# جنه — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%87/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%86%D9%87/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جنه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%87.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: جنه

ه ج ن
هجن ، جنه ، جهن ، نهج ، نجه : مستعملة .
هجن : قال الليث : الهاجنُ : العَناق التي تَحمِل قبل أن تَبلُغ وقتَ السِّفاد ، والجميع الهَواجِن ، ولم أسمع له فِعْلاً .
وقال ابن شميل : الهاجِن : القَلُوص يَضرِبها الجَمَل وهي ابنةُ لَبون فَتَلْقَح وتنتج وهي حِقَّة ، ولا تفعل ذلك إلاّ في سَنة مُخصِبة ، فتلك الهاجِن ، وقد هَجَنَتْ تَهْجُن هِجاناً ، وقد أهجَنَها الجَمَل : إذا ضَرَبها ، وأنشد :
ابنُوا على ذِي صِهْرِكُم وأحسِنُوا
أَلَم تَرَوا صُغْرَى القِلاصِ تهجُنُ ؟
قاله رجلٌ لأهل امرأته واعتلّوا عليه بصِغَرها عن الوَطْء ، وقال :
هَجَنَتْ بأكبَرِهم ولمّا تُقْطَبِ
يقال : قُطِبت الجاريةُ : أي خُفِضت .
أبو عُبَيْد عن الأصمعيّ : إذا حَمَلت النخلةُ وهي صغيرةٌ فهي المهْجِنَة .
قال شمر : وكذلك الهاجن ، ومِثله مَثلٌ للعَرَب : ( جَلَتِ الهاجِنُ عن الوَلَد ) ، أي صَغُرت ، يُضرَب مَثَلا للصّغير يتزيّن بزينة الكبير . ويقال للجارية الصغيرة : هاجن ،
وقد اهتُجِنَتْ الجاريةُ ، إذا افْتُرِعَت قبلَ أوانها .
وقال الليث : الهِجَان من الإبل : البِيضُ الكِرامُ ، ناقةٌ هِجان وبعيرٌ هِجان ، ويُجمَع على الهَجائن . قال : وأرضٌ هِجَان ، إذا كانت تُرْبَتُها بَيضاءَ ، وأنشد :
بأرض هِجانِ التّرْبِ وَسْمِيَّةِ الثّرى
عَذَاةٍ نأتْ عنها المُؤُوجَةُ والبَحْرُ
ويقال للقوم الكِرام : إنهم لَمِن سَراة الهِجَان ، وقال الشمّاخ :
ومِثْلُ سَراةِ قومك لم يُجارَوْا
إلى الرُّبَع الهِجَانِ ولا الثَّمِين
وأُخبرتُ عن أبي الهيثم ، أنه قال : الروايةُ الصحيحة في هذا البيتِ :
إلى رُبُع الرِّهان ولا الثَّمين
يقول : لم يُجارَوْا إلى رُبْع رِهانهم ولا ثُمُنه . قال : والرِّهان : الغايةُ التي يُستَبق إليها . يقول : مِثل سَراةِ قومِك لم يُجارَوْا إلى رُبُع غايتِهم التي بلغوها ونالُوها من المَجْد والشرف ، ولا إلى ثُمُنها .
ابن بُزُرج : غِلْمةٌ أُهَيْجِنة ، وذلك أنّ أَهلَهم أَهجَنوا : أي زَوَّجوهم صِغاراً ، يزوَّج الغلامُ الصغيرُ الجاريةَ الصغيرة ، فيقال : أَهجَنَهُمْ أَهْلُهُم ، وأهجَنَ الرجلُ : إذا كَثُر هِجانُ إبلِه ، وهي كرامها ، وقال في قوله :
حَرْفٌ أخُوها أَبُوها من مُهَجَّنةٍ
قال : أراد بمهجَّنة أنها ممنوعةٌ من فُحول الناس إلاَّ من فحولِ تلادِها لعِتْقِها وكرمها قال : والهاجِنُ على مَيْسورها ابنةُ الحِقَّة ، والهاجن على مَعْسورها : ابنة اللّبُون ، وناقةٌ مُهَجَّنة : وهي المعتَسِرة .
وقال أبو زيد : امرأة هِجَان ، من نِسوة هِجائن : وهي الكريمةُ الحَسَب التي لم يُعرق فيها الإماء تعريقاً . والهِجان من الإبل : الناقة الأدْماء : وهي الخالصة اللّون والعِتْق ، من نوق هِجان وهُجْن .
وقال أبو الهَيْثَم في قوله :
هذا جَناي وهِجانُه فيه
