# جنس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%86%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جنس

الجنس، بالكسر: أعم من النوع، ومنه المجانسة والتجنيس، وهو كل ضرب من الشيء، ومن الناس ومن الطير، ومن حدود النحو والعروض، ومن الأشياء جملة، قال ابن سيده: وهذا على موضوع عبارات أهل اللغة، وله تحديد، فالإبل: جنس من البهائم العجم، فإذا واليت سنا من أسنان الإبل على حدة فقد صنفتها تصنيفا، كأنك جعلت بنات المخاض منها صنفا وبنات اللبون صنفا، والحقاق صنفا، وكذلك الجذع والثني والربع. والحيوان أجناس، فالناس جنس، والإبل جنس، والبقر جنس، والشاء جنس. ج، أجناس وجنوس، الأخيرة عن ابن دريد، قال الأنصاري يصف نخلا:
  تخيرتها صالحات الجنـو                      س لا أستميل ولا أستقيل

  ومن سجعات الأساس: الناس أجناس، وأكثرهم أنجاس. الجنس، بالتحريك: جمود الماء وغيره، عن ابن الأعرابي، نقله الأزهري عنه، وليس عنده وغيره. وقال أيضا: الجنس، بضمتين: المياه الجامدة. وكأنه لغة في الجمس بالميم، وقد تقدم. والجنيس، كأمير: العريق في جنسه، نقله ابن عباد. الجنيس، كسكيت: سمكة بين البياض والصفرة، نقاه الصاغاني أيضا. والمجانس: المشاكل، يقال: هذا يجانس هذا، أي يشاكله، وفلان يجانس البهائم ولا يجانس الناس، إذا لم يكن له تمييز وعقل. وجنست الرطبة، إذا نضج كلها فكأنها صارت جنسا واحدا، أو أنها مثل جمست، بالميم، إذا رطبت وهي صلبة، كما تقدم. والتجنيس تفعيل من الجنس، وكذلك المجانسة مفاعلة منه، وقول الجوهري عن ابن دريد: إن الأصمعي كان يقول: الجنس المجانسة من لغات العامة، غلط، لأن الأصمعي واضع كتاب الأجناس، وهو أول من جاء بهذا اللقب. قلت: هذا التغليط هو نص ابن فارس في المجمل الذي نقل عن الأصمعي أنه كان يدفع قول العامة: هذا مجانس لهذا، إذا كان من شكله، ويقول: ليس بعربي صحيح، يعني لفظة الجنس، ويقول: إنه مولد، وقول المتكلمين: الأنواع مجنوسة للأجناس، كلام مولد، لأن مثل هذا ليس من كلام العرب، وقول المتكلمين: تجانس الشيئان: ليس بعربي أيضا، إنما هو توسع، هذا الذي نقله صاحب اللسان وغيره، فقول المصنف: كان يقول: إلى آخره، محل نظر، إذ ليس هذا من قوله، ولا هو ممن ينكر عربية لفظ المجانسة والتجنيس لغير معنى المشاكلة، وإذا فرض ثبوت ما ذكره المصنف فلا يلزم من نفي الأصمعي لذلك نفيه بالكلية، فقد نقله غيره، ولا يخفى أن الجوهري ناقل ذلك عن ابن دريد، وقد تابعه على ذلك ابن جني عن الأصمعي، فهو عند أهل الصناعة كالمتواتر عنه، فكيف ينسب الغلط إلى الناقل وهو بهذه المثابة? وأي جامع بين نفي المجانسة والجناس وبين إثبات الأجناس وأنه ألف فيها? وكيف يكون أنه أول من جاء بهذا اللقب، وقد ثبت ذلك من غيره من أئمة اللغة المتقدمين? وعل كل حال فكلام المصنف مع قصوره في النقل لا يخلو عن النظر من وجوه شتى، فتأمل ترشد. ومما يستدرك عليه: قولهم: جئ به من جنسك، أي من حيث كان، والأعرف من حسك والجناس الذي يذكره البيانيون مولد. وعلي بن سعادة بن الجنيس، كزبير، الفارقي العطاري مات سنة 602. ولأهل البديع كلام في الجناس وتعريفه لا يسع المحل إيراده، وقسموه، وجعلوا له أنواعا، فمنها الجناس المطلق، والمماثل، والتام، والمقلوب، والمطرف، والمذيل، واللفظي، واللاحق، والمعنوي، والملفق، والمحرف، ولو أردنا ذكر شواهد كل منها لخرجنا عن المقصود، وقد تضمن بيان ذلك كله المولى الفاضل بديع زمانه علي بن تاج الدين القلعي الحنفي المكي في كتابه: شرح البديعية، له، رحمه الله تعالى، فراجعه إن شئت. ومجانس، بالضم، قرية من أعمال قوص.

