# جنس (ج-ن-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%86%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - ن - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والسّين والنّون معهاما
ن س ج، ج ن س، ن ج س، س ج ن، س ن ج مستعملات
نسج:
وحِرفةُ اللنَّسّاجِ النَّساجةُ.
والريحُّ تَنسِجُ الدار إذا نَسَجَتِ المَورَ والجَولَ على رسومِها، والرِّيحُ تَنسِجُ التُّراب والماء أي تضرب مَتنَه فانتسَجَت له طرائق كالحُبكِ، والشاعر يَنسجُ الشِّعر، والكذاب يَنسِجُ "الزُّورَ.
والمِنسَجُ: الخَشَبُ والأداة تُمَدُّ عليها الثَّوب للنَّسجِ، والمَنسِجُ لغةٌ فيه.
والمِنسَجُ: المُتابِرُ من كاثِبةِ الدّابَّة عند مُنتهى منبت العرف تحت القربوس المقدَّمِ.
وناقةٌ نَسُوجٌ وسُوجٌ: تَنسِجُ وتسِجُ في سيرها، وهو سرعة نقل القوائمِ.
جنس:
الجِنسُ: كلُّ ضربٍ من الشيء والناس والطَّير، وحدود النَّحو والعروضِ والأشياء ويجمع على أجناس.
نجس:
النَّجِسُ: الشيء القذر حتى من الناس وكلُّ شيءٍ قذرته فهو نَجَسٌ وامرأة نَجَسٌ ورجال نَجَسٌ ونِسوةٌ نَجَسٌ، فإذا لم يكن على طهارةٍ من الجَنابةِ ولم يبالِ فهو نَجِسٌ.
والنَّجسُ: اتَّخاذك عوذة للصَّبيَّ، والفاعل المُنَجِّسُ، ونَجستُ الصَّبيَّ تَنجيساً، قال حسّان:
وجاريةٍ مَلبوبةٍ ومُـنَـجَّـسٍ		وطارقةٍ في طَرقِها لن تُشَدَّدِ
والناجِسُ والنَّجيس: اللّذان لا يبرءان من دائهما.
ومصدر النَّجِسِ النَّجاسة، وإن قيل: نَجسَ نَجاسةً كان قياساً.
سجن:
السِّجنُ المَحبِسُ، والسَّجنُ: الحَبسُ.
والسِّجن البيت الذي يُحبس فيه السَّجينُ: من أسماء جَهنَّم.
سنج:
السَّناجُ: أثر دخان السِّراج على شيء أو الجدار.
قال مزاحم: سَنَّجتُ الشيء إذا كهبتهُ بلونٍ سوى لونه، وهو كلُّ ما لطخت شيئاً فقد سَنَّجته.

##### Türkçe

باب **الجيم** ve **السّين** ve **النّون**; ikisiyle beraber

**ن س ج**، **ج ن س**، **ن ج س**، **س ج ن**، **س ن ج** kullanımdadırlar.

**نسج**:
Ve **اللَّنَّسّاج**’ın zanaatı **النَّساجة**’dır.
Ve rüzgâr, evin izleri üzerine **المَور** ve **الجَول**’ü dokuduğu zaman evi dokur; ve rüzgâr toprağı ve suyu dokur, yani onun sırtını vurur da onun için **الحُبك** gibi yollar dokunmuş olur; ve şair şiiri dokur; ve yalancı **الزُّورَ**’u dokur.
Ve **المِنسَجُ**: odun ve alet; elbise dokuma için onun üzerine gerilir; ve **المَنسِجُ** onda bir lugattır.
Ve **المِنسَجُ**: binek hayvanının **كاثِبة**’sinden, yelenin bitiş yerinin sonu yanında, öndeki **القربوس**’un altında bulunan (kısım).
Ve **ناقةٌ نَسُوجٌ** ve **سُوجٌ**: yürüyüşünde dokur ve dokur; o, ayakların naklinin süratidir.

**جنس**:
**الجِنسُ**: şeyin, insanların ve kuşun her bir türü; ve nahiv ve aruz sınırları ve şeyler; ve **أجناس** üzerine cem‘ olunur.

**نجس**:
**النَّجِسُ**: pis şey; hatta insanlardan (olan) da; ve her şey ki onu pisledin, o **نَجَسٌ**’tur; ve kadın **نَجَسٌ**, ve erkekler **نَجَسٌ**, ve kadınlar topluluğu **نَجَسٌ**; artık eğer **الجَنابةِ**’den bir temizlik üzere değilse ve aldırmazsa, o **نَجِسٌ**’tur.
Ve **النَّجسُ**: senin çocuk için bir muska edinmendir; ve yapan **المُنَجِّسُ**’tir; ve “çocuğu **نَجستُ** onu **تَنجيساً** (ile)” (denir). Hassân dedi ki:
وجاريةٍ مَلبوبةٍ ومُـنَـجَّـسٍ		وطارقةٍ في طَرقِها لن تُشَدَّدِ
Ve **الناجِسُ** ve **النَّجيس**: hastalıklarından iyileşmeyen iki (kimse)dir.
Ve **النَّجِسِ**’in masdarı **النَّجاسة**’dır; ve eğer “**نَجسَ نَجاسةً**” denilirse, kıyas olur.

**سجن**:
**السِّجنُ**: hapis yeri; ve **السَّجنُ**: hapsetme.
Ve **السِّجن**: içinde **السَّجينُ**’in hapsedildiği ev; Cehennem’in adlarındandır.

**سنج**:
**السَّناجُ**: kandil dumanının bir şey veya duvar üzerindeki izi.
Muzâhim dedi: “Bir şeyi, kendi renginden başka bir renkle kararttığın zaman onu **سَنَّجتُ**”; ve bir şeyi her ne ile lekelediysen, muhakkak onu **سَنَّجته**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج س ن
جنس ، نجس ، نسج ، سجن ، سنج .
جنس : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الجَنَسُ : جمود الماء .
وقال الليث : الجِنْسُ : كل ضَرْبٍ من الشيء ومن الناس والطير ، ومن حُدُودِ النحو والعروض والأشياء : جُمْلَةٌ ، والجميعُ : الأجناسُ .
ويقال : هذا يُجَانِسُ هذا أي يشاكله ، وفلان يُجَانِسُ البهائم ، ولا يُجَانِسُ الناس إذا لم يكن له تمييز ولا عقلٌ .
والإبل : جِنْسٌ من البهائم العُجْمِ ، فإذا واليت سِناً من أسنان الإبل على حِدَةٍ فقد صنَّفتها تصنيفاً ، كأنك جعلت بنات المخاض منها صِنْفاً ، وبنات اللَّبون صنفاً ، والحِقَاقَ صنفاً ، وكذلك الجِذَاعُ ، والثَّنِيُّ ، والرُّبَعُ .
والحيوان : أَجْنَاسٌ ، فالناس : جِنْسٌ والإبل : جِنْسٌ ، والبقر : جِنْسٌ ، والشَّاءُ : جِنْسٌ .
سنج : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : السُّنْجُ : العُنَّاب .
وقال أبو عمرٍ و : السِّناجُ : أثر دخان السِّراجِ في الحائط ونحو ذلك .
قال الليث أبو عبيد عن الفرَّاء قال : سَنْجَةُ الميزان وصَنْجَتُهُ ، والسين أفصح .
نسج : قال الليث : النسجُ : معروف ، وعامِلُهُ : النَّسَّاج .
والريح تَنْسِجُ التراب إذا نَسَجَتِ المُورَ ، والجَولَ على رُسُومِهَا ، والريح تَنْسِجُ الماء إذا ضربت متنَهُ فانْتَسَجَتْ له طرائق كالحُبُك ، والشاعر يَنْسِجُ الشِّعر . والكذاب يَنْسِجُ الزور .
والمِنْسَجُ : الخشبُ والأداةُ التي يُمَدُّ عليها الثوب للنَّسجِ ، والمَنْسِجُ : لغة فيه .
والمِنْسَجُ : المُنْتَبِرُ من كاثبة الدابة عند منتهى منبت العرف تحت القَرَبُوس المقدم .
وناقة نُسُوجٌ وَسُوجٌ : تَنْسِجُ وَتَسِجُ في سيرها ، وهو سرعة نقلها قوائِمَهَا .
( أبو عبيد عن أبي عمرٍ و ) : ومِنْسَجُ الفرس بكسر الميم وفتح السين ، ونحو ذلك ، قال الأصمعي وابن شميل .
وقال شمر : قد قالوا : مَنْسِجٌ ، قال : ويقولون : مِنْسَجُ الثوب ، وَمْنسِجُهُ حيث
يُنْسَجُ .
وقال شمر : سمِّيَ مِنْسَجُ الفرس لأن عصب العنق يجيء قِبَلَ الظهر ، وعصب الظهر يذهب قِبَلَ العنق فَيَنْسِجُ على الكتفين .
وقال أبو عبيد : المِنْسَجُ والحَارِكُ : ما شخص من فروع الكتفين إلى أصل العُنُقِ إلى مستوى الظهر .
وقال أبو زيد : المِنْسَجُ : ما بين عُرف الدابة إلى موضع اللِّبْدِ ، قال : والكاهل خلف المِنْسَجِ .
ومَنْسِجُ الثوب حيث يَنْسِجُونَهُ .
والمِنْسَجُ : الذي يُنسَجُ به .
وقال ابن شميل : النَّسُوجُ من الإبل : التي تُقدِّم جهازها إلى كاهلها لشدة سيرها .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : النُّسُجُ : السَّجَّادات .
وفي حديث عائشة أنها ذكرت عمر فقالت : ( كان والله أحوذياً نَسِيجَ وحده ) ، أرادت أنه كان منقطع القرين ، وأصله أن الثوب إذا كان نفيساً لم يُنسج على منواله غيره لدقته ، وإذا لم يكن دقيقاً عُمل على منواله سدًى لعدة أثواب ، فضُرب ذلك مثلاً لكل من بوُلغَ في مدحه ، وهذا كقولك : فلان واحد عصره ، وقريع قومه .
نجس : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان إذا دخل الخلاء قال : ( اللهم إني أعوذ بك من الرّجس النجس ، الخبيث المخبث ) .
قال أبو عبيد : زعم الفراء أنهم إذا بدأوا بالنَّجَس ، ولم يذكروا الرجس فتحوا النون والجيم ، وإذا بدأوا بالرجس ثم أتبعوه النجس كسروا النون .
وقال الليث : النَّجِسُ : الشيء القَذِرُ من الناس ومن كل شيء قذرته .
رجل نَجَسٌ ، وقوم أنجَاسٌ ، ولغة أخرى : رجل نَجَسٌ ورجلان نَجَسٌ ، ورجال نَجَسٌ ، وامرأة نجس .
قال الله تعالى : ( إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ ) ( التوبة : 28 ) .
وقال الفراء : نَجَسٌ لا يجمع ولا يؤنث .
وقال أبو الهيثم في قوله : ( إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ ) ( التوبة : 28 ) أي أخباثٌ أنجاسٌ .
( الحراني عن ابن السكيت ) أنه قال : إذا قالوا : رِجْسٌ نِجْسٌ كَسَروا لِمَكانِ رِجْسٍ وثنَّوا ، وجمعوا ، كما قالوا : جاء بالطِّمِّ والرِّم ، فإذا أفردوا قالوا : جاء بالطَّمِّ ففتحوا .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : من المَعَاذَات : التميمة ، والجُلْبَةُ والمُنَجَّسَةُ ، ويقال : للمُعَوِّذِ : مُنَجِّسٌ .
قال أبو العباس قلت لابن الأعرابي : المعوَّذ لم قيل له : مُنَجَّسٌ ، وهو مأخوذ من النَّجَاسَةِ ؟ فقال إن للعرب أفعالاً يخالف معانيها ألفاظها .
يقال : فلان تنجَّس إذا فعل فعلاً يخرج به من النَّجاسة .
كما قيل : يتأثم ، ويتحرَّج ويتحنَّث إذا فعل فعلاً يخرج به من الإثم والحرج والحنث .
وقال الليث : المنجَّس : الذي يُعلَّق عليه عظام أو خِرَقٌ .
ويقال للمعوِّذ : مُنَجِّسٌ ، وأنشد :
وجَارِيَةٍ مَلبُوبَةٍ ومُنَجِّسٍ
وطَارِقَةٍ في طَرقِهَا لم تُشدِّدِ
يصف أهل الجاهلية أنهم كانوا بين كاهن ومُنَجِّسٍ .
وقال غيره : كان أهل الجاهلية يعلِّقون على الصّبيّ ، ومن يُخافُ عليه عيونُ الجِنِّ الأقذار من خِرَقِ المحيض .
ويقولون : الجِنُّ لا تقرُبُهَا ، ثم قيل لِلمُعَوِّذِ : مُنَجِّسٌ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : إذا كان داء لا يُبرأ منه فهو نَاجِسُ ونَجيسٌ ، وعُقَامٌ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : النُّجُسُ : المُعوِّذون ، والجُنُسُ : المياه الجامدة .
( سجن ) : قال الله جل وعز : ( رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَىَّ ) ( يوسف : 33 ) .
قال الفراء : وقرىء ( السَّجْنُ ) فمن كسر السين فهو المَحْبِس ، وهو اسم ، ومن فتح السين فهو مصدر سَجَنْتُهُ سَجْناً .
وفي الحديث : ( ما شيء أحقَّ بطول سَجْنٍ من اللسان ) .
وقول ابن مقبل :
ضرباً تواصَتْ به الأبطالُ سِجِّينا
قال الأصمعي : السِّجِّين من النخل : السِّلتِينُ بلغة أهل البحرين .
يقال : سَجِّنْ جِذْعَكَ هذا إذا أردت أن تجعله سِلتِيناً .
والعرب تقول : سِجِّينٌ مكان سِلتين ، وسِلِتينٌ ليس بعربيَ .
وقال أبو عمرٍ و : السجين : الشديد .
وقال غيره : هو فِعّيل من السَّجن كأنه يُثبت من وقع به فلا يبرح مكانه .
ورواه ابن الأعرابي : سِخّيناً أي سخناً يعني الضرب .
ورواه ابن المنخَّل عن المؤرِّج قال : سِجّيل وسِجّينٌ : دائم في قول ابن مقبل .

