# جني (ج-ن-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%86%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Cena toplanmış meyve demektir

- Harfler: ج - ن - ي
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: جنى

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [جَنِيًّا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A/siga/%D8%AC%D9%8E%D9%86%D9%90%D9%8A%D9%8B%D9%91%D8%A7.md) | فَعِيلًا | Olgun | 1 | 1 | [19:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A/ayet/19:25.md) |
| [وَجَنَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D9%86%D9%8E%D9%89.md) | وَفَعَلُ | Olgunlaşmak | 1 | 1 | [55:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A/ayet/55:54.md) |

## Mücavir kökler — 11 mücavir (14 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [رطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B7%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Olgunlaşmış yaş hurma demektir
2. [جذع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Cezea kütük demektir
3. [هزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Kımıldadı
4. [فرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Feraş Suyun kuruduktan sonra toprak üzerinde bıraktığı…
5. [سقط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Sikat(sin,kaf,tı): olgunlaşmadan düşen ham meyvedir
6. [برق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Berg parlak taş demektir
7. [وكأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “Vika” arkalık, sırtın yaslandığı şeydir
8. [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hurma ağacıdır
9. [بطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Batın karın demektir
10. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
11. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bahçe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جني |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (nakıs) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D9%81.md), [حصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF.md), [جذذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B0.md) |
| Zıt Kök | [غرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Meyveyi veya ürünü tam olgunlaşma ve tazelik anında dalından koparıp toplamak |
| Çekirdek Özet 2 | Zahmetsizce erişilen, tam vaktinde devşirilen ilahi lütuf ve amellerin nihai semeresi |
| Çekirdek Özet 3 | Bir eylemin olgunlaşıp kaçınılmaz bir neticeye ve sorumluluğa dönüşmesi hali |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca ceza hukuku bağlamındaki suç ve cürüm üretme manasına daraltılarak, Kur'an'daki doğrudan taze meyve ve amel hasılası anlamının göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جن | Örtmek, gizlemek, içte saklamak, dış etkenlerden korunarak içsel bir olgunlaşma ve yoğunlaşma alanı oluşturmak; nitekim bu çekirdek [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) kökünde bütünüyle gizlenmeyi ve örtülmeyi, [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) kökünde bir kenara çekilip sakınmayı, [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) kökünde koruyucu kanat altına sığınmayı, [جنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%81.md) kökünde gizli veya içsel bir meyli ifade eder | ي | Son harf olan ي unsuru, içte ve örtü altında olgunlaşan varlığın el uzatılarak dışa çıkarılmasını, somut bir temas ve toplama eylemiyle gizlilikten görünür bir istifadeye dönüştürülmesini sağlar; böylece kök meyvenin olgunluk anında devşirilmesi anlamını kazanır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bir yere yönelme, ağırlığı yüklenme ve nesneleri bir araya toplayıp taşıma hareketi |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Gizli bir kaynaktan fışkıran hayat, tohumdan türeyen canlı büyüme ve içsel olgunlaşma süreci |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Bir gayeye doğru aktif uzanış, müdahale etme, tutma, kavrama ve tasarrufta bulunma gücü |
| جني | Gizil bir olgunlaşma sürecinin ardından meyveye uzanıp onu devşirme hareketi | İçsel bir gelişim ve canlılık sürecini tamamlamış olan gizli cevhere el uzatarak onu dalından alma ve toplama bütünsel edimini gösterir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağaçtaki meyvenin, hurmanın veya çiçeğin tam olgunlaştığı anda el ile koparılması, taze balın veya yer mantarının toplanmasıdır. Henüz tazeliğini ve suyunu kaybetmemiş taze devşirilmiş ürüne جَنِيّ denir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap atasözü ve şiir kullanımında kişinin kendi eyleminin doğrudan sorumlusu olduğunu ve amellerin toplanmasını ifade etmek üzere darbımesel olarak nakledilmiştir: هذا جَناي وخيارُهُ فيه / إذ كلُّ جانٍ يدُه إلى فيه |
| Erken Arapça kullanım | Muhadram şair Ebû Hayye en-Numeyrî, eylemin doğurduğu ağır sorumluluğu ve kan davasını devşirilen bir suç semeresi olarak şu mısralarla dile getirmiştir: وإِنَّ دَماً لو تَعْلَمِينَ جَنَيْتُه / على الحَيِّ جانِي مِثْلِه غَيْرُ سالم |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça جني kökü, meyve toplamak, devşirmek ve metaforik olarak bir fiilin olumsuz veya olumlu sonucunu üzerine çekmek anlam ekseninde gelişmiştir. Kökün Sami dilleri içerisindeki seyrinde, ilk iki konsonant olan g-n çekirdeği genellikle örtme, gizleme, bahçe, korunaklı alan tasvirleriyle ilişkilidir. Nitekim İbranice ginnah veya gan (bahçe, örtülü koruluk), Süryanice gannəthā (bahçe) ve Akadca ganānu (kapatmak, hapsetmek) biçimleri bu korunaklı iç alanı ve bahçe olgusunu doğrular. Üçüncü radikal olan zayıf yod/ye harfinin eklenmesiyle