قال : الهجانُ : البيض ، وهو أحسنُ البياض وأعتَقُه في الإبل والرجال والنساء ، ويقال : خيار كل شيء هِجانُه ، وإنما أُخذ ذلك من الإبل ، وأصل الهِجان البيض ، وكلّ هجان أبيض وأنشد :
وإذا قيلَ : مَن هِجانُ قُريش ؟
كنت أنتَ الفَتَى وَأنتَ الهِجانُ
قال : والعَرَبَ تَعُدُّ البياضَ من الألوان هِجاناً وكَرَماً : وأمّا الهَجَيِن فإنّ اللّيث قال : الهَجِين : ابن العربيّ من الأَمَة الراعية التي لا تُحَصَّن ، فإذا حُصِّنت فليس الولدُ بهَجِين ، والجميع الهُجَناء والمهَاجِنَة ، والفعلُ هَجُنَ يَهجُن هَجانةً وهُجْنة .
قال : والهُجْنة في الكلام ما يَلزَمُك منه العيبُ ، تقول : لا تفعلْ كذا فيكون عليك هُجْنَة .
وقال أبو زيد : رجُلٌ هَجِين بيِّن الهُجونة من قوم هُجَناء وهُجْن ، وامرأةٌ هِجانٌ : أي كريمةٌ وتكون البيضاءَ من نِسْوةٍ هُجْن بيِّنات الهَجانة .
أبو عُبَيد عن الأمويّ ، الهَجين : الذي ولدتْه أمَةٌ .
وقال أبو الهَيْثم : الهَجين الذي أبوه عربيّ وأُمّه أَمَة ، والهَجِينُ من الخيل : الذي ولدتْه بِرْذَوْنة من حِصَان عربيّ ، وخيلٌ هُجْن .
وأخبرَني المنذريّ عن أبي العباس أنه قال : الهَجِينُ : الذي أبوه خيْرٌ من أمّه .
قلت : وهذا هو الصحيح .
وَرَوَى الرواة أن رَوْح بن زِنباع كان تزوج هندَ بنت النعمان بن بشير ، فقالت وكانت شاعرة :
وهلْ هِنْدُ إلاّ مُهْرَةٌ عرَبِيّةٌ
سَليلةُ أفراسٍ تَجلَّلهَا بَغْلُ
فإِنْ نُتِجَتْ مُهْراً نَجِيباً فبالْحَرَى
وإن يكُ إقْرافٌ فَمِن قِبَلِ الفَحْلِ
والإقرافُ : مُدَاناةُ الهُجْنه من قِبل الأب .
وقال المبرِّد : قيل لوَلَد العربيّ من غير العربيّة : هَجِين ؛ لأنَّ الغالب على ألوان العرب الأُدْمة ، وكانت العربُ تُسمِّي العَجَم : الحمراء ورقابَ المَزاوِد ؛ لِغلبة البياض على ألوانهم ، ويقولون لمن علا لونَه البياضُ أحمَر ، ولذلك قال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لعائشة : يا حُميراء ؛ لغَلَبة البياض على لَوْنها . وقال ج : ( بُعثْتُ إلى الأسْود والأحْمَر ) ، فاسوَدهم : العرب ، وأحمرهم : العجم ، وقالت العرب لأولادها من العجميات اللائي يغلب ألوانَهن البياض : هُجْنٌ وهُجَناء ؛ لغلبة البياض على ألوانهم ، وإشباههم أمّهاتهم . والهجانة : البياض ، ومنه قيل : إبل هجان : أي بيض ، وهي أكرمُ الإبل ، وقال لبيد :
كأنّ هِجانَها مُتأبِّضات
وفي الأقران أَصوِرةُ الرّغامِ
متأبِّضات : معقولات بالإباض ، وهو العِقال .
وقال غيره : الهاجِن : الزّند الذي لا يُورِي بَقدْحةٍ واحدة ، يقال : هَجَنَتْ زندةُ فلان وإنّ لها لَهُجْنة شديدة ، وقال بشر :
لَعَمْرُك لو كانت زِنادُك هُجْنةً
لأوْرَيتَ إذْ خَدّي لِخَدِّكَ ضارِعُ
وقال آخر :
مُهاجِنةٌ مُغالِثةُ الزِّناد
وقال أبو الهيثم في قول كعب بن زهير :
حَرْفٌ أخوها أبُوها من مُهجَّنَةٍ
وعَمُّها خالُها قَوْدَاءُ شِمْليلُ
هذه ناقةٌ ضربَها أبوها ليس أخوها ، فجاءت بذَكَر ، ثمّ ضربها ثانيةً فجاءت بذكَر آخر ، فالوَلدان ابناها لأنهما وُلِدا منها وهما أخواها أيضاً لأبيها لأنهما وَلدا أبِيها ، ثمّ ضَرَب أحدُ الأخَوَين الأم فجاءت الأم بهذه الناقة وهي الحَرْف فأَبُوها أخُوها لأبيها لأنه وُلِد من أمِّها والأخ الآخر الذي لم يَضرِب عمُّها لأنهُ أخو أبيها ، وهو خالُها لأنه أخو أمِّها لأبيها لأنّه من أبيها ، وأبوه نزَا على أمه .