##### Türkçe

ج س ن
**جنس** , **نجس** , **نسج** , **سجن** , **سنج** .

**جنس** : ( Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den ) : **الجَنَسُ** : suyun donmasıdır.
Leys dedi ki: **الجِنْسُ** : şeyden, insanlardan ve kuşlardan her bir tür; nahiv ve arûz sınırlarından ve şeylerden: bir bütün; hepsi: **الأجناسُ** .
Ve denir ki: bu, şuna **يُجَانِسُ**; yani ona benzer. Ve falan, ayırt etmesi ve aklı yoksa, hayvanlara **يُجَانِسُ** eder; insanlara **يُجَانِسُ** etmez.
Ve develer: acem (dilsiz) hayvanlardan bir **جِنْسٌ**tir; develerin dişlerinden bir dişi tek başına ardı ardına getirirsen onu sınıflandırmış olursun; sanki onlardan **بنات المخاض**’ı bir صنف, **بنات اللَّبون**’u bir صنف, **الحِقَاقَ**’ı bir صنف kılmışsın; aynı şekilde **الجِذَاعُ** ve **الثَّنِيُّ** ve **الرُّبَعُ** .
Ve hayvan: **أَجْنَاسٌ**tır; insanlar: bir **جِنْسٌ**; develer: bir **جِنْسٌ**; sığırlar: bir **جِنْسٌ**; koyun-keçi: bir **جِنْسٌ** .

**سنج** : ( Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den ) : **السُّنْجُ** : hünnaptır.
Ebû ʿUmar dedi ki: **السِّناجُ** : duvarda ve benzeri şeylerde kandil dumanının izidir.
Leys dedi; Ebû ʿUbeyd, Ferrâ’dan naklen dedi ki: terazinin **سَنْجَةُ**si ve onun **صَنْجَتُهُ**; **السين** daha fasîhtir.

**نسج** : Leys dedi ki: **النسجُ** : bilinen (şey)dir; onu yapan: **النَّسَّاج**tır.
Ve rüzgâr, **المُورَ**’u ve **الجَولَ**’u onun izleri üzerinde ördüğü zaman toprağı **تَنْسِجُ** eder; rüzgâr, sırtına vurup da onun için **الحُبُك** gibi yollar oluşunca suyu **تَنْسِجُ** eder; şair şiiri **يَنْسِجُ** eder. Yalancı da yalanı **يَنْسِجُ** eder.
Ve **المِنْسَجُ** : tahta ve kumaşın dokuma için üzerine gerildiği alettir; **المَنْسِجُ** : onda bir dildir (varyanttır).
Ve **المِنْسَجُ** : devenin hörgücünün yelesinin bittiği yerin sonunda, öndeki **القَرَبُوس**un altında, hayvanın **كاثبة**sinden dışarı çıkıntı yapan yerdir.
Ve **نُسُوجٌ** ve **وَسُوجٌ** bir dişi deve: yürüyüşünde **تَنْسِجُ** ve **تَسِجُ** eder; bu, ayaklarını hızlıca nakletmesidir.
( Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿUmar’dan ) : ve atın **مِنْسَجُ**u, mîm’in kesri ve sîn’in fethi ile; ve benzeri; Asmaʿî ve İbn Şümeyl dedi.
Şemmer dedi ki: **مَنْسِجٌ** dediler; dedi ki: ve derler: elbisenin **مِنْسَجُ**u ve onun **وَمْنسِجُهُ**u, dokunduğu yer.
Şemmer dedi ki: atın **مِنْسَجُ**u diye adlandırıldı; çünkü boynun siniri sırt tarafına gelir, sırtın siniri boyun tarafına gider; böylece omuzlar üzerinde **يَنْسِجُ** eder.
Ebû ʿUbeyd dedi ki: **المِنْسَجُ** ve **الحَارِكُ** : omuzların dallarından boynun köküne, sırt hizasına kadar yükselip çıkan yerdir.
Ebû Zeyd dedi ki: **المِنْسَجُ** : hayvanın yelesi ile **اللِّبْدِ**in yeri arasındadır; dedi ki: **الكاهل** **المِنْسَجِ**in arkasındadır.
Ve elbisenin **مَنْسِجُ**u, onu dokudukları yerdir.
Ve **المِنْسَجُ** : kendisiyle dokunan şeydir.
İbn Şümeyl dedi ki: develerden **النَّسُوجُ** : yürüyüşünün şiddetinden yük takımını **كاهل**ine doğru öne alan (deve)dir.
( Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den ) : **النُّسُجُ** : seccadelerdir.
Âişe’nin, Ömer’i anıp şöyle dediği hadiste: ( Vallahi o, **أحوذياً نَسِيجَ وحده** idi ); onunla, eşten yoksun (benzeri olmayan) olduğunu kastetti. Aslı şudur: elbise nefis olunca inceliğinden dolayı onun tezgâhı üzerinde başkası dokunmaz; ince olmayınca ise birkaç elbise için çözgü olarak onun tezgâhı üzerinde yapılır; böylece bu, övgüsünde aşırı gidilen herkes için bir mesel kılındı. Bu, senin “falan, çağının bir tanesidir; kavminin seçkinidir” demen gibidir.

