# جنز (ج-ن-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%86%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ن - ز
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والزاي والنون معهما
ج ن ز، ن ج ز، ز ن ج مستعملات
جنز:
الجِنَازةُ بنصب الجيم وجَرّها: الإنسان الميِّت والشيء الذي تقل على قومٍ واغتمُّوا به أيضاً جِنَازةٌ قال:
وما كنتُ أخشى لن أكون جِنَازةً		عليك ومن بغتَرُّ بالـحـدَثـانِ
وقوم ينكرون الجنازة للميِّت يقولون: الجِنازةُ بكسر الصَّدر، خَشبة الشَّرجَع، وإذا مات فإن العرب تقول: رُمي في جِنازته.
وقد جَرى في أفواه العامّة الجِنازة بنصب الجيم والنَّحارير ينكرونه.
وجُنِزَ الشيء إذا جمع.
نجز:
نَجَزَ الوعد والحاجة يَنجُزُ نَجزاً وأنجَزتُه وأنجَزتُ به أي عَجَّلتُ ووفيتُ به، ونَجَزَ هو أي وفي به كما تقول: حَضَرَتِ المائدةُ وإنما أحضِرت.
وفي المثل: "ناجِزُ بناجزٍ" أي يدٌ بيدٍ، يعني: تعجيل بتعجيل.
والمناجَزة في الحربِ أن يتبارز الفارسان حتى يقتل أحدهما صاحبه قال عَبيد بن الأرض:
نَهنِه دُمُوعك إنَّ مـن		يغتَرُّ بالحدثانِ عاجز
كوننَّ فيما يعـتـريكَ		به الزَّلازِلَ والهرائِز
كالهُندوانيِّ المهنَّـد ه		زَّهُ قرنٌ مُنـاجِـز
والتَنَجُّزُ: طلبُ شيء قد وعدته.
زنج:
الزِّنجُ والزَّنجُ: جيل من السُّودان، أُخذ منه زَناج اسم امرأةٍ، ويقال في النِّداء: يا زَناج ونحوه.

##### Türkçe

باب **الجيم** و**الزاي** و**النون** معهما
**ج ن ز**، **ن ج ز**، **ز ن ج** مستعملات

**جنز**:
**الجِنَازةُ** cîm’in fethasıyla ve cerriyle: ölü insan ve ayrıca bir kavme ağır gelen ve onunla kederlendikleri şey de **جِنَازةٌ**’dır. Dedi ki:
وما كنتُ أخشى لن أكون **جِنَازةً**		عليك ومن بغتَرُّ بالـحـدَثـانِ
Bir kavim de **الجنازة**’yi ölü için inkâr eder; derler ki: **الجِنازةُ** صدر’in kesriyle, **خَشبة الشَّرجَع**’dır; öldüğü zaman ise Araplar der: **رُمي في جِنازته**.
Âmmenin ağızlarında **الجِنازة** cîm’in nasbıyla cereyan etmiştir; **النَّحارير** onu inkâr ederler.
Şey **جُنِزَ** oldu: toplandığı zaman.

**نجز**:
**نَجَزَ** vaadi ve ihtiyacı, **يَنجُزُ** **نَجزاً**; ve ben onu **أنجَزتُه** ve onunla **أنجَزتُ به**; yani acele ettirdim ve onunla vefa ettim; ve o **نَجَزَ** oldu; yani onunla vefa etti; senin “**حَضَرَتِ المائدةُ**” demen gibi; hâlbuki ancak “**أحضِرت**” (hazırlandı/getirildi).
Meselde: "**ناجِزُ بناجزٍ**" yani el ele; demek ister: acele ettirme ile acele ettirme.
Savaşta **المناجَزة**: iki süvarinin, onlardan biri arkadaşını öldürünceye kadar vuruşmasıdır. **عَبيد بن الأرض** dedi ki:
نَهنِه دُمُوعك إنَّ مـن		يغتَرُّ بالحدثانِ عاجز
كوننَّ فيما يعـتـريكَ		به الزَّلازِلَ والهرائِز
كالهُندوانيِّ المهنَّـد ه		زَّهُ قرنٌ مُنـاجِـز
**التَنَجُّزُ**: kendisine vaad ettiğin bir şeyi istemektir.

**زنج**:
**الزِّنجُ** ve **الزَّنجُ**: Sudanlılardan bir nesil; ondan, bir kadının adı olan **زَناج** alınmıştır; ve nidâda denir: **يا زَناج** ve benzeri.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ز ن
جنز ، زنج ، نزج ، نجز ، جزن : مستعملة .
أهمل الليث : نزج ، وزنج وهما مستعملان .
نزج : روى أبو العباس عن ابن الأعرابي : نزج إذا رقص .
وقال غيره : النَّيْزَجُ : جَهَازُ المرأة إذا كان نازِيَ البَظْرِ طَوِيْلَهُ ، وأنشد ابن السكيت :
بذاك أشفي النَّيَزَجَ الحِجَامَا
( زنج ) : ( الحراني عن ابن السكيت ) قال : الزَّنجُ ، والزِّنجُ : لغتان ، وهم جيل من السودان ، وربما نادَوْ فقالوا : يا زَنَاجِ للزِّنجِيِّ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : الزَّنَجُ : شدة العطش .
وقد زَنِجَ زَنَجاً ، وصَرّ صَرِيراً ، وصَرِيَ ، وصَدِيَ بمعنى واحد .
( عمروٌ عن أبيه ) : الزِّنَاجُ : المكافأة بخير
أو شرَ .
وقال ابن بُزُرجَ : الزَّنَجُ والحَجَزُ : واحد ، يقال : حَجِزَ الرجل أو زَنِجَ وهو أن يُقْبَضَ أمعاء الرجل ومصارينه من الظَمَأ فلا يستطيعُ أن يُكثِرَ الشُّربَ أو الطُّعْمَ .
جنز : قال أبو العباس : الجِنَازَةُ بالكسر : السرير ، والجَنَازَةُ بالفتح : الميِّتُ .
وقال الليث : الجنَازَةُ : الإنسان الميِّت .
والشيء الذي قد ثَقُلَ على قوم واغتَمَّوا به هو أيضاً : جَنَازة ، وأنشد :
وما كُنْتُ أخشى أن أكون جَنَازَةً
عَلَيكِ ومن يَغْتَرُّ بالحَدَثَانِ
قال : إذا مات الإنسانُ فإن العرب تقول : رُمي في جِنَازَتهِ فمات .
قال الليث : وقد جرى في أفواه الناس جَنَازة بالفتح ، والنَّحَارِيرُ يُنكروُنه . ويقولون : جُنِزَ الشيء فهو مَجْنُوزٌ إذا جُمِعَ .
( أبو حاتم عن الأصمعي ) : الجِنَازَةُ بالكسر هو الميِّت نفسُهُ ، والعوام يتوهَّمُونَ أنه السرير ، تقول العرب : تركتُه جَنَازَةً أي مَيْتاً ، وقال أبو داود المَصَاحِفيُّ قلت للنضر : الجَنَازَةُ هو الرجل أو السرير ؟ فقال : السرير مع الرجل ، قال : وسمعت عبيد الله بن الحسن يقول : سُمِّيَت الجنازة لأن الثياب تُجمع والرجُلُ على السرير .
قال : وجُنِزوا أي جُمِعُوا ، وقال شمر قال ابن شميل : ضُرب الرَّجُلُ حتى تُرك جِنَازَةً .
وقال الكميت يذكر النبي ( صلى الله عليه وسلم ) حياً وميتاً :
كان مَيتاً جِنَازَةً خير مَيْتٍ
غيَّبَتْهُ حفائِرُ الأقوامِ
قال شمر : وقال ابن الأعرابي : الجِنَازَةُ الميِّت ، يقال طُعِنَ في جِنَازَتِهِ إذا مات ، وأنشد :
كأنما القَومُ على صِفَاحِها
جَنَائِزٌ قَدْ بِنَّ من أرواحها
وقال شمر : يقال : جَنَازَةٌ وجِنَازَةٌ ، ودجَاجةٌ ودِجَاجَةٌ .
جزن : أهمله الليث .
وقال أبو تراب : قال المؤرج : حَطَبٌ جَزْنٌ وجَزلٌ ، وجمعه : أجزُنٌ وأجزُلٌ ، وهي الخشب الغِلاظ .
قال جَزْءُ بن الحارث :
حمى دونه بالشوك والتفَّ دونه
من السِّدر سُوقٌ ذاتُ هول وأجزُنِ
نجز : قال الليث يقال : نَجَزَ الوَعْدُ يَنْجُزُ نَجْزاً ، وأنجَزْتُهُ أنا ، ونَجَزتُ به وإنجازُكه : تَعْجِيلُكَه ، ووفاؤك به ، وَنَجَزَ هو أي وفى به ، وهو مثل قولك : حَضَرتِ المائدة ، وإنما أُحضِرَت ، ومن أمثالهم ( نَاجِزٌ بِنَاجِزٍ ) كقولك : يداً بيد ، وعاجلٌ بعاجلٍ .
وأنشد :
رَكْضَ الشَّموس نَاجِزاً بناجِزِ
والمُنَاجَزَةُ في الحرب : أن يتبارز الفارسان حتى يُقتل أحدهما .
وأنشد :
ووقفتُ إذ جبن المشيَّ
عُ موقف القِرن المُنَاجِزْ
قال : وهذا عَروض مُرَفَّل من ضرب الكامل على أربعة أجزاء مُتَفَاعِلُن وفي آخره حرفان زيادة ، وهو مقيَّد لا يُطلق ، والتَّنَجُّزُ : طلب شيء قد وُعِدْتَه .
وقال أبو عبيد : من أمثالهم : ( إن أردت المُحَاجَزَةَ فَقَبْلَ المُنَاجَزَةِ ) يُضربُ لِمَنْ يطلب الصُّلحَ بعد القتال .
( أبو عبيد ) : نَجَزَ الشيء إذا فني وذهب فهو ناجز .
وقال النابغة :
فمُلكُ أبي قابوس أضحى وقد نَجَزْ
وَنَجَزَتِ الحاجة إذا قُضيت ، وإنجَازُكَهَا : قضاؤها .
( ابن السكيت ) : نَجَزَ : فَنِيَ ، وَنَجَزَ : قضى حاجته .
وقال أبو المقدام السُّلَمي : يقال : أنْجَزَ عليه وأوجَزَ وأجْهَزَ عليه بمعنى واحد .