وقال ثعلب : أنشَدَني أبو نصر عن الأصمعي بيتَ كعب ، وقال في تفسيره : إنها ناقة كريمة مداخلة النَّسب لشَرَفها .
قال ثعلب : عرضتُ هذا القول على ابن الأعرابيّ فخطّأ الأصمعيَّ وقال : تداخُلُ النسب يُضوِي الوَلَد .
قال : وقال المُفَضَّل : هذا جَمَل نَزَا على أمِّه ولها ابن آخرَ هو أخو هذا الجَمَل ، فوضعتْ ناقةً ، فهذه الناقة الثانية هي الموصوفة ، فصار أحدُهما أباها لأنه وطىء أمَّها ، وصار هو أخاها لأن أمّها وضعتْه ، وصار الآخرُ عمَّها لأنّه أخو أبيها وصار هو خالَها لأنّه أخو أمّها .
قال ثعلب : وهذا هو القول .
نهج : قال الليث : طريقٌ نَهْج وطُرُقٌ نَهْجة ، وقد نَهَج الأمرُ وأَنهَج ، لغتان : إذا وضح ، ومِنهَج الطريق : وَضَحه ، والمِنهاج : الطّريق الواضح .
وقال ابن بُزُرج : اسْتَنْهج الطريقُ : صار نهْجاً ، ويقال : نهجتُ لكَ الطريقَ وأَنهجْتُه ، فهو مَنْهُوج ومُنهَج ، وهو نَهْج ، ومُنهَج .
قال : وقالوا : أَنْهجْتُ الثوبَ فهو مُنهَج : أي أخلقْتُه .
وقال أبو عبيد : المُنهِج : الثّوب الذي أَسرَع فيه البِلَى ، يقال : قد أَنهَج .
وقال شمر : نَهج الثوبُ وأَنهَج : إذا خَلُق ، لغتان ، وأَنهَجَه البِلَى فهو مُنْهَج .
قال : ويقال : نَهَج الإنسانُ والكلْبُ : إذا رَبَا وانْبهَر ، يَنهَج نَهْجاً ، وقد أَنْهَجْتُه أنا إِنهاجاً .
وقال ابن بُزُرج : طردتُ الدّابة حتَّى نَهِجَتْ فهي ناهِج في شدّة نَفَسها ، وأنْهَجْتُها أنا فهي مُنْهَجة .
وقال الليث : النَّهْجَة : الرَّبوْ يعلو الإنسانَ والدّابة ، ولم أَسمَع منه فِعلاً .
وقال غيره : أنهَجَ يُنهج إِنْهاجاً ونَهَج يَنْهَج نَهْجاً .
وقال شمر : قال ابن شميل : إنّ الكلب ليُنهَج من الحرّ ، وقد نَهجَ نَهْجة .
وقال غيره : نُهج الفرس حين أنْهجْتُه : أي رباجين صَيَّرته إلى ذلك .
نجه : قال الليث : نَجَهْتُ الرجلَ نَجْهاً : إذا استقبَلْتَه بما يُنَهْنِهه عنك فينقدع عنك ، وأنشد :
كَعْكَعْتُه بالرَّجم والتَّنَجُّه
قال : وفي الحديث : بعدما نجهها عمر ، أي بعد ما رَدّها وانتهَرَها .
وفي ( النوادر ) : فلانٌ لا يَنْجَهه شيء ، ولا يَنْجَهُ فيه شيء ، وذلك إذا كان رغيباً لا يَشْبَع ولا يَسمَن عن شيء ، وكذلك فلان لا يَنجعه شيء ولا يَهْجُؤه شيء ، ولا يهجأ فيه شيء ، كلّه بمعنى واحد .
جنه : أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ قال : الجَنَهيّ : الْخَيزران ، وأنشد :
بكفّه جَنهِيٌّ ريحُه عَبِقٌ
مِنْ كَفِّ أَرْوَعَ في عِرْنينِه شَمَمُ
قال : وهو العَسَطُوس أيضاً .
جهن : قال أبو العباس ، أحمدُ بنُ يحيى : جُهَينَة ، تصغير جُهْنة ، وهي مثل جُهْمة الليل ؛ أُبدِلت الميمُ نوناً ، وهي القِطعة من
سواد نصفِ الليل ، فإذا كانت بين العشاءين فهي الفَحْمة والقَسْورة ، وجُهَينة : اسم قبيلةٍ من العَرَب ، ومن أمثالهم : وعند جُهَيْنَة الخبرُ اليقين .
وقال قطرب : جارية جُهَانَة : أي شابة وكأَنَّ جُهَينة ترخيمٌ من جُهانة .

