim), dedi ki:
ولا بُدَّ للمشَعُوف من تَبَع الـهَـوَى		إذا لم يَزَعْه من هَوَى النفس حاجنُ

Ve **غَزوةٌ حَجون**: o, başkasını gösterip sonra o yerin dışına aykırı olarak başka bir yere yönelen ve kendisine kasdedilen (hedeflenen)dir. Denir ki: **غَزاهم غَزوةً حَجوناً**; ve denir ki: o uzaktır, **الأعشى** dedi ki:
فتلك إذا الحَجونُ ثَنَى عليها		عِطافَ الهَمِّ واختَلَطَ المَريدُ

Ve **الحَجون**: Mekke’de bir yerdir, dedi ki:
فما أنتَ من أهل الحَجون ولا الصَفا

Ve **الحُجْنة**: kendisine bir eğrilik isabet etmiş bir yer. Ve **الحَجَنُ**: **الشيء الأحجَن**’in eğriliğidir; ve **الصَّقْر** ve kuşlardan ona benzeyen şey(ler) **أحْجَن المِنقار**dır (gagası eğridir). Ve burunlardan **أحجَن**: **رَوثَتُه**’nun ağza doğru yöneldiği, böylece iki çıkıntısının çirkinlikten geri kaldığıdır. Ve **الحُجْنة** saçtan da olur: uçlarında kıvırcıklığı bulunan (saç).

**نجح**:
**النُجْح** ve **النَجاح**: ihtiyaçları elde etmeden (başarıdan)dır. **نَجَحَتْ حاجتُك** ve **أنجَحْتُها لك**. Ve **وسِرْتُ سَيراً نُجحاً وناجحاً ونجيحاً**: yani yakın (vakitli) olarak, dedi ki:
يَشُلُّهُنَّ قَرَباً نَجيحاً

Bir masdar yolu üzere **قَرَباً**’yı vasfeder. Ve **رأيٌ نَجيحٌ**: doğru. Ve **تناجَحَتْ أحلامُه**: üzerine doğru rüya ardı ardına geldiği zaman. Ve **نَجَحَ أمره**: kolay oldu ve yumuşadı.

**جحن**:
**جَيْحُونُ** ve **جَيْحانُ**: Şam’da bir nehrin adıdır. Ve **الجَحِن**: kötü gıdalı (besini kötü) olan; **الشّماخ** bir deveyi anarak dedi ki:
وقد عَرِقَتْ مَغاِبنُها وجادَتْ		بدرَّتِها قِرَى جَحِنٍ قَتـينِ

Yani tadı az.

**جنح**:
**جَنَحَ الطائرُ جُنُوحاً**: yani iki kanadından kırdı, sonra düşen, sığınan gibi bir yere yöneldi. Ve adam **يَجْنَحُ**: bir şeye, onu iki eliyle yaparak yöneldiği ve göğsünü ona doğru eğdiği zaman; dedi ki:
جُنُوحَ الهالِكيِّ على يَدَيْه		مُكِبّاً يَجْتَلي نُقَبَ النِصال

Ve kuşun **جُنوح**’u hakkında dedi ki:
تَرَى الطَّيْرَ العتاق يَطَلْنَ منه		جُنُـوحـــاً.............

Ve gemi **تجنَحُ جُنوحاً**: az suya ulaşıp yere yapıştığı, böylece gitmediği zaman. Ve **اجتَنَحَ الرجُلُ على رِجْله في مَقْعَده**: tek ele dayanmış gibi iki eli üzerine kapanıp eğildiği zaman. Ve **جَنَحَ الظَلامُ جُنُوحاً**: gece geldiği zaman; isim: **الجِنْج** ve **الجُنْح**; iki lehçedir. Denir ki: sanki o **جِنْج اللَّيْل**’dir; onunla büyük ordu benzetilir. Ve kuşun iki **جَناح**’ı: iki elidir. Ve insanın iki eli: iki **جناح**’ıdır. Ve ordunun iki **جَناح**’ı: iki yanıdır. Ve vadinin iki **جَناح**’ı: sağında ve solunda bir akıntı yatağı bulunmasıdır. Ve **جَنَحَت الناقةُ**: çökmüş iken iki yanından birinden yana meylettiği zaman. Ve **جَنَحَتِ الإبِل في السَّيْر**: hızlandı, dedi ki:
والعيِسُ المَراسيلُ جُنَّحُ

Ve **ناقةٌ مُجَنَّحُة الجَنْبَيْن**: yani iki yanı geniş olan. Ve **جَنَحْتُه عن وجهه جنحاً فاجتَنَحَ**: yani onu eğdim de eğildi. Ve **اجْنَحْتُه فجَنَحَ**: onu eğdim de eğildi, dedi ki:
فإن تَنْأ لَيْلَى بعدَ قُرْبٍ ويَنْفَتِلْ		بها مُجْنَحُ الأَيّام أو مُستقيمُها

Ve **جَوانِح الصَّدْر**: başları göğsün ortasında birleşik olan kaburgalardır; teki **جانِحةٌ**dır.

**جنح**:
Denir ki: **حَنَجْتُه فاحتَنَجَ**: yani onu eğdim de eğildi; ve **أحْنَجْتُه** (de), bir lehçedir. **العجاج** dedi ki:
فَتُحْمِلِ الأرواحَ حاجاً مُحْنَجاً		إليَّ أعرِفْ وَجْهَها المُلَجْلَجا

Yani yüzü üzere açık olmayan, fakat anlamı eğilmiş bir ihtiyaç.
Ve **الحَنْج**: bir şeyi yüzünden (doğrultusundan) eğmektir. Ve **المِحْنجة**: aletlerden bir şeydir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

جَنَحَ، أي مالَ، يَجْنَحُ ويَجْنِحُ جُنوحاً. واجْتَنَحَ مِثْلُهُ. وأَجْنَحَهُ غَيرُه. وجُنوح الليل: إقْباله. والجَوانِحُ: الأضلاع التي تحت الترائب، وهي مما يلي الصَدْر كالضُّلوع مما يلي الظهر، الواحدة جانِحةٌ. وجُنِحَ البعير: انكسرت جَوانِحُهُ من الحِمْل الثقيل. وجَناح الطائر: يدُه. والجمع أَجْنِحَةٌ. وجَنَحْتُهُ: أَصَبْتُ جَناحَهُ. والجُناح بالضم: الإثم. وجُنْح الليل وجِنْحُهُ: طائفةٌ منه. وجِنْح الطريق جانبه. قال الشاعر:
وما كنتُ ضَغَّاطاً ولكنَّ ثائِراً		أَناخَ قليلاً عِندَ جِنْح سَبـيلِ
وجِنْحُ القوم: ناحيتُهم وكَنَفُهم. وقال:
فَباتَ بِجِنْحش القومِ حتَّـى إذا بَـدا		له الصُبْحُ سامَ القَوْمَ إحْدى المَهالِكِ

##### Türkçe

**جَنَحَ**, yani meyletti; **يَجْنَحُ** ve **يَجْنِحُ** (şekillerinde) **جُنوحاً** (mastar olarak). **واجْتَنَحَ** da onun gibidir. Başkası onu **أَجْنَحَهُ** (yaptı).

Gecenin **جُنوح**u: onun gelmesi.

**الجَوانِحُ**: köprücük kemiklerinin altındaki kaburgalar; bunlar, sırt tarafındaki kaburgalar gibi, göğüs tarafına bitişik olanlardandır; tekili **جانِحةٌ**dur.

Deve **جُنِحَ**: ağır yükten **جَوانِحُهُ** kırıldı.

Kuşun **جَناح**ı: onun elidir. Çoğulu **أَجْنِحَةٌ**dur.

**وجَنَحْتُهُ**: onun **جَناح**ını vurdum.

**الجُناح** (ötre ile): günah.

Gecenin **جُنْح**ı ve **جِنْحُهُ**: ondan bir taife (bir parça).

Yolun **جِنْح**ı: onun yanı.

Şair dedi ki:
وما كنتُ ضَغَّاطاً ولكنَّ ثائِراً		أَناخَ قليلاً عِندَ جِنْح سَبـيلِ

Kavmin **جِنْحُ**u: onların tarafı ve sığınağı.

Ve dedi ki:
فَباتَ بِجِنْحش القومِ حتَّـى إذا بَـدا		له الصُبْحُ سامَ القَوْمَ إحْدى المَهالِكِ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ج ن
حجن ، حنج ، جنح ، جحن ، نجح : مستعملات .
حجن : قال الليث : الحَجَن : اعْوِجَاج الشيء الأَحْجَن ، والصقر أحجن المنقار ، ومن الأنوف أَحْجَن وهو ما أقبلت رَوْثَتُه نحو الفم ، واستأْخَرَت ناشزتاه قُبْحاً ، والناشِزَة : حرف المَنْخَر .
والحُجْنة : مصدر كالْحَجَن وهو الشَّعَر الذي جُعودتُه في أطرافه ، والْحُجْنَةُ أيضاً : موضع أصابه اعْوِجاج من العصا .
والمِحْجَن : عصاً في طرفها عُقَّافة ، والفعل بها الاحتجان ، ومن ذلك يقال للرجل إذا اخْتَص بشيء لنفسه : قد احْتجنه لنفسه دون أصحابه .
وتقول : حَجَنتُه عنه أي صَدَدتُه وصرفته ومنه قوله :
ولا بدَّ للمشعُوفِ من تَبَعِ الهوى
إذا لم يَزَعْه من هوى النفس حاجن
والغَزوة الحَجُون : التي يُظْهَرُ غيرها ثم يُخالَف إلى غير ذلك الموضع ) ، ويُقْصدُ إليها يقال : غزاهم غَزْوَة حَجُونا ، ويقال هي البعيدة .
والحَجُون : موضع بمكة ، ومنه قوله :
فما أنت من أهل الحَجُون ولا الصَّفَا
ولا لك حَقُّ الشِّرْبِ في ماء زَمْزَم
وقال غيره : حَجَنْتُ البعير فأنا أَحْجنِهُ وهو بعير محجون إذا وُسِم بسمة المِحْجن ،
وهو خط في طرفه عَقْفة مثل مِحْجَن العصا .
أبو عبيد التَّحْجِين : سِمَةٌ مُعْوَجَّة .
وفلان مِحْجَنُ مال أي حسن القيام على المال وأنشد :
مِحْجَنَ مالٍ حَيْثُما تَصرَّفا
وفي الحديث : ( تُوضَع الرّحِمُ يوم القيامة لها حُجْنَةٌ كحُجْنة المِغْزَل . قيل : حُجْنة المغزل صِنَّارَتُها . وهي الحديدة العقْفَاءُ التي يُعلَّق بها الخيط ، ثم يفتل الغَزْل ، وكل مُنْعَقِف أَحْجَن .
واحْتجانُ المال : إصلاحه وجمعه وضمُّ ما انتشر منه . واحتجان مال غيرك : اقتِطاعه وسَرِقَتهُ .
وصاحب المِحْجَن في الجاهلية : رجل كان معه مِحْجَن وكان يقعدُ في جادَّة الطريق فيأخُذُ بمحْجَنه الشيء بعد الشيء من أثاث المارة ، فإن عُثِر عليه اعْتَلَّ بأنه تعلق بمحجنه .
وقال أبو زيد : الأحْجَن : الشعَرُ الرَّجِلُ والحُجنة : الرَّجَل والسبِطُ الذي ليست فيه حِجْنة ، وسرتُ عَقَبَة حجوناً أي بعيدة .
جحن : أبو عُبيد عن الكِسائي : الجَحِن : السّيِّء الغِذاء وقد أجحَنَتْه أُمُّه ، وقال الأصمعي : في المُجْحَن مِثْلَه .
وقال أبو زيد : الجَحِن : البطيء الشَّباب . وقال الشَّمّاخ :
وقد عرِقت مَغابِنُهَا وجادت
بِدرَّتها قِرَى جَحِنٍ قَتِينِ
يعني أنها عَرِقَت فسار عرقها قِرًى للقُراد . ومَثَلٌ من الأمثال : ( عجِبْتُ أن يَجِيء من جَحِنٍ خَيْرٌ ) .
الليث : جَيْحون ، وجيْحان : اسم نهر جاء فيهما حديث .
وقال غيره : نَبْت جَحِنٌ : زَمِرٌ صغير مُعَطَّش ، وكل نَبْتٍ ضَعُفَ فهو جَحِن .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال جحَن وأجحَنَ وجَحَّن ، وحَجَنَ وأحجَن وحجَّن ، وجحَدَ وأجْحَدَ وجَحَّد كله معناه إذا ضَيَّق على عِياله فَقْراً أو بُخْلاً .
ويقال : حُجيْناء قلبي ولُوَيْحاء قلبي ولُوَيْذَاءُ قلبي يعني ما لزم القلبَ .
جنح : الليث : جَنَحَ الطائِرُ جُنوحاً إذا كَسَر من جناحَيْه ثم أقبل كالواقع اللاّجِىء إلى موضع .
وقال الشاعر :
تَرَى الطيرَ العِتاق يَظَلْن منه
جُنُوحاً إن سَمِعْن له حسِيسَا
والرجلُ يَجْنح إذا أقبل على الشيء يعمله بيديه ، وقد حَنَى عليه صدرَه ، وقال لَبِيد :
جُنُوحَ الهالِكِيّ على يديه
مُكِبّاً يَجْتَلي نُقَب النِّصالِ
والسفينةُ تجنَح جُنُوحاً إذا انتهت إلى الماء القليل فلَزِقت بالأرض فلم تمْضِ .
وقال ابن شُمَيل : جَنَح الرّجلُ إلى الْحَرورِيّة ، وجَنَح لهم إذا تابعهم وخضع لهم .
وقال الليث : اجتنح الرّجل على رِجْله في مَقْعدِه إذا انكَبّ على يديْه كالمتكىء على يَدٍ واحدة .
وروى أبو صالح السَّمَّان عن أبي هُرَيْرة أنَّ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) أَمَرَ بالتَّجَنُّح في الصلاة فشَكا ناسٌ إلى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) الضَّعْفَ فأمرهم أن يستعينوا بالرُّكَب . قال شمر : التّجنُّح والاجْتِناح كأنه الاعتماد في السُّجود على الكَفّيْن والادِّعامُ على الرّاحتيْن وتَرْكُ الافْتراشِ للذِّرَاعين ، قال : وقال ابن شُمَيْل : جَنَح الرجلُ على مَرْفِقَيْه إذا اعتمد عليهما وقد وضعهما بالأرض أو على الوِسادة يَجْنحُ جُنوحاً وجَنْحاً .
قال شمر : ومما يُصَدِّق ذلك حَديثُ النُّعْمان بن أبي عَيّاش قال : شكا أصحاب رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) إليه الاعتمادَ في السُّجود ، فرخَّص لهم أن يستعينُوا بمرافِقِهم على رُكَبهم .
وقال ابن شُمَيْل : الاجْتِناحُ في الناقة : كَأنّ مُؤَخّرها يُسْنَد إلى مُقَدَّمها من شدة اندفاعها يَحْفِزُها رِجْلاها إلى صدرها .
وقال شمر : اجتنَحَتِ النّاقةُ في سَيْرها إذا أَسْرَعَت وأنشد :
من كُلِّ وَرْقاء لها دَفٌّ قَرِحْ
إذا تَبادَرْنَ الطريقَ تجْتَنِحْ
وقال أبو عُبيدة : المُجْتَنِح من الخيْل : الذي يكون حُضْرُه واحداً لأحد شِقَّيْه يَجْتنِح عليه أي يعْتَمِدُه في حُضْره .
وقال الليث : جَنَح الظَّلامُ جنوحاً إذا أقبل الليل . وجنحُ الظلام وجُنْحهُ لغتان ، ويقال : كأنه جِنْحُ ليل يُشَبَّه به العسكرُ الجرار .
غَيْرِ سُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ ) ( القَصَص : 32 ) معنى جَنَاحك هنا العَضُد ، ويقال : اليدُ كُلّه جَناحٌ ، وقال في قوله جَلّ وعز : ( وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ ) ( الإسرَاء : 24 ) أي أَلِنْ لهما جانِبَك .
الليث : جَنَحَتِ الإبل في سيرها إذا أسرعت ، والنَّاقةُ الباركةُ إذا مالت على أحد شِقَّيها يقال : جَنَحَت ، وقال ذُو الرُّمَّة :
إذا مال فوق الرَّحْل أَحْييْتِ نَفْسه
بِذِكْراك والعِيسُ المَراسيلُ جُنَّحُ
ويقال للناقة إذا كانت واسِعةَ الْجَنْبَيْن إنها لمجنحة الْجَنْبَين .
وجَوَانِح الصدر من الأضلاعِ : المتصلةُ رُؤوسُها في وَسْطِ الزَّوْر ، الواحدة جانِحَة .
ويقال : أقمتُ الشيءَ فاستقَام ، وأجنحتُ الشيءَ أي أَمَلْته فجنح أي مال ، وقال الله : ( وَإِن جَنَحُواْ لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا ) ( الأنفَال : 61 ) أي إن مالوا إليك للصلح فمِلْ إليها ، والسِّلْمُ : المُصَالَحة ، ولذلك أُنِّثَتْ .
وقال أبو الهيثم في قوله تعالى : ( وَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُم بِهِ ) ( البَقَرَة : 235 ) الْجُنَاحُ : الْجِنَايَة والْجُرْمُ ، وأنشد قولَ ابن حِلِّزَةَ :
أَعلينا جُناحُ كِنْدَةَ أَنْ يَغْ
نَمَ غَازِيهُمُ ومِنَّا الجَزَاءُ
وصف كِنْدَةَ بأنهم جَنَوْا على بني تَغْلِبَ جناية ، ثم فسر الجناية أن يَغْنَم غَازِيهم بأَنهم غَزَوْكم فَقَتَلُوكم ، وتحمِّلُونَنَا جَزَاء فِعْلهم أي عِقابَ فعلهم ، والجزاء يكون ثواباً وعِقَابا ، وقيل في قوله : ( وَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ ) ( البقرة : 235 ) أي لا إثْمَ عليكم ولا تضييق .
وأخبرني المُنْذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العرب تقول : أنا إليك بِجُناح أي مُتَشَوِّق وأنشدنا :
يا لَهْفَ نَفِسي بعد أُسْرَةِ واهِبٍ
ذهبوا وكُنْتُ إليهم بجُناح
وجَناحُ الشيء : نفسه ، ومنه قول عَدِيّ بن زَيد :
وأَحْوَرُ العَيْن مرْبُوب له غُسَنٌ
مُقَلَّدٌ من جَنَاحِ الدُّرِّ تَقْصَارا
وقيل : جَنَاحُ الدُّرِّ : نَظْمٌ منه يُعَرَّض .
وقال أبو عمرو : كلُّ شيء جعلتَه في نظام فهو جَنَاحٌ . وللعرب في الجَناح أمثالٌ منها قولهم للرجل إذا جَدَّ في الأمر واحتفَل : ( رَكِبَ فلانٌ جَنَاحَيْ نَعَامة ) .
وقال الشَّمَّاخ :
فمن يَسْع أو يَركَبْ جَنَاحَيْ نَعَامَة
ليُدْرِكَ ما قَدَّمْتَ بالأَمْسِ يُسْبَقُ
ويقال : ركب القومُ جَنَاحَي الطائر إذا فارقوا أوطانهم ، وأنشد الفَرَّاءُ :
كأَنما بجناحي طائر طاروا
ويقال : فلان في جَنَاحَي طَائِر إذا كان قلِقاً دهشاً كما يقال : كأَنه على قرن أَعفَر ، ويقال : نحن على جناح سَفَر أي نريد السَّفَر . وفلان في جناح فلان أي في ذَراه وكَنَفِه ، وأما قول الطرمّاح :
يَبُلّ بمَعْصُورٍ جَنَاحيْ ضَئيلَةٍ
أَفَاوِيقَ منها هَلَّةٌ ونُقوعُ
فإنّه يريد بالجناحين الشَّفَتين . ويقال : أراد بهما جانبي اللَّهاةِ والحَلْق .
وقال أبو النَّجْم يصف سحابا :
وَسَحَّ كلَّ مُدْجِنٍ سَحَّاحِ
يَرْعُدُ في بِيض الذُّرى جُنَّاح
قال الأصمعي : جُنّاحٌ : دَانِيةٌ من الأرض ، وقال غيره : جُنّاحٌ : مائلة عن القَصْد .
حنج : قال الليث : الْحَنجُ : إمالة الشيء عن وجهه ، يقال : حَنَجْتُه أي أَمَلْتُهُ فاحْتَنَج فعل لازم ، ويقال أيضاً : أحنَجْتهُ ، وقال أبو عمرو : الإحْناجُ أن يَلْوِي الخبر عن وجههِ ، وقال العجَّاج :
فتَحْمِلُ الأرواحُ وحْياً مُحْنَجاً
قال : والمُحْنَج : الكلام المَلْوِيّ عن جهته كيلا يُفْطَن له ، يقال : أَحْنَجَ عنِّي أمرَه أي لواه . وقال الليث : المِحْنجَةُ : شيء من الأدوات .
وقال الأصمعي يقال : رجع فلان إلى حِنجه وبِنْجه أي رجع إلى أصله .
أبو عُبيد عن أبي عُبيدة : هو الحِنْجُ والبِنْجُ للأصْل . سَلَمة عن الفراء : هو السِّرَارُ ، والإحْنَاجُ ، والنَّسِيفُ ، والمُهَالَسَةُ ، والمُعامَسةُ واحد .
عمرو عن أبيه : الحِنَاجُ : الأصول ، واحدُها حِنْج .
نجح : الليث : نجَحَتْ حَاجَتُك وأَنجحتُها
لك . وسار فلان سيراً ناجحاً ونَجِيحاً ، وقال لبيد :
فمضَيْنَا فقَضَيْنَا ناجِحاً
مَوْطِناً يُسأَل عنه ما فَعَلْ
ورأي نجيحٌ : صوابٌ ، ورجل نجيح : مُنْجِح للحاجات ، وقال أَوْسٌ :
نَجيحٌ جَوَادٌ أَخُو مَأْقِطٍ
نِقَابٌ يُحدِّثُ بالغائِبِ
ويقال للنائم إذا تتَابعت عليه رُؤَى صدق : تناجَحت أحلامه .
وقال شمر : أنجَحَ بك الباطِلُ أي غلبك الباطل ، وكل شيء غلبك فقد أنجحَ بك ، وإذا غلبته فقد أَنجحت به .
وقال أبو عمرو . النَّجاحةُ : الصَّبر .
ويقال : ما نَفْسي عنه بنجيحة أي بصابرة ، وقال ابن مَيَّادة :
وما هَجْرُ ليلَى أن تكون تباعدت
عليك ولا أَنْ أَحْصَرتك شغُولي
ولا أن تكون النفسُ عنها نجيحةً
بشيء ولا مُلْتَاقَةً ببديل

##### Türkçe

ح ج ن
**حجن** , **حنج** , **جنح** , **جحن** , **نجح** : kullanımdadırlar.

**حجن** : Leys dedi: **الحَجَن**: **الأَحْجَن** olan şeyin eğriliğidir; doğan gagası eğridir; burunlardan da **أَحْجَن** olan vardır; o, ucu (dışkı deliği gibi olan kısmı) ağza doğru gelen ve iki çıkıntısı çirkinlikçe geriye kalan şeydir; **الناشِزَة**: burun deliğinin kenarıdır.

**والحُجْنة**: **الْحَجَن** gibi bir mastardır; o, kıvırcıklığı uçlarında olan saçtır. **والْحُجْنَةُ** ayrıca: değnekten eğrilik isabet etmiş bir yerdir.

**والمِحْجَن**: ucunda kanca bulunan bir asadır; onunla yapılan fiil **الاحتجان**’dır. Bundan dolayı, bir şeyde kendisini başkalarından ayırıp onu kendine tahsis eden adama şöyle denir: Onu, arkadaşları dışında, kendisi için **احْتجنه**.

Ve dersin ki: Onu ondan **حَجَنتُه**; yani onu engelledim ve çevirdim. Ondan (şu) sözü:
ولا بدَّ للمشعُوفِ من تَبَعِ الهوى
إذا لم يَزَعْه من هوى النفس حاجن

**والغَزوة الحَجُون**: başkası gösterilip sonra o yerin dışına dönülerek (başka yere) gidilen, fakat aslında ona kasdedilen gazvedir; “Onlara **غَزْوَة حَجُونا** gazve etti” denir; ve “o, uzak olanıdır” denir.

**والحَجُون**: Mekke’de bir yerdir. Ondan (şu) sözü:
فما أنت من أهل الحَجُون ولا الصَّفَا
ولا لك حَقُّ الشِّرْبِ في ماء زَمْزَم

Başkası dedi: Deveyi **حَجَنْتُ**; ben onu **أَحْجنِهُ**; ve o, **محجون** bir devedir; eğer **المِحْجن** damgasıyla damgalanırsa;
ve o, ucunda bir kıvrım olan bir çizgidir; asa **مِحْجَن**’i gibi.

Ebû Ubeyd: **التَّحْجِين**: eğri bir damgadır.

Ve falan, malın **مِحْجَنُ**’idir; yani mala iyi bakıp gözetendir. Ve (şu) beyit okunmuştur:
مِحْجَنَ مالٍ حَيْثُما تَصرَّفا

Hadiste: “Kıyamet günü rahim konulur; onun, iğ’in **حُجْنَة**’si gibi bir **حُجْنَة**’si vardır.” Denildi ki: iğin **حُجْنَة**’si onun kancasıdır; o, ipliğin asıldığı kıvrık demirdir; sonra ip eğrilir; ve her kıvrılan şey **أَحْجَن**’dır.

**واحْتجانُ المال**: onu düzeltmek, toplamak ve ondan dağılmış olanı bir araya getirip katmaktır. Ve başkasının malını **احتجان**: onu koparıp almak ve çalmaktır.

Câhiliyede **المِحْجَن** sahibi: yanında bir **مِحْجَن** bulunan bir adamdı; yolun ana geçidine oturur, geçenlerin eşyasından şey üstüne şey **مِحْجَن**’iyle alırdı; eğer yakalanırsa, “**محجنه**’sine takıldı” diye mazeret ileri sürerdi.

Ebû Zeyd dedi: **الأحْجَن**: düz (yumuşak) saçtır; **الحُجنة**: düzlüktür; ve içinde **حِجْنة** bulunmayan düz ve sarkık (saç)tır. “**حجوناً** bir geçit aştım” yani uzak (bir geçit).

**جحن** : Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **الجَحِن**: kötü beslenendir; annesi onu **أجحَنَتْه**. Asmaî dedi: **المُجْحَن** hakkında da bunun benzeri.

Ebû Zeyd dedi: **الجَحِن**: gençliği yavaş olandır. Şemmâh dedi:
وقد عرِقت مَغابِنُهَا وجادت
بِدرَّتها قِرَى جَحِنٍ قَتِينِ

Yani o terledi; böylece teri, kene için bir “ziyafet” oldu. Atasözlerinden bir örnek: “Şaştım ki **جَحِن**’den hayır gelsin.”

Leys: **جَيْحون** ve **جيْحان**: kendilerinde bir hadis gelen bir nehrin adıdır.