##### Türkçe

ج ز ن
**جنز** ، **زنج** ، **نزج** ، **نجز** ، **جزن**: kullanımdadır.

Leys ihmal etti: **نزج** ve **زنج**; hâlbuki ikisi de kullanımdadır.

**نزج**: Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **نزج**; “raks etti”ği zaman (denir).
Başkası dedi: **النَّيْزَجُ**: kadının cihazı (donanımı); **نازِيَ البَظْرِ طَوِيْلَهُ** olduğu zaman. İbnü’s-Sikkît inşâd etti:
بذاك أشفي **النَّيَزَجَ** الحِجَامَا

(**زنج**): (el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten): dedi: **الزَّنجُ** ve **الزِّنجُ**: iki lugattır; onlar Sudanlılardan bir cildir (nesildir). Bazen nida ederler de derler ki: **يا زَنَاجِ**; **للزِّنجِيِّ** için.

(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): dedi: **الزَّنَجُ**: susuzluğun şiddetidir.
Ve **زَنِجَ** **زَنَجاً**; ve **صَرّ** **صَرِيراً**; ve **صَرِيَ**; ve **صَدِيَ**: bir mânâdadır.

(Amr, babasından): **الزِّنَاجُ**: hayır ile
veya şer ile karşılık vermektir.

İbn Büzurc dedi: **الزَّنَجُ** ve **الحَجَزُ**: birdir; denir ki: **حَجِزَ** adam, yahut **زَنِجَ**; o da şudur: susuzluktan adamın bağırsakları ve iç organları tutulur da çok içmeye veya yemeğe güç yetiremez.

**جنز**: Ebü’l-Abbâs dedi: **الجِنَازَةُ** kesre ile: sedir; **الجَنَازَةُ** fetha ile: ölü.
Leys dedi: **الجنَازَةُ**: ölü insan.
Bir kavme ağır gelen ve onunla kederlendikleri şey de: **جَنَازة**’dir. Ve inşâd etti:
وما كُنْتُ أخشى أن أكون **جَنَازَةً**
عَلَيكِ ومن يَغْتَرُّ بالحَدَثَانِ
Dedi: İnsan öldüğü zaman Araplar der ki: **رُمي في جِنَازَتهِ**; sonra öldü.
Leys dedi: İnsanların ağızlarında fetha ile **جَنَازة** cereyan etmiştir; **النَّحَارِيرُ** onu inkâr ederler. Ve derler ki: **جُنِزَ** şey; o hâlde o **مَجْنُوزٌ**’dur; toplandığı zaman.

(Ebû Hâtim, el-Asma‘î’den): **الجِنَازَةُ** kesre ile, bizzat ölünün kendisidir; avam onun sedir olduğunu vehmeder. Araplar der: **تركتُه جَنَازَةً**; yani “ölü (olarak) bıraktım.” Ebû Dâvûd el-Masâhifî dedi: Nadr’a dedim: **الجَنَازَةُ** adam mıdır yoksa sedir midir? Dedi: adam ile birlikte sedir. Dedi: Ubeydullâh b. el-Hasen’i şöyle derken işittim: **الجنازة** diye adlandırıldı; çünkü elbiseler toplanır ve adam sedirin üzerindedir.
Dedi: **وجُنِزوا**; yani “toplandılar.” Şemmer dedi: İbn Şümeyl dedi: Adam dövüldü; ta ki **جِنَازَةً** bırakıldı.
Kümeyt, Nebî’yi (sallallahu aleyhi ve sellem) diri ve ölü olarak zikrederken dedi:
كان مَيتاً **جِنَازَةً** خير مَيْتٍ
غيَّبَتْهُ حفائِرُ الأقوامِ
Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجِنَازَةُ** ölüdür; denir ki: **طُعِنَ في جِنَازَتِهِ**; öldüğü zaman. Ve inşâd etti:
كأنما القَومُ على صِفَاحِها
جَنَائِزٌ قَدْ بِنَّ من أرواحها
Şemmer dedi: denir ki: **جَنَازَةٌ** ve **جِنَازَةٌ**; ve **دجَاجةٌ** ve **دِجَاجَةٌ**.

**جزن**: Leys onu ihmal etti.
Ebû Turâb dedi: el-Muerric dedi: **حَطَبٌ جَزْنٌ** ve **جَزلٌ**; onun cemi: **أجزُنٌ** ve **أجزُلٌ**; o da kalın odunlardır.
Cez’ b. el-Hâris dedi:
حمى دونه بالشوك والتفَّ دونه
من السِّدر سُوقٌ ذاتُ هول وأجزُنِ

**نجز**: Leys dedi: denir ki: **نَجَزَ الوَعْدُ يَنْجُزُ نَجْزاً**; ve ben onu **أنجَزْتُهُ**; ve onunla **نَجَزتُ**; ve senin onu **إنجازُكه**: onu aceleye getirmen ve onu yerine getirmen; ve o, yani **نَجَزَ**: onu yerine getirdi; bu, senin “sofra hazır oldu” demen gibidir; hâlbuki “hazırlandı.” Onların mesellerindendir: (**نَاجِزٌ بِنَاجِزٍ**) senin “el ele” demen gibi; ve “peşin peşin.”

Ve inşâd etti:
رَكْضَ الشَّموس **نَاجِزاً بناجِزِ**
Ve **المُنَاجَزَةُ** savaşta: iki süvarinin, birisi öldürülünceye kadar vuruşup karşı karşıya gelmesidir.

Ve inşâd etti:
ووقفتُ إذ جبن المشيَّ
عُ موقف القِرن **المُنَاجِزْ**
Dedi: Bu, kâmilin darbından dört cüz üzerine **مُتَفَاعِلُن** ile, sonunda iki harf ziyade olan, kayıtlı olup salıverilmeyen, “müreffel” bir aruzdur. Ve **التَّنَجُّزُ**: sana vaad edilmiş bir şeyi istemektir.

Ebû Ubeyd dedi: onların mesellerindendir: (**إن أردت المُحَاجَزَةَ فَقَبْلَ المُنَاجَزَةِ**) savaşmadan sonra sulh isteyen kimse hakkında darb olunur.

(Ebû Ubeyd): **نَجَزَ** şey; tükendiği ve gittiği zaman; o hâlde o **ناجز**’dir.
Nâbiga dedi:
فمُلكُ أبي قابوس أضحى وقد **نَجَزْ**
Ve **نَجَزَتِ الحاجة**; giderildiği zaman; ve onun **إنجَازُكَهَا**: onu gidermendir.