### Türkçe

ه ج ن
**هجن** ، **جنه** ، **جهن** ، **نهج** ، **نجه** : kullanımdadır.

**هجن** : el-Leys dedi: **الهاجنُ**: **العَناق** ki, **السِّفاد** vaktine ulaşmadan önce hamile kalır; çoğulu **الهَواجِن**’dir; onun için bir fiil işitmedim.
İbn Şümeyl dedi: **الهاجِن**: **القَلُوص**; deve onu dölleyip o da **ابنةُ لَبون** iken gebe kalır ve **حِقَّة** iken doğurur; bunu ancak bereketli bir yılda yapar; işte o **الهاجِن**’dir. Ve **هَجَنَتْ** **تَهْجُن** **هِجاناً**; ve deve onu döllediğinde: **أهجَنَها** **الجَمَل** denir; ve şu beyit okunmuştur:
صِhْrünüz sahibinin üzerine bina edin ve güzel davranın
Görmediniz mi, **القِلاص**’ın küçüğü **تهجُنُ**?

Bunu bir adam, karısının ailesine söylemiştir; onunla, onun (dişinin) **الوَطْء**’e göre küçüklüğünü mazeret gösterdiler. Ve dedi:
En büyükleriyle **هَجَنَتْ**, hâlbuki henüz **تُقْطَبِ** olmadı.

Denir: **قُطِبت** **الجاريةُ**: yani “sünnet edildi”.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: Hurma ağacı küçükken hamile kalırsa o **المهْجِنَة**’dir.

Şemmer dedi: **الهاجن** de böyledir. Ve Araplar için bir mesel de bunun gibidir: ( **جَلَتِ الهاجِنُ عن الوَلَد** ), yani “küçük kaldı”; büyüğün süsüyle süslenen küçüğe mesel olarak vurulur. Küçük cariyeye de **هاجن** denir.
Ve cariye, vaktinden önce bekâreti bozulursa: **اهتُجِنَتْ** **الجاريةُ** denir.

El-Leys dedi: Develerden **الهِجَان**: beyaz, soylu olanlardır; **ناقةٌ هِجان** ve **بعيرٌ هِجان**; **الهَجائن** üzerine cem edilir. Dedi: Toprağı beyaz olursa: **أرضٌ هِجَان**; ve şu beyit okunmuştur:
Toprağı **هِجانِ** olan bir yerde ve toprağı “Vesmiyye” olan (yerde),
Çorak; ondan **المُؤُوجَةُ** ve deniz uzaklaştı.

Soylu topluluğa: “Onlar **سَراة الهِجَان**’dandır” denir. Ve eş-Şemmâh dedi:
Kavminin ileri gelenleri gibi olanlar, yarışılmadılar
Ne **الرُّبَع الهِجَانِ**’a ne de **الثَّمِين**’e.