**نجس** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki, helaya girdiğinde şöyle derdi: ( Allah’ım, **الرّجس النجس**’ten, **الخبيث المخبث**’ten sana sığınırım ).
Ebû ʿUbeyd dedi ki: Ferrâ, onların **النَّجَس** ile başlayıp **الرّجس**’i anmadıklarında nûn ve cîm’i fetha yaptıklarını; **الرّجس** ile başlayıp sonra onu **النجس** ile takip ettiklerinde nûn’u kesra yaptıklarını iddia etti.
Leys dedi ki: **النَّجِسُ** : insanlardan ve her şeyden pis saydığın şeyin pis olanıdır.
Bir adam **نَجَسٌ**; bir topluluk **أنجَاسٌ**; başka bir dil: bir adam **نَجَسٌ**, iki adam **نَجَسٌ**, adamlar **نَجَسٌ**, bir kadın **نجس**.
Allah Teâlâ dedi ki: ( **إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ** ) ( Tevbe: 28 ).
Ferrâ dedi ki: **نَجَسٌ** cem‘ yapılmaz ve müennes yapılmaz.
Ebû’l-Heysem, şu sözü hakkında dedi ki: ( **إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ** ) ( Tevbe: 28 ) yani pislikler, necislerdir.
( Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten ) onun şöyle dediği (rivayet edildi): “**رِجْسٌ نِجْسٌ** dediklerinde, **رِجْسٍ**in yeri sebebiyle (nûn’u) kesra yaparlar; ikil yaparlar ve çoğul yaparlar; ‘**بالطِّمِّ والرِّم** ile geldi’ dedikleri gibi. Tekil yaptıklarında ‘**بالطَّمِّ** ile geldi’ derler; böylece fetha yaparlar.”
( Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den ) dedi ki: **المَعَاذَات**’tan: **التميمة** ve **الجُلْبَةُ** ve **المُنَجَّسَةُ**; ve **المُعَوِّذ** için: **مُنَجِّسٌ** denir.
Ebû’l-ʿAbbâs dedi ki: İbnü’l-Aʿrâbî’ye dedim: **المعوَّذ**a niçin **مُنَجَّسٌ** denildi; hâlbuki **النَّجَاسَةِ**den alınmıştır? O dedi ki: Arapların, manaları lafızlarına aykırı olan fiilleri vardır.
Denir ki: falan **تنجَّس** etti; yani onu **النَّجاسة**den çıkaran bir fiil yaptı.
Nitekim “**يتأثم** eder, **يتحرَّج** eder ve **يتحنَّث** eder” denildiği gibi; yani onu günah, sıkıntı ve yemin bozma (حنث)tan çıkaran bir fiil yaptı.
Leys dedi ki: **المنجَّس** : üzerine kemikler veya bez parçaları asılan kimsedir.
Ve **المعوِّذ** için **مُنَجِّسٌ** denir; ve şu beyit okundu:
وجَارِيَةٍ مَلبُوبَةٍ ومُنَجِّسٍ
وطَارِقَةٍ في طَرقِهَا لم تُشدِّدِ
Câhiliye ehlinin, bir kâhin ile bir **مُنَجِّسٍ** arasında olduklarını tasvir eder.
Başkası dedi ki: Câhiliye ehli, çocuğun üzerine ve cinlerin gözlerinden korkulan kimsenin üzerine, hayız bezlerinden pislikleri asarlardı.
Ve derlerdi: cinler ona yaklaşmaz; sonra **المُعَوِّذ**a **مُنَجِّسٌ** denildi.
( Ebû ʿUbeyd, Asmaʿî’den ) : eğer iyileşmeyen bir hastalık olursa o **نَاجِسُ** ve **نَجيسٌ** ve **عُقَامٌ**dur.
( Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den ) dedi ki: **النُّجُسُ** : muska/okuyup üfleyenlerdir; **الجُنُسُ** : donmuş sulardır.

**سجن** : Allah azze ve celle dedi ki: ( **رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَىَّ** ) ( Yûsuf: 33 ).
Ferrâ dedi ki: ( **السَّجْنُ** ) diye de okundu; sîn’i kesra yapan kimseye göre o **المَحْبِس**tir ve isimdir; sîn’i fetha yapan kimseye göre ise “onu hapsettim” **سَجَنْتُهُ** fiilinin masdarıdır: **سَجْناً**.
Hadiste: ( Dilden daha çok uzun **سَجْنٍ**e layık hiçbir şey yoktur ).
İbn Mukbil’in sözü:
ضرباً تواصَتْ به الأبطالُ سِجِّينا
Asmaʿî dedi ki: hurmadan **السِّجِّين** : Bahreyn ehlinin dilinde **السِّلتِينُ**dür.
Denir ki: “Şu kütüğünü **سَجِّنْ** et” yani onu **سِلتِيناً** yapmak istediğinde.
Ve Araplar, **سِلتين** yerine **سِجِّينٌ** der; **سِلِتينٌ** Arapça değildir.
Ebû ʿUmar dedi ki: **السجين** : şiddetli olandır.
Başkası dedi ki: o, **السَّجن**den **فِعّيل** veznindedir; sanki kendisine isabet edeni sabitler de yerinden ayrılmaz.
İbnü’l-Aʿrâbî onu **سِخّيناً** diye rivayet etti; yani sıcak; darbeyi kastediyor.
İbnü’l-Munakhkhal, Müerric’ten rivayet etti; dedi ki: İbn Mukbil’in sözünde **سِجّيل** ve **سِجّينٌ** : daim (sürekli)dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والنون وما يثلثهما)
(جنه) الجيم والنون والهاء ليس أصلا، ولا هو عندي من كلام العرب، إلا أنّ ناساً زعموا أن الجَُنَهَ([1]) الخيزُران. وأنشدوا:
في كَفه جُنَهيٌّ ريحه عَبِقٌ *** بكفِّ أَرْوَعَ في عِرْنينِهِ شَمَمُ([2])(جني) الجيم والنون والياء أصلٌ واحد، وهو أَخْذُ الثَّمَرة من شجَرها، ثم يحمل على ذلك، تقول جَنيتُ الثَّمرةَ أجْنِيها، واجْتَنَيْتُها. وثمرٌ جَنِيٌّ، أي أُخِذَ لوَقْته. ومن المحمول عليه: جَنَيْتُ الجنايةَ أجْنِيها.
(جنأ) الجيم والنون والهمزة أصلٌ واحد، وهو العَطْف على الشيء والحُنُوّ عليه. يقال جَنِئَ عليه يَجْنَأُ جَنَأً، إذا احْدَوْدَب، ورجل أدنأ وأجنأ بمعنىً واحد. وتجانَأْتُ على الرّجُل، إذا عطَفْتَ عليه. والتُّرْسُ المُجْنَأُ مِنْ هذا. قال:
* ومُجْنَأٍ أسمَرَ قَرَّاعِ([3]) *
(جنب) الجيم والنون والباء أصلان متقاربان أحدهما: النّاحية، والآخر البُعْد.
فأمّا الناحية فالجَنَاب. يقال هذا من ذلك الجَناب، أي الناحية. وقعَدَ فلانٌ جَنْبَةً، إذا اعتزَل الناسَ. وفي الحديث: "عليكمُ بالجَنْبَةِ فإنه عَفاف".
ومن الباب الجَنْبُ للإنسان وغيره. ومن هذا الجَنْب الذي نُهِي عنه في الحديث: أن يَجْنُبَ الرجل مع فرسه عند الرِّهان فرساً آخَرَ مخافةَ أنْ يُسْبَق فيتحوَّل عليه. والجَنَبُ: أنْ يشتدّ عطش البعير حتَّى تلتصق رئتُهُ بجَنْبه. ويقال جَنِبَ يَجْنَبُ. قال:
* كأنَّهُ مُستَبَانُ الشَّكِّ أو جَنِبُ([4]) *
والمَِجْنَبُ: الخير الكثير، كأنه إلى جَنْب الإنسان. وجَنَبْت الدابّةَ إذا قُدْتَها إلى جنبك. وكَذلك جَنَبْتُ الأسير. وسُمِّي التُّرْسُ مِجْنَباً لأنه إلى جَنْب الإنسان.
وأمَّا البُعْد* فالجَنَابة. قال الشاعر([5]):
فلا تَحْرِمنّي نائلاً عن جَنابةٍ *** فإني امرؤٌ وَسْطَ القِبابِ غريبُ
ويقال إنَّ الجُنُب الذي يُجامِع أهْلَه مشتقٌّ من هذا؛ لأنه يبعدُ عما يقرُب منه غيرُه، من الصَّلاةِ والمسجد وغير ذلك.
ومما شذ عن الباب ريح الجَنُوب. يقال جُنِبَ القَومُ: أصابَتْهم ريحُ الجَنُوب؛ وأجنبوا، إذا دخلوا في الجَنُوب. وقولُهم جَنَّب القومُ، إذا قلّت ألبانُ إبلهم([6]). وهذا عندي ليس من الباب([7]). وإنْ قال قائل إنه من البُعْد، كأنَّ ألبانَها قلَّت فذهبَتْ، كان مذهَباً، وجَنْبٌ قبيلة، والنِّسبة إليها جَنْبِيٌّ. وهو مشتقٌّ مِن بعض ما ذكرناه.
(جنث) الجيم والنون والثاء أصلٌ واحد، وهو الأصل والإحكام. يقال لأصلِ كلِّ شيءٍ جِنْثُه. ثم يُفَرَّع منه، وهو الجُنْثِيّ([8])، وهو الزّراد؛ لأنه يُحكِم عَمَلَ الزّرَد. فأمّا قوله:
أحْكَمَ الجِنْثِيُّ مِنْ عَوْرَاتِها *** كلُّ حِرْباءٍ إذا أُكْرِه صَلّ([9])فإنه أراد الزرّاد، أي أحكم حَرَابِيَّها، وهي المسامير. ومَن نصَبَ الجنثيّ أراد السيف، يجعل الفعل لكلّ حِرباء، ويكون معنى أحكم منَعَ. يقول: هو زَرَدٌ يمنع حِرباؤُهُ السيفَ أن يَعمل فيه. وقال الشاعر في السيف:
ولكنَّها سُوقٌ يكون بِياعُها *** بِجُنْثِيَّةٍ قد أخلصَتْهَا الصَّياقلُ([10])(جنح) الجيم والنون والحاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على المَيْلِ والعُدْوان. ويقال جنح إلى كذا، أي مالَ إليه. وسمِّي الجَناحانِ جَناحَيْنِ لميلهما في الشِّقَّين. والجُنَاح: الإثم، سمّي بذلك لمَيْلِه عن طريق الحقِّ.
وهذا هو الأصل ثمَّ يشتقّ منه، فيقال للطائفة([11]) من الليل جُنْح وجِنْح، كأنَّه شُبِّه بالجَناح، وهو طائفةٌ من جسم الطائر. والجوانح: الأضلاع: لأنها مائلة. وجُنِح البعيرُ إذا انكسرَتْ جَوانحهُ من حِمْلٍ ثقيل. وجَنَحَت الإبل في السيّر: أسرعت. فهذا من الجَنَاح، كأنَّها أعْمَلَت الأجنحة.
(جند) الجيم والنون والدال يدلُّ على التجمّع والنُّصرة. يقال هم جُنده، أي أعوانه ونُصّاره. والأجناد: أجناد الشّام وهي خمسة: دمشق، وحِمْصٌ، وقِنَّسْرِينُ، والأُردُنّ، وفِلَسطين. يقال لكلِّ واحدةٍ من هذه جُنْدٌ. وجَنَدٌ: بلدٌ([12]). والجَنَد: الأرضُ الغليظة فيها حجارةٌ بِيض؛ فهذا محتمل أن يكون من الباب، ويجوز أن يكون من الإبدال، والأصل الجَلَد.
(جنـز) الجيم والنون والزاء كلمةٌ واحدة. قال ابن دُريد: جَنَزْتُ الشَّيءَ أجْنِزُه جَنْزاً، إذا ستَرتَه، ومنه اشتقاق الجَنَازة([13]). فأمَّا الخليل فمذهبُه غيرُ هذا، قال: الجَنازة الميّت، [و] الشيءُ الذي ثقُل على القوم واغتَمُّوا به هو أيضاً جَنَازة. وقال:وما كنت أخْشَى أن أكون جَنَازَةً *** عليكِ ومَنْ يَغْتَرُّ بالحَدَثَانِ([14])قال: وأمّا الجِنَازة فهو خَشَبُ الشَّرْجَع. قال: ويقول العرب: رُمِي بجنازَتِه فمات([15]). قال: وقد جَرَى في أفواه النّاس الجَنَازَة، بفتح الجيم، والنَّحارِير يُنكرونه.
(جنس) الجيم والنون والسين أصلٌ واحد وهو الضَّربُ مِن الشَّيء. قال الخليل: كلُّ ضربٍ جِنْس، وهو من النَّاس والطَّير والأشياء جملة. والجمع أجْنَاس. قال ابن دريد: وكان الأصمعيّ يدفع قولَ العامّة: هذا مُجانِسٌ لهذا. ويقول: ليس بعربيٍّ صحيح. وأنا أقول: إنّ هذا غَلَط على الأصمعيّ؛ لأنه الذي وضع كتاب الأجناس، وهو أوّل من جاء بهذا اللَّقب في اللُّغة.
(جنف) الجيم والنون والفاء أصلٌ واحد وهو المَيْل. يقال جَنِفَ* إذا عَدَل([16]) وجار. قال الله تعالى جَلَّ ثناؤه: ﴿فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفَاً﴾ [البقرة 182]. ورجلٌ أجْنَفُ إذا كان في خَلْقهِ مَيَلٌ، ويقال لا يكون ذلك إلاّ في الطُّول والانحناء. ويقال تجانَفَ عن كذا، إذا مال. قال:
تَجَانَفُ عَنْ جُلِّ اليَمَامَةِ ناقتي  *** وما عَدَلَتْ عن أهْلِهَا لِسِوائِكا([17])
---------------------ــ
([1]) وكذا ورد في المجمل، والذي في سائر المعاجم "الجنهي" بلفظ المنسوب. وقد اختلف في ضبط هذا الأخير، فضبطه في القاموس باللفظ "كعرني" أي بضم ففتح. وذكر شارح القاموس أن الذي في نسخ الصحاح الجنهي بضم فتشديد النون مفتوحة. قال: "ووجد في نسخ التهذيب بفتح وتخفيف النون، كعربي، وهو الصواب كذلك، بخط الصغاني".
([2]) البيت للفرزدق يقوله في هشام بن عبد الملك كما في أمالي المرتضى (1: 48) وزهر الآداب
(1: 60) أو الحزين الكناني في عبد الملك بن مروان كما في ديوان الحماسة (2: 284) أو للفرزدق في علي بن الحسين، كما في العمدة (2: 110) وأمالي المرتضى. أو للعين المنقري كما في العمدة، أو لكثير بن كثير السهمي في محمد بن علي بن الحسين، كما في المؤتلف 169. أو لداود بن سلم في قثم بن العباس، كما في العمدة وانظر اللسان (جنه) والحيوان (3: 133).
([3]) لأبي قيس بن الأسلت. وصدره كما في اللسان والمفضليات (2: 85):
* صدق حسام وادق حده *
([4]) البيت لذي الرمة في ديوانه 10 والمجمل (جنب). وصدره:
* وثب المسحج من عانات معقلة *
([5]) هو علقمة بن عبدة الفحل. وقصيدة البيت في ديوانه 131 والمفضليات (2: 90). وانظر اللسان (جنب).
([6]) ومنه قول الجميح في المفضليات (1: 33) واللسان (جنب):
لما رأت إبلي قلت حلوبتها *** وكل عام عليها عام تجنيب
([7]) في الأصل: "الكتاب".
([8]) يقال بضم الجيم وكسرها.
([9]) البيت للبيد في ديوانه 15 طبع 1881 والمجمل واللسان (جنث).
([10]) البيت مع سابق له في اللسان (جنث).
([11]) في الأصل: "للطائفتين".
([12]) الجند، بالتحريك: أحد مخاليف اليمن.
([13]) نص الجمهرة (2: 92): "وزعم قوم أن منه اشتقاق الجنازة. ولا أدري ما صحته".
([14]) البيت لصخر بن عمرو، أخي الخنساء. انظر الشعر وقصته في الأغاني (13: 130- 131). والبيت في اللسان (جنز).
([15]) زاد في اللسان: "لأن الجنازة تصير مرميا فيها. والمراد بالرمي الحمل والوضع".
([16]) أي عدل عن الحق.
([17]) البيت للأعشى في ديوانه 66 واللسان (جنف، سوى) والخزانة (2: 59) والإنصاف 185. ومعظم الروايات: "جو اليمامة".