(İbnü’s-Sikkît): **نَجَزَ**: tükendi; ve **نَجَزَ**: ihtiyacını giderdi.
Ebû’l-Mikdâm es-Sülemî dedi: denir ki: **أنْجَزَ** ona karşı, ve **أوجَزَ** ona karşı, ve **أجْهَزَ** ona karşı; bir mânâdadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: جنـز

(باب الجيم والنون وما يثلثهما)
(جنه) الجيم والنون والهاء ليس أصلا، ولا هو عندي من كلام العرب، إلا أنّ ناساً زعموا أن الجَُنَهَ([1]) الخيزُران. وأنشدوا:
في كَفه جُنَهيٌّ ريحه عَبِقٌ *** بكفِّ أَرْوَعَ في عِرْنينِهِ شَمَمُ([2])(جني) الجيم والنون والياء أصلٌ واحد، وهو أَخْذُ الثَّمَرة من شجَرها، ثم يحمل على ذلك، تقول جَنيتُ الثَّمرةَ أجْنِيها، واجْتَنَيْتُها. وثمرٌ جَنِيٌّ، أي أُخِذَ لوَقْته. ومن المحمول عليه: جَنَيْتُ الجنايةَ أجْنِيها.
(جنأ) الجيم والنون والهمزة أصلٌ واحد، وهو العَطْف على الشيء والحُنُوّ عليه. يقال جَنِئَ عليه يَجْنَأُ جَنَأً، إذا احْدَوْدَب، ورجل أدنأ وأجنأ بمعنىً واحد. وتجانَأْتُ على الرّجُل، إذا عطَفْتَ عليه. والتُّرْسُ المُجْنَأُ مِنْ هذا. قال:
* ومُجْنَأٍ أسمَرَ قَرَّاعِ([3]) *
(جنب) الجيم والنون والباء أصلان متقاربان أحدهما: النّاحية، والآخر البُعْد.
فأمّا الناحية فالجَنَاب. يقال هذا من ذلك الجَناب، أي الناحية. وقعَدَ فلانٌ جَنْبَةً، إذا اعتزَل الناسَ. وفي الحديث: "عليكمُ بالجَنْبَةِ فإنه عَفاف".
ومن الباب الجَنْبُ للإنسان وغيره. ومن هذا الجَنْب الذي نُهِي عنه في الحديث: أن يَجْنُبَ الرجل مع فرسه عند الرِّهان فرساً آخَرَ مخافةَ أنْ يُسْبَق فيتحوَّل عليه. والجَنَبُ: أنْ يشتدّ عطش البعير حتَّى تلتصق رئتُهُ بجَنْبه. ويقال جَنِبَ يَجْنَبُ. قال:
* كأنَّهُ مُستَبَانُ الشَّكِّ أو جَنِبُ([4]) *
والمَِجْنَبُ: الخير الكثير، كأنه إلى جَنْب الإنسان. وجَنَبْت الدابّةَ إذا قُدْتَها إلى جنبك. وكَذلك جَنَبْتُ الأسير. وسُمِّي التُّرْسُ مِجْنَباً لأنه إلى جَنْب الإنسان.
وأمَّا البُعْد* فالجَنَابة. قال الشاعر([5]):
فلا تَحْرِمنّي نائلاً عن جَنابةٍ *** فإني امرؤٌ وَسْطَ القِبابِ غريبُ
ويقال إنَّ الجُنُب الذي يُجامِع أهْلَه مشتقٌّ من هذا؛ لأنه يبعدُ عما يقرُب منه غيرُه، من الصَّلاةِ والمسجد وغير ذلك.
ومما شذ عن الباب ريح الجَنُوب. يقال جُنِبَ القَومُ: أصابَتْهم ريحُ الجَنُوب؛ وأجنبوا، إذا دخلوا في الجَنُوب. وقولُهم جَنَّب القومُ، إذا قلّت ألبانُ إبلهم([6]). وهذا عندي ليس من الباب([7]). وإنْ قال قائل إنه من البُعْد، كأنَّ ألبانَها قلَّت فذهبَتْ، كان مذهَباً، وجَنْبٌ قبيلة، والنِّسبة إليها جَنْبِيٌّ. وهو مشتقٌّ مِن بعض ما ذكرناه.
(جنث) الجيم والنون والثاء أصلٌ واحد، وهو الأصل والإحكام. يقال لأصلِ كلِّ شيءٍ جِنْثُه. ثم يُفَرَّع منه، وهو الجُنْثِيّ([8])، وهو الزّراد؛ لأنه يُحكِم عَمَلَ الزّرَد. فأمّا قوله:
أحْكَمَ الجِنْثِيُّ مِنْ عَوْرَاتِها *** كلُّ حِرْباءٍ إذا أُكْرِه صَلّ([9])فإنه أراد الزرّاد، أي أحكم حَرَابِيَّها، وهي المسامير. ومَن نصَبَ الجنثيّ أراد السيف، يجعل الفعل لكلّ حِرباء، ويكون معنى أحكم منَعَ. يقول: هو زَرَدٌ يمنع حِرباؤُهُ السيفَ أن يَعمل فيه. وقال الشاعر في السيف:
ولكنَّها سُوقٌ يكون بِياعُها *** بِجُنْثِيَّةٍ قد أخلصَتْهَا الصَّياقلُ([10])(جنح) الجيم والنون والحاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على المَيْلِ والعُدْوان. ويقال جنح إلى كذا، أي مالَ إليه. وسمِّي الجَناحانِ جَناحَيْنِ لميلهما في الشِّقَّين. والجُنَاح: الإثم، سمّي بذلك لمَيْلِه عن طريق الحقِّ.
وهذا هو الأصل ثمَّ يشتقّ منه، فيقال للطائفة([11]) من الليل جُنْح وجِنْح، كأنَّه شُبِّه بالجَناح، وهو طائفةٌ من جسم الطائر. والجوانح: الأضلاع: لأنها مائلة. وجُنِح البعيرُ إذا انكسرَتْ جَوانحهُ من حِمْلٍ ثقيل. وجَنَحَت الإبل في السيّر: أسرعت. فهذا من الجَنَاح، كأنَّها أعْمَلَت الأجنحة.
(جند) الجيم والنون والدال يدلُّ على التجمّع والنُّصرة. يقال هم جُنده، أي أعوانه ونُصّاره. والأجناد: أجناد الشّام وهي خمسة: دمشق، وحِمْصٌ، وقِنَّسْرِينُ، والأُردُنّ، وفِلَسطين. يقال لكلِّ واحدةٍ من هذه جُنْدٌ. وجَنَدٌ: بلدٌ([12]). والجَنَد: الأرضُ الغليظة فيها حجارةٌ بِيض؛ فهذا محتمل أن يكون من الباب، ويجوز أن يكون من الإبدال، والأصل الجَلَد.
(جنـز) الجيم والنون والزاء كلمةٌ واحدة. قال ابن دُريد: جَنَزْتُ الشَّيءَ أجْنِزُه جَنْزاً، إذا ستَرتَه، ومنه اشتقاق الجَنَازة([13]). فأمَّا الخليل فمذهبُه غيرُ هذا، قال: الجَنازة الميّت، [و] الشيءُ الذي ثقُل على القوم واغتَمُّوا به هو أيضاً جَنَازة. وقال:وما كنت أخْشَى أن أكون جَنَازَةً *** عليكِ ومَنْ يَغْتَرُّ بالحَدَثَانِ([14])قال: وأمّا الجِنَازة فهو خَشَبُ الشَّرْجَع. قال: ويقول العرب: رُمِي بجنازَتِه فمات([15]). قال: وقد جَرَى في أفواه النّاس الجَنَازَة، بفتح الجيم، والنَّحارِير يُنكرونه.
(جنس) الجيم والنون والسين أصلٌ واحد وهو الضَّربُ مِن الشَّيء. قال الخليل: كلُّ ضربٍ جِنْس، وهو من النَّاس والطَّير والأشياء جملة. والجمع أجْنَاس. قال ابن دريد: وكان الأصمعيّ يدفع قولَ العامّة: هذا مُجانِسٌ لهذا. ويقول: ليس بعربيٍّ صحيح. وأنا أقول: إنّ هذا غَلَط على الأصمعيّ؛ لأنه الذي وضع كتاب الأجناس، وهو أوّل من جاء بهذا اللَّقب في اللُّغة.
(جنف) الجيم والنون والفاء أصلٌ واحد وهو المَيْل. يقال جَنِفَ* إذا عَدَل([16]) وجار. قال الله تعالى جَلَّ ثناؤه: ﴿فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفَاً﴾ [البقرة 182]. ورجلٌ أجْنَفُ إذا كان في خَلْقهِ مَيَلٌ، ويقال لا يكون ذلك إلاّ في الطُّول والانحناء. ويقال تجانَفَ عن كذا، إذا مال. قال:
تَجَانَفُ عَنْ جُلِّ اليَمَامَةِ ناقتي  *** وما عَدَلَتْ عن أهْلِهَا لِسِوائِكا([17])
---------------------ــ
([1]) وكذا ورد في المجمل، والذي في سائر المعاجم "الجنهي" بلفظ المنسوب. وقد اختلف في ضبط هذا الأخير، فضبطه في القاموس باللفظ "كعرني" أي بضم ففتح. وذكر شارح القاموس أن الذي في نسخ الصحاح الجنهي بضم فتشديد النون مفتوحة. قال: "ووجد في نسخ التهذيب بفتح وتخفيف النون، كعربي، وهو الصواب كذلك، بخط الصغاني".
([2]) البيت للفرزدق يقوله في هشام بن عبد الملك كما في أمالي المرتضى (1: 48) وزهر الآداب
(1: 60) أو الحزين الكناني في عبد الملك بن مروان كما في ديوان الحماسة (2: 284) أو للفرزدق في علي بن الحسين، كما في العمدة (2: 110) وأمالي المرتضى. أو للعين المنقري كما في العمدة، أو لكثير بن كثير السهمي في محمد بن علي بن الحسين، كما في المؤتلف 169. أو لداود بن سلم في قثم بن العباس، كما في العمدة وانظر اللسان (جنه) والحيوان (3: 133).
([3]) لأبي قيس بن الأسلت. وصدره كما في اللسان والمفضليات (2: 85):
* صدق حسام وادق حده *
([4]) البيت لذي الرمة في ديوانه 10 والمجمل (جنب). وصدره:
* وثب المسحج من عانات معقلة *
([5]) هو علقمة بن عبدة الفحل. وقصيدة البيت في ديوانه 131 والمفضليات (2: 90). وانظر اللسان (جنب).
([6]) ومنه قول الجميح في المفضليات (1: 33) واللسان (جنب):
لما رأت إبلي قلت حلوبتها *** وكل عام عليها عام تجنيب
([7]) في الأصل: "الكتاب".
([8]) يقال بضم الجيم وكسرها.
([9]) البيت للبيد في ديوانه 15 طبع 1881 والمجمل واللسان (جنث).
([10]) البيت مع سابق له في اللسان (جنث).
([11]) في الأصل: "للطائفتين".
([12]) الجند، بالتحريك: أحد مخاليف اليمن.
([13]) نص الجمهرة (2: 92): "وزعم قوم أن منه اشتقاق الجنازة. ولا أدري ما صحته".
([14]) البيت لصخر بن عمرو، أخي الخنساء. انظر الشعر وقصته في الأغاني (13: 130- 131). والبيت في اللسان (جنز).
([15]) زاد في اللسان: "لأن الجنازة تصير مرميا فيها. والمراد بالرمي الحمل والوضع".
([16]) أي عدل عن الحق.
([17]) البيت للأعشى في ديوانه 66 واللسان (جنف، سوى) والخزانة (2: 59) والإنصاف 185. ومعظم الروايات: "جو اليمامة".