Ebû’l-Heysem’den bana haber verildi ki dedi: Bu beyitte sahih rivayet:
إلى رُبُع الرِّهان ولا الثَّمين

Diyor ki: Ne **رُبْع** **رِهان**’larına ne de onun **ثُمُن**’üne kadar yarışılmadılar. Dedi: **الرِّهان**: kendisine doğru yarışılan nihayettir. Diyor ki: Kavminin ileri gelenleri gibi olanlar, ulaştıkları ve elde ettikleri yücelik ve şereften, ulaştıkları gayelerinin dörtte birine bile, sekizde birine bile kadar yarışılmadılar.

İbn Büzürc: **غِلْمةٌ أُهَيْجِنة**; bu, ailelerinin **أَهجَنوا** etmelerindendir: yani onları küçükken evlendirdiler; küçük oğlan küçük cariyeyle evlendirilir; “Aileleri onları **أَهجَنَهُمْ** etti” denir. Ve adam **أهجَنَ** eder: develerinin **هِجان**’ı çoğalırsa; o da onların soyluları (olanları)dır. Ve şu sözünde dedi:
حَرْفٌ أخُوها أَبُوها من مُهَجَّنةٍ

Dedi: **مُهَجَّنة** ile kastı: onun, azatlığı ve soyluluğu sebebiyle, kendi eski (soy) aygırları dışında insanların aygırlarından men edilmiş olmasıdır. Dedi: **الهاجِنُ** kolay tarafında: **ابنةُ الحِقَّة**’dır; **الهاجن** zor tarafında: **ابنة اللّبُون**’dur. Ve **ناقةٌ مُهَجَّنة**: o, **المعتَسِرة**’dir.

Ebû Zeyd dedi: **امرأة هِجَان**; **نِسوة هِجائن**’den: o, içinde cariyelik damarı karışma suretiyle kök salmamış olan soylu nesep sahibidir. Develerden **الهِجان**: **الناقة الأدْماء**’dır; o, renk ve asaletçe saf olandır; **نوق هِجان** ve **هُجْن**’dendir.

Ebû’l-Heysem, şu sözünde:
هذا جَناي وهِجانُه فيه

Dedi: **الهجانُ**: beyazlardır; develerde, erkeklerde ve kadınlarda beyazlığın en güzeli ve en asilidir. Ve her şeyin seçkini için: “Onun **هِجانُه**’u” denir; bu ancak develerden alınmıştır. **الهِجان**’ın aslı beyazdır; her **هجان** beyazdır. Ve şu beyit okunmuştur:
Ve denildiğinde: “Kureyş’in **هِجانُ**’ı kimdir?”
Sen idin delikanlı, sen idin **الهِجانُ**.

Dedi: Araplar beyazlığı renklerden **هِجاناً** ve kerem sayarlar. **الهَجَيِن**’e gelince: el-Leys dedi: **الهَجِين**: korunmayan, otlatan bir cariyeden Arap erkeğin oğludur; eğer korunursa çocuk **هَجِين** olmaz. Çoğulu **الهُجَناء** ve **المهَاجِنَة**’dir. Fiil: **هَجُنَ** **يَهجُن** **هَجانةً** ve **هُجْنة**.
Dedi: Sözde **الهُجْنة**: ondan dolayı ayıbın sana yapıştığı şeydir; “Şunu yapma, yoksa üzerinde **هُجْنَة** olur” dersin.

Ebû Zeyd dedi: **رجُلٌ هَجِين**; **الهُجونة**’si açık olan; **قوم هُجَناء** ve **هُجْن**’dendir. Ve **امرأةٌ هِجانٌ**: yani soylu; ve **نِسْوةٍ هُجْن**’den beyaz olan da olur; **الهَجانة**’si açık olanlar.

Ebû Ubeyd, el-Ümevî’den: **الهَجين**: onu bir cariyenin doğurduğu kimsedir.

Ebû’l-Heysem dedi: **الهَجين**: babası Arap, annesi cariye olandır. Atlardan **الهَجِين**: Arap aygırdan bir **بِرْذَوْنة**’nin doğurduğu olandır; ve **خيلٌ هُجْن**.

Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi ki dedi: **الهَجِينُ**: babası annesinden daha hayırlı olandır.
Dedim: Bu, sahih olanın ta kendisidir.

Râviler rivayet etti ki: Rûh b. Zinbâ‘, Hind bint en-Nu‘mân b. Beşîr ile evlenmişti; o da şair idi; dedi:
Hind, ancak Arap bir kısrak değil midir?
Aygırların süzülmüşü; onu bir katır örtüyor.
Eğer soylu bir tay doğurursa, bu (kısrağın) hürmetinedir;
Eğer **إقْرافٌ** olursa, o da aygır tarafındandır.