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** و**النون** وما يثلثهما)

(**جنه**) **الجيم** ve**النون** ve**الهاء** asıl değildir; ve benim yanımda Arapların كلام’ından da değildir; ancak birtakım insanlar **الجَُنَهَ**’ın([1]) **الخيزُران** olduğunu iddia ettiler. Ve inşad ettiler:
في كَفه **جُنَهيٌّ** ريحه عَبِقٌ *** بكفِّ أَرْوَعَ في عِرْنينِهِ شَمَمُ([2])(**جني**) **الجيم** ve**النون** ve**الياء** tek bir asıldır; o da meyveyi ağacından almaktır; sonra bunun üzerine حمل olunur; dersin ki: **جَنيتُ الثَّمرةَ** **أجْنِيها** ve **اجْتَنَيْتُها**. Ve **ثمرٌ جَنِيٌّ**: yani vaktine göre alınmış. Ve bunun üzerine taşınandan: **جَنَيْتُ الجنايةَ** **أجْنِيها**.

(**جنأ**) **الجيم** ve**النون** ve**الهمزة** tek bir asıldır; o da şeye eğilmek ve ona şefkatle yönelmektir. Denir: **جَنِئَ عليه** **يَجْنَأُ** **جَنَأً**, kamburlaştığı zaman. Ve **رجل أدنأ** ve **أجنأ** tek bir mânâdadır. Ve **تجانَأْتُ على الرّجُل**, ona eğilip şefkat gösterdiğin zaman. Ve **التُّرْسُ المُجْنَأُ** bundandır. Dedi:
* ومُجْنَأٍ أسمَرَ قَرَّاعِ([3]) *

(**جنب**) **الجيم** ve**النون** ve**الباء** birbirine yakın iki asıldır: birisi taraf/yan; diğeri uzaklık.

Taraf/yan ise **الجَنَاب**’dır. Denir: bu, şu **الجَناب**’dandır; yani taraf. Ve falan kimse **جَنْبَةً** oturdu; insanlardan uzaklaştığı zaman. Hadiste: "عليكمُ ب**الجَنْبَةِ** فإنه عَفاف".

Bu babdan: insan ve başkası için **الجَنْبُ**. Ve bundan, hadiste nehyedilen şu **الجَنْب**: erkeğin, yarışta atıyla birlikte başka bir atı yanına katmasıdır; geçilmekten korkup ona doğru kaymasın diye. Ve **الجَنَبُ**: devenin susuzluğunun şiddetlenmesi, ta ki akciğeri **جَنْبه**’ine yapışsın. Ve denir: **جَنِبَ** **يَجْنَبُ**. Dedi:
* كأنَّهُ مُستَبَانُ الشَّكِّ أو جَنِبُ([4]) *
Ve **المَِجْنَبُ**: çok hayırdır; sanki insanın **جَنْب**’ine (yanına) konmuş gibidir. Ve **جَنَبْت** biniti: onu yanına sürdüğün zaman. Ve aynı şekilde **جَنَبْتُ** esiri. Ve kalkan **مِجْنَباً** diye adlandırıldı; çünkü insanın **جَنْب**’ine (yanına) olur.

Uzaklık ise **الجَنَابة**’dır. Şair dedi([5]):
فلا تَحْرِمنّي نائلاً عن جَنابةٍ *** فإني امرؤٌ وَسْطَ القِبابِ غريبُ
Ve denir ki: ehliyle cima eden **الجُنُب** bundan türemiştir; çünkü başkasının kendisine yaklaştığı şeylerden—namaz, mescid ve bunun dışındakilerden—uzaklaşır.

Babdan şâz olan şeylerden: **ريح الجَنُوب**. Denir: **جُنِبَ القَومُ**: onlara **ريحُ الجَنُوب** isabet etti; ve **أجنبوا**, **الجَنُوب**’a girdikleri zaman. Ve onların sözü: **جَنَّب القومُ**, develerinin sütleri azaldığı zaman([6]). Bu, benim yanımda babdan değildir([7]). Eğer bir söyleyen bunun uzaklıktan olduğunu söylerse—sanki sütleri azaldı da gitti—bir mezhep olur. Ve **جَنْبٌ** bir kabiledir; ona nisbet **جَنْبِيٌّ**’dir. Ve o, zikrettiklerimizin bazısından türemiştir.