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** و**النون** وما يثلثهما)

(**جنه**) **الجيم** ve**النون** ve**الهاء** asıl değildir; ve benim yanımda Arapların كلامından da değildir; ancak birtakım kimseler **الجَُنَهَ**’ın([1]) **الخيزُران** olduğunu iddia ettiler. Ve şu beyti şahit getirdiler:
في كَفه **جُنَهيٌّ** ريحه عَبِقٌ *** بكفِّ أَرْوَعَ في عِرْنينِهِ شَمَمُ([2])

(**جني**) **الجيم** ve**النون** ve**الياء** tek bir asıldır; o da meyveyi ağacından almaktır; sonra bunun üzerine حمل olunur. Dersin ki: **جَنيتُ الثَّمرةَ** **أجْنِيها** ve **اجْتَنَيْتُها**. Ve **ثمرٌ جَنِيٌّ**: yani vaktinde alınmış. Ve bunun üzerine taşınandan: **جَنَيْتُ الجنايةَ** **أجْنِيها**.

(**جنأ**) **الجيم** ve**النون** ve**الهمزة** tek bir asıldır; o da bir şeye eğilmek ve ona şefkatle yönelmektir. Denir: **جَنِئَ عليه** **يَجْنَأُ** **جَنَأً**, kamburlaştığı zaman; ve **رجل أدنأ** ve **أجنأ** tek bir mânâdadır. Ve **تجانَأْتُ على الرّجُل**, ona eğilip şefkat gösterdiğin zaman. Ve **التُّرْسُ المُجْنَأُ** da bundandır. Dedi ki:
* ومُجْنَأٍ أسمَرَ قَرَّاعِ([3]) *

(**جنب**) **الجيم** ve**النون** ve**الباء** birbirine yakın iki asıldır: birincisi taraf/yan; ikincisi uzaklık.

Taraf/yan ise **الجَنَاب**’dır. Denir: bu, şu **الجَناب**’dandır; yani taraf. Falan kimse **جَنْبَةً** oturdu, insanlardan ayrıldığı zaman. Hadiste: "عليكمُ ب**الجَنْبَةِ** فإنه عَفاف".

Bu bâbdan: insan ve başkası için **الجَنْبُ**. Ve bundan, hadiste nehyedilen şu **الجَنْب**: erkeğin, yarış esnasında atıyla birlikte başka bir atı yanına katmasıdır; geçilmekten korkup onun üzerine geçmek için. Ve **الجَنَبُ**: devenin susuzluğunun şiddetlenmesi, ta ki ciğeri böğrüne yapışsın. Ve denir: **جَنِبَ** **يَجْنَبُ**. Dedi ki:
* كأنَّهُ مُستَبَانُ الشَّكِّ أو جَنِبُ([4]) *

Ve **المَِجْنَبُ**: çok hayırdır; sanki insanın yanındadır. Ve **جَنَبْت** biniti: onu yanına doğru sürdüğün zaman. Ve كذلك **جَنَبْتُ** esiri. Ve kalkan **مِجْنَباً** diye adlandırıldı; çünkü insanın yanındadır.

Uzaklık ise **الجَنَابة**’dır. Şair dedi([5]):
فلا تَحْرِمنّي نائلاً عن جَنابةٍ *** فإني امرؤٌ وَسْطَ القِبابِ غريبُ

Ve denir ki: ehliyle cima eden **الجُنُب** bununla iştikaktır; çünkü namazdan, mescidden ve bunun dışındakilerden, başkasının yaklaştığı şeyden uzaklaşır.

Bâbdan şâz olan: **ريح الجَنُوب**. Denir: **جُنِبَ القَومُ**: onlara **ريحُ الجَنُوب** isabet etti; ve **أجنبوا**, **الجَنُوب**’a girdikleri zaman. Ve onların sözü: **جَنَّب القومُ**, develerinin sütleri azaldığı zaman([6]). Bu, benim yanımda bâbdan değildir([7]). Eğer bir söyleyen bunun uzaklıktan olduğunu söylerse—sanki sütleri azaldı da gitti—bu bir mezheptir. Ve **جَنْبٌ** bir kabiledir; ona nisbet **جَنْبِيٌّ**’dir. Ve o, zikrettiklerimizin bir kısmından مشتقّtır.

(**جنث**) **الجيم** ve**النون** ve**الثاء** tek bir asıldır; o da kök ve sağlamlaştırmadır. Her şeyin köküne **جِنْثُه** denir. Sonra ondan dallanır; o da **الجُنْثِيّ**’dir([8]); o da **الزّراد**’dır; çünkü zırh halkası işini sağlam yapar. أما şu sözü:
أحْكَمَ **الجِنْثِيُّ** مِنْ عَوْرَاتِها *** كلُّ حِرْباءٍ إذا أُكْرِه صَلّ([9])
Bununla **الزرّاد**’ı kastetti; yani onun **حَرَابِيَّ**’sini sağlam yaptı; o da çivilerdir. **الجنثيّ**’yi nasb eden kimse kılıcı kastetmiştir; fiili her bir **حِرباء** için kılar; ve **أحكم**’in mânâsı **منَعَ** olur. Der ki: o, zırhtır; **حِرباؤُهُ** kılıcın onda işlemesini engeller. Şair kılıç hakkında dedi:
ولكنَّها سُوقٌ يكون بِياعُها *** بِجُنْثِيَّةٍ قد أخلصَتْهَا الصَّياقلُ([10])

(**جنح**) **الجيم** ve**النون** ve**الحاء** tek bir asıldır; meyil ve saldırganlığa delâlet eder. Denir: **جنح إلى** şöyle; yani ona meyletti. Ve iki kanat, iki tarafta meyilli oldukları için **جَناحَيْنِ** diye adlandırıldı. Ve **الجُنَاح**: günahtır; hak yolundan meyletmesi sebebiyle böyle adlandırıldı.