Başkası dedi: **جَحِن** bir bitki: susuz kalmış küçük bir **زَمِر**’dir; ve zayıflayan her bitki **جَحِن**’dir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **جحَن** ve **أجحَنَ** ve **جَحَّن** denir; ve **حَجَنَ** ve **أحجَن** ve **حجَّن**; ve **جحَدَ** ve **أجْحَدَ** ve **جَحَّد**; hepsinin manası: fakirlikten yahut cimrilikten dolayı ailesine darlık yaparsa.

Ve denir: **حُجيْناء قلبي** ve **لُوَيْحاء قلبي** ve **لُوَيْذَاءُ قلبي**; yani kalbe yapışıp kalan şey.

**جنح** : Leys: Kuş **جَنَحَ** eder, **جُنوحاً**; iki kanadından (bir kısmını) kırar, sonra bir yere sığınan düşer gibi yönelir.

Şair dedi:
تَرَى الطيرَ العِتاق يَظَلْن منه
جُنُوحاً إن سَمِعْن له حسِيسَا

Ve adam **يَجْنح** eder; eğer bir şeye yönelip onu elleriyle yaparsa; ve göğsünü onun üzerine eğmiştir. Lebîd dedi:
جُنُوحَ الهالِكِيّ على يديه
مُكِبّاً يَجْتَلي نُقَب النِّصالِ

Ve gemi **تجنَح** eder, **جُنُوحاً**; eğer sığ suya varır da yere yapışır, ilerlemezse.

İbn Şümeyl dedi: Adam **الْحَرورِيّة**’ye **جَنَح** etti; ve onlara **جَنَح** etti; eğer onlara uyup boyun eğerse.

Leys dedi: Adam, oturduğu yerde ayağı üzerinde **اجتنح** eder; eğer iki eli üzerine kapanırsa; tek ele dayanmış gibi.

Ebû Sâlih es-Semmân, Ebû Hureyre’den rivayet etti: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) namazda **التَّجَنُّح** ile emretti; insanlar zayıflığı Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) şikâyet ettiler; onlara dizlerden yardım almalarını emretti. Şemr dedi: **التّجنُّح** ve **الاجْتِناح** sanki secdede avuçlara dayanmak, iki el ayasına yaslanmak ve kolları yere yaymayı terk etmektir. Dedi ki: İbn Şümeyl dedi: Adam dirsekleri üzerine **جَنَح** etti; eğer onlara dayanırsa; onları yere yahut yastığa koymuşken; **يَجْنحُ** eder, **جُنوحاً** ve **جَنْحاً**.

Şemr dedi: Bunu doğrulayan şeylerden biri, Nu‘mân b. Ebî ‘Ayyâş’ın hadisi: Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) ashabı ona secdede dayanmayı şikâyet etti; onlara, dizleri üzerinde dirsekleriyle yardım almalarına ruhsat verdi.

İbn Şümeyl dedi: Dişi devede **الاجْتِناح**: sanki şiddetli atılımından dolayı arka tarafı ön tarafına dayandırılır; iki ayağı onu göğsüne doğru iter.

Şemr dedi: Dişi deve yürüyüşünde **اجتنَحَت**; eğer hızlanırsa. Ve (şu) beyit okunmuştur:
من كُلِّ وَرْقاء لها دَفٌّ قَرِحْ
إذا تَبادَرْنَ الطريقَ تجْتَنِحْ

Ebû Ubeyde dedi: Atlardan **المُجْتَنِح**: koşuşu iki yanından birinin lehine tek taraflı olan; koşuşunda ona **يَجْتنِح** eder; yani ona dayanır.

Leys dedi: Karanlık **جَنَح** eder, **جنوحاً**; eğer gece gelirse. Karanlığın **جنحُه** ve **جُنْحهُ** iki lehçedir. Ve denir: sanki o, bir gecenin **جِنْحُ**’ıdır; onunla büyük ordu benzetilir.

غَيْرِ سُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ ) ( القَصَص : 32 ) Burada **جَنَاحك**’ın manası: pazıdır; ve denir: elin tamamı **جَناحٌ**’tır. Ve O’nun (celâl ve izzet sahibi) sözü hakkında: ( وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ ) ( الإسرَاء : 24 ) yani onlara karşı yanını yumuşat.

Leys: Develer yürüyüşlerinde **جَنَحَت** eder; eğer hızlanırlarsa. Ve çökmüş dişi deve, iki yanından birine meylederse ona **جَنَحَت** denir. Zü’r-Rumme dedi:
إذا مال فوق الرَّحْل أَحْييْتِ نَفْسه
بِذِكْراك والعِيسُ المَراسيلُ جُنَّحُ

Ve dişi deveye, iki yanı geniş olursa, “iki yanı **لمجنحة**” denir.

Göğsün **جَوَانِح**’ı kaburgalardandır: başları göğüs ortasında birleşik olanlardır; teki **جانِحَة**’dir.

Ve denir: Bir şeyi doğrulttum da doğruldu; ve bir şeyi **أجنحتُ**; yani onu eğdim; böylece **جنح** etti; yani meyletti. Allah dedi: ( وَإِن جَنَحُواْ لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا ) ( الأنفَال : 61 ) yani eğer barış için sana meylederlerse sen de ona meylet. **السِّلْمُ**: barışmadır; bu yüzden müennes kılınmıştır.

Ebû’l-Heysem, Yüce Allah’ın sözü hakkında: ( وَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُم بِهِ ) ( البَقَرَة : 235 ) **الْجُنَاحُ**: cinayet ve suçtur. Ve İbn Hillize’nin sözünü okudu:
أَعلينا جُناحُ كِنْدَةَ أَنْ يَغْ
نَمَ غَازِيهُمُ ومِنَّا الجَزَاءُ

Kinde’yi, Benî Tağlib’e karşı bir cinayet işledikleriyle niteledi; sonra cinayeti, onların akıncısının ganimet elde etmesi diye açıkladı; yani size saldırdılar da sizi öldürdüler; siz de bize onların fiilinin **جزاء**’sını, yani fiillerinin cezasını yüklüyorsunuz. **الجزاء** sevap da olur ceza da. Ve (şu) söz hakkında da denildi: ( وَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ ) ( البقرة : 235 ) yani üzerinize günah yoktur ve darlık yoktur.

Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: Araplar der ki: “Ben sana **بِجُناح**’ım” yani iştiyaklıyım. Ve bize (şu) okundu:
يا لَهْفَ نَفِسي بعد أُسْرَةِ واهِبٍ
ذهبوا وكُنْتُ إليهم بجُناح

Bir şeyin **جَناحُ**’ı: kendisidir. Ondan, ‘Adî b. Zeyd’in sözü:
وأَحْوَرُ العَيْن مرْبُوب له غُسَنٌ
مُقَلَّدٌ من جَنَاحِ الدُّرِّ تَقْصَارا

Ve denildi: **جَنَاحُ الدُّرِّ**: ondan bir dizimdir; yanlamasına dizilir.

Ebû Amr dedi: Her şey ki onu bir dizgeye koyarsın, o **جَنَاحٌ**’tır. Arapların **الجَناح** hakkında darbımeselleri vardır; onlardan, bir adam işte ciddileşip özen gösterdiğinde söyledikleri: “Falan, bir devekuşunun iki **جَنَاح**’ına bindi.”

Şemmâh dedi:
فمن يَسْع أو يَركَبْ جَنَاحَيْ نَعَامَة
ليُدْرِكَ ما قَدَّمْتَ بالأَمْسِ يُسْبَقُ

Ve denir: Kavim, kuşun iki **جَنَاح**’ına bindi; eğer yurtlarını terk ederlerse. Ferrâ (şu) beyiti okuttu:
كأَنما بجناحي طائر طاروا

Ve denir: Falan, bir kuşun iki **جَنَاح**’ı içindedir; eğer huzursuz, şaşkın ise; “sanki tozlu bir boynuzun üzerindedir” denildiği gibi. Ve denir: Biz bir seferin **جناح**’ı üzerindeyiz; yani sefere niyetliyiz. Ve falan, falanın **جناح**’ındadır; yani onun koruması ve sığınağındadır. أما Tırimmâh’ın sözü:
يَبُلّ بمَعْصُورٍ جَنَاحيْ ضَئيلَةٍ
أَفَاوِيقَ منها هَلَّةٌ ونُقوعُ

O, iki **جناح** ile iki dudağı kasteder. Ve denir: Onlarla, küçük dilin ve boğazın iki yanını kastetti.

Ebû’n-Necm bir bulutu vasfederek dedi:
وَسَحَّ كلَّ مُدْجِنٍ سَحَّاحِ
يَرْعُدُ في بِيض الذُّرى جُنَّاح

Asmaî dedi: **جُنّاحٌ**: yere yakın olandır. Başkası dedi: **جُنّاحٌ**: doğrultudan sapmış, meyilli olandır.

**حنج** : Leys dedi: **الْحَنجُ**: bir şeyi yönünden eğmektir. “Onu **حَنَجْتُه**” denir; yani onu eğdim; böylece **فاحْتَنَج** (bu) لازم fiildir. Ve ayrıca “Onu **أحنَجْتهُ**” denir. Ebû Amr dedi: **الإحْناجُ**: haberi yönünden bükmesidir. A‘câc dedi:
فتَحْمِلُ الأرواحُ وحْياً مُحْنَجاً

Dedi ki: **المُحْنَج**: kendisine fark edilmesin diye yönünden bükülmüş sözdür. “Benden işini **أَحْنَجَ** etti” denir; yani onu büktü. Leys dedi: **المِحْنجَةُ**: aletlerden bir şeydir.

Asmaî dedi: “Falan, **حِنجه**’sine ve **بِنْجه**’sine döndü” denir; yani aslına döndü.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: O, asıl için **الحِنْجُ** ve **البِنْجُ**’dür. Seleme, Ferrâ’dan: O, **السِّرَارُ** ve **الإحْنَاجُ** ve **النَّسِيفُ** ve **المُهَالَسَةُ** ve **المُعامَسةُ** birdir.

Amr, babasından: **الحِنَاجُ**: asıllardır; teki **حِنْج**.

**نجح** : Leys: **نجَحَتْ** ihtiyacın; ve onu senin için **أَنجحتُها**. Ve falan, **ناجحاً** ve **نَجِيحاً** bir yürüyüşle yürüdü. Lebîd dedi:
فمضَيْنَا فقَضَيْنَا ناجِحاً
مَوْطِناً يُسأَل عنه ما فَعَلْ

Ve **نجيحٌ** bir görüş: doğru olandır. Ve **نجيح** bir adam: ihtiyaçları giderendir. Evs dedi:
نَجيحٌ جَوَادٌ أَخُو مَأْقِطٍ
نِقَابٌ يُحدِّثُ بالغائِبِ

Ve uyuyana, üzerine doğru rüyalar ardı ardına gelirse: “Onun rüyaları **تناجَحت**” denir.

Şemr dedi: “Bâtıl seni **أنجَحَ** etti” yani bâtıl sana galip geldi. Ve sana galip gelen her şey seni **أنجحَ** etmiştir; sen ona galip gelirsen onu **أَنجحت** etmiş olursun.

Ebû Amr dedi: **النَّجاحةُ**: sabırdır.

Ve denir: “Nefsim ondan **بنجيحة** değildir” yani sabırlı değildir. İbn Meyyâde dedi:
وما هَجْرُ ليلَى أن تكون تباعدت
عليك ولا أَنْ أَحْصَرتك شغُولي
ولا أن تكون النفسُ عنها نجيحةً
بشيء ولا مُلْتَاقَةً ببديل

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والنون وما يثلثهما)
(جنه) الجيم والنون والهاء ليس أصلا، ولا هو عندي من كلام العرب، إلا أنّ ناساً زعموا أن الجَُنَهَ([1]) الخيزُران. وأنشدوا:
في كَفه جُنَهيٌّ ريحه عَبِقٌ *** بكفِّ أَرْوَعَ في عِرْنينِهِ شَمَمُ([2])(جني) الجيم والنون والياء أصلٌ واحد، وهو أَخْذُ الثَّمَرة من شجَرها، ثم يحمل على ذلك، تقول جَنيتُ الثَّمرةَ أجْنِيها، واجْتَنَيْتُها. وثمرٌ جَنِيٌّ، أي أُخِذَ لوَقْته. ومن المحمول عليه: جَنَيْتُ الجنايةَ أجْنِيها.
(جنأ) الجيم والنون والهمزة أصلٌ واحد، وهو العَطْف على الشيء والحُنُوّ عليه. يقال جَنِئَ عليه يَجْنَأُ جَنَأً، إذا احْدَوْدَب، ورجل أدنأ وأجنأ بمعنىً واحد. وتجانَأْتُ على الرّجُل، إذا عطَفْتَ عليه. والتُّرْسُ المُجْنَأُ مِنْ هذا. قال:
* ومُجْنَأٍ أسمَرَ قَرَّاعِ([3]) *
(جنب) الجيم والنون والباء أصلان متقاربان أحدهما: النّاحية، والآخر البُعْد.
فأمّا الناحية فالجَنَاب. يقال هذا من ذلك الجَناب، أي الناحية. وقعَدَ فلانٌ جَنْبَةً، إذا اعتزَل الناسَ. وفي الحديث: "عليكمُ بالجَنْبَةِ فإنه عَفاف".
ومن الباب الجَنْبُ للإنسان وغيره. ومن هذا الجَنْب الذي نُهِي عنه في الحديث: أن يَجْنُبَ الرجل مع فرسه عند الرِّهان فرساً آخَرَ مخافةَ أنْ يُسْبَق فيتحوَّل عليه. والجَنَبُ: أنْ يشتدّ عطش البعير حتَّى تلتصق رئتُهُ بجَنْبه. ويقال جَنِبَ يَجْنَبُ. قال:
* كأنَّهُ مُستَبَانُ الشَّكِّ أو جَنِبُ([4]) *
والمَِجْنَبُ: الخير الكثير، كأنه إلى جَنْب الإنسان. وجَنَبْت الدابّةَ إذا قُدْتَها إلى جنبك. وكَذلك جَنَبْتُ الأسير. وسُمِّي التُّرْسُ مِجْنَباً لأنه إلى جَنْب الإنسان.
وأمَّا البُعْد* فالجَنَابة. قال الشاعر([5]):
فلا تَحْرِمنّي نائلاً عن جَنابةٍ *** فإني امرؤٌ وَسْطَ القِبابِ غريبُ
ويقال إنَّ الجُنُب الذي يُجامِع أهْلَه مشتقٌّ من هذا؛ لأنه يبعدُ عما يقرُب منه غيرُه، من الصَّلاةِ والمسجد وغير ذلك.
ومما شذ عن الباب ريح الجَنُوب. يقال جُنِبَ القَومُ: أصابَتْهم ريحُ الجَنُوب؛ وأجنبوا، إذا دخلوا في الجَنُوب. وقولُهم جَنَّب القومُ، إذا قلّت ألبانُ إبلهم([6]). وهذا عندي ليس من الباب([7]). وإنْ قال قائل إنه من البُعْد، كأنَّ ألبانَها قلَّت فذهبَتْ، كان مذهَباً، وجَنْبٌ قبيلة، والنِّسبة إليها جَنْبِيٌّ. وهو مشتقٌّ مِن بعض ما ذكرناه.
(جنث) الجيم والنون والثاء أصلٌ واحد، وهو الأصل والإحكام. يقال لأصلِ كلِّ شيءٍ جِنْثُه. ثم يُفَرَّع منه، وهو الجُنْثِيّ([8])، وهو الزّراد؛ لأنه يُحكِم عَمَلَ الزّرَد. فأمّا قوله:
أحْكَمَ الجِنْثِيُّ مِنْ عَوْرَاتِها *** كلُّ حِرْباءٍ إذا أُكْرِه صَلّ([9])فإنه أراد الزرّاد، أي أحكم حَرَابِيَّها، وهي المسامير. ومَن نصَبَ الجنثيّ أراد السيف، يجعل الفعل لكلّ حِرباء، ويكون معنى أحكم منَعَ. يقول: هو زَرَدٌ يمنع حِرباؤُهُ السيفَ أن يَعمل فيه. وقال الشاعر في السيف:
ولكنَّها سُوقٌ يكون بِياعُها *** بِجُنْثِيَّةٍ قد أخلصَتْهَا الصَّياقلُ([10])
(جنح) الجيم والنون والحاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على المَيْلِ والعُدْوان. ويقال جنح إلى كذا، أي مالَ إليه. وسمِّي الجَناحانِ جَناحَيْنِ لميلهما في الشِّقَّين. والجُنَاح: الإثم، سمّي بذلك لمَيْلِه عن طريق الحقِّ.
وهذا هو الأصل ثمَّ يشتقّ منه، فيقال للطائفة([11]) من الليل جُنْح وجِنْح، كأنَّه شُبِّه بالجَناح، وهو طائفةٌ من جسم الطائر. والجوانح: الأضلاع: لأنها مائلة. وجُنِح البعيرُ إذا انكسرَتْ جَوانحهُ من حِمْلٍ ثقيل. وجَنَحَت الإبل في السيّر: أسرعت. فهذا من الجَنَاح، كأنَّها أعْمَلَت الأجنحة.
(جند) الجيم والنون والدال يدلُّ على التجمّع والنُّصرة. يقال هم جُنده، أي أعوانه ونُصّاره. والأجناد: أجناد الشّام وهي خمسة: دمشق، وحِمْصٌ، وقِنَّسْرِينُ، والأُردُنّ، وفِلَسطين. يقال لكلِّ واحدةٍ من هذه جُنْدٌ. وجَنَدٌ: بلدٌ([12]). والجَنَد: الأرضُ الغليظة فيها حجارةٌ بِيض؛ فهذا محتمل أن يكون من الباب، ويجوز أن يكون من الإبدال، والأصل الجَلَد.
(جنـز) الجيم والنون والزاء كلمةٌ واحدة. قال ابن دُريد: جَنَزْتُ الشَّيءَ أجْنِزُه جَنْزاً، إذا ستَرتَه، ومنه اشتقاق الجَنَازة([13]). فأمَّا الخليل فمذهبُه غيرُ هذا، قال: الجَنازة الميّت، [و] الشيءُ الذي ثقُل على القوم واغتَمُّوا به هو أيضاً جَنَازة. وقال:وما كنت أخْشَى أن أكون جَنَازَةً *** عليكِ ومَنْ يَغْتَرُّ بالحَدَثَانِ([14])قال: وأمّا الجِنَازة فهو خَشَبُ الشَّرْجَع. قال: ويقول العرب: رُمِي بجنازَتِه فمات([15]). قال: وقد جَرَى في أفواه النّاس الجَنَازَة، بفتح الجيم، والنَّحارِير يُنكرونه.
(جنس) الجيم والنون والسين أصلٌ واحد وهو الضَّربُ مِن الشَّيء. قال الخليل: كلُّ ضربٍ جِنْس، وهو من النَّاس والطَّير والأشياء جملة. والجمع أجْنَاس. قال ابن دريد: وكان الأصمعيّ يدفع قولَ العامّة: هذا مُجانِسٌ لهذا. ويقول: ليس بعربيٍّ صحيح. وأنا أقول: إنّ هذا غَلَط على الأصمعيّ؛ لأنه الذي وضع كتاب الأجناس، وهو أوّل من جاء بهذا اللَّقب في اللُّغة.
(جنف) الجيم والنون والفاء أصلٌ واحد وهو المَيْل. يقال جَنِفَ* إذا عَدَل([16]) وجار. قال الله تعالى جَلَّ ثناؤه: ﴿فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفَاً﴾ [البقرة 182]. ورجلٌ أجْنَفُ إذا كان في خَلْقهِ مَيَلٌ، ويقال لا يكون ذلك إلاّ في الطُّول والانحناء. ويقال تجانَفَ عن كذا، إذا مال. قال:
تَجَانَفُ عَنْ جُلِّ اليَمَامَةِ ناقتي  *** وما عَدَلَتْ عن أهْلِهَا لِسِوائِكا([17])
---------------------ــ
([1]) وكذا ورد في المجمل، والذي في سائر المعاجم "الجنهي" بلفظ المنسوب. وقد اختلف في ضبط هذا الأخير، فضبطه في القاموس باللفظ "كعرني" أي بضم ففتح. وذكر شارح القاموس أن الذي في نسخ الصحاح الجنهي بضم فتشديد النون مفتوحة. قال: "ووجد في نسخ التهذيب بفتح وتخفيف النون، كعربي، وهو الصواب كذلك، بخط الصغاني".
([2]) البيت للفرزدق يقوله في هشام بن عبد الملك كما في أمالي المرتضى (1: 48) وزهر الآداب
(1: 60) أو الحزين الكناني في عبد الملك بن مروان كما في ديوان الحماسة (2: 284) أو للفرزدق في علي بن الحسين، كما في العمدة (2: 110) وأمالي المرتضى. أو للعين المنقري كما في العمدة، أو لكثير بن كثير السهمي في محمد بن علي بن الحسين، كما في المؤتلف 169. أو لداود بن سلم في قثم بن العباس، كما في العمدة وانظر اللسان (جنه) والحيوان (3: 133).
([3]) لأبي قيس بن الأسلت. وصدره كما في اللسان والمفضليات (2: 85):
* صدق حسام وادق حده *
([4]) البيت لذي الرمة في ديوانه 10 والمجمل (جنب). وصدره:
* وثب المسحج من عانات معقلة *
([5]) هو علقمة بن عبدة الفحل. وقصيدة البيت في ديوانه 131 والمفضليات (2: 90). وانظر اللسان (جنب).
([6]) ومنه قول الجميح في المفضليات (1: 33) واللسان (جنب):
لما رأت إبلي قلت حلوبتها *** وكل عام عليها عام تجنيب
([7]) في الأصل: "الكتاب".
([8]) يقال بضم الجيم وكسرها.
([9]) البيت للبيد في ديوانه 15 طبع 1881 والمجمل واللسان (جنث).
([10]) البيت مع سابق له في اللسان (جنث).
([11]) في الأصل: "للطائفتين".
([12]) الجند، بالتحريك: أحد مخاليف اليمن.
([13]) نص الجمهرة (2: 92): "وزعم قوم أن منه اشتقاق الجنازة. ولا أدري ما صحته".
([14]) البيت لصخر بن عمرو، أخي الخنساء. انظر الشعر وقصته في الأغاني (13: 130- 131). والبيت في اللسان (جنز).
([15]) زاد في اللسان: "لأن الجنازة تصير مرميا فيها. والمراد بالرمي الحمل والوضع".
([16]) أي عدل عن الحق.
([17]) البيت للأعشى في ديوانه 66 واللسان (جنف، سوى) والخزانة (2: 59) والإنصاف 185. ومعظم الروايات: "جو اليمامة".

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** و**النون** وما يثلثهما)

(**جنه**) **الجيم** ve**النون** ve**الهاء** aslî değildir; benim nezdimde de Arapların كلام’ından değildir; ancak birtakım kimseler **الجَُنَهَ**’ın([1]) **الخيزُران** olduğunu iddia ettiler. Ve şu beyti şahit getirdiler:
في كَفه **جُنَهيٌّ** ريحه عَبِقٌ *** بكفِّ أَرْوَعَ في عِرْنينِهِ شَمَمُ([2])

(**جني**) **الجيم** ve**النون** ve**الياء** tek bir asıldır; o da meyveyi ağacından almaktır; sonra bunun üzerine حمل edilir. Dersin ki: **جَنيتُ الثَّمرةَ** onu **أجْنِيها**; ve **اجْتَنَيْتُها**. Ve **ثمرٌ جَنِيٌّ**: yani vaktinde alınmış. Bunun üzerine taşınandan: **جَنَيْتُ الجنايةَ** onu **أجْنِيها**.

(**جنأ**) **الجيم** ve**النون** ve**الهمزة** tek bir asıldır; o da bir şeye meyletmek ve ona şefkatle eğilmektir. Denir ki: **جَنِئَ عليه يَجْنَأُ جَنَأً**; kamburlaştığı zaman. Ve **رجل أدنأ وأجنأ** tek bir mânâdadır. Ve **تجانَأْتُ على الرّجُل**: ona meylettiğin zaman. Ve **التُّرْسُ المُجْنَأُ** da bundandır. Dedi ki:
* ومُجْنَأٍ أسمَرَ قَرَّاعِ([3]) *

(**جنب**) **الجيم** ve**النون** ve**الباء** birbirine yakın iki asıldır: birincisi “taraf/yan”; ikincisi “uzaklık”.

Taraf olana gelince: **الجَنَاب**. Denir ki: bu, o **الجَناب**’dandır; yani taraf. Ve falan kimse **جَنْبَةً** oturdu: insanlardan ayrıldığı zaman. Hadiste: “عليكمُ ب**الجَنْبَةِ** فإنه عَفاف”.

Bu bâbdan: insan ve başkası için **الجَنْبُ**. Ve bundan, hadiste nehyedilen şu **الجَنْب**: erkeğin, yarışta geçilmekten korkarak, atıyla birlikte başka bir atı yanına katması; sonra ona karşı yer değiştirmesi. Ve **الجَنَبُ**: devenin susuzluğunun şiddetlenmesi, ta ki akciğeri yanına yapışsın. Ve denir ki: **جَنِبَ يَجْنَبُ**. Dedi ki:
* كأنَّهُ مُستَبَانُ الشَّكِّ أو جَنِبُ([4]) *

Ve **المَِجْنَبُ**: çok hayır; sanki insanın yanındadır. Ve **جَنَبْت الدابّةَ**: onu yanına doğru sevk ettiğin zaman. Aynı şekilde **جَنَبْتُ الأسير**. Ve kalkan **مِجْنَباً** diye adlandırıldı; çünkü insanın yanındadır.

Uzaklık olana gelince: **الجَنَابة**. Şair dedi([5]):
فلا تَحْرِمنّي نائلاً عن جَنابةٍ *** فإني امرؤٌ وَسْطَ القِبابِ غريبُ

Ve denir ki: ehliyle cima eden **الجُنُب** bununla iştikaktır; çünkü namaz, mescid ve bunun dışındakilerden, başkasının yaklaştığı şeyden uzaklaşır.

Bâbdan şâz olanlardan: **ريح الجَنُوب**. Denir ki: **جُنِبَ القَومُ**: onlara **ريحُ الجَنُوب** isabet etti; ve **أجنبوا**: **الجَنُوب**’a girdikleri zaman. Ve onların sözü: **جَنَّب القومُ**: develerinin sütleri azaldığı zaman([6]). Bu, benim nezdimde bâbdan değildir([7]). Eğer bir söyleyen bunun uzaklıktan olduğunu söylerse—sanki sütleri azaldı da gitti—bu bir mezheptir. Ve **جَنْبٌ** bir kabiledir; ona nisbet **جَنْبِيٌّ**’dir. O, zikrettiklerimizin bir kısmından مشتقّtır.