(**جنث**) **الجيم** ve**النون** ve**الثاء** tek bir asıldır; o da kök ve sağlamlaştırmadır. Her şeyin köküne **جِنْثُه** denir. Sonra ondan dallandırılır; o da **الجُنْثِيّ**’dir([8]); o da zırhçıdır; çünkü zırh halkalarının işini sağlam yapar. Şu sözüne gelince:
أحْكَمَ **الجِنْثِيُّ** مِنْ عَوْرَاتِها *** كلُّ حِرْباءٍ إذا أُكْرِه صَلّ([9])o, zırhçıyı kastetmiştir; yani onun **حَرَابِيَّها**’sını sağlam yaptı; o da çivilerdir. **الجنثيّ**’yi nasb eden kimse kılıcı kastetmiştir; fiili her **حِرباء** için kılar; ve **أحكم**’in mânâsı “menetti” olur. Der ki: o, zırhtır; onun **حِرباؤُهُ** kılıcın onda işlemesini men eder. Şair kılıç hakkında dedi:
ولكنَّها سُوقٌ يكون بِياعُها *** بِ**جُنْثِيَّةٍ** قد أخلصَتْهَا الصَّياقلُ([10])(**جنح**) **الجيم** ve**النون** ve**الحاء** tek bir asıldır; meyil ve saldırganlığa delâlet eder. Denir: **جنح إلى كذا**; yani ona meyletti. Ve iki kanat, iki **جَناح** diye adlandırıldı; iki yanda meyletmelerinden dolayı. Ve **الجُنَاح**: günahtır; hak yolundan meyletmesinden dolayı böyle adlandırıldı.

Bu asıldır; sonra ondan türetilir: gecenin bir taifesine **جُنْح** ve **جِنْح** denir; sanki **الجَناح**’a benzetilmiştir; o da kuşun bedeninden bir taifedir. Ve **الجوانح**: kaburgalardır; çünkü meyillidirler. Ve deve **جُنِح** oldu: ağır bir yükten **جَوانحهُ** kırıldığı zaman. Ve develer yürüyüşte **جَنَحَت**: hızlandılar. Bu, **الجَنَاح**’tandır; sanki kanatları çalıştırmışlardır.

(**جند**) **الجيم** ve**النون** ve**الدال** toplanmaya ve yardıma delâlet eder. Denir: onlar onun **جُنده**’idir; yani yardımcıları ve destekçileridir. Ve **الأجناد**: Şam’ın **أجناد**’ı; o beştir: **دمشق** ve **حِمْصٌ** ve **قِنَّسْرِينُ** ve **الأُردُنّ** ve **فِلَسطين**. Bunların her birine **جُنْدٌ** denir. Ve **جَنَدٌ**: bir beldedir([12]). Ve **الجَنَد**: içinde beyaz taşlar bulunan sert topraktır; bu, babdan olması muhtemeldir; ve ibdâlden olması da câizdir; aslı **الجَلَد**’dir.

(**جنـز**) **الجيم** ve**النون** ve**الزاء** tek bir kelimedir. İbn Düreyd dedi: **جَنَزْتُ الشَّيءَ** **أجْنِزُه** **جَنْزاً**, onu örttüğün zaman; ve bundan **الجَنَازة**’nin اشتقاق’ı([13]). Halil’e gelince, onun mezhebi bunun dışındadır; dedi: **الجَنازة** ölüdür; ve kavme ağır gelen ve onunla kederlendikleri şey de **جَنَازة**’dir. Ve dedi:
وما كنت أخْشَى أن أكون جَنَازَةً *** عليكِ ومَنْ يَغْتَرُّ بالحَدَثَانِ([14])dedi: **الجِنَازة** ise **خَشَبُ الشَّرْجَع**’dır. Dedi: Araplar der ki: **رُمِي بجنازَتِه فمات**([15]). Dedi: insanların ağızlarında **الجَنَازَة**—**الجيم**’in fethasıyla—cereyan etmiştir; **النَّحارِير** onu inkâr ederler.

(**جنس**) **الجيم** ve**النون** ve**السين** tek bir asıldır; o da şeyden bir türdür. Halil dedi: her tür **جِنْس**’tir; ve o, insanlar, kuşlar ve şeyler topluluğundandır. Cem‘i **أجْنَاس**. İbn Düreyd dedi: Asmaî, avamın şu sözünü reddederdi: bu, şuna **مُجانِسٌ**’tir. Ve derdi: sahih Arapça değildir. Ben derim ki: bu, Asmaî’ye karşı bir hatadır; çünkü **كتاب الأجناس**’ı vazeden odur; ve dilde bu lakapla ilk gelen odur.

(**جنف**) **الجيم** ve**النون** ve**الفاء** tek bir asıldır; o da meyildir. Denir: **جَنِفَ**; saptığı([16]) ve haksızlık ettiği zaman. Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ **جَنَفَاً**﴾ [البقرة 182]. Ve **رجلٌ أجْنَفُ**: yaratılışında bir meyil olduğu zaman; ve denir: bu ancak uzunlukta ve eğrilikte olur. Ve denir: **تجانَفَ عن كذا**, meylettiği zaman. Dedi:
تَجَانَفُ عَنْ جُلِّ اليَمَامَةِ ناقتي  *** وما عَدَلَتْ عن أهْلِهَا لِسِوائِكا([17])
---------------------ــ
([1]) Ve böylece **المجمل**’de vârid olmuştur; diğer sözlüklerde olan ise nisbet lafzıyla "الجنهي"dir. Bu sonuncunun ضبط’unda ihtilaf edilmiştir; **القاموس**’ta "كعرني" lafzıyla ضبط edilmiştir; yani damme sonra fetha ile. **القاموس** şârihi, **الصحاح** nüshalarında **الجنهي**’nin damme ile, sonra **النون**’un teşdidi ve fethasıyla olduğunu zikretti. Dedi: "**التهذيب** nüshalarında fetha ile ve **النون**’un tahfifiyle, "كعربي" gibi bulundu; ve doğru olan da böyledir, **الصغاني**’nin hattıyla."

([2]) Beyit **الفرزدق**’undur; **أمالي المرتضى** (1: 48) ve **زهر الآداب** (1: 60)’ta olduğu üzere onu **هشام بن عبد الملك** hakkında söyler. Veya **الحزين الكناني**’nindir; **ديوان الحماسة** (2: 284)’te olduğu üzere **عبد الملك بن مروان** hakkında. Veya **الفرزدق**’undur; **العمدة** (2: 110) ve **أمالي المرتضى**’da olduğu üzere **علي بن الحسين** hakkında. Veya **العين المنقري**’nindir; **العمدة**’da olduğu üzere. Veya **كثير بن كثير السهمي**’nindir; **المؤتلف** 169’da olduğu üzere **محمد بن علي بن الحسين** hakkında. Veya **داود بن سلم**’indir; **العمدة**’da olduğu üzere **قثم بن العباس** hakkında. Ve **اللسان** (**جنه**) ve **الحيوان** (3: 133)’e bak.

([3]) **أبي قيس بن الأسلت**’indir. Ve صدر’ı, **اللسان** ve **المفضليات** (2: 85)’te olduğu üzere:
* صدق حسام وادق حده *

([4]) Beyit **ذي الرمة**’nindir; divanında 10 ve **المجمل** (**جنب**)’dedir. Ve صدر’ı:
* وثب المسحج من عانات معقلة *

([5]) O, **علقمة بن عبدة الفحل**’dır. Beytin kasidesi divanında 131 ve **المفضليات** (2: 90)’dadır. Ve **اللسان** (**جنب**)’e bak.

([6]) Ondan, **الجميح**’in **المفضليات** (1: 33) ve **اللسان** (**جنب**)’deki sözü:
لما رأت إبلي قلت حلوبتها *** وكل عام عليها عام تجنيب

([7]) Asılda: "**الكتاب**".

([8]) **الجيم**’in dammesiyle ve kesresiyle söylenir.

([9]) Beyit **لبيد**’indir; divanında 15, 1881 baskısı; ve **المجمل** ve **اللسان** (**جنث**)’dedir.

([10]) Beyit, ondan öncekiyle birlikte **اللسان** (**جنث**)’dedir.

([11]) Asılda: "**للطائفتين**".

([12]) **الجند**—hareke ile—Yemen’in **مخاليف**’inden biridir.

([13]) **الجمهرة** (2: 92)’nin nassı: "Ve bir kavim, ondan **الجنازة**’nin اشتقاق’ı olduğunu iddia etti. Ve ben, sıhhatini bilmem."

([14]) Beyit **صخر بن عمرو**’nundur; **الخنساء**’nın kardeşi. Şiire ve kıssasına **الأغاني** (13: 130-131)’de bak. Ve beyit **اللسان** (**جنز**)’dedir.

([15]) **اللسان**’da ziyade etti: "Çünkü **الجنازة** onun içinde atılmış olur. Ve atma ile murad, حمل ve وضع’dır."

([16]) Yani haktan saptı.

([17]) Beyit **الأعشى**’nındır; divanında 66 ve **اللسان** (**جنف**، **سوى**) ve **الخزانة** (2: 59) ve **الإنصاف** 185’tedir. Ve rivayetlerin çoğu: "**جو اليمامة**".