Bu asıldır; sonra ondan türetilir: gecenin bir taifesine([11]) **جُنْح** ve **جِنْح** denir; sanki **الجَناح**’a benzetilmiştir; o da kuşun bedeninden bir taifedir. Ve **الجوانح**: kaburgalardır; çünkü meyillidirler. Ve deve **جُنِح** oldu: ağır bir yükten **جَوانحهُ** kırıldığı zaman. Ve develer yürüyüşte **جَنَحَت**: hızlandılar. Bu, **الجَنَاح**’tandır; sanki kanatları çalıştırdılar.

(**جند**) **الجيم** ve**النون** ve**الدال** toplanmaya ve yardıma delâlet eder. Denir: onlar onun **جُنده**’sidir; yani yardımcıları ve destekçileridir. Ve **الأجناد**: Şam’ın **أجناد**’ıdır; beştir: **دمشق** ve **حِمْصٌ** ve **قِنَّسْرِينُ** ve **الأُردُنّ** ve **فِلَسطين**. Bunların her birine **جُنْدٌ** denir. Ve **جَنَدٌ**: bir beldedir([12]). Ve **الجَنَد**: içinde beyaz taşlar bulunan sert arazidir; bu, bâbdan olması muhtemeldir; ve ibdâlden olması da câizdir; aslı **الجَلَد**’dir.

(**جنـز**) **الجيم** ve**النون** ve**الزاء** tek bir kelimedir. İbn Düreyd dedi: **جَنَزْتُ الشَّيءَ** **أجْنِزُه** **جَنْزاً**, onu örttüğün zaman; ve bundan **الجَنَازة**’nin iştikakı([13]). أما Halîl ise, onun mezhebi bunun dışındadır; dedi: **الجَنازة** ölüdür; ve kavme ağır gelen ve onunla kederlendikleri şey de **جَنَازة**’dir. Ve dedi:
وما كنت أخْشَى أن أكون جَنَازَةً *** عليكِ ومَنْ يَغْتَرُّ بالحَدَثَانِ([14])
Dedi: أما **الجِنَازة** ise **خَشَبُ الشَّرْجَع**’dır. Dedi: Araplar der ki: **رُمِي بجنازَتِه فمات**([15]). Dedi: insanların ağızlarında **الجَنَازَة**—**الجيم**’in fethiyle—cereyan etmiştir; **النَّحارِير** onu inkâr ederler.

(**جنس**) **الجيم** ve**النون** ve**السين** tek bir asıldır; o da şeyden bir türdür. Halîl dedi: her tür **جِنْس**’tir; ve o, insanlardan, kuşlardan ve şeylerden topluca olur. Cem‘i **أجْنَاس**. İbn Düreyd dedi: Asmaî, avamın şu sözünü reddederdi: bu, şuna **مُجانِسٌ**. Ve derdi: sahih Arapça değildir. Ben derim ki: bu, Asmaî’ye karşı bir hatadır; çünkü **كتاب الأجناس**’ı vazeden odur; ve dilde bu lakapla ilk gelen odur.

(**جنف**) **الجيم** ve**النون** ve**الفاء** tek bir asıldır; o da meyildir. Denir: **جَنِفَ**: saptığı([16]) ve haksızlık ettiği zaman. Allah تعالى övgüsü yüce olan buyurdu: ﴿فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ **جَنَفَاً**﴾ [البقرة 182]. Ve **رجلٌ أجْنَفُ**: yaratılışında meyil olduğu zaman; ve denir: bu ancak boyda ve eğrilikte olur. Ve denir: **تجانَفَ عن** şöyle; meylettiği zaman. Dedi ki:
تَجَانَفُ عَنْ جُلِّ اليَمَامَةِ ناقتي  *** وما عَدَلَتْ عن أهْلِهَا لِسِوائِكا([17])

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

جَنَزَ الشيءَ يَجْنِزُه جَنْزاً: ستره. وذكروا أَن النَّوَار لما احْتُضِرَت أَوْصَت أَن يصلي عليها الحسن، فقيل له في ذلك، فقال: إِذا جَنَزْتُموها فآذِنُوني.
والجِنَازَة والجَنَازة: الميت؛ قال ابن دريد: زعم قوم أَن اشتقاقه من ذلك، قال ابن سيده: ولا أَدري ما صحته، وقد قيل: هو نَبَطِيّ. والجِنازة: واحدة الجَنائز، والعامة تقول الجَنازة، بالفتح، والمعنى الميّت على السرير، فإِذا لم يكن عليه الميت فهو سرير ونَعْش. وفي الحديث: أَن رجلاً كان له امرأَتان فَرُمِيَتْ إِحداهما في جنازتها أَي ماتت. تقول العرب إِذا أَخْبَرَتْ عن موت إِنسان: رُمِيَ في جِنازته لأَن الجِنازَة تصير مَرْمِيًّا فيها، والمراد بالرمي الحَمْل والوَضْع. والجِنازة، بالكسر: الميت بِسَرِيرِه، وقيل: بالكسر السّرِير، بالفتح الميت. ورُمِيَ في جَنَازته أَي مات، وطُعِن في جِنازته أَي مات. ابن سيده: الجَنَازَة، بالفتح، الميت، والجِنازة، بالكسر: السرير الذي يُحْمل عليه الميت؛ قال الفارسي: لا يسمى جِنَازة حتى يكون عليه ميت، وإِلا فهو سرير أَو نعش؛ وأَنشد الشماخ:إِذا أَنْبَضَ الرَّامون فيها تَرَنَّمَتْ
تَرَنُّمَ ثَكْلى أَوْجَعَتْها الجَنائِزُ
واستعار بعض مُجَّان العرب الجِنَازة لِزِقِّ الخمر فقال وهو عمرو بن قعاس:
وكنتُ إِذا أَرى زِقًّا مَرِيضاً
يُناحُ على جِنازَته، بَكَيْتُ
وإِذا ثقل على القوم أَمر أَو اغْتَمُّوا به، فهو جِنَازة عليهم؛ قال: وما كنتُ أَخْشى أَن أَكُونَ جِنازَةً
عليك، ومَنْ يَغْتَرُّ بالحَدَثان؟
الليث: الجِنازة الإِنسان الميت والشيء الذي قد ثَقُل على قوم فاغْتَمُّوا به. قال الليث: وقد جرى في أَفواه الناس جَنازة، بالفتح، والنَّحارير ينكرونه، ويقولون: جُنِزَ الرجلُ، فهو مَجْنوز إِذا جمع. الأَصمعي: الجِنَازة، بالكسر، هو الميت نفسه والعوام يقولون إِنه السرير. تقول العرب: تركته جِنَازة أَي ميتاً. النضر: الجِنَازة هو الرجل أَو السرير مع الرجل. وقال عبد الله بن الحسن: سميت الجِنَازة لأَن الثياب تُجْمع والرجلُ على السرير، قال: وجُنِزوا أَي جُمِعوا. ابن شميل: ضُرِب الرجُل حتى تُرِك جِنازةً؛ قال الكميت يذكر النبي، صلى الله عليه وسلم، حيّاً وميتاً: كانَ مَيْتاً جِنازَةً خير مَيْتٍ
غَيَّبَتْه حَفائِرُ الأَقْوام

##### Türkçe

**جَنَزَ** şeyi **يَجْنِزُه** **جَنْزاً**: onu örttü. Ve zikrettiler ki **النَّوَار** ölüm döşeğine getirildiğinde, üzerine **الحسن**’in namaz kılmasını vasiyet etti; bunun hakkında ona denildi, o da dedi ki: “Onu **جَنَزْتُموها** (örttüğünüzde) bana haber verin.”

