# جنق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%86%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جنق

المنجنيق بالفتح ويكسر الميم أي مع فتح الجيم، قال الجوهري: آلة ترمى بها الحجارة أي: على العدو، وذلك بأن تشد سوار مرتفعة جدا من الخشب، يوضع عليها ما يراد رميه، ثم يضرب بسارية توصله لمكان بعيد جدا، وهي آلة قديمة قبل وضع النصارى البارود والمدافع، قاله شيخنا. قلت: وأول من رمى به رسول الله صلى الله عليه وسلم، ذكره ابن هشام في سيرته في ذكر حصار الطائف. قال السهيلي: وأما في الجاهلية فيذكر أن أول من رمى به جذيمة الأبرش، وهو من ملوك الطوائف، وهو أول من أوقد الشمع كالمنجنوق عن الليث معربة مؤنثة وقد يذكر قال الليث: وتأنيثها أحسن، قال زفر بن الحارث الكلابي:
  لقد تركتني منجنيق ابن بحـدل                      أحيد عن العصفور حين يطير فارسيتها على ما قاله الجوهري: من جه نيك، أي: أنا ما أجودني وليس في الصحاح أنا، وهي لازمة الذكر، وقال الفراء: قال بعضهم تقديرها منفعيل، لقولهم: كنا نجنق مرة ونرشق أخرى، و ج: منجنيقات قال:
  ويوم حلأنا عن الأهاتم
  بالمنجنيقات وبالأمـائم وأنشد الليث:
  بالمنجنوقات وبالأمائم ويجمع أيضا على مجانق، وقال سيبويه: هي فنعليل، الميم من نفس الكلمة، لقولهم في الجمع: مجانيق وفي التصغير مجينيق، ولأنها لو كانت زائدة، والنون زائدة لاجتمعت زائدتان في أول الاسم، وهذا لا يكون في الأسماء، ولا الصفات التي ليست على الأفعال المزيدة، ولو جعلت النون من نفس الحرف صار الاسم رباعيا، والزيادات لا تلحق بنات الأربعة أولا إلا الأسماء الجارية على أفعالها، نحو مدحرج. وقد جنقوا يجنقون جنقا عن

  ابن الأعرابي. وحكى الفارسي عن أبى زيد: جنقوا تجنيقا: إذا رموا بأحجار المنجنيق. وقال الليث: مجنقوا منجنيقا عند من جعل الميم أصلية قال: وقد يجوز أن تكون زائدة، لأن العرب ربما تركوا هذه الميم في كلمة سوى ذلك، كقولهم للمسكين: قد تمسكن، وإنما المسكين على قدر مفعيل ، كالمنطيق، والمحضير، ونحو ذلك، قال شيخنا: وقد اختلفوا في وزن هذا اللفظ على أقوال للفراء والمازني وأبي عبيد والتوزى، وهل الميم هي الأصلية أو النون أو غير ذلك، واستدلوا بجنقونا، وبعدم زيادة الميم في مثله إلى غير ذلك مما لا طائل تحته والصواب عندي أن حروفه كلها أصلية، لأنه عجمى لا سبيل فيه إلى دعوى الاشتقاق، ولا مرجح في ادعاء زيادة بعض الحروف دون بعض، ولا داعي لذلك، فالصواب إذن أن يذكر في فصل الميم، كما هو ظاهر، والله أعلم. وإليه نسب أبو محمد عبد الله بن علي بن عبد الله القاضي المنجنيقي الطبري قاضي جرجان الفقيه الشافعي الأصولي الأشعري، روى عن عمران ابن موسى، وأحمد بن صاعد توفي سنة 359. وجنقان، كعثمان: ع، بخوارزم. وأيضا: ناحية بفارس. وأجنقان، بكسر النون الأولى هكذا ضبطه، والصواب بكسر الجيم وسكون النون : ة، بسرخس، معرب أجنكان.
 ومما يستدرك عليه: الجنق، بضمتين: حجارة المنجنيق. وقال ابن الأعرابي: الجنق: أصحاب تدبير المنجنيق. وجنيقا، بفتح فكسر: جد أبي القاسم عبد الله بن عثمان بن يحيى الدقاق، يعرف بابن جنيقا، ثقة مكثر ، عن أبي عبد الله المحاملي، وغيره، توفي سنة 390. وبركة جناق ، كسحاب : إحدى المنتزهات.

### Türkçe

**المنجنيق** fetha ile (ve **الميم** kesrelenir; yani **الجيم**’in fethası ile): el-Cevherî dedi ki: kendisiyle taşların atıldığı âlet; yani: düşmana karşı. Bu da, çok yüksek bir ahşap bileziğin/sargının gerilmesiyle olur; üzerine atılmak istenen şey konur; sonra onu çok uzak bir yere ulaştıran bir direkle vurulur. O, Hristiyanların barutu ve topları koymasından önce eski bir âlettir; bunu şeyhimiz söyledi. Dedim ki: Onunla atan ilk kimse Resûlullah صلى الله عليه وسلم’dir; İbn Hişâm onu, Sîret’inde Tâif kuşatmasını zikretmede anmıştır. es-Süheylî dedi ki: Câhiliye’de ise, onunla atan ilk kimsenin Cezîme el-Ebraş olduğu zikredilir; o, tavâif krallarındandır; ve o, mum yakan ilk kimsedir. **كالمنجنوق** Leys’ten: Arapçalaştırılmış, müennes; ve bazen müzekker de zikredilir. Leys dedi ki: Onun müennes kılınması daha güzeldir. Zufr b. el-Hâris el-Kilâbî dedi ki:
  Andolsun, beni İbn Bahdal’ın **منجنيق**’i bıraktı;
  süvari uçtuğu vakit serçeden yana saparım.