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ن س
الناس أجناس وأكثرهم أنجاس‏.‏
وهو مجانس لهذا وهما متجانسان‏.‏
ومع التجانس التآنس‏.‏
وكيف يؤانسك من لا يجانسك‏.‏

##### Türkçe

ج ن س
**الناس** cinslerdir; ve onların çoğu **أنجاس**tır.
Ve o, bunun için **مجانس**tır; ve ikisi **متجانسان**dır.
Ve **التجانس** ile **التآنس** vardır.
Ve sana, seni **يجانسك** olmayan kimse nasıl **يؤانسك** eder.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجِنْسُ: الضَّربُ من كل شيء، وهو من الناس ومن الطير ومن حدود النَحْوِ والعَرُوضِ والأَشياء جملةٌ. قال ابن سيده: وهذا على موضوع عبارات أَهل اللغة وله تحديد، والجمع أَجناس وجُنُوسٌ؛ قال الأَنصاري يصف النخل:تَخَيَّرْتُها صالحاتِ الجُنُو
سِ، لا أَسْتَمِيلُ ولا أَسْتَقِيلُ
والجِنْسُ أَعم من النوع، ومنه المُجانَسَةُ والتَجْنِيسُ. ويقال: هذا يُجانِسُ هذا أَي يشاكله، وفلان يُجانس البهائم ولا يُجانس الناسَ إِذا لم يكن له تمييز ولا عقل. والإِبل جِنْسٌ من البهائم العُجْمِ، فإِذا واليت سنّاً من أَسنان الإِبل على حِدَة فقد صنفتها تصنيفاً كأَنك جعلت بنات المخاض منها صنفاً وبنات اللبون صِنفاً والحِقاق صِنْفاً، وكذلك الجَذَعُ والثَّنيُّ والرُّبَعُ. والحيوان أَجناسٌ: فالناس جنس والإِبل جنس والبقر جنس والشَّاء جنس، وكان الأَصمعي يدفع قول العامة هذا مُجانِسٌ لهذا إِذا كان من شكله، ويقول: ليس بعربي صحيح، ويقول: إِنه مولَّد. وقول المتكلمين: الأَنواع مَجْنُوسَةٌ للأَجْناسِ كلام مولَّد لأَن مثل هذا ليس من كلام العرب. وقول المتكلمين: تَجانَس الشيئان ليس بعربي أَيضاً إِنما هو توسع. وجئْ به من جِنْسِك أَي من حيث كان، والأَعرف من حَِسِّك. التهذيب: ابن الأَعرابي: الجَنَسُ جُمُودٌ
(* قوله «الجنس جمود» عبارة القاموس:
والجنس، بالتحريك، جمود الماء وغيره.) . وقال: الجَنَسُ المياه الجامدة.

##### Türkçe

**الجِنْسُ**: her şeyden **الضَّربُ** (tür, sınıf); ve o, insanlardan, kuşlardan, **النَحْوِ** ve **العَرُوضِ** sınırlarından ve şeylerden bir bütün olarak (bulunur). İbn Sîde dedi: Bu, dil ehlinin ibarelerinin vaz‘ı üzerinedir ve onun bir sınırlandırması vardır; çoğulu **أَجناس** ve **جُنُوسٌ**’tur; el-Ensârî hurma ağacını vasfederek dedi ki:
تَخَيَّرْتُها صالحاتِ الجُنُو
سِ، لا أَسْتَمِيلُ ولا أَسْتَقِيلُ

Ve **الجِنْسُ**, **النوع**’dan daha geneldir; ondan **المُجانَسَةُ** ve **التَجْنِيسُ** (gelir). Ve denilir: bu, bunu **يُجانِسُ**; yani ona benzer. Ve falan, ayırt etmesi ve aklı yoksa, hayvanlara **يُجانس** eder ve insanlara **يُجانس** etmez. Ve develer, yabancı (dilsiz) hayvanlardan bir **جِنْسٌ**’tir; artık develerin dişlerinden bir dişi tek başına peş peşe izlersen, onu bir tasnif ile tasnif etmiş olursun; sanki onlardan **بنات المخاض**’ı bir صنف, **بنات اللبون**’u bir **صِنْفاً**, **الحِقاق**’ı bir **صِنْفاً** kılmışsın gibi; aynı şekilde **الجَذَعُ** ve **الثَّنيُّ** ve **الرُّبَعُ**. Ve hayvan, **أَجناسٌ**’tır: artık insanlar bir **جنس**tir, develer bir **جنس**tir, sığır bir **جنس**tir, koyun-keçi bir **جنس**tir. Ve el-Asma‘î, avamın “bu, buna **مُجانِسٌ**’tir” sözünü, onun şekli (benzeri) olduğunda, reddederdi; ve derdi ki: Arapça sahih değildir; ve derdi ki: o, **مولَّد**’dir. Ve kelâmcıların “**الأَنواع** **مَجْنُوسَةٌ** **للأَجْناسِ**” sözü, **مولَّد** bir sözdür; çünkü bunun benzeri Arapların sözünden değildir. Ve kelâmcıların “**تَجانَس** الشيئان” sözü de Arapça değildir; ancak o, bir genişletmedir. Ve onu kendi **جِنْسِك**’inden getir; yani bulunduğu yerden; ve daha bilinen olan, senin **حَِسِّك**’indendir. **التهذيب**: İbnü’l-A‘râbî: **الجَنَسُ** bir **جُمُودٌ**’dur.
(* Onun “**الجنس جمود**” sözü: **القاموس**’un ibaresidir: ve **الجنس** —harekeli olarak— suyun ve başkasının donmasıdır.) Ve dedi: **الجَنَسُ** donmuş sulardır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ن س * * الجِنْسُ * الضرب من الشيء وهو أعم من النوع ومنه * المُجَانَسةُ * و * التَجْنِيسُ * وعن الأصمعي أن قول العامة هذا * مُجَانِسٌ * لهذا المولد

##### Türkçe

* ج ن س * * **الجِنْسُ** * şeyden darbe(=cins); o, türden daha geneldir. Ondandır: * **المُجَانَسةُ** * ve * **التَجْنِيسُ** *. Ve الأصمعي’den: avamın “bu, bu مولد’e **مُجَانِسٌ**’dur” sözü.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الجنس، بالكسر: أعم من النوع، ومنه المجانسة والتجنيس، وهو كل ضرب من الشيء، ومن الناس ومن الطير، ومن حدود النحو والعروض، ومن الأشياء جملة، قال ابن سيده: وهذا على موضوع عبارات أهل اللغة، وله تحديد، فالإبل: جنس من البهائم العجم، فإذا واليت سنا من أسنان الإبل على حدة فقد صنفتها تصنيفا، كأنك جعلت بنات المخاض منها صنفا وبنات اللبون صنفا، والحقاق صنفا، وكذلك الجذع والثني والربع. والحيوان أجناس، فالناس جنس، والإبل جنس، والبقر جنس، والشاء جنس. ج، أجناس وجنوس، الأخيرة عن ابن دريد، قال الأنصاري يصف نخلا:
  تخيرتها صالحات الجنـو                      س لا أستميل ولا أستقيل

  ومن سجعات الأساس: الناس أجناس، وأكثرهم أنجاس. الجنس، بالتحريك: جمود الماء وغيره، عن ابن الأعرابي، نقله الأزهري عنه، وليس عنده وغيره. وقال أيضا: الجنس، بضمتين: المياه الجامدة. وكأنه لغة في الجمس بالميم، وقد تقدم. والجنيس، كأمير: العريق في جنسه، نقله ابن عباد. الجنيس، كسكيت: سمكة بين البياض والصفرة، نقاه الصاغاني أيضا. والمجانس: المشاكل، يقال: هذا يجانس هذا، أي يشاكله، وفلان يجانس البهائم ولا يجانس الناس، إذا لم يكن له تمييز وعقل. وجنست الرطبة، إذا نضج كلها فكأنها صارت جنسا واحدا، أو أنها مثل جمست، بالميم، إذا رطبت وهي صلبة، كما تقدم. والتجنيس تفعيل من الجنس، وكذلك المجانسة مفاعلة منه، وقول الجوهري عن ابن دريد: إن الأصمعي كان يقول: الجنس المجانسة من لغات العامة، غلط، لأن الأصمعي واضع كتاب الأجناس، وهو أول من جاء بهذا اللقب. قلت: هذا التغليط هو نص ابن فارس في المجمل الذي نقل عن الأصمعي أنه كان يدفع قول العامة: هذا مجانس لهذا، إذا كان من شكله، ويقول: ليس بعربي صحيح، يعني لفظة الجنس، ويقول: إنه مولد، وقول المتكلمين: الأنواع مجنوسة للأجناس، كلام مولد، لأن مثل هذا ليس من كلام العرب، وقول المتكلمين: تجانس الشيئان: ليس بعربي أيضا، إنما هو توسع، هذا الذي نقله صاحب اللسان وغيره، فقول المصنف: كان يقول: إلى آخره، محل نظر، إذ ليس هذا من قوله، ولا هو ممن ينكر عربية لفظ المجانسة والتجنيس لغير معنى المشاكلة، وإذا فرض ثبوت ما ذكره المصنف فلا يلزم من نفي الأصمعي لذلك نفيه بالكلية، فقد نقله غيره، ولا يخفى أن الجوهري ناقل ذلك عن ابن دريد، وقد تابعه على ذلك ابن جني عن الأصمعي، فهو عند أهل الصناعة كالمتواتر عنه، فكيف ينسب الغلط إلى الناقل وهو بهذه المثابة? وأي جامع بين نفي المجانسة والجناس وبين إثبات الأجناس وأنه ألف فيها? وكيف يكون أنه أول من جاء بهذا اللقب، وقد ثبت ذلك من غيره من أئمة اللغة المتقدمين? وعل كل حال فكلام المصنف مع قصوره في النقل لا يخلو عن النظر من وجوه شتى، فتأمل ترشد. ومما يستدرك عليه: قولهم: جئ به من جنسك، أي من حيث كان، والأعرف من حسك والجناس الذي يذكره البيانيون مولد. وعلي بن سعادة بن الجنيس، كزبير، الفارقي العطاري مات سنة 602. ولأهل البديع كلام في الجناس وتعريفه لا يسع المحل إيراده، وقسموه، وجعلوا له أنواعا، فمنها الجناس المطلق، والمماثل، والتام، والمقلوب، والمطرف، والمذيل، واللفظي، واللاحق، والمعنوي، والملفق، والمحرف، ولو أردنا ذكر شواهد كل منها لخرجنا عن المقصود، وقد تضمن بيان ذلك كله المولى الفاضل بديع زمانه علي بن تاج الدين القلعي الحنفي المكي في كتابه: شرح البديعية، له، رحمه الله تعالى، فراجعه إن شئت. ومجانس، بالضم، قرية من أعمال قوص.