**الإقرافُ**: baba tarafından **الهُجْنه**’ye yakınlıktır.

El-Müberred dedi: Arap erkeğin Arap olmayan kadından olan çocuğuna **هَجِين** denildi; çünkü Arapların renklerinde galip olan **الأُدْمة**’dir. Araplar Acemlere “kırmızılar” ve “**رقابَ المَزاوِد**” derlerdi; renklerinde beyazlığın galip gelmesi sebebiyle. Beyazlığın rengi üstün gelen kimseye “**أحمَر**” derler. Bu yüzden Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) Âişe’ye: “يا **حُميراء**” dedi; beyazlığın onun rengine galip gelmesi sebebiyle. Ve ( ج ) dedi: ( **بُعثْتُ إلى الأسْود والأحْمَر** ); onların siyahı: Araplar; kırmızısı: Acemlerdir. Araplar, renklerinde beyazlığın galip geldiği Acem kadınlardan olan çocuklarına: **هُجْنٌ** ve **هُجَناء** dediler; renklerinde beyazlığın galip gelmesi ve annelerine benzemeleri sebebiyle. **الهجانة**: beyazlıktır; bundan dolayı denildi: **إبل هجان**: yani beyaz; o, develerin en soylusudur. Lebîd dedi:
Sanki onun **هِجانَها**’sı **مُتأبِّضات**
Ve akranlar içinde, tozun yığınları.

**متأبِّضات**: **الإباض** ile bağlanmış; o da **العِقال**’dır.

Başkası dedi: **الهاجِن**: bir vuruşla kıvılcım çıkarmayan çakmaktır; “Falanın çakmağı **هَجَنَتْ**” denir; ve onun şiddetli bir **هُجْنة**’si vardır. Bişr dedi:
Ömrüne yemin olsun, eğer çakmakların **هُجْنة** olsaydı,
Yanağım yanağına yalvarıcı iken, kıvılcım çıkarırdın.

Bir başkası dedi:
**مُهاجِنةٌ** **مُغالِثةُ الزِّناد**

Ebû’l-Heysem, Ka‘b b. Züheyr’in şu sözünde:
حَرْفٌ أخوها أبُوها من مُهجَّنَةٍ
وعَمُّها خالُها قَوْدَاءُ شِمْليلُ

Bu, babasının döllediği bir dişi devedir; kardeşi değil. Sonra bir erkek doğurdu; sonra onu ikinci kez dölledi, bir erkek daha doğurdu. İki yavru, ondan doğdukları için onun oğullarıdır; aynı zamanda babaları bakımından onun kardeşleridir; çünkü babalarının çocuklarıdır. Sonra iki kardeşten biri anneyi dölledi; anne bu dişi deveyi doğurdu; o da **الحَرْف**’tır. Böylece babası, babası bakımından onun kardeşidir; çünkü annesinin annesinden doğmuştur. Diğer kardeş, döllemeyen, onun amcasıdır; çünkü babasının kardeşidir. Ve onun dayısıdır; çünkü babası bakımından annesinin kardeşidir; çünkü o, onun babasındandır; ve babası annesinin üzerine sıçramıştır.

Sa‘leb dedi: Ebû Nasr bana el-Asmaî’den Ka‘b’ın beytini okuttu; ve tefsirinde dedi: O, şerefi sebebiyle nesebi iç içe geçmiş soylu bir dişi devedir.

Sa‘leb dedi: Bu sözü İbnü’l-A‘râbî’ye arz ettim; el-Asmaî’yi hatalı buldu ve dedi: Nesebin iç içe girmesi yavruyu zayıflatır.

Dedi: Ve el-Mufaddal dedi: Bu, annesinin üzerine sıçrayan bir devedir; onun başka bir oğlu daha vardır; o da bu devenin kardeşidir. Sonra (anne) bir dişi deve doğurdu; işte bu ikinci dişi deve, vasfedilendir. Böylece ikisinden biri, annesini döllediği için onun babası oldu; ve annesi onu doğurduğu için onun kardeşi oldu. Diğeri, babasının kardeşi olduğu için onun amcası oldu; ve annesinin kardeşi olduğu için onun dayısı oldu.