**الجِنَازَة** ve **الجَنَازة**: ölü; İbn Düreyd dedi ki: Bir kavim, onun iştikakının bundan olduğunu iddia etti; İbn Sîde dedi ki: Ben onun sıhhatini bilmiyorum; ve denildi ki: o Nabatîdir. **الجِنازة**: **الجَنائز**’in bir tanesi; ve avam **الجَنازة** der, fetha ile; ve mânâ, sedir üzerindeki ölüdür; eğer üzerinde ölü yoksa o sedir ve **نَعْش**’tır. Ve hadiste: Bir adamın iki karısı vardı; onlardan biri **في جنازتها** atıldı, yani öldü. Araplar, bir insanın ölümü hakkında haber verdiklerinde derler ki: **رُمِيَ في جِنازته**; çünkü **الجِنازَة** onun içinde atılmış hâle gelir; ve atma ile murad, taşıma ve koymadır. **الجِنازة** (kesra ile): sediriyle birlikte ölü; ve denildi ki: kesra ile sedir, fetha ile ölü. Ve **رُمِيَ في جَنَازته** yani öldü; ve **طُعِن في جِنازته** yani öldü. İbn Sîde: **الجَنَازَة** fetha ile ölüdür; **الجِنازة** kesra ile: ölünün üzerine taşındığı sedirdir; Fârisî dedi ki: Üzerinde ölü bulunmadıkça ona **جِنَازة** denilmez; yoksa o sedir yahut **نعش**’tır; ve Şemmâh şu beyti okudu:

إِذا أَنْبَضَ الرَّامون فيها تَرَنَّمَتْ
تَرَنُّمَ ثَكْلى أَوْجَعَتْها الجَنائِزُ

Ve Arapların bazı mücânları **الجِنَازة**’yi şarap tulumuna mecaz yaptı; o, Amr b. Ka‘âs’tır; dedi ki:

وكنتُ إِذا أَرى زِقًّا مَرِيضاً
يُناحُ على جِنازَته، بَكَيْتُ

Ve bir iş kavme ağır geldiğinde yahut onunla kederlendiklerinde, o onlara bir **جِنَازة**’dir; dedi ki:

وما كنتُ أَخْشى أَن أَكُونَ جِنازَةً
عليك، ومَنْ يَغْتَرُّ بالحَدَثان؟

Leys: **الجِنازة** ölü insan ve bir kavme ağır gelip onunla kederlendikleri şeydir. Leys dedi ki: İnsanların ağızlarında fetha ile **جَنازة** cereyan etmiştir; ve **النَّحارير** bunu inkâr ederler ve derler ki: Adam **جُنِزَ** oldu; o hâlde o **مَجْنوز**’dur, toplandığında. Asma‘î: **الجِنَازة** kesra ile, bizzat ölünün kendisidir; ve avam onun sedir olduğunu söyler. Araplar der ki: Onu **جِنَازة** bıraktım, yani ölü olarak. Nadr: **الجِنَازة** adamdır yahut adamla birlikte sedirdir. Ve Abdullah b. Hasan dedi ki: **الجِنَازة** diye adlandırıldı; çünkü elbiseler toplanır ve adam sedirin üzerindedir; dedi ki: Ve **جُنِزوا** yani toplandılar. İbn Şümeyl: Adam dövüldü, ta ki **جِنازةً** bırakıldı; Kümeyt, Peygamber’i, sallallahu aleyhi ve sellem, diri ve ölü olarak anarak dedi ki:

كانَ مَيْتاً جِنازَةً خير مَيْتٍ
غَيَّبَتْه حَفائِرُ الأَقْوام

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%B2/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ن ز * * الجِنَازةُ * بالكسر واحدة * الجَنَائِز * والعامة تفتحه ومعناه الميت على السرير فإذا لم يكن عليه الميت فهو سرير ونعش قلت هذا مناقض لما ذكره من تفسير النعش في ن ع ش

##### Türkçe

* ج ن ز * * **الجِنَازةُ** *kesre ile* **الجَنَائِز**’in bir tanesidir; ve avam onu fetha ile söyler. Bunun mânâsı: sedir üzerindeki ölüdür; eğer üzerinde ölü yoksa o, sedirdir ve **نعش**’tır. Dedim: Bu, onun **ن ع ش**’ta **النعش**’ı tefsir olarak zikrettiğine aykırıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

جنزه يجنزه جنزا: ستره. وجنزه جنزا: جمعه، وكذلك جنزه تجنيزا، نقله الصاغاني، ويقولون: جنز الرجل فهو مجنوز، إذا جمع. والجنازة، بالكسر: الميت، ويفتح، قال ابن دريد: زعم قوم أن اشتقاقه من الجنز بمعنى الستر، قال ابن سيده: ولا أدري ما صحته وقد قيل: هو نبطي. أو الجنازة، بالكسر: الإنسان الميت، وبالفتح: السرير أو عكسه، أي بالكسر: السرير، وبالفتح: الميت، أو بالكسر: السرير مع الميت أو الميت بسريره. وقال الفارسي: لا يسمى جنازة حتى يكون عليه ميت، وإلا فهو سرير أو نعش، وأنشد للشماخ:
  إذا أنبض الرامون فيها ترنمت                      ترنم ثكلى أوجعتها الجنـائز قال الليث: وقد جرى في أفواه الناس جنازة، بالفتح، والنحارير ينكرونه. وقال الأصمعي الجنازة، بالكسر: هو الميت نفسه، والعوام يقولون إنه السرير، تقول العرب: تركته جنازة، أي ميتا. وقال النضر: الجنازة هو الرجل، أو السرير مع الرجل. وقال عبد الله بن الحسن: سميت الجنازة، لأن الثياب تجمع والرجل على السرير. قال: وجنزوا، أي جمعوا. وقال ابن شميل: ضرب الرجل حتى ترك جنازة. قال الكميت يذكر النبي صلى الله عليه وسلم حيا وميتا:
  كان ميتا جنازة خير ميت                      غيبته حفـائر الأقـوام الجنازة: كل ما ثقل على قوم واغتموا به، قاله الليث، وأنشد لصخر بن عمرو بن الشريد:

  وما كنت أخشى أن أكون جنازة                      عليك ومن يغتر بالـحـدثـان الجنازة: المريض، نقله الصاغاني. من المجاز: الجنازة: زق الخمر، استعاره بعض مجان العرب له، وهو عمرو بن قعاس فقال:
  وكنت إذا أرى زقا مريضا                      يناح على جنازته بكـيت والجنز، بالفتح: البيت الصغير من الطين، يمانية، قاله ابن دريد. وجنزة: أعظم بلد بأران، وهي بين شروان وأذربيجان، وهو معرب كنجه، قاله الصاغاني. قلت: بينه وبين برذعة ستة عشر فرسخا. جنزة أيضا: ة بأصبهان. من إحداهما، والصواب من الأولى: أبو الفضل إسماعيل الجنزوي، ويقال فيه أيضا، الجنزي، وهو الشروطي المحدث بدمشق. ومنه أيضا الفقيه مسدد بن محمد الجنزي شيخ السلفي. وعمر بن عثمان بن شعيب الجنزي شيخ أبي المظفر السمعاني، مات بمرو، سنة 550. وأمين الملك الحسين بن محمد بن الحسين الجنزي، سمع عبد الوهاب ابن منده. وإبراهيم بن محمد الجنزي، قال الدارقطني: كان يكتب معنا الحديث. وأبو سعيد محمد بن يحيى بن منصور الجنزي نزيل نيسابور تلميذ الغزالي، روى عنه ابن عساكر وابن السمعاني مات سنة 549 فهؤلاء من البلد الذي بأران. وأما التي بأصفهان فمنها: أحمد بن محمد بن أحمد بن أحمد الجنزي الأصبهاني سمع سنن النسائي، عن الدوني، قال ابن نقطة: رأيته بأصفهان. وابنه عبد الوهاب سمع من أصحاب الحداد، وكان ثقة. ويزيد بن عمر بن جنزة، هكذا نص الصاغاني، وصوابه عمرو بن جنزة المدائني الجنزي، محدث بغدادي، روى عن المقدمي، وعنه عباس الدوري. والتجنيز في قول الحسن البصري: وضع الميت على السرير. ذكروا أن النوار لما احتضرت أوصت أن يصلي عليها الحسن، فقيل له في ذلك، فقال: إذا جنزتموها فآذنوني. ومما يستدرك عليه: تقول العرب إذا أخبرت عن موت إنسان: رمي في جنازته؛ لأن الجنازة تصير مرميا فيها. والمراد بالرمي: الحمل والوضع. ويقولون أيضا: طعن في جنازته، أي مات. وجنزرود: من نواحي نيسابور وهي مركبة، قال الصاغاني. قلت: وهي كنجرود. والجنائزي: من يقرأ أمام الموتى، منهم: محمد بن محمد بن المأمون الجنائزي، حدث عن السلفي. وأبو علي الجنائزي. قال الأمير: لم يقع لي اسمه، وروى عن محمد بن إبراهيم البوشنجي. وسعيد بن أحمد بن عبد العزيز الجنائزي، كان يسكن في مكان يقال له مسجد الجنائز، روى عن مسعود بن الفاخور وغيره، قاله الحافظ.