##### Türkçe

**الجنس**، kesre ile: **النوع**’dan daha umumîdir; ondan **المجانسة** ve **التجنيس** (vardır); ve o, şeyden her bir darbedir; ve insanlardan ve kuşlardan; ve nahiv ve arûz sınırlarından; ve şeylerden bir cümle (olarak). İbn Sîde dedi: Bu, ehl-i lugatın ibarelerinin vaz‘ı üzerinedir; ve onun bir tahdîdi vardır. Şu hâlde develer: acemî (dilsiz) dört ayaklılardan bir **جنس**’tir; artık develerin dişlerinden bir dişi tek başına ard arda getirirsen, muhakkak onu bir tasnif ile tasnif etmiş olursun; sanki ondan **بنات المخاض**’ı bir صنف, **بنات اللبون**’u bir صنف, **الحقاق**’ı bir صنف kılmışsın; ve yine **الجذع** ve **الثني** ve **الربع** (da böyledir). Ve hayvan (için) **أجناس** vardır; şu hâlde insanlar bir **جنس**’tir; ve develer bir **جنس**’tir; ve sığırlar bir **جنس**’tir; ve koyunlar bir **جنس**’tir. Çoğulu: **أجناس** ve **جنوس**; sonuncusu İbn Düreyd’dendir. Ensârî, hurmaları vasfederek dedi:
  “Onları seçtim: **الجنوس**’un sâlihaları; ne meylettiririm ne de (geri) çevrilmeyi isterim.”

Ve **الأساس**’ın secilerinden: “İnsanlar **أجناس**’tır; ve onların çoğu **أنجاس**’tır.” **الجنس**، hareke ile: suyun ve başkasının donmasıdır; İbnü’l-A‘râbî’den; Ezherî onu ondan nakletti; ve onun yanında ve başkasının yanında (bu yoktur). Ve yine dedi: **الجنس**، iki damme ile: donmuş sulardır. Ve sanki o, mîm ile **الجمس**’te bir lugattır; ve (bu) geçti. Ve **الجنيس**، **أمير** gibi: kendi cinsinde köklü (asîl) olan; İbn Abbâd onu nakletti. **الجنيس**، **سكيت** gibi: beyazlık ile sarılık arasında bir balık; Sâgânî onu da nakletti. Ve **المجانس**: benzer (müşâkil) olandır; denir: “Bu, şunu **يجانس** eder”; yani ona benzer. Ve “Falan, dört ayaklılara **يجانس** eder ve insanlara **يجانس** etmez”; eğer onun için temyiz ve akıl yok ise. Ve “**جنست** الرطبة”: eğer onun hepsi olgunlaştıysa; sanki o, tek bir cins olmuş. Yahut o, mîm ile “**جمست**” gibidir: eğer o, sert iken rutubetlendi ise; geçtiği üzere. Ve **التجنيس**: **الجنس**’ten bir tef‘îldir; ve yine **المجانسة** ondan bir mufâ‘aledir. Ve Cevherî’nin İbn Düreyd’den (naklettiği) sözü: “Asma‘î der idi: **الجنس** (yani) **المجانسة** avâmın lugatlerindendir”; (bu) yanlıştır; çünkü Asma‘î, **الأجناس** kitabının vâzı‘ıdır; ve bu lakapla ilk gelen odur. Dedim: Bu yanlışlama, İbn Fâris’in **المجمل**’deki nassıdır; ki o, Asma‘î’den nakletti: Avâmın “Bu, şuna **مجانس**” sözünü—eğer onun şeklinden ise—reddederdi; ve derdi: “Arapça sahih değildir”; yani **الجنس** lafzını (kasteder); ve derdi: “O, müvelleddir.” Ve mütekellimlerin sözü: “**الأنواع** **مجنوسة** للأجناس”; müvelled bir sözdür; çünkü bunun misli Arapların sözünden değildir. Ve mütekellimlerin sözü: “**تجانس** الشيئان”; Arapça da değildir; ancak o, bir genişletmedir. Bu, **اللسان** sahibi ve başkasının naklettiğidir. Şu hâlde musannifin sözü: “Der idi: … ilâ âhirihî”; nazar mahallidir; zira bu, onun sözünden değildir; ve o, müşâkele mânâsından başka bir mânâ için **المجانسة** ve **التجنيس** lafzının Arapçılığını inkâr edenlerden değildir. Ve musannifin zikrettiğinin sübûtu farz edilse bile, Asma‘î’nin bunun nefyinden, onun bütünüyle nefyedilmesi lâzım gelmez; muhakkak onu başkası nakletmiştir. Ve gizli değildir ki Cevherî, bunu İbn Düreyd’den nakledendir; ve İbn Cinnî, Asma‘î’den (naklen) bunun üzerinde onu tâbi‘ kılmıştır; şu hâlde o, ehl-i san‘at yanında ondan (gelen) mütevâtir gibidir; öyleyken yanlış, nasıl nakledene nisbet edilir, hâlbuki o bu mertebededir? Ve **المجانسة** ve **الجناس**’ın nefyini, **الأجناس**’ın isbâtı ve onun hakkında telif etmesiyle birleştiren hangi câmi‘dir? Ve nasıl olur ki o, bu lakapla ilk gelen olsun; hâlbuki bu, mütekaddim lugat imamlarından başkasından sabit olmuştur? Her hâl üzere, musannifin sözü—nakildeki kusuruyla beraber—çeşitli vecihlerden nazardan hâlî değildir; öyleyse düşün, doğru yolu bulursun. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: Onların sözü: “Onu, senin **جنس**’inden getir”; yani bulunduğu yerden. Ve daha ma‘rûf olan, “senin **حسك**’inden”dir. Ve beyânîlerin zikrettiği **الجناس** müvelleddir. Ve Ali b. Sa‘âde b. **الجنيس**، **زبير** gibi; Fârikî, attâr; 602 senesinde öldü. Ve bedî‘ ehlinin **الجناس** ve onun tarifi hakkında sözleri vardır; mekân, onu îrâd etmeye genişlik vermez. Ve onu taksim ettiler; ve onun için nev‘ler kıldılar; ondan: **الجناس المطلق** ve **المماثل** ve **التام** ve **المقلوب** ve **المطرف** ve **المذيل** ve **اللفظي** ve **اللاحق** ve **المعنوي** ve **الملفق** ve **المحرف**. Ve eğer her birinin şevâhidini zikretmeyi isteseydik, maksattan çıkardık. Ve bunun hepsinin beyanını, zamanının bedî‘i olan faziletli mevlâ Ali b. Tâcüddîn el-Kal‘î el-Hanefî el-Mekkî, kendi kitabında: **شرح البديعية**’de tazammun etmiştir; Allah Teâlâ ona rahmet etsin; şu hâlde istersen ona müracaat et. Ve **مجانس**، damme ile: Kûs amellerinden bir köydür.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جنّسهُ بِهِ
2 جنّسهُ بِهِ جنسه به جنسه بة , (TK,) inf. n. تَجْنِيسٌ, from الجِنْسُ, (S, K,) [He made it homogeneous, or congenial, with it; or similar, or conformable, to it: expl. in the TK, not well, by شاكله; but the inf. n., with tolerable correctness, by ايكى شيئى برى برينه مشاكل قلمق. The usage of the term تَجْنِيسٌ in rhetoric, to signify the use of two or more words completely or partly conformable, is post-classical, like جِنَاسٌ, an inf. n. of جَانَسَ.]

جانسهُ
3 جانسهُ جانس جانسه جانسة , [inf. n. مُجَانَسَةٌ and جِنَاسٌ,] It was, or became, homogeneous, or congenial, with it; or similar, or conformable, to it; syn. شَاكَلَهُ: (Mgh, Msb:) المُجَانَسَةُ is from الجِنْسُ. (S, TA.) You say, هٰذَا يُجَانِسُ هٰذَا This is homogeneous with this; syn. يُشَاكِلُهُ: (Mgh, Msb:) so says Kh. (Msb.) And كَيْفَ يُؤَانِسُكَ مَنْ لَا يُجَانِسُكَ [How will he be sociable with thee who will not be congenial with thee?]. (A.) And of a man who has not discrimination nor intelligence, one says, فُلَانٌ يُجَانِسُ البَهَائِمَ وَلَا يُجَانِسُ النَّاسَ [Such a one resembles the beasts, and does not resemble men]: (Mgh, Msb, * TA:) so says Kh. (Mgh.) But As says that this usage, (Mgh, Msb,) in the first and last of the above-mentioned phrases, (Msb,) is post-classical. (Mgh, Msb.) The usage of the term جِنَاسٌ by rhetoricians [to signify the complete or partial conformity of two or more words] is post-classical [like تَجْنِيسٌ]. (TA.)

تجانس الشَّيْآنِ
6 تجانس الشَّيْآنِ ذ [The two things were, or became homogeneous, congenial, similar, or conformable,] is a phrase of the scholastic theologians, not [classical] Arabic. (TA.)

جِنْسٌ
جِنْسٌ جنس [A genus, kind, or generical class, comprising under it several species, or sorts; or comprised under a superior genus, in relation to which it is a species, or sort;] a ضَرةب of a thing; (S;) or of anything; (Mgh, Msb;) any ضَرْب of a thing; (A, K;) [as] of men, and of birds, and of the definitions of grammar and of the art of versification, and of things collectively; so accord. to the lexicologists; (ISd, TA;) a term of more common import than نَوْع [which is a species, or sort]: (S, A, Mgh, Msb, K:) thus animal is a جنس and man is a نوع, (Mgh, Msb,) because the latter is of more particular import than the former, though it is a جنس in relation to what is under it; but the scholastic theologians reverse the case, (Mgh,) for with them جنس is of more particular import than نوع: (Kull p. 139:) thus also camels are a جنس of beasts: (A, K:) pl. أَجْنَاسٌ [properly a pl. of pauc. but used also as one of mult.] (Mgh, Msb, K) and جُنُوسٌ. (IDrd, K.) You say, النَّاسُ أَجْنَاسٌ وَأَكْثَرُهُمْ أَنْجَاسٌ [Men are of several kinds, and most of them are impure]. (A, TA.) And فُلَانٌ مِنْ جِنْسِكَ, meaning أَصْلِكَ [i. e. Such a one is of thy stock]. (S in art. جنث.) ― -b2- [Hence, اِسْمُ جِنْسٍ A generic noun: and اِسْمُ جِنْسٍ جَمْعِىٌّ a collective generic noun.] ― -b3- أَوْصَى لِجِنْسِهِ signifies He left by will, of his property, to the children of his father, [or his kindred by the father's side,] exclusively of all relations of the mother: and so, لِأَهْلِ بَيْتِهِ. (Mgh.) ― -b4- The assertion, in the K, that J's saying, on the authority of IDrd, that As used to say الجِنْسُ as meaning المُجَانَسَةُ is a vulgarism, is erroneous, is a matter for consideration; for As said not this, but [what has been cited above, voce جَانَسَهُ, or] what will be found below, voce مُجَانِسٌ. (TA.)