Sa‘leb dedi: Söz budur.

**نهج** : el-Leys dedi: **طريقٌ نَهْج** ve **طُرُقٌ نَهْجة**. İş **نَهَج** etti ve **أَنهَج** etti: iki lugat; yani “açık oldu”. Ve yolun **مِنهَج**’i: onun açıklığıdır. Ve **المِنهاج**: açık yoldur.

İbn Büzürc dedi: **اسْتَنْهج** yol: **نهْج** oldu. Ve “Senin için yolu **نهجتُ** ve onu **أَنهجْتُ**” denir; o da **مَنْهُوج** ve **مُنهَج** olur; ve o, **نَهْج** ve **مُنهَج**’dir.
Dedi: Ve dediler: “Elbiseyi **أَنْهجْتُ**; o da **مُنهَج** oldu”: yani onu eskittim.

Ebû Ubeyd dedi: **المُنهِج**: içinde yıpranmanın çabuklaştığı elbisedir; “**أَنهَج** etti” denir.

Şemmer dedi: Elbise **نَهج** etti ve **أَنهَج** etti: eskidiğinde; iki lugat. Ve yıpranma onu **أَنهَجَه** ederse o **مُنْهَج**’dir.
Dedi: İnsan ve köpek için: **نَهَج** denir; kabarıp nefesi kesildiğinde; **يَنهَج** **نَهْجاً**; ve ben onu **أَنْهَجْتُه** **إِنهاجاً**.

İbn Büzürc dedi: Bineği kovaladım, ta ki **نَهِجَتْ**; o, nefesinin şiddetinde **ناهِج**’dir. Ve ben onu **أنْهَجْتُها**; o da **مُنْهَجة**’dir.

El-Leys dedi: **النَّهْجَة**: insana ve bineğe yükselen kabarmadır; ondan bir fiil işitmedim.

Başkası dedi: **أنهَجَ** **يُنهج** **إِنْهاجاً** ve **نَهَج** **يَنْهَج** **نَهْجاً**.

Şemmer dedi: İbn Şümeyl dedi: Köpek sıcaktan **يُنهَج** eder; ve **نَهجَ** bir **نَهْجة**.

Başkası dedi: At **نُهج** oldu, ben onu **أنْهجْتُه** iken: yani onu kabartarak onu buna sevk ettim.

**نجه** : el-Leys dedi: Adamı **نَجَهْتُ** **نَجْهاً**: onu, seni ondan uzaklaştıracak bir şeyle karşıladığında; böylece senden geri çekilir. Ve şu beyit okunmuştur:
Onu taşlama ve **التَّنَجُّه** ile geri püskürttüm.

Dedi: Hadiste: “Ömer onu **نجهها** ettikten sonra”: yani onu geri çevirdikten ve azarladıktan sonra.

( **النوادر** )’de: “Falanı hiçbir şey **يَنْجَهه** etmez; ve onda hiçbir şey **يَنْجَهُ** etmez”; bu, iştahlı olup hiçbir şeyden doymadığı ve hiçbir şeyden semirmediği zamandır. Ve yine: “Falanı hiçbir şey **يَنجعه** etmez ve hiçbir şey **يَهْجُؤه** etmez; ve onda hiçbir şey **يهجأ** etmez”; hepsi tek bir mânâdadır.

**جنه** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الجَنَهيّ**: **الْخَيزران**’dır. Ve şu beyit okunmuştur:
Elinde bir **جَنهِيٌّ**; kokusu güzel,
Burnunda yükseklik olan yiğidin elinden.

Dedi: O, **العَسَطُوس** dadır.

**جهن** : Ebû’l-Abbâs, Ahmed b. Yahyâ dedi: **جُهَينَة**: **جُهْنة**’nin küçültmesidir; o, gecenin **جُهْمة**’si gibidir; **الميم** **نوناً**’a çevrilmiştir. O, gecenin yarısının karalığından bir parçadır. Eğer iki yatsı arasında olursa o **الفَحْمة** ve **القَسْورة**’dir. Ve **جُهَينة**: Araplardan bir kabilenin adıdır. Mesellerindendir: “Ve **جُهَيْنَة** yanında kesin haber vardır.”

Kutrub dedi: **جارية جُهَانَة**: yani genç. Sanki **جُهَينة**, **جُهانة**’den bir ترخيم’dir.