(**جنث**) **الجيم** ve**النون** ve**الثاء** tek bir asıldır; o da asıl ve sağlamlaştırmadır. Her şeyin aslına **جِنْثُه** denir. Sonra ondan dallanır; o da **الجُنْثِيّ**’dir([8]); o da zırhçıdır; çünkü zırh işini sağlam yapar. Şu sözüne gelince:
أحْكَمَ **الجِنْثِيُّ** مِنْ عَوْرَاتِها *** كلُّ حِرْباءٍ إذا أُكْرِه صَلّ([9])
o, zırhçıyı kastetmiştir; yani onun **حَرَابِيَّ**’sini sağlam yaptı; o da çivilerdir. **الجنثيّ**’yi nasb eden kimse kılıcı kastetmiştir; fiili her bir **حِرباء** için kılar; ve “أحكم” mânâsı “men‘ etti” olur. Der ki: o, bir zırhtır; onun **حِرباؤُهُ** kılıcın onda işlemesini men eder. Şair kılıç hakkında dedi:
ولكنَّها سُوقٌ يكون بِياعُها *** بِجُنْثِيَّةٍ قد أخلصَتْهَا الصَّياقلُ([10])

(**جنح**) **الجيم** ve**النون** ve**الحاء** tek bir asıldır; meyil ve saldırganlığa delâlet eder. Denir ki: **جنح إلى كذا**; yani ona meyletti. Ve iki kanat, iki tarafta meyletmeleri sebebiyle **جَناحَيْنِ** diye adlandırıldı. Ve **الجُنَاح**: günahtır; hak yolundan meyletmesi sebebiyle böyle adlandırıldı.

Bu asıldır; sonra ondan türetilir: gecenin bir taifesine([11]) **جُنْح** ve **جِنْح** denir; sanki **الجَناح**’a benzetilmiştir; o da kuşun bedeninden bir taifedir. Ve **الجوانح**: kaburgalardır; çünkü eğiktirler. Ve **جُنِح البعيرُ**: ağır bir yükten **جَوانحهُ** kırıldığı zaman. Ve **جَنَحَت الإبل في السيّر**: hızlandı. Bu, **الجَنَاح**’tandır; sanki kanatları çalıştırdı.

(**جند**) **الجيم** ve**النون** ve**الدال** toplanmaya ve yardıma delâlet eder. Denir ki: onlar onun **جُنده**’sidir; yani yardımcıları ve destekçileridir. Ve **الأجناد**: Şam’ın **أجناد**’ı; o beştir: **دمشق** ve **حِمْصٌ** ve **قِنَّسْرِينُ** ve **الأُردُنّ** ve **فِلَسطين**. Bunların her birine **جُنْدٌ** denir. Ve **جَنَدٌ**: bir beldedir([12]). Ve **الجَنَد**: içinde beyaz taşlar bulunan sert topraktır; bu, bâbdan olmak ihtimalini taşır; ve ibdâlden olmak da câizdir; aslı **الجَلَد**’dir.

(**جنـز**) **الجيم** ve**النون** ve**الزاء** tek bir kelimedir. İbn Düreyd dedi: **جَنَزْتُ الشَّيءَ** onu **أجْنِزُه جَنْزاً**: onu örttüğün zaman; ve bundan **الجَنَازة**’nin iştikakı([13]). Hâlbuki Halîl’in mezhebi bunun dışındadır. Dedi: **الجَنازة** ölüdür; ve kavme ağır gelen ve onunla kederlendikleri şey de **جَنَازة**’dir. Ve dedi:
وما كنت أخْشَى أن أكون جَنَازَةً *** عليكِ ومَنْ يَغْتَرُّ بالحَدَثَانِ([14])
Dedi: **الجِنَازة** ise **خَشَبُ الشَّرْجَع**’dır. Dedi: Araplar der ki: **رُمِي بجنازَتِه فمات**([15]). Dedi: insanların ağızlarında **الجَنَازَة**—**الجيم**’in fethasıyla—cereyan etmiştir; **النَّحارِير** bunu inkâr ederler.

(**جنس**) **الجيم** ve**النون** ve**السين** tek bir asıldır; o da şeyden bir türdür. Halîl dedi: her tür **جِنْس**’tir; o, insanlardan, kuşlardan ve şeylerden topluca olur. Cem‘i **أجْنَاس**. İbn Düreyd dedi: Asmaî, avâmın şu sözünü reddederdi: bu, şuna **مُجانِسٌ**’tir. Ve derdi: sahih Arapça değildir. Ben derim ki: bu, Asmaî’ye karşı bir hatadır; çünkü **كتاب الأجناس**’ı vaz‘ eden odur; ve dilde bu lakapla ilk gelen odur.

(**جنف**) **الجيم** ve**النون** ve**الفاء** tek bir asıldır; o da meyildir. Denir ki: **جَنِفَ**: saptığı([16]) ve haksızlık ettiği zaman. Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفَاً﴾ [البقرة 182]. Ve **رجلٌ أجْنَفُ**: yaratılışında bir meyil olduğu zaman; ve denir ki bu ancak boyda ve eğrilikte olur. Ve denir ki: **تجانَفَ عن كذا**: meylettiği zaman. Dedi ki:
تَجَانَفُ عَنْ جُلِّ اليَمَامَةِ ناقتي  *** وما عَدَلَتْ عن أهْلِهَا لِسِوائِكا([17])

---------------------ــ
([1]) Ve böylece **المجمل**’de vârid olmuştur; diğer sözlüklerin geri kalanında “**الجنهي**” nisbet lafzıyla vardır. Bu sonuncunun ضبط’unda ihtilaf edilmiştir; **القاموس**’ta “كعرني” lafzıyla ضبط edilmiştir; yani damme sonra fetha ile. **القاموس** şârihi, **الصحاح** nüshalarında **الجنهي**’nin damme ile, sonra açık **النون**’un teşdîdiyle olduğunu zikretti. Dedi: “**التهذيب** nüshalarında fetha ile ve **النون**’un tahfîfiyle, ‘كعربي’ gibi bulundu; ve doğru olan da böyledir; **الصغاني**’nin hattıyla.”

([2]) Beyit **الفرزدق**’undur; onu **هشام بن عبد الملك** hakkında söyler; **أمالي المرتضى** (1: 48) ve **زهر الآداب** (1: 60)’ta olduğu gibi. Yahut **الحزين الكناني**’nindir; **عبد الملك بن مروان** hakkında; **ديوان الحماسة** (2: 284)’te olduğu gibi. Yahut **الفرزدق**’undur; **علي بن الحسين** hakkında; **العمدة** (2: 110) ve **أمالي المرتضى**’da olduğu gibi. Yahut **العين المنقري**’nindir; **العمدة**’da olduğu gibi. Yahut **كثير بن كثير السهمي**’nindir; **محمد بن علي بن الحسين** hakkında; **المؤتلف** 169’da olduğu gibi. Yahut **داود بن سلم**’indir; **قثم بن العباس** hakkında; **العمدة**’da olduğu gibi. Ve **اللسان** (**جنه**) ve **الحيوان** (3: 133)’e bak.

([3]) **أبي قيس بن الأسلت**’indir. Ve صدر’ı, **اللسان** ve **المفضليات** (2: 85)’te olduğu gibi:
* صدق حسام وادق حده *

([4]) Beyit **ذي الرمة**’nindir; divanında 10 ve **المجمل** (**جنب**)’de. Ve صدر’ı:
* وثب المسحج من عانات معقلة *

([5]) O, **علقمة بن عبدة الفحل**’dır. Beytin kasidesi divanında 131 ve **المفضليات** (2: 90)’dadır. Ve **اللسان** (**جنب**)’e bak.

([6]) Ondan, **المفضليات** (1: 33) ve **اللسان** (**جنب**)’de **الجميح**’in sözü:
لما رأت إبلي قلت حلوبتها *** وكل عام عليها عام تجنيب

([7]) Asılda: “**الكتاب**”.

([8]) **الجيم**’in dammesiyle ve kesresiyle söylenir.

([9]) Beyit **لبيد**’indir; divanında 15 (1881 baskı) ve **المجمل** ve **اللسان** (**جنث**)’te.

([10]) Beyit, ondan öncekiyle birlikte **اللسان** (**جنث**)’tedir.

([11]) Asılda: “**للطائفتين**”.

([12]) **الجند**—harekeli olarak—Yemen’in **مخاليف**’inden biridir.

([13]) **الجمهرة** (2: 92)’nin nassı: “Ve bir kavim, ondan **الجنازة**’nin iştikakı olduğunu iddia etti. Ve ben onun sıhhatini bilmem.”

([14]) Beyit **صخر بن عمرو**’nundur; **الخنساء**’nın kardeşi. Şiire ve kıssasına **الأغاني** (13: 130-131)’de bak. Beyit **اللسان** (**جنز**)’dedir.

([15]) **اللسان**’da şu ziyade vardır: “Çünkü **الجنازة** onun içinde atılmış hâle gelir. Ve atma ile murad, yüklenme ve koymadır.”

([16]) Yani haktan saptı.

([17]) Beyit **الأعشى**’nındır; divanında 66 ve **اللسان** (**جنف**، **سوى**) ve **الخزانة** (2: 59) ve **الإنصاف** 185’te. Rivayetlerin çoğu: “**جو اليمامة**”.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

الجناح: جناح الطائر، يقال: جنح (انظر الأفعال 2/288) الطائر، أي: كسر جناحه، قال تعالى: ﴿ولا طائر يطير بجناحيه﴾ [الأنعام/38]، وسمي جانبا الشيء جناحيه، فقيل: جناحا السفينة، وجناحا العسكر، وجناحا الوادين وجناحا الإنسان لجانبيه، قال عز وجل: ﴿واضمم يدك إلى جناحك﴾ [طه/22]، أي: جانبك: ﴿واضمم إليك جناحك﴾ [القصص/32]، عبارة عن اليد؛ لكون الجناح كاليد، ولذلك قيل لجناحي الطائر يداه، وقوله عز وجل: ﴿واخفض لهما جناح الذل من الرحمة﴾ [الإسراء/24]، فاستعارة، وذلك أنه لما كان الذل ضربين: ضرب يضع الإنسان، وضرب يرفعه - وقصد في هذا المكان إلى ما يرفعه لا إلى ما يضعه - فاستعار لفظ الجناح له، فكأنه قيل: استعمل الذل يرفعك عند الله من أجل اكتسابك الرحمة، أو من أجل رحمتك لهما، ﴿واضمم إليك جناحك من الرهب﴾ [القصص/32]، وجنحت العير في سيرها: أسرعت، كأنها استعانت بجناح، وجنح الليل: أظل بظلامه، والجنح: قطعة من الليل مظلمة. قال تعالى: ﴿وإن جنحوا للسلم فاجنح لها﴾ [الأنفال/61]، أي مالوا، من قولهم: جنحت السفينة، أي: مالت إلى أحد جانبيها، وسمي الإثم المائل بالإنسان عن الحق جناحا ثم سمي كل إثم جناحا، نحو قوله تعالى: ﴿لا جناح عليكم﴾ (سورة البقرة: آية 236، وهو في سورة البقرة متعدد المواضع) في غير موضع، وجوانح الصدر: الأضلاع المتصلة رؤوسها في وسط الزور، الواحدة: جانحة، وذلك لما فيها من الميل.

##### Türkçe

**الجناح**: kuşun kanadı; denilir ki: **جنح** (fiiller 2/288’e bak) kuş, yani: kanadını kırdı. Yüce Allah dedi ki: ﴿Ve iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur﴾ [el-En‘âm/38]. Şeyin iki yanına da onun iki kanadı adı verildi; böylece denildi: geminin iki kanadı, ordunun iki kanadı, iki vadinin iki kanadı ve insanın iki yanı için insanın iki kanadı. Aziz ve Celîl olan dedi ki: ﴿Ve elini kanadına kat﴾ [Tâhâ/22], yani: yanına; ﴿Ve kanadını kendine kat﴾ [el-Kasas/32], el hakkında bir ibaredir; çünkü kanat el gibidir. Bu yüzden kuşun iki kanadına “iki eli” denildi. Aziz ve Celîl olanın sözü: ﴿Ve ikisine merhametten zillet kanadını indir﴾ [el-İsrâ/24]; bu bir istiâredir. Şöyle ki zillet iki kısımdır: bir kısmı insanı alçaltır, bir kısmı onu yükseltir — ve bu yerde, onu alçaltana değil onu yükseltene kasdedilmiştir —; bunun için ona kanat lafzını istiâre etti; sanki şöyle denilmiş oldu: Allah katında seni yükseltecek zilleti, merhameti kazanmandan dolayı, yahut onlara merhametinden dolayı kullan. ﴿Ve kanadını korkudan kendine kat﴾ [el-Kasas/32]. **جنحت** kervan yürüyüşünde: hızlandı; sanki bir kanatla yardım almış gibidir. **جنح** gece: karanlığıyla gölgeledi. **الجنح**: geceden karanlık bir parça.

Yüce Allah dedi ki: ﴿Eğer barışa meylederlerse sen de ona meylet﴾ [el-Enfâl/61], yani meylettiler; onların “**جنحت** gemi” sözünden: yani iki yanından birine meyletti. İnsanı haktan saptıran meyilli günaha da **جناح** adı verildi; sonra her günaha **جناح** adı verildi; Yüce Allah’ın şu sözü gibi: ﴿Size bir **جناح** yoktur﴾ (Bakara sûresi: âyet 236; ve o Bakara sûresinde birçok yerde) başka yerlerde. **جوانح** göğüs: başları göğsün ortasında birleşik kaburgalar; tekili: **جانحة**; bu, içlerindeki meyilden dolayıdır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ن ح
(جَنَحُوا للسَّلْم) وجَنَحُوا إليه وجنحت الشمس للغروب وجنح الليل‏:‏ مال للذهاب أو المجيء‏.‏
ويقال جنح الأصيل‏.‏
قال النمر‏:‏ قطعت بسمحة كالفحل عجل مواشكة إذا جنح الأصيل وجنحت السفينة‏:‏ بلغت ماء رقيقاً فلصقت بالأرض لا تمضي‏.‏
وجنح الطائر‏:‏ كسر جناحيه للوقوع‏.‏
قال النابغة‏:‏ إذا ما غزوا بالجيش أبصرت فوقهم عصائب طير تهتدي بعصائب جوانح قـد أيقـن أن قبيلـه إذا ما التقى الجمعان أول غالب والجبال جنوح على الأرض‏.‏
قال النابغة‏:‏ يقولون حصن ثم تأبى نفوسهم وكيـف بحصـن والجبـال جنـوح ولم تلفظ الموتى القبور ولم تغب نجـوم السمـاء والأديـم صحيـح وهذغ أمر تنقض منه الجوانح وهي أضلاع الصدر‏.‏
واجتنح على الشيء‏:‏ انكب عليه ومال‏.‏
قال ابن الرقاع يصف ثور الوحش‏:‏ وقال القطامي يصف سفينة‏:‏ جوفاء مطلية قاراً إذا اجتنحت بها غواربه قحمنها قحما وأتيته عند مجتنح الأصيل‏.‏
وما عليك جناح‏.‏
ومـن المجـاز‏:‏ خفـض لـه جناحـه وهـو مقصوص الجناح‏:‏ للعاجز‏.‏
وسال جناحا الوادي أي جانباه‏.‏
وكسروا جناحي العسكر‏.‏
وركب جناحي نعامة إذا جد في الأمر وعجل‏.‏
وأنا في جنـاح فلـان أي فـي ذراه وظلـه‏.‏
وهـو فـي جنـاح طائـر إذا وصـف بالقلـق والدهـش‏.‏
وقـدم إلينـا ثريـدة لها جناحان من عراق ومجنحة بالعراق‏.‏

##### Türkçe

ج ن ح
(**جَنَحُوا للسَّلْم**) ve ona (**جَنَحُوا**) ve güneş batmaya (**جنحت**) ve gece (**جنح**) derler: gitmeye veya gelmeye meyletti.
Ve (**جنح الأصيل**) denir.
En-Nemir dedi: “(**قطعت بسمحة كالفحل عجل مواشكة إذا جنح الأصيل**)” ve gemi (**جنحت**) derler: ince bir suya ulaştı da yere yapıştı, ilerlemez.
Ve kuş (**جنح**) derler: düşmek için iki kanadını kırdı.
En-Nâbiga dedi: “(**إذا ما غزوا بالجيش أبصرت فوقهم عصائب طير تهتدي بعصائب جوانح قـد أيقـن أن قبيلـه إذا ما التقى الجمعان أول غالب**)” ve dağlar (**جنوح**) (yani) yer üzerine meyletmiş (durumda).
En-Nâbiga dedi: “(**يقولون حصن ثم تأبى نفوسهم وكيـف بحصـن والجبـال جنـوح ولم تلفظ الموتى القبور ولم تغب نجـوم السمـاء والأديـم صحيـح**)” ve bu, ondan (**الجوانح**)ın bozulduğu bir iştir; ve o, göğsün kaburgalarıdır.
Ve bir şey üzerine (**اجتنح**) etti: üzerine kapandı ve meyletti.
İbn er-Riqâ‘ vahşi öküzü vasfederek dedi: ve el-Kutâmî bir gemiyi vasfederek dedi: “(**جوفاء مطلية قاراً إذا اجتنحت بها غواربه قحمنها قحما**)” ve ona, (**مجتنح الأصيل**) vaktinde geldim.
Ve senin üzerine (**جناح**) yoktur.
Ve mecazdandır: onun için (**جناح**)ını indirdi; ve o, (**مقصوص الجناح**)tır: âciz için.
Ve vadinin iki (**جناحا**)sı aktı; yani iki yanı.
Ve ordunun iki (**جناحي**)nı kırdılar.
Ve işte ciddileşip acele ettiğinde bir devekuşunun iki (**جناحي**)na bindi.
Ve ben falanın (**جنـاح**)ındayım; yani onun sığınağında ve gölgesinde.
Ve o, bir kuşun (**جنـاح**)ındadır; huzursuzluk ve şaşkınlıkla vasfedildiğinde.
Ve bize, Irak’tan iki (**جناحان**)ı olan bir serîde geldi; ve Irak ile (**مجنحة**) kılınmış.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

جَنَحَ إِليه
(* قوله «جنح إِليه إلخ» بابه منع وضرب ونصر كما في
القاموس.) يَجْنَحُ ويَجْنُحُ جُنُوحاً، واجْتَنحَ: مالَ، وأَجْنَحَه هو؛ وقول أَبي ذؤيب:
فَمَرَّ بالطيرِ منه فاحِمٌ كَدِرٌ،
فيه الظِّباءُ وفيه العُصْمُ أَجْناحُ
إِنما هو جمع جانح كشاهد وأَشهاد، وأَراد مَوائِلَ. وفي الحديث: مَرِضَ رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فوجد خِفَّةً فاجْتَنحَ على أُسامة حتى دخل المسجد أَي خرج مائلاً متكئاً عليه. ويقال: أَقمت الشيء فاستقام. واجْتَنَحْتُه أَي أَمَلته فَجَنَحَ أَي مال. وقال الله عز وجل: وإِن جَنَحُوا للسِّلْم فاجْنَحْ لها؛ أَي إِن مالوا إِليك
(* قوله «مالوا إليك» هكذا
في الأَصل والأَمر سهل.) فَمِلْ إِليها، والسِّلْمُ: المُصالحة، ولذلك أُنثت؛ وقول أَبي النجم يصف السحاب:
وسَحَّ كلُّ مُدْجنٍ سَحَّاحِ،
يَرْعُدُ في بَِيضِ الذُّرَى جُنَّاحِ
قال الأَصمعي: جُنَّاح دانية من الأَرض، وقال غيره: جُنَّاح مائلة عن القصد. وجَنَحَ الرجلُ واجْتَنَحَ: مال على أَحد شقَّيه وانحنى في قَوْسِه.وجُنُوح الليل: إِقباله. وجَنَحَ الظلامُ: أَقْبلَ الليلُ. وجَنَحَ الليلُ يَجْنَحُ جُنُوحاً: أَقبل.
وجُنْحُ الليل وجِنْحُه: جانِبُه، وقيل: أَوَّله، وقيل: قطعة منه نحو النصف، وجُنْحُ الظلام وجِنْحُه لغتان، ويقال: كأَنه جُِنْحُ ليل يُشَبَّه به العَسْكَرُ الجرّار؛ وفي الحديث: إِذا اسْتَجنح الليلُ فاكْفِتُوا صِبيانكم؛ المراد في الحديث أَوَّل الليل. وجِنْحُ الطريق (* قوله «وجنح
الطريق إلخ» هذا وما بعده بكسر الجيم لا غير، كما هو ضبط الأَّصل. ومفاد الصحاح والقاموس وفي المصباح: وجنح الليل، بضم الجيم وكسرها، ظلامه واختلاطه، ثم قال: وجنح الطريق، بالكسر، جانبه.): جانبه؛ قال الأَخْضَر بن هُبَيْرة الضَّبّي:
فما أَنا يومَ الرَّقْمَتَيْنِ بِناكِلٍ،
ولا السيفُ إِن جَرَّدْتُه بكَلِيلِ
وما كنتُ ضَغَّاطاً، ولكنَّ ثائراً
أَناخَ قليلاً، عند جِنْحِ سَبيلِ
وجِنْحُ القوم: ناحيتُهم وكَنَفُهم؛ وقال:
فبات بِجِنْحِ القومِ حتى إِذا بدا
له الصُّبْحُ، سام القومَ إِحدى المَهالكِ
وجَناحُ الطائر: ما يَخْفِق به في الطيران، والجمع أَجْنِحة وأَجْنُحٌ. وجَنَحَ الطائرُ يَجْنَحُ جُنُوحاً إِذا كَسَرَ مِن جَناحَيْه ثم أَقبل كالواقع اللاجئ إِلى موضع؛ قال الشاعر:
تَرَى الطيرَ العِتاقَ يَظَلْنَ منه
جُنُوحاً، إِنْ سَمِعْنَ له حَسِيسا
وجَناحا الطائر: يداه. وجَناحُ الإِنسان: يَدُه. ويد الإِنسان: جَناحاه. وفي التنزيل: واخْفِضْ لهما جَناحَ الذُّلِّ من الرَّحْمة؛ أَي أَلِنْ لهما جانِبَكَ. وفيه: واضْمُمْ إِليك جَناحَك من الرَّهْب؛ قال الزجاج: معنى جَناحك العَضُدُ، ويقال اليد كلُّها جَناحٌ، وجمعه أَجْنِحة وأَجْنُحٌ، حكى الأَخيرة ابن جني وقال: كَسَّرُوا الجَناحَ وهو مذكَّر على أَفْعُلٍ، وهو من تكسير المؤَنث لأَنهم ذهبوا بالتأْنيث إِلى الرِّيشَة، وكله راجع إِلى معنى المَيْل لأَن جَناحَ الإِنسان والطائر في أَحد شِقَّيْه. وفي الحديث: إِن الملائكة لَتَضَعُ أَجْنِحتها لطالب العلم أَي تضعها لتكون وِطاءً له إِذا مَشَى؛ وقيل: هو بمعنى التواضع له تعظيماً لحقِّه؛ وقيل: أَراد بوضع الأَجنحة نزولَهم عند مجالس العلم وتَرْكَ الطيران؛ وقيل: أَراد إِظلالهم بها؛ وفي الحديث الآخر: تُظِلُّهم الطيرُ بأَجنحتها. وجَناحُ الطائر: يَدُه.
وجَنَحَه يَجْنِحُه جَنْحاً: أَصاب جَناحَه.
الأَزهري: وللعرب أَمثال في الجَناح، منها قولهم في الرجل إِذا جَدَّ في الأَمر واحتفل: رَكِبَ فلانٌ جَناحَيْ نَعامة؛ قال الشماخ: فمن يَسْعَ أَو يَرْكَبْ جَناحَيْ نَعامةٍ،
لِيُدْرِكَ ما قَدَّمْتَ بالأَمْسِ، يُسْبَق
ويقال: ركب القومُ جَناحَيِ الطائر إِذا فارقوا أَوطانهم؛ وأَنشد الفرَّاء:
كأَنما بِجَناحَيْ طائِرٍ طاروا
ويقال: فلان في جناحي طائر إِذا كان قَلِقاً دَهِشاً، كما يقال: كأَنه على قَرْن أَعْفَر، ويقال: نحن على جَناح سَفَر أَي نريد السفر، وفلان في جنَاح فلان أَي في ذَراهُ وكنفه؛ وأَما قول الطِّرِمَّاحِ: يَبُلُّ بمَعْصورٍ جَناحَيْ ضَئِيلَةٍ
أَفاوِيقَ، منها هَلَّةٌ ونُقُوعُ
فإِنه يريد بالجَناحين الشفتين، ويقال: أَراد بهما جَناحَيِ اللَّهاةِ والحَلْقِ. وجَناحا العَسْكَرِ: جانباه. وجَناحا الوادي: مَجْرَيانِ عن يمينه وشماله. وجَناحُ الرَّحَى: ناعُورُها. وجَناحا النَّصْلِ: شَفْرَتاه. وجَناحُ الشيء: نَفْسُه؛ ومنه قول عَدِيِّ ابن زيد:
وأَحْوَرُ العينِ مَرْبُوبٌ، له غُسَنٌ،
مُقَلَّدٌ من جَناحٍ الدُّرِّ تِقْصارا
وقيل: جَناحُ الدُّرِّ نَظْمٌ منه يُعَرَّضُ. وكلُّ شيء جعلته في نِظامٍ، فهو جَناحٌ.
والجَوانح: أَوائل الضُّلُوع تحت الترائب مما يلي الصدر، كالضلوع مما يلي الظهر، سميت بذلك لجنوحها على القلب، وقيل: الجوانح الضُّلُوع القِصارُ التي في مُقَدَّمِ الصدرِ، والواحدة جانحة؛ وقيل: الجوانح من البعير والدابة ما وقعت عليه الكتف وهو من الإِنسان الدَّئيُّ، وهي ما كان من قبل الظهر وهي ست: ثلاث عن يمينك وثلاث عن شمالك؛ قال الأَزهري: جَوانِحُ الصَّدْرِ من الأَضلاع المتصلة رُؤُوسها في وَسَطِ الزَّوْرِ، الواحدة جانحة؛ وفي حديث عائشة: كان وَقِيذَ الجَوانِح، هي الأَضلاع مما يلي الصدر. وجُنِحَ البعيرُ: انكسرت جَوانِحُه من الحِمْل الثقيل. وجَنَحَ البعيرُ يَجْنَحُ جَنُوحاً: انكسر أَوَّلُ ضُلُوعه مما يلي الصدر. وناقة مُجْتَنِحَة الجَنْبَينِ: واسعتهما. وجَنَحَتِ الإِبلُ: خَفَضَتْ سَوالِفَها في السير، وقيل: أَسرعت.
ابن شميل: الاجْتِناحُ في الناقة كأَنَّ مُؤَخَّرَها يُسْنَدُ إِلى مُقَدَّمها من شدّة اندفاعها بحَفْزِها رجليها إِلى صدرها؛ وقال شمر: اجْتَنَحَتِ الناقة في سيرها إِذا أَسرعت؛ وأَنشد:
من كلِّ وَرْقاء لها دَفٌّ قَرِحْ،
إِذا تَبادَرْنَ الطريقَ تَجْتَنِحْ
وقال أَبو عبيدة: المُجْتَنِحُ من الخيل الذي يكون حُضْرُه واحداً لأَحَدِ شِقَّيْه يَجْتَنِحُ عليه أَي يعتمده في حُضْره؛ والناقة الباركة إِذا مالت على أَحد شقيها يقال: جَنَحَتْ؛ قال ذو الرمة:
إِذا مالَ فوقَ الرَّحْلِ، أَحْيَيْتِ نَفْسَه
بذكراكِ، والعِيسُ المَراسِيلُ جُنَّحُ
وجَنَحَتِ السفينة تَجْنَحُ جُنُوحاً: انتهت إِلى الماء القليل فَلَزِقَتْ بالأَرض فلم تَمْضِ. واجْتَنَحَ الرجلُ في مَقْعَده على رحله إِذا انْكَبَّ على يديه كالمُتَّكِئ على يدٍ واحدة. الأَزهري: الرجل يَجْنَحُ إِذا أَقبل على الشيء يعمله بيديه وقد حَنَى عليه صَدْرَهُ؛ وقال لبيد: جُنُوحَ الهَالِكِيّ على يديهِ،
مُكِبّاً يَجْتَلِي ثُقَبَ النِّصالِ
وروى أَبو صالح السَّمَّانُ عن أَبي هريرة أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أَمَرَ بالتَّجَنُّحِ في الصلاة، فشَكا ناسٌ إِلى النبي، صلى الله عليه وسلم، الضَّعْفَةَ فأَمَرَهم أَن يستعينوا بالرُّكَبِ؛ وفي رواية: شكا أَصحاب رسول الله، صلى الله عليه وسلم، الاعتمادَ في السجود فَرَخَّصَ لهم أَن يستعينوا بمرافقهم على رُكَبهم. قال شمر: التَّجَنُّحُ والاجْتِناحُ كأَنه الاعتماد في السجود على الكفين، والادِّعامُ على الراحتين وترك الافتراش للذراعين؛ قال ابن الأَثير: هو أَن يرفع ساعديه في السجود عن الأَرض ولا يفترشهما، ويجافيهما عن جانبيه ويعتمد على كفيه فيصيرَان له مثل جَناحَيِ الطائر؛ قال ابن شميل: جَنَحَ الرجل على مِرْفَقَيْه إِذا اعتمد عليهما وقد وضعهما بالأَرض أَو على الوسادة يَجْنَحُ جُنُوحاً وجَنْحاً.
والمَجْنَحة: قطعة أَدَمٍ تُطرح على مُقَدَّم الرحل يَجْتَنِحُ الراكب عليها.
والجُناح، بالضم: الميل إِلى الإِثم، وقيل: هو الإِثم عامّة. والجُناحُ: ما تُحُمِّلَ من الهَمِّ والأَذى؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
ولاقَيْتُ، من جُمْلٍ وأَسبابِ حُبِّها،
جُناحَ الذي لاقَيْتُ من تِرْبِها قَبْلُ
قال: وأَصل ذلك من الجُناح الذي هو الإِثم. وقال أَبو الهيثم في قوله عز وجل: ولا جُناحَ عليكم فيما عَرَّضتم به؛ الجُناح: الجناية والجُرْمُ؛ وأَنشد قول ابن حِلِّزَةَ:
أَعَلينا جُناحُ كِنْدَةَ، أَن يَغْـ
ـنَمَ غازيهمُ، ومنا الجَزاءُ؟
وصف كندة بأَنهم غَزَوْكم فقتلوكم وتُحَمِّلوننا جزاءَ فعلهم أَي عقاب فعلهم، والجزاء يكون ثواباً وعقاباً؛ وقيل في قوله: لا جُناح عليكم أَي لا إِثم عليكم ولا تضييق. وفي حديث ابن عباس في مال اليتيم: إِني لأَجْنَحُ أَن آكُلَ منه أَي أَرى الأَكل منه جُناحاً وهو الإِثم؛ قال ابن الأَثير: وقد تكرر الجُناحُ في الحديث، فأَين ورد فمعناه الإِثم والميل. ويقال: أَنا إِليك بحُناحٍ أَي متشوّق، كذا حكي بضم الجيم؛ وأَنشد: يا لَهْفَ هِنْدٍ بعدَ أُسْرَةِ واهِبٍ،
ذَهَبُوا، وكنتُ إِليهمُ بجُناحِ
بالضم، أَي مُتَشَوِّقاً. وجَنَحَ الرجلُ يَجْنَحُ جُنُوحاً: أَعطى بيده. ابن شميل: جَنَحَ الرجلُ إِلى الحَرورِيَّة، وجَنَحَ لهم إِذا تابعهم وخضع لهم.
وجَناحٌ: اسم رجل، واسم ذئب؛ قال:
ما راعَني إِلاَّ جَناحٌ هابطا،
على البُيوتِ، قَوْطَه العُلابِطا
وجَنَّاحٌ: اسم رجل. وجَنَّاحٌ: اسم خِباءٍ من أَخبيتهم؛ قال: عَهْدي بجَنَّاحٍ إِذا ما اهْتَزَّا،
وأَذْرَتِ الريحُ تُراباً نَزَّا،
أَنْ سَوْفَ تَمْضِيهِ، وما ارْمَأَزَّا
وتمضيه: تمضي عليه.