##### Türkçe

**جنزه** onu **يجنزه** **جنزا**: onu örttü. Ve **جنزه** **جنزا**: onu topladı; yine bunun gibi **جنزه** **تجنيزا**; bunu الصاغاني nakletti. Ve derler: **جنز** adam, o hâlde o **مجنوز**dur; toplandığı zaman. Ve **الجنازة** (kesre ile): ölü; ve fetha ile de olur. İbn Düreyd dedi: Bir kavim, onun اشتقاقının **الجنز**den, örtme mânâsıyla olduğunu iddia etti. İbn Sîde dedi: Ben onun sıhhatini bilmiyorum; ve denilmiştir ki: o Nabatîdir. Yahut **الجنازة** (kesre ile): ölü insan; ve fetha ile: sedir; yahut bunun tersi; yani kesre ile: sedir, ve fetha ile: ölü; yahut kesre ile: ölü ile birlikte sedir, yahut sediriyle birlikte ölü. Ve el-Fârisî dedi: Üzerinde ölü bulunmadıkça ona **جنازة** denilmez; yoksa o sedirdir yahut tabuttur. Ve eş-Şemmâh’a ait olarak inşad etti:
  Okçular onda atış yaptıkları vakit terennüm etti;                      **الجنـائز** onu acıtmış bir çocuğunu yitirmiş kadının terennümü gibi.

el-Leys dedi: İnsanların ağızlarında fetha ile **جنازة** cereyan etmiştir; ve nüharîrler onu inkâr ederler. Ve el-Asma‘î dedi: **الجنازة** (kesre ile): o, ölünün kendisidir; ve avam onun sedir olduğunu söyler. Araplar der: “Onu **جنازة** bıraktım”; yani ölü olarak. Ve en-Nadr dedi: **الجنازة** o adamdır; yahut adam ile birlikte sedirdir. Ve Abdullah b. el-Hasen dedi: **الجنازة** diye adlandırıldı; çünkü elbiseler toplanır ve adam sedirin üzerindedir. Dedi: Ve **جنزوا**; yani topladılar. Ve İbn Şümeyl dedi: Adam dövüldü, ta ki **جنازة** bıraktı. el-Kümeyt, Peygamber صلى الله عليه وسلم’i diri ve ölü olarak zikrederek dedi:
  O, ölü iken **جنازة** idi; ölülerin en hayırlı ölüsü;                      kavimlerin çukurları onu gizledi.

**الجنازة**: bir kavme ağır gelen ve onunla kederlendikleri her şeydir; bunu el-Leys söyledi. Ve Sahr b. Amr b. eş-Şerîd’e ait olarak inşad etti:

  Ben, senin üzerine bir **جنازة** olmaktan korkmazdım;                      ve kim **الـحـدثـان** ile aldanırsa.

**الجنازة**: hasta; bunu الصاغاني nakletti. Mecazdan: **الجنازة**: şarap tulumu; Arap mecnunlarından bazıları onu bunun için استعاره etti; o da Amr b. Ka‘âs’tır; şöyle dedi:
  Ve ben, hasta bir tulum gördüğümde                      onun **جنازته**si üzerine ağıt yakılırken ağlardım.

Ve **الجنز** (fetha ile): çamurdan küçük ev; Yemenîdir; bunu İbn Düreyd söyledi. Ve **جنزة**: Arrân’da en büyük beldedir; o, Şirvân ile Azerbaycan arasındadır; ve o, **كنجه**’nin muarrebidir; bunu الصاغاني söyledi. Dedim: Onunla Berza‘a arasında on altı fersah vardır. **جنزة** ayrıca: İsfahan’da bir beldedir. Bu ikisinden birinden; ve doğrusu birincidendir: Ebü’l-Fazl İsmâ‘îl **الجنزوي**; ve onda ayrıca **الجنزي** de denilir; o, Dımaşk’ta muhaddis olan eş-Şurûtî’dir. Ve ondan ayrıca fakih Müsedded b. Muhammed **الجنزي**; es-Silefî’nin şeyhidir. Ve Ömer b. Osman b. Şuayb **الجنزي**; Ebü’l-Muzaffer es-Sem‘ânî’nin şeyhidir; Merv’de, 550 senesinde öldü. Ve Emînü’l-mülk el-Hüseyn b. Muhammed b. el-Hüseyn **الجنزي**; Abdülvehhâb İbn Mende’den semâ etti. Ve İbrâhîm b. Muhammed **الجنزي**; ed-Dârakutnî dedi: Bizimle birlikte hadisi yazardı. Ve Ebû Sa‘îd Muhammed b. Yahyâ b. Mansûr **الجنزي**; Nîsâbûr’da ikamet eden, el-Gazzâlî’nin talebesi; ondan İbn Asâkir ve İbn es-Sem‘ânî rivayet etti; 549 senesinde öldü. İşte bunlar Arrân’daki beldeden olanlardır. İsfahan’daki olana gelince: ondan Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. Ahmed **الجنزي** el-İsfahânî; ed-Dûnî’den Nesâî’nin Sünen’ini semâ etti. İbn Nukta dedi: Onu İsfahan’da gördüm. Ve oğlu Abdülvehhâb, el-Haddâd’ın ashabından semâ etti; ve sika idi. Ve Yezîd b. Ömer b. **جنزة**; الصاغاني’nin nassı böyledir; ve doğrusu Amr b. **جنزة** el-Medâinî **الجنزي**’dir; Bağdatlı muhaddis; el-Mukaddemî’den rivayet etti; ve ondan Abbâs ed-Dûrî (rivayet etti). Ve el-Hasen el-Basrî’nin sözünde **التجنيز**: ölüyü sedirin üzerine koymaktır. Zikrettiler ki en-Nevvâr, can çekiştiği vakit, üzerine el-Hasen’in namaz kılmasını vasiyet etti; bunun hakkında ona denildi; o da dedi ki: “Onu **جنزتموها** ettiğiniz vakit bana haber verin.” Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: Araplar, bir insanın ölümü hakkında haber verdiğin zaman derler: “Onun **جنازته**sine atıldı”; çünkü **الجنازة** onun içinde atılmış hâle gelir. Ve atma ile murad: taşıma ve koymadır. Ve ayrıca derler: “Onun **جنازته**sine mızraklandı”; yani öldü. Ve **جنزرود**: Nîsâbûr’un nahiyelerindendir; ve o mürekkebdir; الصاغاني söyledi. Dedim: ve o **كنجرود**’dur. Ve **الجنائزي**: ölülerin önünde okuyan kimse; onlardandır: Muhammed b. Muhammed b. el-Me’mûn **الجنائزي**; es-Silefî’den tahdîs etti. Ve Ebû Ali **الجنائزي**. el-Emîr dedi: Bana onun ismi vâki olmadı; ve Muhammed b. İbrâhîm el-Bûşencî’den rivayet etti. Ve Sa‘îd b. Ahmed b. Abdülazîz **الجنائزي**; **مسجد الجنائز** denilen bir yerde otururdu; Mes‘ûd b. el-Fâhûr ve başkasından rivayet etti; bunu el-Hâfız söyledi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَنَزَهُ
1 جَنَزَهُ جنز جنزه جنزة , aor. جَنِزَ , (A, Msb, K,) and جَنُزَ , (A,) inf. n. جَنْزٌ, (TA,) He veiled, concealed, hid, or covered, it. (A, Msb, K.) -A2- He collected it; or gathered it together or up; (K;) as also ↓ جنّزِهُ, inf. n. تَجْنِيزٌ. (Sgh, TA.) You say also, جُنَزَ الرَّجُلُ, part. n. ↓ مَجْنُوزٌ, The man was gathered up [app. as a corpse is gathered up in the grave-clothes]: (TA:) or (assumed tropical:) he died. (Har p. 122.)

جنّزهُ
2 جنّزهُ جنز جنزه جنزة , inf. n. تَجْنِيزٌ: see 1. ― -b2- It is used by El-Hasan El-Basree as signifying He put it (namely a corpse) upon the bier. (K, * TA.)