### Türkçe

**الجنس**، kesre ile: **النوع**’dan daha umumîdir; ondan **المجانسة** ve **التجنيس** (vardır); ve o, şeyden her bir darbedir; ve insanlardan ve kuşlardan; ve nahiv ve arûz sınırlarından; ve şeylerden bir cümle (olarak). İbn Sîde dedi: Bu, ehl-i lugatın ibarelerinin vaz‘ı üzerinedir; ve onun bir tahdîdi vardır. Şu hâlde develer: acemî (dilsiz) dört ayaklılardan bir **جنس**’tir; artık develerin dişlerinden bir dişi tek başına ard arda getirirsen, muhakkak onu bir tasnif ile tasnif etmiş olursun; sanki ondan **بنات المخاض**’ı bir صنف, **بنات اللبون**’u bir صنف, **الحقاق**’ı bir صنف kılmışsın; ve yine **الجذع** ve **الثني** ve **الربع** (da böyledir). Ve hayvan (için) **أجناس** vardır; şu hâlde insanlar bir **جنس**’tir; ve develer bir **جنس**’tir; ve sığırlar bir **جنس**’tir; ve koyunlar bir **جنس**’tir. Çoğulu: **أجناس** ve **جنوس**; sonuncusu İbn Düreyd’dendir. Ensârî, hurmaları vasfederek dedi:
  “Onları seçtim: **الجنوس**’un sâlihaları; ne meylettiririm ne de (geri) çevrilmeyi isterim.”