##### Türkçe

**جَنَحَ إِليه**
(*Onun “جنح إِليه إلخ” sözü: باب’ı **مَنَعَ** ve **ضَرَبَ** ve **نَصَرَ**’dır; **القاموس**’ta olduğu gibi.) **يَجْنَحُ** ve **يَجْنُحُ** **جُنُوحاً**; ve **اجْتَنحَ**: meyletti; ve onu **أَجْنَحَه**: o da onu meylettirdi;
ve Ebû Züeyb’in sözü:
فَمَرَّ بالطيرِ منه فاحِمٌ كَدِرٌ،
فيه الظِّباءُ وفيه العُصْمُ أَجْناحُ
Ancak bu, **جانح**’ın çoğuludur; **شاهد** ve **أَشهاد** gibi; ve **مَوائِلَ**’i kastetti. Ve hadiste: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, hastalandı; sonra bir hafiflik buldu da **اجْتَنحَ** Üsâme’nin üzerine, nihayet mescide girdi; yani ona dayanarak eğik hâlde çıktı. Ve denir: “Şeyi doğrulttum da doğruldu.” Ve “Onu **اجْتَنَحْتُه**” yani onu eğdim de o **فَجَنَحَ** yani meyletti. Ve Allah azze ve celle dedi: “Ve eğer barışa **جَنَحُوا** ederlerse sen de ona **فاجْنَحْ**”; yani eğer sana meylederlerse
(*Onun “**مالوا إليك**” sözü: asılda böyle; iş kolaydır.)
sen de ona meylet; ve **السِّلْمُ**: barışma; bu yüzden müennes kılındı; ve Ebû’n-Necm’in bulutu vasfederken sözü:
وسَحَّ كلُّ مُدْجنٍ سَحَّاحِ،
يَرْعُدُ في بَِيضِ الذُّرَى جُنَّاحِ
Asmaî dedi: **جُنَّاح** yerden yakın olandır; başkası dedi: **جُنَّاح** kastın dışına meyledendir. Ve adam **جَنَحَ** ve **اجْتَنَحَ**: iki yanından birinin üzerine meyletti ve yayında eğildi. Ve **جُنُوح** gecenin: gelişi. Ve **جَنَحَ الظلامُ**: gece geldi. Ve gece **جَنَحَ** **يَجْنَحُ** **جُنُوحاً**: geldi.

Ve gecenin **جُنْحُ**’u ve **جِنْحُه**: onun yanı; ve denildi: onun evveli; ve denildi: ondan bir parça, yarı gibi. Ve karanlığın **جُنْحُ**’u ve **جِنْحُه** iki lugattır. Ve denir: “Sanki o bir gecenin **جُِنْحُ**’udur”; onunla büyük orduya benzetilir. Ve hadiste: “Gece **اسْتَجنح** edince çocuklarınızı toplayın”; hadiste murad gecenin evvelidir. Ve yolun **جِنْحُ**’u
(*Onun “**وجنح الطريق إلخ**” sözü: bu ve bundan sonrası yalnızca **الجيم**’in kesresi iledir; asıl ضبط’ı böyledir. **الصحاح** ve **القاموس**’un ve **المصباح**’ta olanın özeti: “**وجنح الليل**”, **الجيم**’in zammı ve kesresiyle, onun karanlığı ve karışmasıdır; sonra dedi: “**وجنح الطريق**”, kesre ile, onun yanıdır.):
onun yanı; el-Ahdar b. Hubeyre ed-Dabbî dedi:
فما أَنا يومَ الرَّقْمَتَيْنِ بِناكِلٍ،
ولا السيفُ إِن جَرَّدْتُه بكَلِيلِ
وما كنتُ ضَغَّاطاً، ولكنَّ ثائراً
أَناخَ قليلاً، عند جِنْحِ سَبيلِ
Ve kavmin **جِنْحُ**’u: onların tarafı ve sığınağı; ve dedi:
فبات بِجِنْحِ القومِ حتى إِذا بدا
له الصُّبْحُ، سام القومَ إِحدى المَهالكِ
Ve kuşun **جَناحُ**’ı: uçuşta onunla çırptığı şeydir; çoğulu **أَجْنِحة** ve **أَجْنُحٌ**’dur. Ve kuş **جَنَحَ** **يَجْنَحُ** **جُنُوحاً**: iki kanadından kırdığı zaman, sonra bir yere sığınan düşer gibi geldiğinde; şair dedi:
تَرَى الطيرَ العِتاقَ يَظَلْنَ منه
جُنُوحاً، إِنْ سَمِعْنَ له حَسِيسا
Ve kuşun iki **جَناح**’ı: iki elidir. Ve insanın **جَناحُ**’ı: elidir. Ve insanın eli: onun iki **جَناح**’ıdır. Ve tenzilde: “Onlara rahmetten zillet **جَناح**’ını indir”; yani onlara karşı yanını yumuşat. Ve onda: “Korkudan **جَناح**’ını kendine kat”; Zeccâc dedi: **جَناحك**’ın manası üst koldur; ve denir: elin tamamı **جَناحٌ**’tır; çoğulu **أَجْنِحة** ve **أَجْنُحٌ**’dur; sonuncusunu İbn Cinnî nakletti ve dedi: **الجَناح**’ı—o müzekker olduğu hâlde—**أَفْعُلٍ** üzere kırdılar; bu, müennesin kırılmasındandır; çünkü te’nîsi tüy’e götürdüler; ve hepsi meyil manasına döner; çünkü insanın ve kuşun **جَناح**’ı onun iki yanından birindedir. Ve hadiste: “Melekler ilim talebesi için **أَجْنِحتها**’sını mutlaka koyar”; yani yürüdüğünde ona döşek olsun diye koyar; ve denildi: hakkını yüceltmek için ona tevazu manasındadır; ve denildi: kanatları koymakla onların ilim meclislerine inmelerini ve uçmayı terk etmelerini kastetti; ve denildi: onlarla gölgelendirmeyi kastetti; diğer hadiste: “Kuşlar onları kanatlarıyla gölgeler.” Ve kuşun **جَناحُ**’ı: elidir.

Onu **جَنَحَه** **يَجْنِحُه** **جَنْحاً**: onun **جَناح**’ını yaraladı.

Ezherî: Arapların **الجَناح** hakkında darbımeselleri vardır; onlardan biri, bir adam işte ciddileşip ihtimam gösterdiğinde söyledikleridir: “Falan, bir devekuşunun iki **جَناح**’ına bindi”; Şemmâh dedi:
فمن يَسْعَ أَو يَرْكَبْ جَناحَيْ نَعامةٍ،
لِيُدْرِكَ ما قَدَّمْتَ بالأَمْسِ، يُسْبَق
Ve denir: Kavim, yurtlarını terk ettiklerinde “kuşun iki **جَناح**’ına bindiler”; Ferrâ’nın inşadı:
كأَنما بِجَناحَيْ طائِرٍ طاروا
Ve denir: “Falan, bir kuşun iki **جَناح**’ındadır” yani huzursuz, şaşkındır; “Sanki bir **قَرْن أَعْفَر** üzerindedir” denildiği gibi. Ve denir: “Biz bir sefer **جَناح**’ı üzerindeyiz” yani yolculuk istiyoruz. Ve “Falan, falanın **جنَاح**’ındadır” yani onun zirvesinde ve sığınağındadır. Tırimmâh’ın sözüne gelince:
يَبُلُّ بمَعْصورٍ جَناحَيْ ضَئِيلَةٍ
أَفاوِيقَ، منها هَلَّةٌ ونُقُوعُ
O, iki **جَناح** ile iki dudağı kasteder; ve denir: onlarla küçük dilin ve boğazın iki **جَناح**’ını kastetti. Ordunun iki **جَناح**’ı: iki yanıdır. Vâdinin iki **جَناح**’ı: sağında ve solunda iki akıntı yatağıdır. Değirmenin **جَناحُ**’ı: çarkıdır. Ok ucunun iki **جَناح**’ı: iki ağzıdır. Bir şeyin **جَناحُ**’ı: bizzat kendisidir; Adî b. Zeyd’in sözü bundandır:
وأَحْوَرُ العينِ مَرْبُوبٌ، له غُسَنٌ،
مُقَلَّدٌ من جَناحٍ الدُّرِّ تِقْصارا
Ve denildi: **جَناحُ الدُّرِّ**, ondan bir dizidir; enine dizilir. Ve her şey ki onu bir dizgeye koyarsın, o **جَناحٌ**’tır.

Ve **الجَوانح**: göğse yakın olan, köprücük kemiklerinin altındaki kaburgaların evvelleridir; sırt tarafına yakın kaburgalar gibi; kalbin üzerine meyletmelerinden dolayı böyle adlandırıldı. Ve denildi: **الجوانح**, göğsün ön tarafındaki kısa kaburgalardır; teki **جانحة**’dır. Ve denildi: deve ve binek hayvanında **الجوانح**, küreğin üzerine düştüğü şeydir; insanda bunun karşılığı **الدَّئيُّ**’dir; ve o, sırt tarafına yakın olandır; altıdır: sağında üç ve solunda üç. Ezherî dedi: **جَوانِحُ الصَّدْرِ**, başları göğüs çukurunun ortasında birleşik kaburgalardandır; teki **جانحة**’dır. Âişe hadîsinde: “**وَقِيذَ الجَوانِح** idi”; o, göğse yakın kaburgalardır.

Deve **جُنِحَ**: ağır yükten **جَوانِحُه** kırıldı. Ve deve **جَنَحَ** **يَجْنَحُ** **جَنُوحاً**: göğse yakın kaburgalarının evveli kırıldı. Ve “iki yanı **مُجْتَنِحَة** olan dişi deve”: ikisini genişletmiş olandır. Ve develer **جَنَحَتِ**: yürüyüşte boyunlarının ön kısımlarını indirdiler; ve denildi: hızlandılar.

İbn Şümeyl: Dişi devede **الاجْتِناحُ**, sanki şiddetli atılımından dolayı arka tarafı ön tarafına dayanır; iki ayağını göğsüne doğru itmesiyle. Şemr dedi: Dişi deve yürüyüşünde **اجْتَنَحَتِ**: hızlandığında; ve inşad etti:
من كلِّ وَرْقاء لها دَفٌّ قَرِحْ،
إِذا تَبادَرْنَ الطريقَ تَجْتَنِحْ
Ebû Ubeyde dedi: Atlarda **المُجْتَنِحُ**, koşuşunun bir yanı için tek taraflı olan, koşuşunda ona **يَجْتَنِحُ** yani ona dayanandır. Ve çökmüş dişi deve bir yanına meylettiğinde “**جَنَحَتْ**” denir; Zü’r-Rumme dedi:
إِذا مالَ فوقَ الرَّحْلِ، أَحْيَيْتِ نَفْسَه
بذكراكِ، والعِيسُ المَراسِيلُ جُنَّحُ
Ve gemi **جَنَحَتِ** **تَجْنَحُ** **جُنُوحاً**: sığ suya ulaştı da yere yapıştı, ilerlemedi. Ve adam, eyerinin üzerinde oturuşunda **اجْتَنَحَ**: iki eli üzerine kapanıp tek ele dayanır gibi olduğunda. Ezherî: Adam **يَجْنَحُ**: bir şeye yönelip onu elleriyle yaparken göğsünü onun üzerine eğdiğinde; Lebîd dedi:
جُنُوحَ الهَالِكِيّ على يديهِ،
مُكِبّاً يَجْتَلِي ثُقَبَ النِّصالِ
Ebû Sâlih es-Semmân, Ebû Hureyre’den rivayet etti: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, namazda **التَّجَنُّح** ile emretti; sonra bazı kimseler zayıflığı Peygamber’e, sallallahu aleyhi ve sellem, şikâyet etti de onlara dizlerle yardım almalarını emretti. Bir rivayette: Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, ashabı secdede dayanmayı şikâyet etti; onlara dirsekleriyle dizleri üzerine yardım almalarına ruhsat verdi. Şemr dedi: **التَّجَنُّح** ve **الاجْتِناح**, sanki secdede iki avuç üzerine dayanmak; iki el ayası üzerine yaslanmak ve kolları yere yaymayı terk etmektir. İbnü’l-Esîr dedi: O, secdede iki ön kolunu yerden kaldırması ve onları yaymaması; onları iki yanından uzak tutması ve iki avuç içine dayanmasıdır; böylece ikisi ona kuşun iki **جَناح**’ı gibi olur. İbn Şümeyl dedi: Adam iki dirseği üzerine **جَنَحَ**: onlara dayanıp onları yere veya yastığa koyduğunda; **يَجْنَحُ** **جُنُوحاً** ve **جَنْحاً**.

Ve **المَجْنَحة**: eyerin önüne atılan bir deri parçasıdır; binen onun üzerine **يَجْتَنِحُ** eder.

Ve **الجُناح**, zamme ile: günaha meyildir; ve denildi: genel olarak günahtır. Ve **الجُناحُ**: gam ve eziyetten yüklenilen şeydir; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
ولاقَيْتُ، من جُمْلٍ وأَسبابِ حُبِّها،
جُناحَ الذي لاقَيْتُ من تِرْبِها قَبْلُ
Dedi: Bunun aslı, günah olan **الجُناح**’tandır. Ebû’l-Heysem, Allah azze ve celle’nin “Ve sizin üzerinize, onunla üstü kapalı söylediğiniz şeyde **جُناحَ** yoktur” sözü hakkında dedi: **الجُناح**: cinayet ve suçtur; İbn Hillize’nin sözünü inşad etti:
أَعَلينا جُناحُ كِنْدَةَ، أَن يَغْـ
ـنَمَ غازيهمُ، ومنا الجَزاءُ؟
Kinde’yi, sizi yağmaladılar da sizi öldürdüler ve onların fiilinin cezasını bize yüklüyorsunuz diye vasfetti; yani onların fiilinin عقاب’ı; ve **الجزاء** sevap da olur, ceza da. Ve denildi: “**لا جُناح عليكم**” sözünde: yani üzerinize günah yoktur ve daraltma yoktur. İbn Abbâs’ın yetim malı hakkında hadîsinde: “Ben ondan yemeyi **لأَجْنَحُ** ederim”; yani ondan yemeyi **جُناحاً** görürüm; o da günahtır. İbnü’l-Esîr dedi: Hadiste **الجُناحُ** tekrar etmiştir; nerede gelirse manası günah ve meyildir. Ve denir: “Ben sana bir **حُناحٍ** ileyim” yani iştiyaklıyım; **الجيم**’in zammıyla böyle nakledildi; ve inşad etti:
يا لَهْفَ هِنْدٍ بعدَ أُسْرَةِ واهِبٍ،
ذَهَبُوا، وكنتُ إِليهمُ بجُناحِ
Zamme ile; yani iştiyaklı. Ve adam **جَنَحَ** **يَجْنَحُ** **جُنُوحاً**: eliyle verdi. İbn Şümeyl: Adam **جَنَحَ** **إِلى الحَرورِيَّة**; ve onlara **جَنَحَ**: onlara tâbi oldu ve onlara boyun eğdi.

Ve **جَناحٌ**: bir adamın adı ve bir kurdun adıdır; dedi:
ما راعَني إِلاَّ جَناحٌ هابطا،
على البُيوتِ، قَوْطَه العُلابِطا
Ve **جَنَّاحٌ**: bir adamın adıdır. Ve **جَنَّاحٌ**: onların çadırlarından bir çadırın adıdır; dedi:
عَهْدي بجَنَّاحٍ إِذا ما اهْتَزَّا،
وأَذْرَتِ الريحُ تُراباً نَزَّا،
أَنْ سَوْفَ تَمْضِيهِ، وما ارْمَأَزَّا
Ve “**تمضيه**”: onun üzerinden geçersin.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ن ح * * جَنَحَ * مال وبابه خضع ودخل و * جُنُوحُ * الليل إقباله و * الجَوَانِحُ * الأضلاع التي تحت الترائب وهي مما يلي الصدر كالضلوع مما يلي الظهر الواحدة * جانِحَةٌ * و * جَنَاحُ * الطائر يده وجمعه * أجْنِحَةٌ * و * الجُنَاحُ * بالضم الإثم و * ِجُنِحَ * الليل بضم الجيم وكسرها طائفة منه

##### Türkçe

* ج ن ح * * **جَنَحَ** * meyletti; ve babı **خضع** ve **دخل**’dir. Ve * **جُنُوحُ** * gecenin gelişi (yaklaşması)dır. Ve * **الجَوَانِحُ** * terâibin altındaki kaburgalardır; ve onlar, sırt tarafındaki kaburgalar gibi, göğüs tarafına bitişik olanlardandır. Bir tanesi * **جانِحَةٌ** *dur. Ve * **جَنَاحُ** * kuşun elidir; cem‘i * **أجْنِحَةٌ** *dir. Ve * **الجُنَاحُ** * (ضم ile) günahtır. Ve * **جُنِحَ** * gece (جيم’in ضم’iyle ve kesr’iyle) ondan bir taifedir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

جنح  إليه  يجنح  ، كيمنع، على القياس، لغة تميم، وهي الفصيحة  ويجنح  ، بالضم لغة قيس،  ويجنح  بالكسر، وقد قرئ بهما شاذا، كما في المحتسب وغيره، نقله شيخنا  جنوحا  بالضم  : مال  . قال الله عز وجل:  وإن جنحوا للسلم فاجنح لها  أي إن مالوا إليك فمل إليها، والسلم: المصالحة، ولذلك أنثت.  كاجتنج  . وفي الحديث:  فاجتنح على أسامة حتى دخل المسجد  : أي خرج مائلا متكئا عليه. ويقال: جنح الرجل واجتنح: مال على أحد شقيه وانحنى في قوسه.  وأجنح فلانا: أصاب جناحه  ، هكذا رباعيا في سائر النسخ التي بأيدينا. والذي في الصحاح ولسان العرب والأساس وغيرها من الأمهات: جنحه جنحا: أصاب جناحه، هكذا ثلاثيا. قال شيخنا: وهو الصواب، لأن القاعدة فيما تقصد إصابته من الأعضاء أن يكون فعله ثلاثيا، كعانه: إذا أصاب عينه. وأذنه: إذا أصاب أذنه. وما عداهما. فالصواب ما في الصحاح والأفعال، وما في الأصل غفلة.  وأجنحه: أماله  .  وجنوح الليل  بالضم:  إقباله  . وجنح الظلام: أقبل الليل: وجنح الليل يجنح جنوحا: أقبل.  والجوانح  : أوائل  الضلوع تحت الترائب مما يلي الظهر، سميت بذلك لجنوحها على القلب. وقيل: الجوانح: الضلوع القصار التي في مقدم الصدر.  واحدته جانحة  . وقيل: الجوانح من البعير والدابة: ما وقعت عليه الكتف، ومن الإنسان ما كان من قبل الظهر، وهن ست: ثلاث عن يمينك، وثلاث عن شمالك.  وجنح البعير، كعني: انكسرت جوانحه لثقل حمله  . وقيل: جنح البعير جنوحا: انكسر أول ضلوعه مما يلي الصدر.  والجناح  من الإنسان:  اليد  . ويدا الإنسان: جناحاه، وكذا من الطائر. وقد جنح يجنح جنوحا: إذا كسر من جناحيه ثم أقبل كالواقع اللاجئ إلى موضع. قال الشاعر:
  ترى الطير العتاق يظلن منه                      جنوحا إن سمعن له حسيسا

   ج أجنحة وأجنح  . حكى الأخيرة ابن جني، وقال: كسروا الجناح، وهو مذكر، على أفعل، وهو من تكسير المؤنث، لأنهم ذهبوا بالتأنيث إلى الريشة. وكله راجع إلى معنى الميل، لأن جناح الإنسان والطائر في أحد شقيه. في القرآن المجيد  واضمم إليك جناحك من الرهب  قال الزجاج: معنى جناحك  العضد  . ويقال: اليد كلها جناح الجناح:  الإبط والجانب  . قال الله تعالى:  واخفض لهما جناح الذل من الرحمة  أي ألن لهما جانبك. وخفض له جناحه، مجاز. الجناح:  نفس الشيء  . ومنه قول عدي بن زيد: وأحور العين مربوب له غسن مقلد من جناح الدر تقصارا يقال: الجناح  من الدر: نظم  منه  يعرض، أو كل ما جعلته في نظام  : فهو جناح. من المجاز: الجناح:  الكنف والناحية  . يقال: أنا في جناحه، أي داره وظله وكنفه. الجناح:  الطائفة من الشيء، ويضم، والروشن  كجوهر،  والمنظر  . الجناح:  فرس للحوفزان ابن شريك  التميمي،  وآخر لبني سليم، وآخر لمحمد بن مسلمة الأنصاري، وآخر لعقبة بن أبي معيط  . الجناح:  اسم  رجل، واسم ذئب. قال:
  ما راعني إلا جناح هابطا
  على الجدار، قوطها العلابطا وجناح، اسم خباء من أخبيتهم قال:
  عهدي بجناح إذا ما اهتزا
  وأذرت الريح تربا نزا
  أن سوف تمضيه وما ارمأزا  وجناح جناح  ، هكذا مبنيا على السكون:  إشلاء العنز عند الحلب  .  والجناح هي السوداء  .  وذو الجناحين  : لقب  جعفر بن أبي طالب  الهاشمي، ويقال له: الطيار، أيضا. وكان من قصته أنه  قاتل يوم  غزوة  مؤتة حتى قطعت يداه فقتل  ، وكان حامل رايتها.  فقال النبي صلى الله عليه وسلم:  إن الله قد أبدله بيديه، جناحين يطير بهما في الجنة حيث يشاء   . وسيرته في الكتب مشهورة. قال الأزهري: للعرب أمثال في الجناح. يقال:  ركبوا جناحي الطريق  ، هكذا في سائر النسخ، والذي في اللسان: جناحي الطائر: إذا  فارقوا أوطانهم  . وأنشد الفراء.