Onun Farsçası, el-Cevherî’nin söylediğine göre: **من جه نيك**; yani: “ben, beni ne kadar iyi kılanım” ve **الصحاح**’ta “ben” yoktur; ve o, lâzım olarak müzekkerdir. el-Ferrâ dedi ki: Bazıları dedi: onun takdiri **منفعيل**’dendir; onların “bir kere **نجنق** ettik, başka bir kere **نرشق** ettik” demeleri sebebiyle. Ve çoğulu: **منجنيقات**. Dedi ki:
  Ve bir gün el-Ehâtim’den uzaklaştık,
  **بالمنجنيقات** ve **بالأمـائم** ile.

Ve Leys inşâd etti:
  **بالمنجنوقات** ve **بالأمائم** ile.

Ve ayrıca **مجانق** üzerine de cem‘ olunur. Sîbeveyh dedi ki: o, **فنعليل**’dir; **الميم** kelimenin kendisindendir; onların cem‘de: **مجانيق** ve tasğîrde **مجينيق** demeleri sebebiyle. Ve çünkü o, zâid olsaydı ve **النون** zâid olsaydı, ismin başında iki zâide toplanırdı; bu ise isimlerde olmaz; ve fiillerin mezîdleri üzerine olmayan sıfatlarda da olmaz. Eğer **النون** harfin kendisinden kılınırsa isim rubâ‘î olur; ve zâideler, dört harflilerin kızlarına evvelde ilhak olunmaz; ancak fiillerine cârî olan isimler müstesna; **مدحرج** gibi. Ve **جنقوا يجنقون جنقا** …’dan, İbnü’l-A‘râbî’den. el-Fârisî, Ebû Zeyd’den hikâye etti: **جنقوا تجنيقا**: **المنجنيق** taşlarıyla attıkları zaman. Leys dedi ki: **مجنقوا منجنيقا**; **الميم**’i aslî kılan kimseye göre. Dedi ki: ve onun zâide olması da câiz olur; çünkü Araplar, bunun dışındaki bir kelimede bu **الميم**’i bazen terk etmişlerdir; onların miskîne “**قد تمسكن**” demeleri gibi; hâlbuki **المسكين** **مفعيل** ölçüsü üzerinedir; **كالمنطيق** ve **المحضير** ve bunun benzerleri gibi. Şeyhimiz dedi ki: Bu lafzın vezninde, el-Ferrâ, el-Mâzinî, Ebû Ubeyd ve et-Tevvezî’ye ait kaviller üzere ihtilâf ettiler; ve **الميم** mi aslîdir yoksa **النون** mu yahut bundan başka mı. Ve **جنقونا** ile ve bunun benzerinde **الميم**’in zâide olmamasıyla ve bunun dışındaki, altında fayda olmayan şeylerle istidlâl ettiler. Doğru olan, benim yanımda, onun harflerinin hepsinin aslî olmasıdır; çünkü o, Acemîdir; onda iştikak iddiasına yol yoktur; ve bazı harflerin zâidliğini, bazılarına karşı iddia etmede bir tercih edici yoktur; ve buna bir ihtiyaç da yoktur. Öyleyse doğru olan, onun **الميم** faslında zikredilmesidir; göründüğü üzere. Allah daha iyi bilir. Ve ona nisbet olundu: Ebû Muhammed Abdullah b. Ali b. Abdullah el-Kâdî **المنجنيقي** et-Taberî; Cürcân kadısı; Şâfiî fakihi; usûlcü; Eş‘arî. İmrân b. Mûsâ’dan ve Ahmed b. Sâid’den rivayet etti; 359 senesinde vefat etti. Ve **جنقان**, **كعثمان**: bir yer; Hârizm’de. Ve ayrıca: Fâris’te bir nâhiye. Ve **أجنقان**, birinci **النون**’un kesresiyle; onu böyle ضبط etti; doğru olan ise **الجيم**’in kesresi ve **النون**’un sükûnudur: bir yer; Serahs’ta; **أجنكان**’ın Arapçalaştırılmışı.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **الجنق**, iki damme ile: **المنجنيق** taşları. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الجنق**: **المنجنيق**’in tedbîrinin sahipleri. Ve **جنيقا**, fetha sonra kesre ile: Ebü’l-Kâsım Abdullah b. Osman b. Yahyâ ed-Dekkâk’ın dedesi; İbn **جنيقا** diye bilinir; sika, çok rivayet eden; Ebû Abdullah el-Muhâmilî’den ve başkasından; 390 senesinde vefat etti. Ve **بركة جناق**, **كسحاب**: gezinti yerlerinden biri.