جِنْسِىٌّ
[ جِنْسِىٌّ جنس جنسى جنسي جنسيي Generic; generical.]

جِنْسِيَّةٌ
[ جِنْسِيَّةٌ جنس جنسي جنسيه جنسية Generical quality.]

مُجَانِسٌ
[ مُجَانِسٌ مجانس Homogeneous; congenial; similar; conformable; syn. مُشَاكِلٌ. (K.) But IDrd asserts that As used to reject the saying of the vulgar, هٰذَا مُجَانِسُ لِهٰذَا [This is homogeneous with this, &c.], and to say, It is post-classical. (S.) [See also 3.]

##### Türkçe

جنّسهُ بِهِ
2 **جنّسهُ بِهِ** جنسه به جنسه بة , (TK,) mastar ismi **تَجْنِيسٌ**, **الجِنْسُ**’ten, (S, K,) [Onu onunla aynı cinsten yaptı; yahut ona uygun, yahut ona benzer, yahut ona mutabık kıldı: TK’da, iyi olmayan bir şekilde, **شاكله** ile açıklanmıştır; fakat mastar ismi, katlanılabilir bir doğrulukla, ايكى شيئى برى برينه مشاكل قلمق ile (açıklanmıştır). Belâgatte **تَجْنِيسٌ** teriminin, tamamen yahut kısmen birbirine mutabık iki veya daha çok kelimenin kullanılması mânâsında kullanımı, **جِنَاسٌ** gibi, klasik-sonrasıdır; **جِنَاسٌ** ise **جَانَسَ**’ın bir mastar ismidir.]

جانسهُ
3 **جانسهُ** جانس جانسه جانسة , [mastar ismi **مُجَانَسَةٌ** ve **جِنَاسٌ**,] Onunla aynı cinsten oldu yahut oldu; yahut ona uygun, yahut ona benzer, yahut ona mutabık oldu; eş anlamlısı **شَاكَلَهُ**: (Mgh, Msb:) **المُجَانَسَةُ**, **الجِنْسُ**’tendir. (S, TA.) Şöyle dersin: هٰذَا يُجَانِسُ هٰذَا Bu, bununla aynı cinstendir; eş anlamlısı يُشَاكِلُهُ: (Mgh, Msb:) Kh böyle der. (Msb.) Ve كَيْفَ يُؤَانِسُكَ مَنْ لَا يُجَانِسُكَ [Seninle aynı cinsten olmayan kimse sana nasıl ünsiyet eder?]. (A.) Ve temyizi de aklı da olmayan bir adam hakkında şöyle denir: فُلَانٌ يُجَانِسُ البَهَائِمَ وَلَا يُجَانِسُ النَّاسَ [Falanca, hayvanlara benzer; insanlara benzemez]: (Mgh, Msb, * TA:) Kh böyle der. (Mgh.) Fakat As, bu kullanımın, (Mgh, Msb,) yukarıda zikredilen ibarelerin ilkinin ve sonuncusunun içinde, (Msb,) klasik-sonrası olduğunu söyler. (Mgh, Msb.) Belâgatçıların **جِنَاسٌ** terimini [iki veya daha çok kelimenin tam yahut kısmi mutabakatını ifade etmek için] kullanmaları, **تَجْنِيسٌ** gibi, klasik-sonrasıdır. (TA.)

تجانس الشَّيْآنِ
6 **تجانس الشَّيْآنِ** ذ [İki şey aynı cinsten oldu yahut oldu; ünsiyetli, benzer, yahut mutabık oldu,] kelâmcıların bir ibaresidir; [klasik] Arapça değildir. (TA.)

جِنْسٌ
**جِنْسٌ** جنس [Bir cins, tür, yahut cinsî sınıf; altında birkaç nev’i yahut kısım toplayan; yahut kendisinin üstünde bir cinsin altında bulunan, ona nispetle bir nev’i yahut kısım olan;] bir şeyin bir **ضَرةب**’i; (S;) yahut herhangi bir şeyin; (Mgh, Msb;) bir şeyin herhangi bir **ضَرْب**’i; (A, K;) [meselâ] insanların, kuşların, nahiv tariflerinin ve aruz sanatının tariflerinin, ve toplu hâlde şeylerin; lugatçılara göre böyledir; (ISd, TA;) **نَوْع**’dan daha umumî mânâlı bir terimdir [ki o bir nev’i yahut kısımdır]: (S, A, Mgh, Msb, K:) böylece hayvan bir **جنس**’tir ve insan bir **نوع**’tur, (Mgh, Msb,) çünkü ikincisi birinciden daha hususî mânâlıdır; her ne kadar altındakilere nispetle bir **جنس** ise de; fakat kelâmcılar durumu tersine çevirirler, (Mgh,) zira onlara göre **جنس**, **نوع**’dan daha hususî mânâlıdır: (Kull p. 139:) böylece de develer, hayvanların bir **جنس**’idir: (A, K:) çoğulu **أَجْنَاسٌ** [aslında azlık çoğulu olmakla beraber çokluk için de kullanılır] (Mgh, Msb, K) ve **جُنُوسٌ**. (IDrd, K.) Şöyle dersin: النَّاسُ أَجْنَاسٌ وَأَكْثَرُهُمْ أَنْجَاسٌ [İnsanlar çeşit çeşittir; onların çoğu necistir]. (A, TA.) Ve **فُلَانٌ مِنْ جِنْسِكَ**, **أَصْلِكَ** mânâsında [yani: Falanca senin soyundandır]. (S in art. جنث.) ― -b2- [Bundan: **اِسْمُ جِنْسٍ** cins ismi: ve **اِسْمُ جِنْسٍ جَمْعِىٌّ** topluluk bildiren cins ismi.] ― -b3- **أَوْصَى لِجِنْسِهِ** şu mânâya gelir: Malından vasiyetle, anneden olan bütün akrabalar hariç olmak üzere, babasının çocuklarına [yahut baba tarafından akrabalarına] bıraktı: ve bunun gibi, **لِأَهْلِ بَيْتِهِ**. (Mgh.) ― -b4- K’da, J’nin IDrd rivayetiyle, As’ın **الجِنْسُ**’ü **المُجَانَسَةُ** mânâsında kullanırdı demesinin bir avam dili olduğu iddiasının hatalı olduğu sözü, düşünmeye değerdir; zira As bunu söylemedi; bilakis [yukarıda, **جَانَسَهُ** maddesinde zikredilen şeyi, yahut] aşağıda, **مُجَانِسٌ** maddesinde bulunacak olan şeyi (söyledi). (TA.)

جِنْسِىٌّ
[ **جِنْسِىٌّ** جنس جنسى جنسي جنسيي Cinsî; cinsî olan.]

جِنْسِيَّةٌ
[ **جِنْسِيَّةٌ** جنس جنسي جنسيه جنسية Cinsîlik niteliği.]

مُجَانِسٌ
[ **مُجَانِسٌ** مجانس Aynı cinsten; ünsiyetli; benzer; mutabık; eş anlamlısı **مُشَاكِلٌ**. (K.) Fakat IDrd, As’ın avamın şu sözünü reddederdi diye nakleder: هٰذَا مُجَانِسُ لِهٰذَا [Bu, bununla aynı cinstendir, vb.], ve derdi ki: Bu klasik-sonrasıdır. (S.) [Bkz. ayrıca 3.]]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَنَسَ
جَنَسَ جَنَّسَ II
a.  [ Bi ], Made homogeneous with, similar, conformable to.

b.  Specified; classified, classed.

جَاْنَسَ
جَاْنَسَ III ,  تَجَنَّسَ V ,
a.  Was, appeared homogeneous, similar, conformable to.

جِنْس
جِنْس 2 , ( pl. جُنُوْس 27 ,  أَجْنَاْس 38 ),
a.  Genus, species, kind, category, class.

b.  Gender, sex.

c.  Family, race, lineage.

جِنْسِيّ
جِنْسِيّ 2yi ,
a.  Belonging to the genus, to the same sex; generic.

جِنْسِيَّة
جِنْسِيَّة 2yit ,
a.  Homogeneity, similarity; common origin.

##### Türkçe

**جَنَسَ**
**جَنَسَ** **جَنَّسَ** II
a. [ Bi ], ile homojen kıldı, benzer kıldı, uygun kıldı.

b. Belirledi; sınıflandırdı, sınıfa koydu.

**جَاْنَسَ**
**جَاْنَسَ** III , **تَجَنَّسَ** V ,
a. Homojen oldu, homojen göründü; benzer oldu, benzer göründü; uygun oldu, uygun göründü.

**جِنْس**
**جِنْس** 2 , ( çoğ. **جُنُوْس** 27 , **أَجْنَاْس** 38 ),
a. Cins, tür, nev‘, kategori, sınıf.

b. Cinsiyet, cins.

c. Aile, ırk, soy.

**جِنْسِيّ**
**جِنْسِيّ** 2yi ,
a. Cinse ait, aynı cinse ait; genel (cinsî).

**جِنْسِيَّة**
**جِنْسِيَّة** 2yit ,
a. Homojenlik, benzerlik; ortak köken.