  كأنما بجناحي طائر طاروا ويقال: فلان في جناحي طائر، إذا كان قلقا دهشا، كما يقال: كأنه على قرن أعفر، هو مجاز. يقولون:  ركب  فلان  جناحي النعامة  ، إذا  جد في الأمر واحتفل  . قال الشماخ:
  فمن يسع أو يركب جناحي نعامة                      ليدرك ما قدمت بالأمس يسبـق وهو مجاز. يقولون:  نحن على جناح السفر، أي نريده  ، وهو أيضا مجاز. الجناح  بالضم  : الميل إلى  الإثم  . وقيل: هو الإثم عامة وما تحمل من الهم والأذى، أنشد ابن الأعرابي:
  ولاقيت من جمل وأسباب حبهـا                      جناح الذي لاقيت من تربها قبل وقال أبو الهيثم في قوله تعالى:  ولا جناح عليكم  الجناح: الجناية والجرم. وقال غيره: هو التضييق. وفي حديث ابن عباس في مال اليتيم:  إني لأجنح أن آكل منه:  أي أرى الأكل منه جناحا، وهو الإثم. قال ابن الأثير: وقد تكرر الجناح في الحديث، فأين ورد فمعناه الإثم والميل.  والجنح، بالكسر: الجانب  من الليل والطريق. قال الأخضر بن هبيرة الضبي:
  أناخ قليلا عند جنح سبيل الجنح: الكنف والناحية  قال:
  فبات بجنح القوم حـتـى إذا بـدا                      له الصبح سام القوم إحدى المهالك

  الجنح  من الليل: الطائفة، ويضم  ، لغتان. وقيل: جنح الليل: جانبه. وقيل: أوله. وقيل: قطعة منه نحو النصف. ويقال: كأنه جنح ليل: يشبه به العسكر الجرار. وقي الحديث:  إذا استجنح الليل فاكفتوا الصبيان  المراد به أول الليل. الجنح، بالكسر  اسم  و  ذو الجناح  ، لقب  شمر  -ككتف-  ابن لهيعة الحميري  . الجناح  ككتان: بيت بناه أبو مهدية بالبصرة  .  والاجتناح في السجود: أن يعتمد  الرجل  على راحتيه مجافيا لذراعيه غير مفترشهما، كالتجنح  ، قاله شمر. وقال ابن الأثير: هو أن يرفع ساعديه في السجود عن الأرض ولا يفترشهما، ويجافيهما عن جانبيه، ويعتمد على كفيه، فيصيران له مثل جناحي الطائر. واجتنح الرجل في مقعده على رحله: إذا انكب على يديه كالمتكئ على يد واحدة. وروى أبو صالح السمان عن أبي هريرة رضي الله عنه:  أن رسول الله صلى الله عليه وسلم أمر بالتجنح في الصلاة. فشكا ناس إلى النبي صلى الله عليه وسلم الضعفة، فأمرهم أن يستعينوا بالركب  ، وفي رواية:  شكا أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم الاعتماد في السجود، فرخص لهم أن يستعينوا بمرافقهم على ركبهم  كذا في اللسان. الاجتناح  في الناقة: الإسراع  قاله شمر. وأنشد  :
  إذا تبادرن الطريق تجتنح  أو  الاجتناح فيها:  أن يكون مؤخرها يسند إلى مقدمها لشدة اندفاعها بخفزها رجليها إلى صدرها؛ قاله ابن شميل. الاجتناح  في الخيل: أن يكون حضره واحدا لأحد شقيه يجتنح عليه، أي يعتمده في حضره  ، قاله أبو عبيدة. ومما يستدرك عليه: الأجناح: جمع جانح، بمعنى المائل، كشاهد وأشهاد. وقد جاء في شعر أبي ذؤيب. وجناحا العسكر: جانباه. وكذا جناحا الوادي: جانباه، وهما مجريان عن يمينه وعن شماله. وهو مقصوص الجناح، للعاجز. وكل ذلك مجاز. وجناح الرحى: ناعورها. وجناحا النصل: شفرتاه. وناقة مجتنحة الجنبين: واسعتهما وجنحت الإبل: خفضت سوالفها.  في السير  وقيل: أسرعت. قال أبو عبيدة: الناقة الباركة إذا مالت على أحد شقيها يقال: جنحت. وجنحت السفينة تجنح جنوحا: انتهت إلى الماء القليل فلزقت بالأرض فلم تمض؛ كذا في الأساس واللسان. وفي التهذيب: الرجل يجنح: إذا أقبل على الشيء يعمله بيديه وقد حنى عليه صدره. وقال ابن شميل: جنح الرجل على مرفقيه: إذا اعتمد عليهما وقد وضعهما بالأرض أو على الوسادة، يجنح جنوحا وجنحا. أي متشوق؛ كذا حكي بضم الجيم. وأنشد:
  يا لهف هند بعد أسرة واهب                      ذهبوا وكنت إليهم بجنـاح أي متشوقا. وجنح الرجل يجنح جنوحا: أعطى بيده. وعن ابن شميل: جنح الرجل إلى الحرورية، وجنح لهم: إذا تابعهم وخضع لهم. والجناحية: طائفة من غلاة الروافض؛ ذكره ابن حزم، وأبو إسحاق الشاطبي.ومن المجاز: قدم لنا ثريدة ولها جناحان من عراق، ومجنحة بالعراق؛ كذا في الأساس.

##### Türkçe

**جنح** ona meyletti, meyleder; **كيمنع** gibi, القياس üzere; Temîm’in lugatı, ve o fasîh olandır. Ve **يجنح** (ötre ile) Kays’ın lugatıdır. Ve **يجنح** (kesre ile); ikisiyle de şâz olarak okunmuştur; **المحتسب** ve başkalarında olduğu gibi. Bunu şeyhimiz nakletti. **جنوحا** (ötre ile): meyletti. Aziz ve celîl Allah dedi ki: **وإن جنحوا للسلم فاجنح لها** yani “Eğer sana meylederlerse sen de ona meylet”; **السلم**: musâlaha (barışma), bu yüzden müennes kılındı. **كاجتنج**. Hadiste: **فاجتنح على أسامة حتى دخل المسجد**: yani ona dayanarak, meyilli olarak çıktı, mescide girinceye kadar. Ve denir: adam **جنح** etti ve **اجتنح** etti: iki yanından birinin üzerine meyletti ve yayında eğildi. Ve **أجنح** falanı: onun **جناحه**’ını vurdu; elimizdeki bütün nüshalarda böyle, rubâî olarak. **الصحاح** ve **لسان العرب** ve **الأساس** ve benzeri ana kaynaklarda olan ise: **جنحه جنحا**: onun **جناحه**’ını vurdu; böyle, sülâsî olarak. Şeyhimiz dedi ki: doğru olan budur; çünkü kaide, uzuvlardan hedeflenen birini vurmakta fiilinin sülâsî olmasıdır; **عانه** gibi: gözünü vurduğunda. Ve **أذنه**: kulağını vurduğunda. Ve bunların dışındakiler. Öyleyse doğru olan **الصحاح** ve **الأفعال**’da olandır; asılda olan ise gaflettir. Ve **أجنحه**: onu eğdi. Ve **جنوح الليل** (ötre ile): onun gelişi. Ve **جنح الظلام**: gece geldi; ve **جنح الليل يجنح جنوحا**: geldi.

Ve **الجوانح**: sırt tarafına yakın olan, köprücük kemiklerinin altındaki kaburgaların evvelleri; kalbin üzerine meyletmeleri sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve denildi: **الجوانح**: göğsün ön tarafındaki kısa kaburgalardır. Tekili **جانحة**’dır. Ve denildi: deve ve binek hayvanında **الجوانح**: küreğin üzerine düşen kısım; insanda ise sırt tarafında olan kısım; onlar altıdır: sağında üç, solunda üç. Ve deve **جنح** etti, **كعني** gibi: yükünün ağırlığından **جوانحه** kırıldı. Ve denildi: deve **جنح** etti **جنوحا**: göğüs tarafına yakın olan ilk kaburgası kırıldı.

Ve **الجناح** insandan: eldir. İnsanın iki eli: onun iki **جناح**’ıdır; kuşta da böyledir. Ve **جنح يجنح جنوحا**: iki **جناح**’ından birinden kırıldığı zaman, sonra düşer gibi, bir yere sığınan gibi geldiğinde. Şair dedi ki:

  Görürsün soylu kuşları, ondan dolayı gölgelenirler;
  **جنوحا**, eğer onun bir hışırtısını işitirlerse.

Çoğulu: **أجنحة** ve **أجنح**. Sonuncusunu İbn Cinnî nakletti ve dedi ki: **الجناح**’ı kırdılar—o müzekkerdir—**أفعل** üzere; bu, müennesin kırık çoğulundandır; çünkü te’nîsi tüy’e götürdüler. Ve hepsi meyil manasına râcidir; çünkü insanın ve kuşun **جناح**’ı iki yanından birindedir. Kur’ân-ı mecîdde: **واضمم إليك جناحك من الرهب**. Zecâc dedi ki: **جناحك**’ın manası **العضد**’dur. Ve denir: elin tamamı **جناح**’tır. **الجناح**: **الإبط والجانب**. Allah تعالى dedi ki: **واخفض لهما جناح الذل من الرحمة** yani “onlara karşı yanını yumuşat.” Ve onun için **جناحه**’ını indirdi: mecazdır. **الجناح**: şeyin kendisi. Ondan, Adî b. Zeyd’in sözü: “ve iri gözlü, gözleri sürmeli; onun için terbiye edilmiş; **جناح الدر**’dan dizilmiş, kısaltılarak.” Denir: **الجناح** inci’den: ondan dizilmiş bir **نظم** ki arz eder; yahut onu bir dizgeye koyduğun her şey: o **جناح**’tır.

Mecazdan: **الجناح**: sığınak ve taraf. Denir: “Ben onun **جناحه**’ındayım”; yani evi, gölgesi ve sığınağı. **الجناح**: şeyin bir taifesi; ve (ötre ile) de gelir. Ve **الروشن** **كجوهر** gibi; ve **المنظر**. **الجناح**: Temîmî Şerîk oğlu Havfazan’ın bir atının adı; Benî Süleym’in bir başkasının; Muhammed b. Mesleme el-Ensârî’nin bir başkasının; Ukbe b. Ebî Muayt’ın bir başkasının. **الجناح**: bir adamın adı ve bir kurdun adı. Dedi ki:

  Beni ürküten ancak **جناح** idi, inerek;
  Duvarın üzerine; onun yuvası **العلابط** idi.

Ve **جناح**: onların çadırlarından bir çadırın adıdır. Dedi ki:

  Hatırımda **جناح** var; ne zaman sallansa,
  Ve rüzgâr toprak savursa, sıçrayan;
  Onu geçip gideceksin, ve o kımıldamayacak.

Ve **جناح جناح**; böyle, sükûn üzere mebnî: sağım esnasında keçinin memesini çekip uzatma. Ve **الجناح**: siyah olan (dişi). Ve **ذو الجناحين**: Hâşimî Ca‘fer b. Ebî Tâlib’in lakabıdır; ona **الطيار** da denir. Kıssasından: **غزوة مؤتة** günü savaştı; iki eli kesilince öldürüldü; o, sancağını taşıyandı. Bunun üzerine Nebî صلى الله عليه وسلم dedi ki: **إن الله قد أبدله بيديه، جناحين يطير بهما في الجنة حيث يشاء**. Onun sîreti kitaplarda meşhurdur.

Ezherî dedi ki: Arapların **الجناح** hakkında darb-ı meselleri vardır. Denir: **ركبوا جناحي الطريق**; bütün nüshalarda böyle. **اللسان**’da olan ise: **جناحي الطائر**: “vatanlarını terk ettiklerinde.” Ferrâ’ inşâd etti:

  Sanki bir kuşun iki **جناح**’ı ile uçtular.

Ve denir: “Falan, bir kuşun iki **جناح**’ındadır”; ürkek, şaşkın olduğunda; “sanki bir **قرن أعفر** üzerindedir” denildiği gibi; bu mecazdır. Derler ki: “Falan, devekuşunun iki **جناح**’ına bindi”; işi ciddiye aldığında ve ihtimam gösterdiğinde. Şemmâh dedi ki:

  Kim koşarsa yahut bir devekuşunun iki **جناح**’ına binerse,
  Dün sunduğumu yakalasın diye, öne geçer.

Bu mecazdır. Derler ki: “Biz yolculuğun bir **جناح**’ı üzerindeyiz”; yani onu istiyoruz; bu da mecazdır.

**الجناح** (ötre ile): günaha meyildir. Ve denildi: o, günahın geneli ve taşıdığın gam ve eziyettir. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

  Deve ve onun sevgisinin sebeplerinden karşılaştım;
  Onun toprağından daha önce karşılaştığımın **جناح**’ını.

Ebû’l-Heysem, Allah تعالى’nın sözü hakkında: **ولا جناح عليكم**: **الجناح** cinayet ve suçtur, dedi. Başkası dedi ki: o, darlık vermedir. İbn Abbâs’ın yetim malı hakkındaki hadisinde: **إني لأجنح أن آكل منه**: yani ondan yemeyi **جناح** görüyorum; o da günahtır. İbnü’l-Esîr dedi ki: Hadiste **الجناح** tekrar etmiştir; nerede vârid olursa manası günah ve meyildir.

Ve **الجنح** (kesre ile): gecenin ve yolun yanı. Ahḍar b. Hubeyre ed-Dabbî dedi ki:

  Biraz çöktü, bir yolun **جنح**’ı yanında.

**الجنح**: sığınak ve taraf. Dedi ki:

  Kavmin **جنح**’ında geceledi; ta ki sabah belirdiğinde,
  Ona göründü; kavme, helâklerden birini sürdü.

**الجنح** geceden: taife (bir bölüm); ve (ج) ile okunur; iki lugat(tır). Ve denildi: **جنح الليل**: onun yanı. Ve denildi: onun evveli. Ve denildi: ondan bir parça, yarı gibi. Ve denilir: sanki o **جنح ليل**: onunla büyük orduya benzetilir. Ve hadiste geldi: “Gece **استجنح** edince çocukları (dışarı çıkmaktan) alıkoyun”; bununla murad gecenin evvelidir. **الجنح** (kesre ile): isimdir. Ve **ذو الجناح**: lakab(ıdır); Şemmer —(**ككتف** gibi)— İbn Lehîa el-Himyerî’nin. **الجناح** (**ككتان** gibi): Ebû Mehdiyye’nin Basra’da bina ettiği evdir.

Ve secdede **الاجتناح**: erkeğin iki avucuna dayanması, iki kolunu (yanlardan) uzak tutarak, onları yaymayarak; **كالتجنح** gibi; bunu Şemmer söyledi. İbnü’l-Esîr dedi: O, secdede iki önkolunu yerden kaldırması ve onları yaymaması, onları iki yanından uzak tutması, iki avucuna dayanmasıdır; böylece ikisi ona kuşun iki kanadı gibi olur. Adam, eyerinin üzerinde oturuşunda **اجتنح** etti: iki eli üzerine kapanırsa; tek ele dayanmış gibi. Ebû Sâlih es-Semmân, Ebû Hureyre رضى الله عنه’dan rivayet etti: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم namazda **التجنح** ile emretti.” Sonra bazı kimseler zayıfları Peygamber صلى الله عليه وسلم’e şikâyet etti; onlara dizlerle yardım almalarını emretti. Bir rivayette: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in ashabı secdede dayanmayı şikâyet etti; onlara dirsekleriyle dizleri üzerine yardım almalarına ruhsat verdi”; lisanda böyledir.

Devede **الاجتناح**: süratlenmektir; bunu Şemmer söyledi. Ve şu beyit okundu:
إذا تبادرن الطريق تجتنح

Veya onda **الاجتناح**: arka tarafının, iki ayağını göğsüne sıçratmasıyla şiddetli atılışı sebebiyle, ön tarafına dayanır olmasıdır; bunu İbn Şümeyl söyledi. Atlarda **الاجتناح**: birinin iki yanından birine, onun üzerine **يجتنح** ettiği (bir) tek kişinin hazır bulunmasıdır; yani onun hazır bulunmasında ona dayanır; bunu Ebû Ubeyde söyledi.

Ve ona ilâve olarak (şunlar) istidrâk edilir: **الأجناح**: **جانح**’ın cem’idir; meyilli manasında; **شاهد** ve **أشهاد** gibi. Ebû Züeyb’in şiirinde gelmiştir. Ve ordunun iki **جناح**’ı: iki yanıdır. Keza vadinin iki **جناح**’ı: iki yanıdır; ve onlar sağından ve solundan iki akıntıdır. Ve o, aciz için, “**مقصوص الجناح**”tır. Bütün bunlar mecazdır. Ve değirmenin **جناح**’ı: onun su çarkıdır. Ve ok ucunun iki **جناح**’ı: iki ağzıdır. Ve “iki yanı **مجتنحة** deve”: ikisi geniş olan. Ve develer **جنحت**: yürüyüşte ön boyunlarını alçalttı. Ve denildi: süratlendi. Ebû Ubeyde dedi: çökmüş deve bir yanına meylederse “**جنحت**” denir. Ve gemi **جنحت**; **تجنح** eder; **جنوحا**: sığ suya vardı da yere yapıştı, ilerlemedi; esâs ve lisanda böyledir. Tehzîb’de: adam **يجنح** eder: bir şeye yönelip onu iki eliyle yaparsa ve göğsünü onun üzerine eğmişse. İbn Şümeyl dedi: adam iki dirseği üzerine **جنح** etti: onları yere veya yastığa koymuşken ikisine dayanırsa; **يجنح** **جنوحا** ve **جنحا**. Yani iştiyaklı; (bu) **الجيم**’in zammıyla hikâye edildiği gibi. Ve şu beyit okundu:
يا لهف هند بعد أسرة واهب                      ذهبوا وكنت إليهم بجنـاح
yani iştiyaklı olarak.

Ve adam **جنح** eder, **يجنح** **جنوحا**: eliyle verdi. İbn Şümeyl’den: adam **جنح** etti Harûriyye’ye; ve onlara **جنح** etti: onlara tâbi oldu ve onlara boyun eğdiğinde. Ve **الجناحية**: Râfızîlerin aşırılarından bir taife; bunu İbn Hazm ve Ebû İshâk eş-Şâtıbî zikretti.

Ve mecazdan: bize bir **ثريدة** sundu ve onun iki **جناح**’ı **عراق**’tan idi; ve **مجنحة** **بالعراق** (idi); esâsta böyledir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَنَحَ
1 جَنَحَ جنح جنحة , (S, A, K, &c.,) aor. جَنَحَ , (S, Msb, K,) agreeably with analogy, of the dial. of Temeem, and the most chaste form, (TA,) and جَنُحَ , (S, Msb, K,) of the dial. of Keys, (TA,) and جَنِحَ , (K,) inf. n. جُنُوحٌ, (S, Mgh, Msb, K,) He, or it, inclined, leant, or propended, (S, A, Mgh, L, K) اـِلَيْهِ (L, Msb) and لَهُ (L) [to, or towards, it]; as also ↓ اجتنح, (S, Mgh, K,) and ↓ اجنح. (K [but, by the omission of a و after it, this is made in some copies of the K to relate to what there follows it].) It is said in the Kur [viii. 63], وَاـِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا (Mgh, L) And if they incline to peace, incline thou to it: سلم being here made fem. because syn. with مُصَالَحَة. (L.) You say, جَنَحُوا لِلسَّلْمِ and اـِلَيْهِ. (A.) ― -b2- He (a man) inclined, or leant, on one side; and leant upon his bow: as also ↓ اجتنح: and عَلَيْهِ ↓ اجتنح he leant upon him. (L.) And جَنَحَتْ She (a camel lying on her breast) leant on one side. (AO, TA.) ― -b3- He (a man) set about a thing, to do it with his hands, his breast leaning over it. (T, TA.) ― -b4- جَنَحَ عَلَى مِرْفَقَيْهِ, inf. n. جُنُوحٌ and جَنْحٌ, He (a man) rested himself upon his elbows, having set them upon the ground or upon a cushion. (ISh, TA.) ― -b5- جَنَحَ اـِلَيْهِمْ and لَهُمْ He [inclined to them; or] followed them and submitted to them; namely, a sect. (ISh, TA.) ― -b6- جَنَحَتِ الشَّمْسُ لِلْغُرُوبِ [The sun inclined to setting]. (A.) ― -b7- جَنَحَ, (A, L, Msb,) aor. جَنَحَ , (L, Msb,) inf. n. جُنُوحٌ, (S, L, K,) said of the night, (S, A, L, Msb, K) and of the evening, (A,) and of the darkness, (L,) It inclined to going, or to coming: (A:) or it came on, or approached. (S, L, Msb, K.) ― -b8- Also, with the same aor. and inf. n., said of a bird, It contracted its wings to descend, or alight, and approached like one falling, and repairing to a place of refuge. (L.) ― -b9- جَنَحَتْ said of camels, They lowered the fore part of the neck [in running]: or they went quickly, or swiftly. (TA.) ― -b10- And, inf. n. جُنُوحٌ, said of a ship (سَفِينَة), She came to shallow water, and stuck to the ground, (A, L,)so as to cease from motion. (L.) -A2- جَنَحَ, inf. n. جُنُوحٌ, He (a man) gave with his [جَنَاح, or] hand. (TA.) -A3- جَنَحَهُ, (S, L,) aor. جَنَحَ , inf. n. جَنْحٌ, (L,) He hit, or hurt, its جَنَاح [or wing]; (S, L;) i. e., the جناح of the bird. (S.) And جَنَحَ فُلَانًا He hit, or hurt, the arm (جَنَاح) of such a one. (K. [In some copies of the K, by the omission of a و, this signification is erroneously made to relate to اجنح: so in the copies used by MF and SM, who state that the right verb is جَنَحَ]) -A4- جُنِحَ, (S, K,) with damm, (S,) like عُنِىَ, (K,) inf. n. جُنُوحٌ, (TA,) He (a camel) had his جَوَانِح [the ribs so called] broken by reason of the heaviness of his load: (S, K:) or he (a camel) had the first of his ribs broken in the part next the breast. (TA.) -A5- [جَنَحَ also signifies He regarded an act as a crime, or sin. Thus,] اـِنّى لَأَجْنَحُ أَنْ آكُلَ مِنْهُ, in a trad. respecting the property of the orphan, means Verily I regard as a crime, or sin, (جُنَاح,) my eating, or devouring, [aught] thereof. (TA.)

جنّحهُ
2 جنّحهُ جنح جنحه جنحة , inf. n. تَجْنِيحٌ, He furnished it with wings, or (assumed tropical:) the like: see مُجَنَّحٌ.]

اجنح
4 اجنح أجنح اجنح جناح جنح : see 1, first sentence. -A2- اجنحهُ He made him, or it, to incline, lean, or propend. (S, K.)

5 تَجَنَّحَ see 8.

اجتنح
8 اجتنح اجتنح : see 1, in three places. ― -b2- Also He (an old man) leant towards the ground, supporting himself with his hands upon his knees, by reason of his weakness. (Mgh.) And He (a man prostrating himself in prayer) rested upon his palms, putting his fore arms apart (from his sides, IAth), not laying them on the ground; (so that they became like the wings of a bird; IAth); as also ↓ تجنّح. (Sh, IAth, Mgh, K.) ― -b3- اِجْتِنَاحٌ in a she-camel is The going quickly, or swiftly: (Sh, K:) or the going so that her hinder part as it were leans towards her fore part, by reason of her vehement pressing on, (ISh, K, *) by her pushing forward her kind legs towards her breast: (ISh:) and in a horse, the running with a uniform leaning on one side. (A, O, K.)

استجنح
10 استجنح استجنح It (the night) began. (L.)

جُنْحُ اللَّيْلِ
جُنْحُ اللَّيْلِ جنح الليل (S, A, Msb, K) and ↓ جِنْحُهُ (S, Msb, K) A part, or portion, of the night: (S, A, K:) or a great, or the greater, part thereof: or the first part thereof: or a part thereof, about the half: (L:) or the darkness thereof; and its confusedness. (Msb.) كَأَنَّهُ جُنْحُ لَيْلٍ [As though it were a portion, &c., of a night] is said of a numerous army heavily encumbered. (L.) [See also an ex. in a verse cited voce اـِنَّ.]

جِنْحٌ
جِنْحٌ جنح جنحة A side (S, Msb, K) of a road. (S, Msb.) ― -b2- And The vicinage or neighbourhood, or the region or quarter or tract, and the shadow or shelter or protection, syn. نَاحِيَةٌ and كَنَفٌ, (S, K,) as also ↓ جَنَاحٌ, (K,) of a people, or party, or company of men: (S:) the latter word thus used is tropical. (TA.) You say, بَاتَ بِجِنْحِ القَوْمِ He passed the night in the vicinage, &c., of the people. (S, TA.) And ↓ أَنَا فِى جَنَاحِهِ (tropical:) I am in his shadow, shelter, or protection. (TA.) ― -b3- See also the next preceding paragraph.

جَنَاحٌ
جَنَاحٌ جناح The يَد (S, K) [meaning wing] of a bird or flying thing; (S;) i. e., of a bird or flying thing, the limb that corresponds to the يد of a man: (Msb:) and also the يد [i. e. arm, sometimes also meaning hand, (see a signification of جَنَحَ,)] of a man: (L, TA:) and (K) the upper arm, or arm from the shoulder to the elbow: (Zj, L, K:) each of these is so called because it is on one side of the body: (L:) and the armpit: (K:) pl. أَجْنِحَةٌ (S, Msb, K) and أَجْنُحٌ: (IJ, K:) the sing., though masc., has the latter pl., which properly belongs to a fem. sing. [of this form], because جناح is assimilated to رِيشَةٌ; (IJ;) [or rather, I think, to يَدٌ, which is fem.;] but some assert جناح to be both masc. and fem. (MF.) [Hence,] هُوَ مَقْصُوصُ الجَنَاحِ [He has the wing clipped; meaning] (tropical:) he is one who lacks strength or power or ability; he is impotent. (A, TA.) And خَفَضَ لَهُ جَنَاحَهُ (tropical:) [He abased himself to him: lit. he lowered to him his wing: but see an explanation of a similar phrase in the Kur, below]. (A.) And رَكِبُوا جَنَاحَىِ الطَّائِرِ, (Fr, L, K,) in [some of the copies of] the K, الطَّرِيقِ, (TA,) (assumed tropical:) They quitted their homes, or accustomed places. (Fr, L, K.) And فُلَانٌ فِى جَنَاحَىْ طَائِرٍ Such a one is in a state of disquiet, and confounded, or perplexed, unable to see his right course. (L, A. *) And رَكِبَ فُلَانٌ جَنَاحَىِ النَّعَامَةِ (tropical:) Such a one employed himself vigorously, labouriously, sedulously, or diligently, in an affair; (A, K;) managing well. (K.) And نَحْنُ عَلَى جَنَاحِ السَّفَرِ [lit. We are on the wing of travel; meaning] (tropical:) we are about to travel, or journey. (K, TA.) And جَنَاحُ الفَرَسِ (assumed tropical:) A certain star [ γ] of Pegasus; one of the four bright stars, in Pegasus, which form a square; the other three being that at the extremity of the neck, called عَيْنُ الفَرَسِ, [i. e. a of Pegasus,] that called مَنْكِبُ الفَرَسِ, [ β of Pegasus,] and the star [a of Andromeda] that belongs to both Pegasus and Andromeda. (Kzw.) [And جَنَاحُ سَمَكَةٍ (assumed tropical:) The fin of a fish.] And جَنَاحَا نَصْلٍ (assumed tropical:) The two wings, or blades, of a spear-head or of an arrow-head. (L.) And جَنَاحُ الرَّحَى (assumed tropical:) The wing (نَاعُور) of the mill or mill-stone. (L.) And جَنَاحَا عَسْكَرٍ (tropical:) The two wings of an army. (A, TA) And جَنَاحَا الوَادِى (tropical:) The two sides of the valley (A, L) down which the water runs, on the right and left. (L.) And ثَرِيدَةٌ لَهَا جَنَاحَانِ مِنْ عُرَاقٍ and بِالعُرَاقِ ↓ مُجَنَّحَةٌ (tropical:) [A mess of crumbled bread moistened with broth, having two sidegarnishes of bones with some meat remaining upon them]. (A, TA.) ― -b2- See also جِنْحٌ, in two places. ― -b3- Also The side, syn. جَانِبٌ. (K.) So in the saying in the Kur [xvii. 25], وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ, meaning وَأَلِنْ لَهُمَا جَانِبَكَ الذَّلِيلَ (tropical:) [And make soft to them [thy two parents) thy submissive side; i. e. treat them with gentleness and submissiveness: or the former words may be literally rendered lower to them the wing of submissiveness; meaning be submissive to them]. (Jel, TA.) ― -b4- And A part, or portion, of a thing; as also ↓ جُنَاحٌ. (K.)