Ve **الأساس**’ın secilerinden: “İnsanlar **أجناس**’tır; ve onların çoğu **أنجاس**’tır.” **الجنس**، hareke ile: suyun ve başkasının donmasıdır; İbnü’l-A‘râbî’den; Ezherî onu ondan nakletti; ve onun yanında ve başkasının yanında (bu yoktur). Ve yine dedi: **الجنس**، iki damme ile: donmuş sulardır. Ve sanki o, mîm ile **الجمس**’te bir lugattır; ve (bu) geçti. Ve **الجنيس**، **أمير** gibi: kendi cinsinde köklü (asîl) olan; İbn Abbâd onu nakletti. **الجنيس**، **سكيت** gibi: beyazlık ile sarılık arasında bir balık; Sâgânî onu da nakletti. Ve **المجانس**: benzer (müşâkil) olandır; denir: “Bu, şunu **يجانس** eder”; yani ona benzer. Ve “Falan, dört ayaklılara **يجانس** eder ve insanlara **يجانس** etmez”; eğer onun için temyiz ve akıl yok ise. Ve “**جنست** الرطبة”: eğer onun hepsi olgunlaştıysa; sanki o, tek bir cins olmuş. Yahut o, mîm ile “**جمست**” gibidir: eğer o, sert iken rutubetlendi ise; geçtiği üzere. Ve **التجنيس**: **الجنس**’ten bir tef‘îldir; ve yine **المجانسة** ondan bir mufâ‘aledir. Ve Cevherî’nin İbn Düreyd’den (naklettiği) sözü: “Asma‘î der idi: **الجنس** (yani) **المجانسة** avâmın lugatlerindendir”; (bu) yanlıştır; çünkü Asma‘î, **الأجناس** kitabının vâzı‘ıdır; ve bu lakapla ilk gelen odur. Dedim: Bu yanlışlama, İbn Fâris’in **المجمل**’deki nassıdır; ki o, Asma‘î’den nakletti: Avâmın “Bu, şuna **مجانس**” sözünü—eğer onun şeklinden ise—reddederdi; ve derdi: “Arapça sahih değildir”; yani **الجنس** lafzını (kasteder); ve derdi: “O, müvelleddir.” Ve mütekellimlerin sözü: “**الأنواع** **مجنوسة** للأجناس”; müvelled bir sözdür; çünkü bunun misli Arapların sözünden değildir. Ve mütekellimlerin sözü: “**تجانس** الشيئان”; Arapça da değildir; ancak o, bir genişletmedir. Bu, **اللسان** sahibi ve başkasının naklettiğidir. Şu hâlde musannifin sözü: “Der idi: … ilâ âhirihî”; nazar mahallidir; zira bu, onun sözünden değildir; ve o, müşâkele mânâsından başka bir mânâ için **المجانسة** ve **التجنيس** lafzının Arapçılığını inkâr edenlerden değildir. Ve musannifin zikrettiğinin sübûtu farz edilse bile, Asma‘î’nin bunun nefyinden, onun bütünüyle nefyedilmesi lâzım gelmez; muhakkak onu başkası nakletmiştir. Ve gizli değildir ki Cevherî, bunu İbn Düreyd’den nakledendir; ve İbn Cinnî, Asma‘î’den (naklen) bunun üzerinde onu tâbi‘ kılmıştır; şu hâlde o, ehl-i san‘at yanında ondan (gelen) mütevâtir gibidir; öyleyken yanlış, nasıl nakledene nisbet edilir, hâlbuki o bu mertebededir? Ve **المجانسة** ve **الجناس**’ın nefyini, **الأجناس**’ın isbâtı ve onun hakkında telif etmesiyle birleştiren hangi câmi‘dir? Ve nasıl olur ki o, bu lakapla ilk gelen olsun; hâlbuki bu, mütekaddim lugat imamlarından başkasından sabit olmuştur? Her hâl üzere, musannifin sözü—nakildeki kusuruyla beraber—çeşitli vecihlerden nazardan hâlî değildir; öyleyse düşün, doğru yolu bulursun. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: Onların sözü: “Onu, senin **جنس**’inden getir”; yani bulunduğu yerden. Ve daha ma‘rûf olan, “senin **حسك**’inden”dir. Ve beyânîlerin zikrettiği **الجناس** müvelleddir. Ve Ali b. Sa‘âde b. **الجنيس**، **زبير** gibi; Fârikî, attâr; 602 senesinde öldü. Ve bedî‘ ehlinin **الجناس** ve onun tarifi hakkında sözleri vardır; mekân, onu îrâd etmeye genişlik vermez. Ve onu taksim ettiler; ve onun için nev‘ler kıldılar; ondan: **الجناس المطلق** ve **المماثل** ve **التام** ve **المقلوب** ve **المطرف** ve **المذيل** ve **اللفظي** ve **اللاحق** ve **المعنوي** ve **الملفق** ve **المحرف**. Ve eğer her birinin şevâhidini zikretmeyi isteseydik, maksattan çıkardık. Ve bunun hepsinin beyanını, zamanının bedî‘i olan faziletli mevlâ Ali b. Tâcüddîn el-Kal‘î el-Hanefî el-Mekkî, kendi kitabında: **شرح البديعية**’de tazammun etmiştir; Allah Teâlâ ona rahmet etsin; şu hâlde istersen ona müracaat et. Ve **مجانس**، damme ile: Kûs amellerinden bir köydür.