جِنَازَةٌ
جِنَازَةٌ جناز جنازه جنازة and جَنَازَةٌ signify the same, (Mgh, Msb, K,) namely, A dead person; a corpse: (K:) but the former is the more chaste: (Msb:) or the former signifies the dead person; and the latter, the bier: (As, IAar, Msb, K:) or the former, the bier; and the latter, the dead person: (Mgh, Msb, K:) so accord. to Th, as related by Aboo-'Amr Ez-Zلhid: (Msb:) or the former is said by the vulgar to mean the bier: (As, TA:) or the former signifies the bier with the dead person: (K:) or the dead person upon the bier: (S:) and the bier is not so called unless the dead person is upon it: (AAF:) when the dead person is not upon it, it is called سَرِيرٌ and نَعْشٌ: (AAF, S:) but the vulgar say جَنَازَةٌ, with fet-h; (S;) which is not allowable: (Lth, As, Mgh, TA:) or جَنَازَةٌ [so in the TA] signifies the man: or the bier with the man: (En-Nadr, TA:) جنازة is derived from جَنَزَهُ, in the first of the senses assigned to it above: (A, Msb, TA:) so some assert: (IDrd, TA:) but ISd says, I know not whether this be correct: (TA:) or a جَنَازَة is so called because the clothes are gathered together when the man is upon the bier: ('Abd-Allah Ibn-El-Hasan, TA:) some say that it is Nabathean: (TA:) the pl. is جَنَائِزُ. (S.) The Arabs say, تَرَكْتُهُ جِنَازَةً I left him a corpse, or dead. (As, TA.) And ضُرِبَ الرَّجُلُ حَتَّى تُرِكَ جَنَازَةً [so in the TA, The man was beaten until he was left a corpse]. (ISh, TA.) And رُمِىَ فِى جِنَازَتِهِ, meaning, He died: (Lth, Mgh:) or he has been carried, or lifted, and put [into his bier]: this they say when they give information of the death of a man: (TA:) and they say also, طُعِنَ فِى جِنَازَتِهِ, meaning the same. (Lth, Mgh, TA.) ― -b2- Also جِنَازَةٌ [or جَنَازَةٌ] (tropical:) A wine-skin [when emptied; as though it were a body without a soul]. (K.) A certain impudent man of the Arabs, 'Amr Ibn- Ki'لs, says,
وَكُنْتُ اـِذَا أَرَى زِقًّا صَرِيعًا
يُنَاحُ عَلَى جَنَازَتِهِ بَكَيْتُ
[And I used, when I saw a wine-skin laid prostrate, its corpse being wailed over, to weep, or accord. to Th, as is said in the TA in art. بكى, to sing]. (TA.) ― -b3- (assumed tropical:) Anything oppressive and grievous, عَلَى قَوْمٍ to a people. (Lth, K.) ― -b4- (assumed tropical:) A sick person. (Sgh, K.)

جَنَائِزِىٌّ
جَنَائِزِىٌّ ذ , [from جَنَائِزُ, pl. of جَنَازَةٌ,] One who recites [or chants the profession of the faith &c.] before the dead [in a funeral-procession]. (TA.)

مَجْنُوزٌ
مَجْنُوزٌ مجنوز : see 1.

##### Türkçe

جَنَزَهُ
1 **جَنَزَهُ** جنز جنزه جنزة, muzâri‘ı **جَنِزَ** (A, Msb, K,) ve **جَنُزَ** (A,) mastarı **جَنْزٌ** (TA,) O, onu örttü, gizledi, sakladı yahut kapladı. (A, Msb, K.) -A2- O, onu topladı; yahut onu bir araya topladı veya derleyip topladı; (K;) bunun gibi ↓ **جنّزِهُ**, mastarı **تَجْنِيزٌ**. (Sgh, TA.) Yine dersin ki, **جُنَزَ الرَّجُلُ**, ism-i mef‘ûlü ↓ **مَجْنُوزٌ**, Adam toplandı [görünüşe göre bir cesedin kefenlere toplanması gibi]: (TA:) yahut (varsayılan mecaz:) öldü. (Har s. 122.)

جنّزهُ
2 **جنّزهُ** جنز جنزه جنزة, mastarı **تَجْنِيزٌ**: 1’e bak. ― -b2- El-Hasan El-Basree tarafından, O onu (yani bir cesedi) tabutun üzerine koydu mânasında kullanılır. (K, * TA.)

جِنَازَةٌ
**جِنَازَةٌ** جناز جنازه جنازة ve **جَنَازَةٌ** aynı mânaya gelir, (Mgh, Msb, K,) yani, Ölü kişi; ceset: (K:) lâkin birincisi daha fasîhtir: (Msb:) yahut birincisi ölü kişiyi; ikincisi tabutu ifade eder: (As, IAar, Msb, K:) yahut birincisi tabutu; ikincisi ölü kişiyi: (Mgh, Msb, K:) böylece Sa‘leb’e göre, Aboo-‘Amr Ez-Zلhid’in rivayet ettiği üzere: (Msb:) yahut birincisinin avam tarafından tabut mânasında olduğu söylenir: (As, TA:) yahut birincisi ölü kişiyle birlikte tabutu ifade eder: (K:) yahut tabut üzerindeki ölü kişiyi: (S:) ve tabut, ölü kişi onun üzerinde olmadıkça böyle adlandırılmaz: (AAF:) ölü kişi onun üzerinde olmadığında ona **سَرِيرٌ** ve **نَعْشٌ** denir: (AAF, S:) lâkin avam **جَنَازَةٌ** der, fetḥa ile; (S;) bu câiz değildir: (Lth, As, Mgh, TA:) yahut **جَنَازَةٌ** [TA’da böyledir] adamı ifade eder: yahut adamla birlikte tabutu: (En-Nadr, TA:) **جنازة** yukarıda ona verilen mânalardan birincisinde, **جَنَزَهُ**’dan türemiştir: (A, Msb, TA:) bazıları böyle iddia eder: (IDrd, TA:) lâkin ISd der ki, bunun doğru olup olmadığını bilmem: (TA:) yahut bir **جَنَازَة** böyle adlandırılmıştır; çünkü adam tabut üzerinde iken elbiseler bir araya toplanır: (‘Abd-Allah Ibn-El-Hasan, TA:) bazıları onun Nabatîce olduğunu söyler: (TA:) çoğulu **جَنَائِزُ**’dür. (S.) Araplar der ki, **تَرَكْتُهُ جِنَازَةً** “Onu bir ceset, yahut ölü olarak bıraktım.” (As, TA.) Ve **ضُرِبَ الرَّجُلُ حَتَّى تُرِكَ جَنَازَةً** [TA’da böyledir, “Adam dövüldü, nihayet bir ceset olarak bırakıldı”]. (ISh, TA.) Ve **رُمِىَ فِى جِنَازَتِهِ**, mânası: O öldü: (Lth, Mgh:) yahut o taşınmış, yahut kaldırılmış ve [tabutuna] konmuştur: bunu, bir adamın ölüm haberini verdiklerinde söylerler: (TA:) ve yine derler ki, **طُعِنَ فِى جِنَازَتِهِ**, mânası aynıdır. (Lth, Mgh, TA.) ― -b2- Yine **جِنَازَةٌ** [yahut **جَنَازَةٌ**] (mecaz:) Bir şarap tulumu [boşaltıldığında; sanki ruhsuz bir bedenmiş gibi]. (K.) Arapların bazı küstah bir adamı, ‘Amr Ibn- Ki‘لs, der ki,
وَكُنْتُ اـِذَا أَرَى زِقًّا صَرِيعًا
يُنَاحُ عَلَى جَنَازَتِهِ بَكَيْتُ
[“Ve ben, ne zaman yere serilmiş bir şarap tulumu görsem, onun **جَنَازَتِهِ** üzerine ağıt yakılırken ağlardım”; yahut Sa‘leb’e göre, TA’da بكى maddesinde söylendiği üzere, şarkı söylemek]. (TA.) ― -b3- (varsayılan mecaz:) Bir kavme karşı **عَلَى قَوْمٍ**, baskıcı ve ağır gelen herhangi bir şey. (Lth, K.) ― -b4- (varsayılan mecaz:) Hasta bir kişi. (Sgh, K.)

جَنَائِزِىٌّ
**جَنَائِزِىٌّ** ذ, [**جَنَائِزُ**’dan, **جَنَازَةٌ**’nin çoğulu,] Ölülerin önünde [cenaze alayında] telkini vb. okuyan [yahut terennüm eden] kimse. (TA.)

مَجْنُوزٌ
**مَجْنُوزٌ** مجنوز: 1’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَنَزَ
جَنَزَ I ( n. ac. جَنْز 1 ),
a.  Covered, veiled, concealed.

جَنَّزَ
جَنَّزَ II ,
a.  Placed upon the bier.

b.  Carried.

جَنَاْزَة
جَنَاْزَة 22t ,  جِنَاْزَة 23t , ( pl. جَنَاْئِزُ 46 ),
a.  Bier.

b.  Corpse.

c.  Funeral.

جُنَّاْز
جُنَّاْز 29 , ( pl. جَنَاْنِيْزُ 70 ),
a.  Funeral.

##### Türkçe

جَنَزَ
جَنَزَ I ( n. ac. **جَنْز** 1 ),
a. Örtülü, peçeli, gizlenmiş.

جَنَّزَ
جَنَّزَ II ,
a. Tabutun üzerine koydu.

b. Taşıdı.

جَنَاْزَة
جَنَاْزَة 22t ,  **جِنَاْزَة** 23t , ( pl. **جَنَاْئِزُ** 46 ),
a. Tabut.

b. Ceset.

c. Cenaze.

جُنَّاْز
جُنَّاْز 29 , ( pl. **جَنَاْنِيْزُ** 70 ),
a. Cenaze.