جُنَاحٌ
جُنَاحٌ جناح A sin, a crime, or an act of disobedience: (AHeyth, S, A, IAth, L, Msb, K:) or an inclining thereto: (IAth, * L, TA:) and anxiety, and annoyance or molestation or hurt, which one is made to bear. (L, TA.) لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ, in the Kur ii. 235, means, accord. to AHeyth, There shall be no sin, or crime, chargeable upon you: or, accord. to others, there shall be no straitening of you. (L.) -A2- See also جَنَاحٌ, last signification.

جَانِحٌ
جَانِحٌ جانح Inclining, leaning, or propending: pl. أَجْنَاحٌ, like as أَشْهَادٌ is pl. of شَاهِدٌ. (L, TA.)

جَانِحَةٌ
جَانِحَةٌ جانح جانحه جانحة sing. of جَوَانِحُ; (S, K;) which latter signifies The ribs of the breast: (A:) or the ribs that are beneath [those called] the تَرَائِب, of the part next the breast; (S, K;) like the ضُلُوع of the part next the back: (S:) or the anterior parts of those ribs; so called because they incline over the heart: or the short ribs that are in the anterior part of the breast: or, of a camel and a horse and the like, the ribs against which lies the shoulder-blade: and of a man, the ribs of the back which are called دَأْى, six in number, three on the right and three on the left. (L.)

مَجْنَحَةٌ
مَجْنَحَةٌ مجنح مجنحه مجنحة A piece of leather upon the fore part of the camel's saddle, upon which the rider leans with his hands, thus resting himself. (TA. [See 8.])

مُجَنَّحٌ
مُجَنَّحٌ مجنح [Furnished with wings, or (assumed tropical:) the like]. ― -b2- [Hence,] ثَرِيدَةٌ مُجَنَّحَةٌ بِالعُرَاقِ: see جَنَاحٌ. ― -b3- نَاقَةٌ مُجَنَّحَةُ الجَبِينِ (assumed tropical:) A she-camel wide in the جبين [app. here meaning the forehead]. (TA.)

##### Türkçe

**جَنَحَ**
1 **جَنَحَ** جنح جنحة , (S, A, K, &c.,) muzâri‘i **جَنَحَ** , (S, Msb, K,) kıyasa uygun olarak, Temîm lehçesine göre ve en fasih şekil, (TA,) ve **جَنُحَ** , (S, Msb, K,) Kays lehçesine göre, (TA,) ve **جَنِحَ** , (K,) mastarı **جُنُوحٌ**, (S, Mgh, Msb, K,) O, yahut o (şey), meyletti, eğildi, yahut yöneldi, (S, A, Mgh, L, K) **اـِلَيْهِ** (L, Msb) ve **لَهُ** (L) [ona, yahut ona doğru]; bunun gibi ↓ **اجتنح**, (S, Mgh, K,) ve ↓ **اجنح**. (K [lâkin, ondan sonra bir **و**’nun düşürülmesiyle, bu, K’nin bazı nüshalarında, kendisinden sonra gelene bağlanmış yapılır].) Kur’ân’da [viii. 63] şöyle denir: **وَاـِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا** (Mgh, L) “Eğer barışa meylederlerse, sen de ona meylet”: burada **سلم** müennes yapılmıştır; çünkü **مُصَالَحَة** ile eşanlamlıdır. (L.) Sen dersin: **جَنَحُوا لِلسَّلْمِ** ve **اـِلَيْهِ**. (A.) ― -b2- O (adam) bir yana meyletti, yahut eğildi; ve yayına dayanıp eğildi: bunun gibi ↓ **اجتنح**: ve **عَلَيْهِ** ↓ **اجتنح** ona dayanıp eğildi. (L.) Ve **جَنَحَتْ** O (göğsü üzerine yatmış deve) bir yana eğildi. (AO, TA.) ― -b3- O (adam) bir işe girişti; onu elleriyle yapmaya; göğsü onun üzerine eğilmiş olarak. (T, TA.) ― -b4- **جَنَحَ عَلَى مِرْفَقَيْهِ**, mastarı **جُنُوحٌ** ve **جَنْحٌ**, O (adam) dirsekleri üzerine dayandı; onları yere yahut bir mindere koymuş olarak. (ISh, TA.) ― -b5- **جَنَحَ اـِلَيْهِمْ** ve **لَهُمْ** O [onlara meyletti; yahut] onlara uydu ve onlara boyun eğdi; yani bir fırka. (ISh, TA.) ― -b6- **جَنَحَتِ الشَّمْسُ لِلْغُرُوبِ** [Güneş batmaya meyletti]. (A.) ― -b7- **جَنَحَ**, (A, L, Msb,) muzâri‘i **جَنَحَ** , (L, Msb,) mastarı **جُنُوحٌ**, (S, L, K,) gece hakkında söylenir, (S, A, L, Msb, K) ve akşam hakkında, (A,) ve karanlık hakkında, (L,) Gitmeye yahut gelmeye meyletti: (A:) yahut bastırdı, yahut yaklaştı. (S, L, Msb, K.) ― -b8- Yine, aynı muzâri‘ ve mastarla, bir kuş hakkında söylenir: İnip konmak için kanatlarını topladı ve düşen biri gibi yaklaştı; ve bir sığınak yerine yöneldi. (L.) ― -b9- **جَنَحَتْ** develer hakkında söylenir: Koşarken boynun ön kısmını indirdiler: yahut çabuk, yahut süratle gittiler. (TA.) ― -b10- Ve, mastarı **جُنُوحٌ** olarak, bir gemi (**سَفِينَة**) hakkında söylenir: Sığ suya geldi ve yere oturdu, (A, L,) hareketten kesilecek şekilde. (L.)

-A2- **جَنَحَ**, mastarı **جُنُوحٌ**, O (adam) [**جَنَاح**’ı ile, yahut] eliyle vurdu. (TA.)

-A3- **جَنَحَهُ**, (S, L,) muzâri‘i **جَنَحَ** , mastarı **جَنْحٌ**, (L,) Onun **جَنَاح**’ını [yahut kanadını] vurdu, yahut incitti; (S, L;) yani kuşun **جناح**’ı. (S.) Ve **جَنَحَ فُلَانًا** O, falancanın kolunu (**جَنَاح**) vurdu, yahut incitti. (K. [K’nin bazı nüshalarında, bir **و**’nun düşürülmesiyle, bu anlam yanlışlıkla **اجنح**’a bağlanmış yapılır: MF ve SM’nin kullandığı nüshalarda da böyledir; onlar doğru fiilin **جَنَحَ** olduğunu bildirirler])

-A4- **جُنِحَ**, (S, K,) damme ile, (S,) **عُنِىَ** gibi, (K,) mastarı **جُنُوحٌ**, (TA,) O (deve) yükünün ağırlığı sebebiyle **جَوَانِح**’i [bu adla anılan kaburgaları] kırıldı: (S, K:) yahut o (deve) göğse bitişik kısımda kaburgalarının ilkinin kırılmasıyla malûl oldu. (TA.)

-A5- [**جَنَحَ** ayrıca “bir fiili suç yahut günah saydı” anlamına gelir. Şöyle ki,] Yetimin malı hakkında bir rivayette **اـِنّى لَأَجْنَحُ أَنْ آكُلَ مِنْهُ** “Şüphesiz ben, ondan yememi yahut yutmamı [bir şeyini] suç yahut günah (**جُنَاح**) sayarım” demektir. (TA.)

**جنّحهُ**
2 **جنّحهُ** جنح جنحه جنحة , mastarı **تَجْنِيحٌ**, Ona kanatlar taktı; yahut (mecazen:) bunun benzerini: **مُجَنَّحٌ**’a bak.]

**اجنح**
4 **اجنح** أجنح اجنح جناح جنح : 1’in ilk cümlesine bak. -A2- **اجنحهُ** Onu meylettirdi, eğdirdi, yahut yöneltti. (S, K.)

5 **تَجَنَّحَ** 8’e bak.

**اجتنح**
8 **اجتنح** اجتنح : 1’de üç yerde geçene bak. ― -b2- Yine: O (ihtiyar adam) zayıflığı sebebiyle, elleriyle dizleri üzerine dayanarak yere doğru eğildi. (Mgh.) Ve O (namazda secde eden adam) avuçları üzerine dayandı; ön kollarını (yanlarından, IAth) ayırarak; onları yere sermeyerek; (böylece kuşun kanatları gibi oldular; IAth); bunun gibi ↓ **تجنّح**. (Sh, IAth, Mgh, K.) ― -b3- Dişi deve hakkında **اِجْتِنَاحٌ**: Çabuk yahut süratle gitmektir: (Sh, K:) yahut şiddetle yüklenmesi sebebiyle, arka tarafı sanki ön tarafına doğru eğiliyormuş gibi gidecek şekilde; (ISh, K, *) ön ayaklarını göğsüne doğru itmesiyle: (ISh:) ve atta, bir yana eşit bir eğilme ile koşmaktır. (A, O, K.)

**استجنح**
10 **استجنح** **استجنح** O (gece) başladı. (L.)

**جُنْحُ اللَّيْلِ**
**جُنْحُ اللَّيْلِ** جنح الليل (S, A, Msb, K) ve ↓ **جِنْحُهُ** (S, Msb, K) Gecenin bir parçası, yahut bölümü: (S, A, K:) yahut onun büyük bir kısmı, yahut daha büyük kısmı: yahut onun ilk kısmı: yahut onun yarı civarında bir parçası: (L:) yahut onun karanlığı; ve onun karışıklığı. (Msb.) **كَأَنَّهُ جُنْحُ لَيْلٍ** [Sanki bir gecenin bir parçası, &c., gibi] ağır yüklenmiş kalabalık bir ordu hakkında söylenir. (L.) [Ayrıca **اـِنَّ** maddesinde zikredilen bir beyitteki örneğe de bak.]

**جِنْحٌ**
**جِنْحٌ** جنح جنحة Bir yolun yanı (S, Msb, K). (S, Msb.) ― -b2- Ve komşuluk yahut yakın çevre; yahut bölge yahut semt yahut saha; ve gölge yahut sığınak yahut himaye; eşanlamlısı **نَاحِيَةٌ** ve **كَنَفٌ**, (S, K,) bunun gibi ↓ **جَنَاحٌ**, (K,) bir kavmin, yahut zümrenin, yahut erkekler topluluğunun: (S:) bu şekilde kullanılan son kelime mecazdır. (TA.) Sen dersin: **بَاتَ بِجِنْحِ القَوْمِ** O, kavmin komşuluğunda, &c., geceledi. (S, TA.) Ve ↓ **أَنَا فِى جَنَاحِهِ** (mecazen:) Ben onun gölgesinde, sığınağında, yahut himayesindeyim. (TA.) ― -b3- Bir önceki paragrafın hemen öncesine de bak.

**جَنَاحٌ**
**جَنَاحٌ** جناح Bir kuşun yahut uçan şeyin **يَد**’i (S, K) [kanat anlamında]; (S;) yani kuşun yahut uçan şeyin, insanın **يد**’ine karşılık gelen uzvu: (Msb:) ve ayrıca insanın **يد**’i [yani kol; bazen el anlamına da gelir, (**جَنَحَ**’ın bir anlamına bak)]; (L, TA:) ve (K) üst kol; yahut omuzdan dirseğe kadar olan kol: (Zj, L, K:) bunların her birine, bedenin bir yanında bulunduğu için bu ad verilmiştir: (L:) ve koltuk altı: (K:) çoğulu **أَجْنِحَةٌ** (S, Msb, K) ve **أَجْنُحٌ**: (IJ, K:) tekil, müzekker olduğu hâlde, aslında bu kalıptaki müennes tekile ait olan ikinci çoğulu almıştır; çünkü **جناح** **رِيشَةٌ**’ye benzetilmiştir; (IJ;) [yahut daha doğrusu, bence, müennes olan **يَدٌ**’e]; fakat bazıları **جناح**’ın hem müzekker hem müennes olduğunu ileri sürer. (MF.) [Bundan dolayı,] **هُوَ مَقْصُوصُ الجَنَاحِ** [Onun kanadı kırpılmıştır; anlamı] (mecazen:) o, kuvvetten yahut güçten yahut kabiliyetten yoksun kimsedir; o âcizdir. (A, TA.) Ve **خَفَضَ لَهُ جَنَاحَهُ** (mecazen:) [Ona karşı alçaldı: lafzen ona kanadını indirdi: fakat aşağıda Kur’ân’daki benzer bir ibarenin açıklamasına bak]. (A.) Ve **رَكِبُوا جَنَاحَىِ الطَّائِرِ**, (Fr, L, K,) K’nin [bazı nüshalarında] **الطَّرِيقِ**, (TA,) (mecazen kabul edilerek:) Onlar evlerini, yahut alışılmış yerlerini terk ettiler. (Fr, L, K.) Ve **فُلَانٌ فِى جَنَاحَىْ طَائِرٍ** Falanca, huzursuzluk hâlindedir; ve şaşkın, yahut bocalamış; doğru yolunu göremeyecek durumdadır. (L, A. *) Ve **رَكِبَ فُلَانٌ جَنَاحَىِ النَّعَامَةِ** (mecazen:) Falanca, bir işte şiddetle, zahmetle, gayretle, yahut dikkatle çalıştı; (A, K;) iyi idare ederek. (K.) Ve **نَحْنُ عَلَى جَنَاحِ السَّفَرِ** [lafzen: Biz yolculuğun kanadı üzerindeyiz; anlamı] (mecazen:) biz yolculuğa çıkmak üzereyiz. (K, TA.) Ve **جَنَاحُ الفَرَسِ** (mecazen kabul edilerek:) Pegasus’taki belli bir yıldız [γ]; Pegasus’ta kare oluşturan dört parlak yıldızdan biri; diğer üçü boynun ucundaki, **عَيْنُ الفَرَسِ** denilen [yani Pegasus’un a’sı], **مَنْكِبُ الفَرَسِ** denilen [Pegasus’un β’sı], ve hem Pegasus’a hem Andromeda’ya ait olan yıldızdır [Andromeda’nın a’sı]. (Kzw.) [Ve **جَنَاحُ سَمَكَةٍ** (mecazen kabul edilerek:) Balığın yüzgeci.] Ve **جَنَاحَا نَصْلٍ** (mecazen kabul edilerek:) Mızrak ucunun yahut ok ucunun iki kanadı, yahut iki ağzı. (L.) Ve **جَنَاحُ الرَّحَى** (mecazen kabul edilerek:) Değirmenin yahut değirmen taşının kanadı (**نَاعُور**). (L.) Ve **جَنَاحَا عَسْكَرٍ** (mecazen:) Ordunun iki kanadı. (A, TA) Ve **جَنَاحَا الوَادِى** (mecazen:) Suyun sağdan ve soldan aktığı vadinin iki yanı. (A, L) (L.) Ve **ثَرِيدَةٌ لَهَا جَنَاحَانِ مِنْ عُرَاقٍ** ve **بِالعُرَاقِ** ↓ **مُجَنَّحَةٌ** (mecazen:) [Üzerinde etli kemiklerden iki yan garnitürü bulunan, et suyuyla ıslatılmış ufalanmış ekmek yemeği]. (A, TA.) ― -b2- **جِنْحٌ**’a da bak; iki yerde. ― -b3- Yine: Yan; eşanlamlısı **جَانِبٌ**. (K.) Kur’ân’da [xvii. 25] şu sözde böyledir: **وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ**, anlamı **وَأَلِنْ لَهُمَا جَانِبَكَ الذَّلِيلَ** (mecazen:) [Ve onlara (iki ebeveyne) boyun eğici yanını yumuşat; yani onlara yumuşaklık ve tevazu ile muamele et: yahut önceki sözler lafzen “onlara tevazu kanadını indir” diye çevrilebilir; anlamı: onlara boyun eğ]. (Jel, TA.) ― -b4- Ve bir şeyin bir parçası, yahut bölümü; bunun gibi ↓ **جُنَاحٌ**. (K.)

**جُنَاحٌ**
**جُنَاحٌ** جناح Bir günah, bir suç, yahut bir itaatsizlik fiili: (AHeyth, S, A, IAth, L, Msb, K:) yahut ona meyletme: (IAth, * L, TA:) ve kaygı; ve bir kimseye yükletilen eziyet yahut rahatsızlık yahut zarar. (L, TA.) Kur’ân’da ii. 235’te **لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ**, AHeyth’e göre “Size günah yahut suç yüklenmez” demektir: yahut başkalarına göre “Sizin için bir darlık yoktur” demektir. (L.) -A2- **جَنَاحٌ**’a da bak; son anlam.

**جَانِحٌ**
**جَانِحٌ** جانح Meyleden, eğilen, yahut yönelen: çoğulu **أَجْنَاحٌ**, tıpkı **أَشْهَادٌ**’ın **شَاهِدٌ**’in çoğulu olması gibi. (L, TA.)

**جَانِحَةٌ**
**جَانِحَةٌ** جانح جانحه جانحة **جَوَانِحُ**’un tekilidir; (S, K;) bu sonuncusu “göğsün kaburgaları” demektir: (A:) yahut göğse bitişik kısımda, [**تَرَائِب** denilenlerin] altındaki kaburgalar: (S, K;) tıpkı sırt tarafına bitişik kısmın **ضُلُوع**’u gibi: (S:) yahut o kaburgaların ön kısımları; kalbin üzerine eğildikleri için böyle adlandırılmıştır: yahut göğsün ön kısmındaki kısa kaburgalar: yahut deve ve at ve benzeri için, kürek kemiğinin dayandığı kaburgalar: ve insan için, **دَأْى** denilen sırt kaburgaları; sayıları altıdır; sağda üç ve solda üç. (L.)

**مَجْنَحَةٌ**
**مَجْنَحَةٌ** مجنح مجنحه مجنحة Devenin eyerinin ön kısmında, binicinin elleriyle üzerine dayanıp böylece dinlendiği bir deri parçası. (TA. [8’e bak.])

**مُجَنَّحٌ**
**مُجَنَّحٌ** مجنح [Kanatlarla donatılmış; yahut (mecazen kabul edilerek:) bunun benzeri]. ― -b2- [Bundan dolayı,] **ثَرِيدَةٌ مُجَنَّحَةٌ بِالعُرَاقِ**: **جَنَاحٌ**’a bak. ― -b3- **نَاقَةٌ مُجَنَّحَةُ الجَبِينِ** (mecazen kabul edilerek:) **جبين**’de (burada görünüşe göre alın anlamında) geniş olan dişi deve. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَنَحَ
جَنَحَ A ,  I ,  U ( n. ac. جُنُوْح 27 ),
a.  Inclined, leant, stooped, bent over.

b.  Was near ( night ).

c.  Broke the wing of.

جَنَّحَ
جَنَّحَ II ,
a.  Gave wings to, winged.

أَجْنَحَ
أَجْنَحَ IV
a.  [ Ila ], Inclined, leant towards.

b.  Made to lean, inclined, bent.

تَجَنَّحَ
تَجَنَّحَ V ,
a.  Inclined, leant over.

اِجْتَنَحَ
اِجْتَنَحَ VIII ,
a.  see I .

اِسْتَجْنَحَ
اِسْتَجْنَحَ X ,
a.  Fell ( darkness, night ).

جِنْح
جِنْح 2 ,
a.  Side, edge.

b.  Vicinity; quarter; direction.

c.  see 3 .

جُنْح
جُنْح 3 ,
a.  Darkness, night; part of the night.

جَاْنِح
جَاْنِح 21 , ( pl. أَجْنَاْح 38 ),
a.  Leaning over, inclining, bending.

b.  Wing.

جَاْنِحَة
جَاْنِحَة 21t , ( pl. جَوَاْنِحُ 41 ),
a.  Rib.

جَنَاْح
جَنَاْح 22 , ( pl. أَجْنِحَة 15t ,  أَجْنُح 16 ),
a.  Wing; fin ( of a fish ).

b.  Arm; arm-pit.

c.  Protection; refuge, shelter.

جُنَاْح
جُنَاْح 24 ,
a.  Sin, crime, transgression.

جَنَّحَ
N. P. جَنَّحَ II ,
a.  Winged.

##### Türkçe

**جَنَحَ**
**جَنَحَ** A , I , U (mastar-ı akd. **جُنُوْح** 27),
a. Eğildi, meyletti, kamburlaştı, öne büküldü.

b. Yakın oldu (gece).

c. -ın kanadını kırdı.

**جَنَّحَ**
**جَنَّحَ** II,
a. Kanatlar verdi, kanatlandırdı.

**أَجْنَحَ**
**أَجْنَحَ** IV
a. [Ila], meyletti, -e doğru eğildi.

b. Eğdirdi, meylettirdi, büktü.

**تَجَنَّحَ**
**تَجَنَّحَ** V,
a. Eğildi, öne meyletti.

**اِجْتَنَحَ**
**اِجْتَنَحَ** VIII,
a. I’e bak.

**اِسْتَجْنَحَ**
**اِسْتَجْنَحَ** X,
a. Düştü (karanlık, gece).

**جِنْح**
**جِنْح** 2,
a. Yan, kenar.

b. Yakın çevre; mahalle; yön.

c. 3’e bak.

**جُنْح**
**جُنْح** 3,
a. Karanlık, gece; gecenin bir kısmı.

**جَاْنِح**
**جَاْنِح** 21, (çoğ. **أَجْنَاْح** 38),
a. Öne eğilen, meyleden, bükülen.

b. Kanat.

**جَاْنِحَة**
**جَاْنِحَة** 21t, (çoğ. **جَوَاْنِحُ** 41),
a. Kaburga.

**جَنَاْح**
**جَنَاْح** 22, (çoğ. **أَجْنِحَة** 15t, **أَجْنُح** 16),
a. Kanat; (balığın) yüzgeci.

b. Kol; koltuk altı.

c. Koruma; sığınak, barınak.

**جُنَاْح**
**جُنَاْح** 24,
a. Günah, suç, taşkınlık.

**جَنَّحَ**
Özel isim **جَنَّحَ** II,
a. Kanatlı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

جنح
جَنَحَ - يَجْنَحُ - جَنَاح - جَنَاحَيْن - أَجْنِحَة - جُنَاح
جَنَحَ - يَجْنَحُ + الكائن: ينحرف ويميل عن مسار وجهة حركته وفعله الأصلي، وخاصة من مستوى إلى مستوى آخر
جَنَحَ - يَجْنَحُ + كائن+ لـِ أمر أو لـِِ شيء: يغير اتجاه حركته وفعله لتصير تبعاً للأمر أو للشيء: يغير اتجاه حركته السابقة نحو هدف معين ويحرفها ويتجه نحوغاية أوهدف جديد يقرره ويحدده اللفظ الآتي بعد "لـِ"
﴿وإن جنحوا للسلم فاجنح لها﴾: وإن غيروا اتجاه فعلهم وأمرهم فصار تبعاً لما يمليه السلم ، فاجنح لها: فغيـِّر اتجاه فعلك وأمرك ليتبع "لها" : أي لأمر ولحال السلم
جَنَحَ - يَجْنَحُ + كائن + عن أمر أو تكليف: يغير اتجاه حركته وفعله ليصير مخالفاً ومجافياً وضداً للأمر أو التكليف أو الفعل المفترض أو المقرر
جَنَحَ - يَجْنَحُ + كائن + إلى أمر أو غاية: يغير ويحرف اتجاه حركته السابق ليصير متجها إلى أمر أو غاية أخرى
جَنَاح: على وزن " فـَعال" اسم فعل " جَنَحَ - يَجْنَحُ ": حرف وميل اتجاه الحركة المتعدد: وهو أيضاً اسم آلة منه: العضو أو الوسيلة لتغييرالاتجاه: وهو اصطلاحاً في الطيور: العضو المعروف والمؤلف من الجناح بالخاصة وعضلاته وارتكازه على جسم الطير والذي يغير به اتجاه الطيران: وهو اصطلاحاً في البشر: العضو المسؤول عن تغيير الاتجاه، والذي يتبعه باقي الجسد، وهو الطرف العلوي واتصاله بالصدر وأعلى الجذع
﴿واخفض جناحك للمؤمنين﴾: يخفض جناحه: يخفض أعلى جسده بحركة ميل وثني الطرف العلوي واتصاله بالصدر وأعلى الجذع: وهي الحركة المعروفة المعبرة عن الترحيب والملاطفة
جَنَاحَيْن: مثنى " جَنَاح "
أَجْنِحَة: جمع " جَنَاح "
جُنَاح: على وزن " فـُعال": اسم فعل مبالغة من " جَنَحَ - يَجْنَحُ ": الانحراف والميل وتبديل المسار الصحيح والصواب إلى هدف أو غاية: وهو اصطلاحاً: الجُنْحة: الجريمة الصغيرة
يكون + جُنَاح + على كائن + في أمر أو فعل: يكون + في فعل أو أمر + خروج وميل عن الصواب والحلال + علىالكائن : يترتب أثَرُ ووِزْرُ الخروج والميل عن الصواب والحلال  على الكائن في فعله الأمر أو الفعل المعين
لا جُناح: لا يكون، ولا يترتب + على الكائن + وزر الخروج والميل عن الصواب + في فعل أو عمل معين: لا يعتبر فيه أي جرم أو خطأً
﴿فإذا بلغن أجلهن فلا جناح عليكم فيما فعلن في أنفسهن بالمعروف﴾
﴿ليس عليكم جناح أن تأكلوا جميعا أو أشتاتا﴾
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ انحراف الحركة الذاتية لكائن من مستوي إلى آخر وخاصة للأسفل والجانب"، وهي:
جَنَحَ - يَجْنَحُ، عرِجَ - يَعرَجُ، صَعِرَ - يَصْعَرُ، صَغَى - يَصْغَى، مَادَ - يَمِيْدُ، مَالَ - يَمِيْلُ
جَنَحَ - جنحوا
 	﴿وإن جنحوا للسلم فاجنح لها وتوكل على الله إنه هو السميع العليم(61)﴾ الأنفال
جَناح - جناحين - أجنحة
جناح﴿اسلك يدك في جيبك تخرج بيضاء من غير سوء واضمم إليك جناحك من الرهب فذانك برهانان من ربك إلى فرعون وملئه إنهم كانوا قوما فاسقين(32)﴾ القصص ﴿واضمم يدك إلى جناحك تخرج بيضاء من غير سوء آية أخرى(22)﴾ طه
 	﴿لا تمدن عينيك إلى ما متعنا به أزواجا منهم ولا تحزن عليهم واخفض جناحك للمؤمنين (88)﴾ الحجر ﴿واخفض جناحك لمن اتبعك من المؤمنين (215)﴾ الشعراء
 	﴿واخفض لهما جناح الذل من الرحمة وقل رب ارحمهما كما ربياني صغيرا(24)﴾ الإسراء
جناحين  	﴿وما من دابة في الأرض ولا طائر يطير بجناحيه إلا أمم أمثالكم ما فرطنا في الكتاب من شيء ثم إلى ربهم يحشرون(38)﴾ الأنعام
أجنحة	﴿الحمد لله فاطر السماوات والأرض جاعل الملائكة رسلا أولي أجنحة مثنى وثلاث ورباع يزيد في الخلق ما يشاء إن الله على كل شيء قدير(1)﴾ فاطر
لا جُناح
في الزينة﴿والذين يتوفون منكم ويذرون أزواجا يتربصن بأنفسهن أربعة أشهر وعشرا فإذا بلغن أجلهن فلا جناح عليكم فيما فعلن في أنفسهن بالمعروف والله بما تعملون خبير(234)﴾ البقرة ﴿والذين يتوفون منكم ويذرون أزواجا وصية لأزواجهم متاعا إلى الحول غير إخراج فإن خرجن فلا جناح عليكم في ما فعلن في أنفسهن من معروف والله عزيز حكيم (240)﴾ البقرة
في الاختلاط بين الرجال والنساء	﴿ليس عليكم جناح أن تدخلوا بيوتا غير مسكونة فيها متاع لكم والله يعلم ما تبدون وما تكتمون(29)﴾ النور ﴿ياأيها الذين آمنوا ليستأذنكم الذين ملكت أيمانكم والذين لم يبلغوا الحلم منكم ثلاث مرات من قبل صلاة الفجر وحين تضعون ثيابكم من الظهيرة ومن بعد صلاة العشاء ثلاث عورات لكم ليس عليكم ولا عليهم جناح بعدهن طوافون عليكم بعضكم على بعض كذلك يبين الله لكم الآيات والله عليم حكيم(58)﴾ النور ﴿والقواعد من النساء اللاتي لا يرجون نكاحا فليس عليهن جناح أن يضعن ثيابهن غير متبرجات بزينة وأن يستعففن خير لهن والله سميع عليم(60)﴾ النور ﴿ليس على الأعمى حرج ولا على الأعرج حرج ولا على المريض حرج ولا على أنفسكم أن تأكلوا من بيوتكم أو بيوت آبائكم أو بيوت أمهاتكم أو بيوت إخوانكم أو بيوت أخواتكم أو بيوت أعمامكم أو بيوت عماتكم أو بيوت أخوالكم أو بيوت خالاتكم أو ما ملكتم مفاتحه أو صديقكم ليس عليكم جناح أن تأكلوا جميعا أو أشتاتا فإذا دخلتم بيوتا فسلموا على أنفسكم تحية من عند الله مباركة طيبة كذلك يبين الله لكم الآيات لعلكم تعقلون(61)﴾ النور ﴿لا جناح عليهن في آبائهن ولا أبنائهن ولا إخوانهن ولا أبناء إخوانهن ولا أبناء أخواتهن ولا نسائهن ولا ما ملكت أيمانهن واتقين الله إن الله كان على كل شيء شهيدا(55)﴾ الأحزاب
في النكاح	﴿والمحصنات من النساء إلا ما ملكت أيمانكم كتاب الله عليكم وأحل لكم ما وراء ذلكم أن تبتغوا بأموالكم محصنين غير مسافحين فما استمتعتم به منهن فآتوهن أجورهن فريضة ولا جناح عليكم فيما تراضيتم به من بعد الفريضة إن الله كان عليما حكيما(24)﴾ النساء ﴿لا جناح عليكم إن طلقتم النساء ما لم تمسوهن أو تفرضوا لهن فريضةومتعوهن على الموسع قدره وعلى المقتر قدره متاعا بالمعروف حقا على المحسنين(236)﴾ البقرة
في النكاح	﴿ولا جناح عليكم فيما عرضتم به من خطبة النساء أو أكننتم في أنفسكم علم الله أنكم ستذكرونهن ولكن لا تواعدوهن سرا إلا أن تقولوا قولا معروفا ولا تعزموا عقدة النكاح حتى يبلغ الكتاب أجله واعلموا أن الله يعلم ما في أنفسكم فاحذروه واعلموا أن الله غفور حليم(235)﴾ البقرة ﴿ياأيها الذين آمنوا إذا جاءكم المؤمنات مهاجرات فامتحنوهن الله أعلم بإيمانهن فإن علمتموهن مؤمنات فلا ترجعوهن إلى الكفار لا هن حل لهم ولا هم يحلون لهن وآتوهم ما أنفقوا ولا جناح عليكم أن تنكحوهن إذا آتيتموهن أجورهن ولا تمسكوا بعصم الكوافر واسألوا ما أنفقتم وليسألوا ما أنفقوا ذلكم حكم الله يحكم بينكم والله عليم حكيم(10)﴾ الممتحنة ﴿الطلاق مرتان فإمساك بمعروف أو تسريح بإحسان ولا يحل لكم أن تأخذوا مما آتيتموهن شيئا إلا أن يخافا ألا يقيما حدود الله فإن خفتم ألا يقيما حدود الله فلا جناح عليهما فيما افتدت به تلك حدود الله فلا تعتدوها ومن يتعد حدود الله فأولئك هم الظالمون(229)﴾ البقرة ﴿فإن طلقها فلا تحل له من بعد حتى تنكح زوجا غيره فإن طلقها فلا جناح عليهما أن يتراجعا إن ظنا أن يقيما حدود الله وتلك حدود الله يبينها لقوم يعلمون(230)﴾ البقرة ﴿حرمت عليكم أمهاتكم وبناتكم وأخواتكم وعماتكم وخالاتكم وبنات الأخ وبنات الأخت وأمهاتكم اللاتي أرضعنكم وأخواتكم من الرضاعة وأمهات نسائكموربائبكم اللاتي في حجوركم من نسائكم اللاتي دخلتم بهن فإن لم تكونوا دخلتم بهن فلا جناح عليكم وحلائل أبنائكم الذين من أصلابكم وأن تجمعوا بين الأختين إلا ما قد سلف إن الله كان غفورا رحيما(23)﴾ النساء ﴿وإن امرأة خافت من بعلها نشوزا أو إعراضا فلا جناح عليهما أن يصلحا بينهما صلحا والصلح خير وأحضرت الأنفس الشح وإن تحسنوا وتتقوا فإن الله كان بما تعملون خبيرا(128)﴾ النساء
في الفصال ( الفطام) والاسترضاع	﴿والوالدات يرضعن أولادهن حولين كاملين لمن أراد أن يتم الرضاعة وعلى المولود له رزقهن وكسوتهن بالمعروف لا تكلف نفس إلا وسعها لا تضار والدة بولدها ولا مولود له بولده وعلى الوارث مثل ذلك فإن أرادا فصالا عن تراض منهما وتشاور فلا جناح عليهما وإن أردتم أن تسترضعوا أولادكم فلا جناح عليكم إذا سلمتم ما آتيتم بالمعروف واتقوا الله واعلموا أن الله بما تعملون بصير(233)﴾ البقرة
في التبني	﴿ادعوهم لآبائهم هو أقسط عند الله فإن لم تعلموا آباءهم فإخوانكم في الدين ومواليكم وليس عليكم جناح فيما أخطأتم به ولكن ما تعمدت قلوبكم وكان الله غفورا رحيما(5)﴾ الأحزاب
في المعاشرة الزوجية	﴿ترجي من تشاء منهن وتؤوي إليك من تشاء ومن ابتغيت ممن عزلت فلا جناح عليك ذلك أدنى أن تقر أعينهن ولا يحزن ويرضون بما آتيتهن كلهن والله يعلم ما في قلوبكم وكان الله عليما حليما(51)﴾ الأحزاب
في الطعام	﴿ليس على الذين آمنوا وعملوا الصالحات جناح فيما طعموا إذا ما اتقوا وآمنوا وعملوا الصالحات ثم اتقوا وآمنوا ثم اتقوا وأحسنوا والله يحب المحسنين(93)﴾ المائدة
في المال	﴿ليس عليكم جناح أن تبتغوا فضلا من ربكم فإذا أفضتم من عرفات فاذكروا الله عند المشعر الحرام واذكروه كما هداكم وإن كنتم من قبله لمن الضالين(198)﴾ البقرة ﴿ياأيها الذين آمنوا إذا تداينتم بدين إلى أجل مسمى فاكتبوه وليكتب بينكم كاتب بالعدل ولا يأب كاتب أن يكتب كما علمه الله فليكتب وليملل الذي عليه الحق وليتق الله ربه ولا يبخس منه شيئا فإن كان الذي عليه الحق سفيها أو ضعيفا أو لا يستطيع أن يمل هو فليملل وليه بالعدل واستشهدوا شهيدين من رجالكم فإن لم يكونا رجلين فرجل وامرأتان ممن ترضون من الشهداء أن تضل إحداهما فتذكر إحداهما الأخرى ولا يأب الشهداء إذا ما دعوا ولا تسأموا أن تكتبوه صغيرا أو كبيرا إلى أجله ذلكم أقسط عند الله وأقوم للشهادة وأدنى ألا ترتابوا إلا أن تكون تجارة حاضرة تديرونها بينكم فليس عليكم جناح ألا تكتبوها وأشهدوا إذا تبايعتم ولا يضار كاتب ولا شهيد وإن تفعلوا فإنه فسوق بكم واتقوا الله ويعلمكم الله والله بكل شيء عليم(282)﴾ البقرة
في الشعائر	﴿إن الصفا والمروة من شعائر الله فمن حج البيت أو اعتمر فلا جناح عليه أن يطوف بهما ومن تطوع خيرا فإن الله شاكر عليم(158)﴾ البقرة ﴿وإذا ضربتم في الأرض فليس عليكم جناح أن تقصروا من الصلاة إن خفتم أن يفتنكم الذين كفروا إن الكافرين كانوا لكم عدوا مبينا(101)﴾ النساء
في حمل السلاح	﴿وإذا كنت فيهم فأقمت لهم الصلاة فلتقم طائفة منهم معك وليأخذوا أسلحتهم فإذا سجدوا فليكونوا من ورائكم ولتأت طائفة أخرى لم يصلوا فليصلوا معك وليأخذوا حذرهم وأسلحتهم ود الذين كفروا لو تغفلون عن أسلحتكم وأمتعتكم فيميلون عليكم ميلة واحدة ولا جناح عليكم إن كان بكم أذى من مطر أو كنتم مرضى أن تضعوا أسلحتكم وخذوا حذركم إن الله أعد للكافرين عذابا مهينا(102)﴾ النساء
مختار الصحاح
● [جنح] ج ن ح: جَنَحَ مال وبابه خضع ودخل و جُنُوحُ الليل إقباله و الجَوَانِحُ الأضلاع التي تحت الترائب وهي مما يلي الصدر كالضلوع مما يلي الظهر الواحدة جانِحَةٌ و جَنَاحُ الطائر يده وجمعه أجْنِحَةٌ و الجُنَاحُ بالضم الإثم و ِجُنِحَ الليل بضم الجيم وكسرها طائفة منه
الراغب
جنح
الجناح: جناح الطائر، يقال: جنح (انظر الأفعال 2/288) الطائر، أي: كسر جناحه، قال تعالى: }ولا طائر يطير بجناحيه﴿[الأنعام/38]، وسمي جانبا الشيء جناحيه، فقيل: جناحا السفينة، وجناحا العسكر، وجناحا الوادين وجناحا الإنسان لجانبيه، قال عز وجل:﴾واضمم يدك إلى جناحك﴿[طه/22]، أي: جانبك:﴾واضمم إليك جناحك﴿[القصص/32]، عبارة عن اليد؛ لكون الجناح كاليد، ولذلك قيل لجناحي الطائر يداه، وقوله عز وجل:﴾واخفض لهما جناح الذل من الرحمة﴿[الإسراء/24]، فاستعارة، وذلك أنه لما كان الذل ضربين: ضرب يضع الإنسان، وضرب يرفعه - وقصد في هذا المكان إلى ما يرفعه لا إلى ما يضعه - فاستعار لفظ الجناح له، فكأنه قيل: استعمل الذل يرفعك عند الله من أجل اكتسابك الرحمة، أو من أجل رحمتك لهما،﴾واضمم إليك جناحك من الرهب﴿[القصص/32]، وجنحت العير في سيرها: أسرعت، كأنها استعانت بجناح، وجنح الليل: أظل بظلامه، والجنح: قطعة من الليل مظلمة. قال تعالى:﴾وإن جنحوا للسلم فاجنح لها﴿[الأنفال/61]، أي مالوا، من قولهم: جنحت السفينة، أي: مالت إلى أحد جانبيها، وسمي الإثم المائل بالإنسان عن الحق جناحا ثم سمي كل إثم جناحا، نحو قوله تعالى:﴾لا جناح عليكم{ (سورة البقرة: آية 236، وهو في سورة البقرة متعدد المواضع) في غير موضع، وجوانح الصدر: الأضلاع المتصلة رؤوسها في وسط الزور، الواحدة: جانحة، وذلك لما فيها من الميل.
ملخص اللسان
1.     جَنَحَ إِليه   يَجْنَحُ ويَجْنُحُ جُنُوحاً، واجْتَنحَ: مالَ،
2.     وجد خِفَّةً فاجْتَنحَ على أُسامة حتى  دخل المسجد أَي خرج مائلاً متكئاً عليه.
3.     واجْتَنَحْتُه أَي أَمَلته فَجَنَحَ أَي مال.
4.     وإِن  جَنَحُوا للسِّلْم فاجْنَحْ لها؛ أَي إِن مالوا إِليك فَمِلْ إِليها،
5.     جُنَّاح مائلة عن القصد.
6.     وجَنَحَ الرجلُ واجْتَنَحَ: مال على أَحد شقَّيه وانحنى في  قَوْسِه.
7.     وجُنُوح الليل: إِقباله.
8.      وجَنَحَ الظلامُ: أَقْبلَ الليلُ.
9.     وجَنَحَ  الليلُ يَجْنَحُ جُنُوحاً: أَقبل.
10.                        وجُنْحُ الليل وجِنْحُه: جانِبُه،
11.                        وجُنْحُ الليل: أَوَّله،
12.                        وجُنْحُ الليل: قطعة منه نحو  النصف،
13.                        وجنح الليل ، ظلامه  واختلاطه،
14.                        وجِنْحُ القوم: ناحيتُهم وكَنَفُهم؛
15.                        وجَناحُ الطائر: ما يَخْفِق به في الطيران،
16.                        وجَنَحَ الطائرُ يَجْنَحُ جُنُوحاً إِذا كَسَرَ مِن جَناحَيْه ثم أَقبل  كالواقع اللاجئ إِلى موضع؛
17.                        وجَناحا الطائر: يداه.
18.                         وجَناحُ الإِنسان: يَدُه.
19.                        جَناحك العَضُدُ،
20.                        وجَناحا العَسْكَرِ: جانباه.
21.                        جَوانِحُ  الصَّدْرِ من الأَضلاع المتصلة رُؤُوسها في وَسَطِ الزَّوْرِ،
22.                        وجَنَحَتِ السفينة تَجْنَحُ جُنُوحاً: انتهت إِلى الماء القليل  فَلَزِقَتْ بالأَرض فلم تَمْضِ.
23.                        واجْتَنَحَ الرجلُ في مَقْعَده على رحله إِذا  انْكَبَّ على يديه كالمُتَّكِئ على يدٍ واحدة.
24.                        جَنَحَ الرجل على مِرْفَقَيْه إِذا  اعتمد عليهما وقد وضعهما بالأَرض
25.                        وجَنَحَ الرجلُ يَجْنَحُ جُنُوحاً: أَعطى  بيده.
26.                        وجَنَحَ لهم إِذا تابعهم  وخضع لهم.
27.                        وجَنَحَه يَجْنِحُه جَنْحاً: أَصاب جَناحَه.
28.                        والجُناح: الميل إِلى الإِثم،
29.                        والجُناحُ:  ما تُحُمِّلَ من الهَمِّ والأَذى؛
30.                        الجُناح: الجناية والجُرْمُ؛
31.                        لا جُناح عليكم أَي لا  إِثم عليكم ولا تضييق.
32.                        الرجل يَجْنَحُ  إِذا أَقبل على الشيء يعمله بيديه وقد حَنَى عليه صَدْرَهُ؛
33.                        واخْفِضْ لهما جَناحَ الذُّلِّ من الرَّحْمة؛ أَي أَلِنْ  لهما جانِبَكَ.
34.                        إِن الملائكة لَتَضَعُ أَجْنِحتها لطالب العلم أَي تضعها لتكون  وِطاءً له إِذا مَشَى؛
35.                        ركب القومُ جَناحَيِ الطائر إِذا فارقوا أَوطانهم؛
36.                        فلان في جناحي طائر إِذا كان قَلِقاً دَهِشاً،
37.                        نحن على جَناح سَفَر أَي نريد السفر،
38.                        وفلان في  جنَاح فلان أَي في ذَراهُ وكنفه؛
39.                        الجَناحين الشفتين،
40.                        وجَناحا الوادي: مَجْرَيانِ عن  يمينه وشماله.
41.                        وجَناحُ الرَّحَى: ناعُورُها.
42.                        وجَناحا النَّصْلِ: شَفْرَتاه.
43.                        وجَناحُ الشيء: نَفْسُه؛
44.                        جَناحُ الدُّرِّ نَظْمٌ منه يُعَرَّضُ.
45.                        والجَوانح: أَوائل الضُّلُوع تحت الترائب مما يلي الصدر،
46.                        الجوانح الضُّلُوع القِصارُ  التي في مُقَدَّمِ الصدرِ،
47.                        الجوانح من البعير  والدابة ما وقعت عليه الكتف وهو من الإِنسان الدَّئيُّ،
48.                        وجُنِحَ البعيرُ: انكسرت جَوانِحُه من الحِمْل الثقيل.
49.                        وجَنَحَ البعيرُ  يَجْنَحُ جَنُوحاً: انكسر أَوَّلُ ضُلُوعه مما يلي الصدر.
50.                        وناقة  مُجْتَنِحَة الجَنْبَينِ: واسعتهما.
51.                        وجَنَحَتِ الإِبلُ: خَفَضَتْ سَوالِفَها في  السير،
52.                         الاجْتِناحُ في الناقة كأَنَّ مُؤَخَّرَها يُسْنَدُ إِلى  مُقَدَّمها من شدّة اندفاعها بحَفْزِها رجليها إِلى صدرها؛
53.                        اجْتَنَحَتِ الناقة في سيرها إِذا أَسرعت؛
54.                        المُجْتَنِحُ من الخيل الذي يكون حُضْرُه واحداً  لأَحَدِ شِقَّيْه يَجْتَنِحُ عليه أَي يعتمده في حُضْره؛
55.                        التَّجَنُّحُ  والاجْتِناحُ الاعتماد في السجود على الكفين، والادِّعامُ على الراحتين  وترك الافتراش للذراعين؛
56.                        والمَجْنَحة: قطعة أَدَمٍ تُطرح على مُقَدَّم الرحل يَجْتَنِحُ الراكب  عليها.
57.                        أَنا إِليك بحُناحٍ أَي متشوّق،
58.                        وجَناحٌ: اسم رجل، واسم ذئب؛
59.                        وجَنَّاحٌ: اسم خِباءٍ من أَخبيتهم؛
لسان العرب
● -   جنح: جَنَحَ إِليه  (* قوله «جنح إِليه إلخ» بابه منع وضرب ونصر كما في  القاموس.) يَجْنَحُ ويَجْنُحُ جُنُوحاً، واجْتَنحَ: مالَ، وأَجْنَحَه هو؛  وقول أَبي ذؤيب:  فَمَرَّ بالطيرِ منه فاحِمٌ كَدِرٌ،  فيه الظِّباءُ وفيه العُصْمُ أَجْناحُ  إِنما هو جمع جانح كشاهد وأَشهاد، وأَراد مَوائِلَ. وفي الحديث: مَرِضَ  رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فوجد خِفَّةً فاجْتَنحَ على أُسامة حتى  دخل المسجد أَي خرج مائلاً متكئاً عليه. ويقال: أَقمت الشيء فاستقام.  واجْتَنَحْتُه أَي أَمَلته فَجَنَحَ أَي مال. وقال الله عز وجل: وإِن  جَنَحُوا للسِّلْم فاجْنَحْ لها؛ أَي إِن مالوا إِليك  (* قوله «مالوا إليك» هكذا  في الأَصل والأَمر سهل.) فَمِلْ إِليها، والسِّلْمُ: المُصالحة، ولذلك  أُنثت؛ وقول أَبي النجم يصف السحاب:  وسَحَّ كلُّ مُدْجنٍ سَحَّاحِ،  يَرْعُدُ في بَِيضِ الذُّرَى جُنَّاحِ  قال الأَصمعي: جُنَّاح دانية من الأَرض، وقال غيره: جُنَّاح مائلة عن  القصد. وجَنَحَ الرجلُ واجْتَنَحَ: مال على أَحد شقَّيه وانحنى في  قَوْسِه.وجُنُوح الليل: إِقباله. وجَنَحَ الظلامُ: أَقْبلَ الليلُ. وجَنَحَ  الليلُ يَجْنَحُ جُنُوحاً: أَقبل.  وجُنْحُ الليل وجِنْحُه: جانِبُه، وقيل: أَوَّله، وقيل: قطعة منه نحو  النصف، وجُنْحُ الظلام وجِنْحُه لغتان، ويقال: كأَنه جُِنْحُ ليل يُشَبَّه  به العَسْكَرُ الجرّار؛ وفي الحديث: إِذا اسْتَجنح الليلُ فاكْفِتُوا  صِبيانكم؛ المراد في الحديث أَوَّل الليل. وجِنْحُ الطريق  (* قوله «وجنح  الطريق إلخ» هذا وما بعده بكسر الجيم لا غير، كما هو ضبط الأَّصل. ومفاد  الصحاح والقاموس وفي المصباح: وجنح الليل، بضم الجيم وكسرها، ظلامه  واختلاطه، ثم قال: وجنح الطريق، بالكسر، جانبه.): جانبه؛ قال الأَخْضَر بن  هُبَيْرة الضَّبّي:  فما أَنا يومَ الرَّقْمَتَيْنِ بِناكِلٍ،  ولا السيفُ إِن جَرَّدْتُه بكَلِيلِ  وما كنتُ ضَغَّاطاً، ولكنَّ ثائراً  أَناخَ قليلاً، عند جِنْحِ سَبيلِ  وجِنْحُ القوم: ناحيتُهم وكَنَفُهم؛ وقال:  فبات بِجِنْحِ القومِ حتى إِذا بدا  له الصُّبْحُ، سام القومَ إِحدى المَهالكِ  وجَناحُ الطائر: ما يَخْفِق به في الطيران، والجمع أَجْنِحة وأَجْنُحٌ.  وجَنَحَ الطائرُ يَجْنَحُ جُنُوحاً إِذا كَسَرَ مِن جَناحَيْه ثم أَقبل  كالواقع اللاجئ إِلى موضع؛ قال الشاعر:  تَرَى الطيرَ العِتاقَ يَظَلْنَ منه  جُنُوحاً، إِنْ سَمِعْنَ له حَسِيسا  وجَناحا الطائر: يداه. وجَناحُ الإِنسان: يَدُه. ويد الإِنسان: جَناحاه.  وفي التنزيل: واخْفِضْ لهما جَناحَ الذُّلِّ من الرَّحْمة؛ أَي أَلِنْ  لهما جانِبَكَ. وفيه: واضْمُمْ إِليك جَناحَك من الرَّهْب؛ قال الزجاج:  معنى جَناحك العَضُدُ، ويقال اليد كلُّها جَناحٌ، وجمعه أَجْنِحة  وأَجْنُحٌ، حكى الأَخيرة ابن جني وقال: كَسَّرُوا الجَناحَ وهو مذكَّر على  أَفْعُلٍ، وهو من تكسير المؤَنث لأَنهم ذهبوا بالتأْنيث إِلى الرِّيشَة، وكله  راجع إِلى معنى المَيْل لأَن جَناحَ الإِنسان والطائر في أَحد شِقَّيْه.  وفي الحديث: إِن الملائكة لَتَضَعُ أَجْنِحتها لطالب العلم أَي تضعها لتكون  وِطاءً له إِذا مَشَى؛ وقيل: هو بمعنى التواضع له تعظيماً لحقِّه؛ وقيل:  أَراد بوضع الأَجنحة نزولَهم عند مجالس العلم وتَرْكَ الطيران؛ وقيل:  أَراد إِظلالهم بها؛ وفي الحديث الآخر: تُظِلُّهم الطيرُ بأَجنحتها.  وجَناحُ الطائر: يَدُه.  وجَنَحَه يَجْنِحُه جَنْحاً: أَصاب جَناحَه.  الأَزهري: وللعرب أَمثال في الجَناح، منها قولهم في الرجل إِذا جَدَّ في  الأَمر واحتفل: رَكِبَ فلانٌ جَناحَيْ نَعامة؛ قال الشماخ:  فمن يَسْعَ أَو يَرْكَبْ جَناحَيْ نَعامةٍ،  لِيُدْرِكَ ما قَدَّمْتَ بالأَمْسِ، يُسْبَق  ويقال: ركب القومُ جَناحَيِ الطائر إِذا فارقوا أَوطانهم؛ وأَنشد  الفرَّاء:  كأَنما بِجَناحَيْ طائِرٍ طاروا  ويقال: فلان في جناحي طائر إِذا كان قَلِقاً دَهِشاً، كما يقال: كأَنه  على قَرْن أَعْفَر، ويقال: نحن على جَناح سَفَر أَي نريد السفر، وفلان في  جنَاح فلان أَي في ذَراهُ وكنفه؛ وأَما قول الطِّرِمَّاحِ:  يَبُلُّ بمَعْصورٍ جَناحَيْ ضَئِيلَةٍ  أَفاوِيقَ، منها هَلَّةٌ ونُقُوعُ  فإِنه يريد بالجَناحين الشفتين، ويقال: أَراد بهما جَناحَيِ اللَّهاةِ  والحَلْقِ. وجَناحا العَسْكَرِ: جانباه. وجَناحا الوادي: مَجْرَيانِ عن  يمينه وشماله. وجَناحُ الرَّحَى: ناعُورُها. وجَناحا النَّصْلِ: شَفْرَتاه.  وجَناحُ الشيء: نَفْسُه؛ ومنه قول عَدِيِّ ابن زيد:  وأَحْوَرُ العينِ مَرْبُوبٌ، له غُسَنٌ،  مُقَلَّدٌ من جَناحٍ الدُّرِّ تِقْصارا  وقيل: جَناحُ الدُّرِّ نَظْمٌ منه يُعَرَّضُ. وكلُّ شيء جعلته في  نِظامٍ، فهو جَناحٌ.  والجَوانح: أَوائل الضُّلُوع تحت الترائب مما يلي الصدر، كالضلوع مما  يلي الظهر، سميت بذلك لجنوحها على القلب، وقيل: الجوانح الضُّلُوع القِصارُ  التي في مُقَدَّمِ الصدرِ، والواحدة جانحة؛ وقيل: الجوانح من البعير  والدابة ما وقعت عليه الكتف وهو من الإِنسان الدَّئيُّ، وهي ما كان من قبل  الظهر وهي ست: ثلاث عن يمينك وثلاث عن شمالك؛ قال الأَزهري: جَوانِحُ  الصَّدْرِ من الأَضلاع المتصلة رُؤُوسها في وَسَطِ الزَّوْرِ، الواحدة جانحة؛  وفي حديث عائشة: كان وَقِيذَ الجَوانِح، هي الأَضلاع مما يلي الصدر.  وجُنِحَ البعيرُ: انكسرت جَوانِحُه من الحِمْل الثقيل. وجَنَحَ البعيرُ  يَجْنَحُ جَنُوحاً: انكسر أَوَّلُ ضُلُوعه مما يلي الصدر. وناقة  مُجْتَنِحَة الجَنْبَينِ: واسعتهما. وجَنَحَتِ الإِبلُ: خَفَضَتْ سَوالِفَها في  السير، وقيل: أَسرعت.  ابن شميل: الاجْتِناحُ في الناقة كأَنَّ مُؤَخَّرَها يُسْنَدُ إِلى  مُقَدَّمها من شدّة اندفاعها بحَفْزِها رجليها إِلى صدرها؛ وقال شمر:  اجْتَنَحَتِ الناقة في سيرها إِذا أَسرعت؛ وأَنشد:  من كلِّ وَرْقاء لها دَفٌّ قَرِحْ،  إِذا تَبادَرْنَ الطريقَ تَجْتَنِحْ  وقال أَبو عبيدة: المُجْتَنِحُ من الخيل الذي يكون حُضْرُه واحداً  لأَحَدِ شِقَّيْه يَجْتَنِحُ عليه أَي يعتمده في حُضْره؛ والناقة الباركة إِذا  مالت على أَحد شقيها يقال: جَنَحَتْ؛ قال ذو الرمة:  إِذا مالَ فوقَ الرَّحْلِ، أَحْيَيْتِ نَفْسَه  بذكراكِ، والعِيسُ المَراسِيلُ جُنَّحُ  وجَنَحَتِ السفينة تَجْنَحُ جُنُوحاً: انتهت إِلى الماء القليل  فَلَزِقَتْ بالأَرض فلم تَمْضِ. واجْتَنَحَ الرجلُ في مَقْعَده على رحله إِذا  انْكَبَّ على يديه كالمُتَّكِئ على يدٍ واحدة. الأَزهري: الرجل يَجْنَحُ  إِذا أَقبل على الشيء يعمله بيديه وقد حَنَى عليه صَدْرَهُ؛ وقال لبيد:  جُنُوحَ الهَالِكِيّ على يديهِ،  مُكِبّاً يَجْتَلِي ثُقَبَ النِّصالِ  وروى أَبو صالح السَّمَّانُ عن أَبي هريرة أَن رسول الله، صلى الله عليه  وسلم، أَمَرَ بالتَّجَنُّحِ في الصلاة، فشَكا ناسٌ إِلى النبي، صلى الله  عليه وسلم، الضَّعْفَةَ فأَمَرَهم أَن يستعينوا بالرُّكَبِ؛ وفي رواية:  شكا أَصحاب رسول الله، صلى الله عليه وسلم، الاعتمادَ في السجود  فَرَخَّصَ لهم أَن يستعينوا بمرافقهم على رُكَبهم. قال شمر: التَّجَنُّحُ  والاجْتِناحُ كأَنه الاعتماد في السجود على الكفين، والادِّعامُ على الراحتين  وترك الافتراش للذراعين؛ قال ابن الأَثير: هو أَن يرفع ساعديه في السجود عن  الأَرض ولا يفترشهما، ويجافيهما عن جانبيه ويعتمد على كفيه فيصيرَان له  مثل جَناحَيِ الطائر؛ قال ابن شميل: جَنَحَ الرجل على مِرْفَقَيْه إِذا  اعتمد عليهما وقد وضعهما بالأَرض أَو على الوسادة يَجْنَحُ جُنُوحاً  وجَنْحاً.  والمَجْنَحة: قطعة أَدَمٍ تُطرح على مُقَدَّم الرحل يَجْتَنِحُ الراكب  عليها.  والجُناح، بالضم: الميل إِلى الإِثم، وقيل: هو الإِثم عامّة. والجُناحُ:  ما تُحُمِّلَ من الهَمِّ والأَذى؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  ولاقَيْتُ، من جُمْلٍ وأَسبابِ حُبِّها،  جُناحَ الذي لاقَيْتُ من تِرْبِها قَبْلُ  قال: وأَصل ذلك من الجُناح الذي هو الإِثم. وقال أَبو الهيثم في قوله عز  وجل: ولا جُناحَ عليكم فيما عَرَّضتم به؛ الجُناح: الجناية والجُرْمُ؛  وأَنشد قول ابن حِلِّزَةَ:  أَعَلينا جُناحُ كِنْدَةَ، أَن يَغْـ  ـنَمَ غازيهمُ، ومنا الجَزاءُ؟  وصف كندة بأَنهم غَزَوْكم فقتلوكم وتُحَمِّلوننا جزاءَ فعلهم أَي عقاب  فعلهم، والجزاء يكون ثواباً وعقاباً؛ وقيل في قوله: لا جُناح عليكم أَي لا  إِثم عليكم ولا تضييق. وفي حديث ابن عباس في مال اليتيم: إِني لأَجْنَحُ  أَن آكُلَ منه أَي أَرى الأَكل منه جُناحاً وهو الإِثم؛ قال ابن  الأَثير: وقد تكرر الجُناحُ في الحديث، فأَين ورد فمعناه الإِثم والميل. ويقال:  أَنا إِليك بحُناحٍ أَي متشوّق، كذا حكي بضم الجيم؛ وأَنشد:  يا لَهْفَ هِنْدٍ بعدَ أُسْرَةِ واهِبٍ،  ذَهَبُوا، وكنتُ إِليهمُ بجُناحِ  بالضم، أَي مُتَشَوِّقاً. وجَنَحَ الرجلُ يَجْنَحُ جُنُوحاً: أَعطى  بيده. ابن شميل: جَنَحَ الرجلُ إِلى الحَرورِيَّة، وجَنَحَ لهم إِذا تابعهم  وخضع لهم.  وجَناحٌ: اسم رجل، واسم ذئب؛ قال:  ما راعَني إِلاَّ جَناحٌ هابطا،  على البُيوتِ، قَوْطَه العُلابِطا  وجَنَّاحٌ: اسم رجل. وجَنَّاحٌ: اسم خِباءٍ من أَخبيتهم؛ قال:  عَهْدي بجَنَّاحٍ إِذا ما اهْتَزَّا،  وأَذْرَتِ الريحُ تُراباً نَزَّا،  أَنْ سَوْفَ تَمْضِيهِ، وما ارْمَأَزَّا  وتمضيه: تمضي عليه.
مقاييس اللغة:
(جنح) الجيم والنون والحاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على المَيْلِ والعُدْوان. ويقال جنح إلى كذا، أي مالَ إليه. وسمِّي الجَناحانِ جَناحَيْنِ لميلهما في الشِّقَّين. والجُنَاح: الإثم، سمّي بذلك لمَيْلِه عن طريق الحقِّ.
وهذا هو الأصل ثمَّ يشتقّ منه، فيقال للطائفة([11]) من الليل جُنْح وجِنْح، كأنَّه شُبِّه بالجَناح، وهو طائفةٌ من جسم الطائر. والجوانح: الأضلاع: لأنها مائلة. وجُنِح البعيرُ إذا انكسرَتْ جَوانحهُ من حِمْلٍ ثقيل. وجَنَحَت الإبل في السيّر: أسرعت. فهذا من الجَنَاح، كأنَّها أعْمَلَت الأجنحة.
القاموس المحيط:
جَنَحَ يَجْنَحُ ويَجْنُحُ ويَجْنِحُ جُنوحاً مالَ، كاجْتَنَحَ وأجْنَحَ، وفلاناً أصابَ جَناحَه. وأجْنَحَهُ أَماله. وجُنوحُ اللَّيْلِ إِقْبالُه. والجَوانِحُ الضُّلوعُ تَحْتَ التَّرائِب مما يَلي الصَّدْر، واحِدَتُهُ جانِحَةٌ. وجُنِحَ البعيرُ، كعُنِيَ انْكَسَرَتْ جَوانِحهُ لِثِقَلِ حِمْلِهِ. والجَناحُ اليَدُ، ج أجْنِحَةٌ وأجْنُحٌ، والعَضُدُ، والْإِبْطُ، والجانِبُ، ونَفْسُ الشيءِ، ومن الدُّرِّ نَظْمٌ يُعَرَّضُ، أو كُلُّ ما جَعَلْتَهُ في نِظامٍ، والكَنَفُ، والناحِيَةُ، والطائِفَةُ من الشيءِ، ويُضَمُّ، والرَّوْشَنُ، والمَنْظَرُ، وفرَسٌ لِلحَوْفَزانِ بنِ شَريكٍ، وآخرُ لِبني سُلَيْمٍ، وآخَرُ لمحمدِ بنِ مَسْلَمَةَ الْأَنْصاري، وآخرُ لِعُقْبَةَ بنِ أبي مُعَيطٍ، واسمٌ، وجَناحْ جَناحْ إِشْلاءُ العَنْزِ للِحَلْبِ، والجَناحُ هي السَّوْداءُ. وذو الجَناحينِ جَعْفَرُ بنُ أبي طالبٍ، قاتَلَ يوم مُؤْتَةَ حتى قُطِعَتْ يداهُ فَقُتِلَ، فقالَ النبِيُّ، صلى الله عليه وسلم " إن الله قد أَبْدَلَه بِيَدَيْهِ جَناحيْنِ يَطيرُ بِهِما في الجَنَّةِ حيثُ يشاءُ " . و " ركبوا جَناحَي الطَّائِر " فارَقوا أوْطانَهُمْ. و " رَكِبَ جناحَي النَّعامَةِ " جَدَّ في الْأَمْرِ، واحْتَفَلَ. ونَحْنُ على جَناحِ السَّفَرِ، أي نُريدُهُ، وبالضم الْإِثْمُ. والجِنْحُ، بالكسر الجانِبُ، والكَنَفُ، والناحِيَةُ، ومن اللَّيْلِ الطَّائِفَةُ، ويُضَمّ، واسْمٌ. وذُو الجَناحِ شَمِرُ بنُ لَهِيعَةَ الحِمْيَرِيُّ. وككَتَّانٍ بَيْتٌ بَناهُ أبو مَهْدِيَّةَ بالبَصْرَةِ.
والاجْتِنَاحُ في السُّجودِ: أنْ يَعْتَمِدَ على راحَتَيْهِ مُجافياً لِذِراعَيْهِ، غيرَ مُفْتَرِشِهِما، كالتَّجَنُّحِ
وفي الناقَةِ: الْإِسْراعُ، أو أن يكونَ مُؤَخَّرُها يُسْنَدُ إلى مُقَدَّمِها لشدَّةِ انْدِفاعِها، وفي الخَيْلِ: أن يكونَ حُضْرُهُ واحِداً لأِحَدِ شِقَّيْهِ يَجْتَنِحُ عليه، أي: يَعْتَمِدُه في حُضْرِه.
تاج العروس:
جنح
" جَنَحَ " إِليه " يَجْنَح " كيَمْنَع على القياس لُغَةُ تَميم وهي الفصيحة " ويَجْنُح " بالضّمّ لُغة قَيْسٍ " ويَجْنِح " بالكسر وقد قُرِئ بهما شاذّاً كما في المُحْتسب وغيره نقله شيخُنا " جُنوحاً " بالضّمّ " : مالَ " . قال الله عز وجل : " وإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فاجْنَحْ لَهَا " أَي إِنْ مالُوا إِليك فمِلْ إِليها والسَّلْم : المُصَالَحة ولذلك أُنِّثت . " كاجْتَنَجَ " . وفي الحديث : " فاجْتَنَحَ عَلَى أُسَامةَ حتّى دَخَلَ المسجدَ " : أَي خَرَجَ مائِلا مُتَّكِئاً عليه . ويقال : جَنَحَ الرَّجلُ واجْتَنَحَ : مَالَ على أَحَدِ شِقَّيْهِ وانْحَنَى في قَوْسِه . " وأَجْنَحَ فُلاناً : أَصابَ جَنَاحَه " هَكذا رُباعيّاً في سائر النُّسخ الّتي بأَيدينا . والّذي في الصّحاح ولسان العرب والأَساس وغيرها من الأُمَّهات : جَنَحَه جَنْحاً : أَصاب جَناحَه هكذا ثُلاثيّاً . قال شيخُنا : وهو الصّواب لأَن القاعدة فيما تَقْصِد إِصابتَه من الأَعضاءِ أَن يكون فِعْله ثُلاثيّاً كعَانَه : إِذا أَصاب عَيْنَه . وأَذَنَه : إِذا أَصَابَ أُذُنه . وما عداهما . فالصّواب ما في الصّحاح والأَفعال وما في الأَصلِ غفلة . " وأَجْنَحه : أَماله " . " وجُنوحُ اللّيلِ " بالضّمّ : " إِقْبالُه " . وجَنَحَ الظَّلاَمُ : أَقْبَلَ اللَّيْلُ : وجَنَحَ اللَّيْلُ يجْنَح جُنوحاً : أَقبل . " والجَوَانِحُ " : أَوائلُ " الضُّلُوعِ تَحتَ التَّرائبِ ممّا يلي الظَّهْر سُمِّيتْ بذلك لجُنوحِها على القَلْب . وقيل : الجَوانِحُ : الضُّلوعُ القِصَارُ الّتي في مُقَدَّمِ الصَّدْرِ . " واحِدتُه جانِحةٌ " . وقيل : الجَوَانِحُ من البعيرِ والدَّابَّة : ما وقَعَتْ عليه الكَتفُ ومن الإِنسانِ ما كَان من قِبَلِ الظَّهْرِ وهُنّ سِتٌّ : ثلاثٌ عن يَمينك وثلاثٌ عن شِمَالِك . " وجُنِحَ البَعِيرُ كعُنِيَ : انْكَسَرَت جَوَانِحُه لثِقَلِ حِمْلِه " . وقيل : جنَحَ البعِيرُ جُنُوحاً : انْكَسر أَوَّلُ ضُلوعه ممّا يلي الصَّدْرَ . " والجنَاحُ " من الإِنسانِ : " اليَدُ " . ويَدا الإِنسانِ : جناحاه وكذا من الطائر . وقد جَنَحَ يَجْنَح جُنوحاً : إِذا كَسَر مِن جنَاحَيْه ثم أَقبلَ كالوَاقِعِ اللاجِئ إِلى مَوْضِع . قال الشاعر :
تَرَى الطَّيْرَ العِتَاقَ يَظَلْنَ منه ... جُنوحاً إِنْ سَمِعْنَ له حَسِيسَا
" ج أَجْنِحةٌ وأَجْنُحٌ " . حكى الأَخِيرةَ ابنُ جِنِّي وقال : كَسَّروا الجَنَاحَ وهو مُذكَّر على أَفْعُلٍ وهو من تكسير المُؤنَّثِ لأَنّهم ذَهَبوا بالتأْنيث إِلى الرِّيشة . وكُّلُّه راجِعٌ إِلى معنَى المَيْلِ لأَنّ جَنَاحَ الإِنسانِ والطائرِ في أَحَدِ شِقِّيْه . في القرآن المجيد " وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَنَاحَكَ مِنَ الرَّهْبِ " قال الزَّجّاج : معنَى جَنَاحِك " العَضُدُ " . ويقال : اليَدُ كُلُّهَا جَنَاحٌ الجَنَاحُ : " الإِبْطُ والجَانِبُ " . قال الله تعالى : " واخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذَّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ " أَي أَلِنَ لهما جانِبَك . وخَفَضَ له جَنَاحَه مَجَاز . الجنَاحُ : " نَفْسُ الشَّيْءِ " . ومنه قول عَدِيّ بن زيدٍ : وأَحْورُ العَيْنِ مَرْبوبٌ له غُسَنٌ مُقَلَّدٌ من جَناحِ الدُّرِّ تِقْصَارَا يقال : الجَنَاحُ " من الدُّرِّ : نَظْمٌ " منه " يُعَرَّض أَو كُلُّ ما جَعَلْتَه في نِظامٍ " : فهو جَنَاحٌ . من المَجاز : الجَنَاحُ : " الكَنَفُ والنَّاحِيَةُ " . يقال : أَنا في جَناحِه أَي دارِه وظِلِّه وكَنَفه . الجَنَاحُ : " الطّائفةُ من الشيْءِ ويُضَم والرَّوْشَنُ " كجَوْهَرٍ " والمَنْظَرُ " . الجَنَاحُ : " فَرَسٌ للحَوْفَزان ابنِ شَرِيكٍ " التَّمِيمِيّ " وآخَرُ لبَنِي سُلَيمٍ وآخَرُ لمحمَّدِ بن مَسْلَمَةَ الأَنصاريّ وآخَرُ لعُقْبَةَ بن أَبي مُعَيْطٍ " . الجَنَاحُ : " اسْم " رَجلٍ واسْمُ ذِئْب . قال :
" ما راعَني إِلاَّ جَناحٌ هابِطَا
" على الجِدَارِ قَوْطَها العُلابِطَا وجَنّاحٌ اسمُ خِباءٍ من أَخْبِيَتِهم قال :
" عَهْدِي بجَنّاحٍ إِذا ما اهْتَزَّا
" وأَذْرَتِ الريحُ تُرَباً نَزَّا
" أَن سوفَ تُمْضِيه وما ارْمَأَزَّا " وَجَنَاحْ جَنَاحْ " هكذا مَبنيّاً على السُّكون : " إِشْلاءُ العَنْزِ عند الحَلْب " . " والجَنَاحُ هي السَّوْداءُ " . " وذو الجَنَاحَيْن " : لقب " جَعْفَر بن أَبي طالبٍ " الهاشميّ ويقال له : الطّيّار أَيضاً . وكان من قِصَّته أَنه " قَاتَل يَوْمَ " غَزْوَةِ " مُؤْتَةَ حتَّى قُطِعَت يَدَاهُ فقُتِل " وكان حاملَ رايتِها . " فقال النَّبيّ صلّى الله عليه وسلّم : " إِن اللهَ قد أَبْدَلَه بِيَديه جَنَاحَيْن يَطير بهما في الجَنَّة حيث يَشَاءُ " " . وسيرَتُه في الكتبِ مشهورةٌ . قال الأَزهريّ : للعرب أَمْثالٌ في الجنَاحِ . يقال : " رَكِبوا جنَاحَيِ الطَّريقِ " هكذا في سائر النُّسخ والَّذي في اللّسان : جَناحَيِ الطَّائِر : إِذا " فارقوا أَوْطانَهم " . وأَنشد الفرَّاءُ
" كَأَنَّما بجَنَاحَيْ طائرٍ طَارُوا ويقال : فُلانٌ في جناحَيْ طائر إِذا كَانَ قَلِقاً دَهِشاً كما يقال : كأَنّه على قَرْنِ أَعْفَرَ هو مجاز . يقولون : " رَكِبَ " فلانٌ " جَنَاحَيِ النَّعامَةِ " إِذا " جَدّ في الأَمْرِ واحْتَفلَ " . قال الشّمّاخ :
فمنْ يَسْعَ أَو يَرْكَبْ جَنَاحَيْ نَعَامَةٍ ... ليُدْرِك ما قَدّمْتَ بالأَمْسِ يُسْبَقِ وهو مجازٌ . يقولون : " نحن علَى جناحِ السَّفرِ أَي نُرِيده " وهو أَيضاً مَجاز . الجُنَاحُ " بالضَّمّ " : الميْلُ إِلى " الإِثْم " . وقيل : هو الإِثم عامّةً وما تُحُمِّلَ من الهمّ والأَذَى أَنشد ابن الأَعْرابيّ :
ولاقَيْتُ من جُمْلٍ وأَسْبابِ حُبِّهَا ... جُنَاحَ الَّذِي لاَقَيْتُ مِن تِرْبِها قَبْلُ وقال أَبو الهَيْثَم في قوله تعالى : " ولاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ " الجُنَاح : الجِنَايَةُ والجُرْمُ . وقال غيرُه : هو التَّضْييق . وفي حديث ابن عبّاس في مال اليتيم : " إِني لأَجْنَحُ أِنْ آكُلَ منه : " أَي أَرَى الأَكلَ منه جُناحاً وهو الإِثم . قال ابن الأَثير : وقد تكرّر الجُنَاحُ في الحديث فأَيْنَ وَرَدَ فمعناه الإِثْمُ والمَيْلُ . " والجِنْح بالكَسر : الجانِب " من اللَّيْل والطَّرِيق . قال الأَخْضَرُ بنُ هُبَيْرةَ الضَّبِّيّ :
" أَناخَ قَليلاً عند جِنْحِ سَبيلِ الجِنْحُ : الكَنَفُ والنَّاحِيَةُ " قال :
فباتَ بجِنْحِ القَوْمِ حتَّى إِذا بَدَا ... له الصُّبْحُ سامَ القَوْمَ إِحْدَى المهالِكِ
الجِنْح " من اللَّيْلِ : الطَّائفةُ ويُضَمّ " لُغتانِ . وقيل : جِنْحُ اللَّيْلِ : جانِبُه . وقيل : أَوّلُه . وقيل : قطْعَةٌ منه نحْو النِّصف . ويقال : كأَنّه جِنْحُ لَيْلٍ : يُشَبَّه به العسْكَرُ الجَرّارُ . وقي الحديث : " إِذا اسْتجْنَح اللَّيْلُ فاكْفِتوا الصِّبْيانَ " المراد به أَوَّل اللَّيْل . الجِنْح بالكسر " اسمٌ " و " ذو الجنَاحِ " لَقبُ " شَمِر " - ككَتِف - " ابنِ لَهِيعَةَ الحِمْيَريّ " . الجَنّاح " كَكَتّان : بَيْتٌ بناه أَبو مَهْدِيَّة بالبَصْرة " . " والاجْتِنَاحُ في السُّجود : أَن يعْتَمِد " الرَّجلُ " على رَاحتَيْه مُجافِياً لذِراعيْه غيرَ مُفْتَرِشِهِمَا كالتَّجَنُّح " قاله شَمِرٌ . وقال ابن الأَثير : هو أَن يَرْفَع ساعِديْه في السُّجود عن الأَرض ولا يَفْتَرِشَهما ويُجَافِيهما عن جانبَيْه ويعتَمِد على كَفَّيْه فيَصِيرانِ له مِثْلَ جَنَاحَيِ الطَّائر . واجْتَنَحَ الرَّجلُ في مَقْعَدِه على رَحْلِه : إِذا انْكَبّ على يَدَيْه كالمُتَّكِئِ على يدٍ واحدة . وروى أَبو صالحٍ السَّمّان عن أَبي هُرَيرةَ رضي الله عنه : " أَنّ رسول الله صلى الله عليه وسلّم أَمرَ بالتَّجنُّح في الصَّلاةِ . فشَكَا ناسٌ إِلى النّبيّ صلّى الله عليه وسلّم الضَّعْفَةَ فأَمَرَهم أَنْ يَستعينوا بالرُّكَب " وفي رِوَاية : " شكا أَصحابُ رَسول اللهِ صلّى الله عليه وسلّم الاعتمادَ في السجود فرَخَّص لهم أَن يستعينوا بمرافِقِهم على رُكَبهم " كذا في اللِّسان . الاجتناحُ " في النَّاقةِ : الإِسْراعُ " قاله شَمِرٌ . وأَنشد " :
" إِذا تَبَادرْن الطَّرِيقَ تَجْتَنِحْ " أَو " الاجتناحُ فيها : " أَن يكون مُؤَخَّرُها يُسْندُ إِلى مُقَدَّمِهَا لِشدَّة انْدِفاعِها بخَفْزِها رِجْلَيْها إِلى صدْرِها ؛ قاله ابن شُميل . الاجتناحُ " في الخَيْلِ : أَن يكون حُضْرُه واحداً لأَحدِ شِقَّيْهِ يَجْتَنِحُ عليه أَي يَعْتَمِدُه في حُضْرِه " قاله أَبو عُبيدة . ومما يستدرك عليه : الأَجْنَاح : جمعُ جانحٍ بمعنى المَائِلِ كشاهِدٍ وأَشْهَادٍ . وقد جاءَ في شِعْر أَبي ذؤَيْب . وجَنَاحَا العَسْكَرِ : جانبَاهُ . وكذا جَنَاحَا الوَادِي : جانِبَاه وهُما مَجْرَيانِ عن يَمِينِه وعن شِمَالِه . وهو مقْصُوصُ الجَنَاحِ للعَاجِز . وكلّ ذلك مَجَازٌ . وجَنَاحُ الرَّحَى : ناعُورُها . وجَنَاحَا النَّصْلِ : شَفْرَتاه . ونَاقَةٌ مُجْتَنِحةُ الجَنْبَيْنِ : واسْعتُهَما وجنَحت الإِبلُ : خَفَضتْ سَوَالِفَها . " في السَّيْر " وقيل : أَسْرَعت . قال أَبو عبيدة : النَّاقَة البارِكَةُ إِذا مَالَت على أَحَدِ شِقَّيْهَا يقال : جَنَحَتْ . وجَنَحَتِ السَّفِينَةُ تَجْنَح جُنوحاً : انْتَهتْ إِلى الماءِ القَلِيلِ فلَزِقَت بالأَرض فلم تَمْضِ ؛ كذا في الأَساس واللّسان . وفي التهذيب : الرَّجل يَجْنَح : إِذا أَقبَلَ على الشَّيْءِ يَعمله بيدَيْه وقد حَنَى عليه صدْرَه . وقال ابنُ شُميلٍ : جَنَحَ الرَّجلُ على مِرْفَقيْه : إِذا اعتَمدَ عليهما وقد وَضَعَهما بالأَرضِ أَو عَلى الوِسادةِ يَجْنَح جُنُوحاُ وجَنْحاً . أَي مُتشوِّقٌ ؛ كذا حُكِيَ بضمّ الجيم . وأَنشد :
يا لَهْفَ هِنْدٍ بعد أُسْرةِ واهِبٍ ... ذَهبُوا وكنتَ إِليهمُ بجُناحِ أَي متشوِّقاً . وجنحَ الرَّجلُ يَجْنَح جُنُوحاً : أَعْطَى بِيَدِه . وعن ابن شُميْلٍ : جَنَحَ الرَّجلُ إِلى الحرُورِيَّةِ وجنَحَ لهم : إِذا تابَعَهم وخَضَعَ لهم . والجَناحِيَّة : طائِفَةٌ من غُلاة الرَّوافِض ؛ ذكرَه ابنُ حَزْمٍ وأَبو إِسحاقَ الشّاطِبيّ . ومن المجاز : قَدَّمَ لنا ثَرِيدةً ولها جَنَاحَانِ من عُرَاقٍ ومُجنَّحَةً بالعُرَاقِ ؛ كذا في الأَساس

_Türkçe çeviri henüz yok_