Arapçada bu bahçeden ve ağaçtan hasat edilen taze semereye el uzatma eylemi bağımsızlaşmıştır. Güney Sami kolunda (Arapça ve epigrafik Güney Arapçası izlerinde) bu kök, ağaçtan ve arı kovanından taze mahsulün toplanması anlamını korurken, Kuzeybatı Sami dillerinde hasat kavramı daha çok q-t-p veya b-ts-r kökleriyle karşılanmış, g-n-y biçimi Arapçaya özgü bir semantik yetkinleşmeyle eylemin semeresini devşirmekten türeyen cürüm ve cezaî sorumluluk manasına genişlemiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Meyveyi dalından taze olarak koparma eylemi | Fiziksel anlam doğrudan meyve devşirmedir; buradan kişinin kendi lehine veya aleyhine fiil işlemesi manasına genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Bahçe ve gizli koruluk kökü olan g-n ile ilişkili morfolojik özelleşme | İbranice ve Süryanicede bahçe ve örtülü alan anlamı yaygınken, taze mahsul devşirme eylemi Arapçada tam olarak berraklaşmıştır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan fonetik ve anlamsal denkliği olan ikna edici dış soydaş tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Gesenius, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جني | Anlamlı | Meyve toplamak, semere devşirmek | Ağaçtan meyveyi taze olarak koparmak veya bir eylemin sonucunu üstlenmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [جين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D9%86.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte kök kaydı yoktur |
| نجي | Anlamlı | Kurtulmak, fısıldaşmak, açığa çıkmak | Sıkıntıdan sıyrılıp yüksek ve güvenli yere çıkmak veya iki kişi arasında sır paylaşmak | Kur'an'da geçer; kurtuluş ve sırdaşlık yönü |
| [نيج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D8%AC.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte kök kaydı yoktur |
| يجن | Anlamlı | Bir şeyi dövmek, yumuşatmak | Deriyi veya elbiseyi tokmakla döverek terbiye etmek | Kur'an'da geçmez; nadir bedevi kullanımı |
| ينج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte kök kaydı yoktur |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جني | Merkez | Hasat ve devşirme | Meyveyi tam olgunlaştığı anda, tazeliğini korurken el ile koparıp toplamak | Taze, sulu ve bekletilmemiş devşirme |
| [قطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D9%81.md) | Komşu | Koparma ve toplama | Meyveyi sapından keserek veya bükerek alma eylemine odaklanır | Daha çok salkım ve üzüm gibi saplı meyvelerin koparılması |
| [حصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%AF.md) | Komşu | Ekin biçme | Ekin, buğday ve arpa gibi tarla ürünlerinin aletle kökünden kesilip toplanması | Meyve değil gövdeli ekin hasadı |
| [جذذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B0%D8%B0.md) | Komşu | Kesip ayırma | Ağacın üzerindeki mahsulü toptan kesip ayırmak veya kırıp parçalamak | Hurma gibi ürünlerin kütle halinde kesilerek indirilmesi |
| [غرس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B3.md) | Zıt | Dikme ve başlatma | Fidanı toprağa yerleştirip üretim sürecini en baştan kurma eylemidir | Meyvenin devşirilmesinin zıddı olarak dikilip yetiştirilme aşaması |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جني | Meyve devşirmek, taze mahsul | Meyvenin en taze anında ağaçtan toplanması ve mecazen eylem semeresi | Kesin |
| Latince | carpere, fructus legere | Koparmak, meyve toplamak | Bitki veya meyveyi dalından seçip alma hareketini karşılar, suç boyutu dışarıda kalır | Güçlü |
| İngilizce | to harvest, to pluck, to reap | Devşirmek, koparmak, ürün almak | Taze meyve koparmayı karşılar; cezaî sonuç anlamını tek başına taşımaz | Güçlü |
| Almanca | pflücken, ernten | Koparmak, hasat etmek | Elle taze meyve veya çiçek toplamayı eksiksiz karşılar, türemiş cürüm anlamını vermez | Güçlü |
| Fransızca | cueillir, récolter | Dalından toplamak, devşirmek | Meyveyi el ile koparma ve elde etme sürecini anlatır, hukuki sorumluluk anlamını içermez | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| جَنِيًّا | Taze, dalından henüz koparılmış, yemeye hazır olgun hurma | Hz. Meryem'in doğum anındaki fiziksel ihtiyacı ve ilahi teselli bağlamında Meryem [19:25](https://lisan.digital/tr/ayet/19:25.md) |
| وَجَنَى | Zahmetsizce uzanıp toplanabilecek cennet bahçesi meyveleri | Müttakilere vadedilen iki cennetin erişim kolaylığı ve nimet bolluğu bağlamında Rahmân [55:54](https://lisan.digital/tr/ayet/55:54.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kesb ve amellerin semeresi | İnsanın işlediği amellerin ahiretteki tecellisi ve kişinin kendi eliyle ürettiği sonucun mesuliyetini taşıması | Eylemin kaçınılmaz ontolojik neticesine ve ceza-mükafat dengesine yoğunlaşma |
| Fıkıh | Cinayet hukuku ve tazminat | Kişinin cana veya mala karşı haksız tecavüzü sonucunda üstlendiği cezaî ve mali sorumluluk | Kökün mecazi yönü olan suç işleme ve bunun bedelini ödeme kavramına daralma |
| Tefsir | Cennet nimetleri ve ilahi lütuf | Cennet meyvelerinin zahmetsizce devşirilmesi ve Meryem kıssasındaki mucizevi taze rızık | Tam kıvamında olgunlaşmış, beklemeden anında tüketilen ilahi ikram |
| Hadis | Eylemlerin ahlaki ve hukuki sorumluluğu | Babanın evlat, evladın baba aleyhine cürüm yüklenemeyeceğini belirten hukuki ilkeler | Kişinin yalnızca kendi devşirdiği fiilin ceremesini çekeceği kuralı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi mükafat ve ilahi rızık | Amelin semeresi | Lütuf ve cezanın doğrudan hak edilişini somutlaştırma | Kişi dünyada ne ekerse ahirette onu taze bir ürün olarak devşirir | Güçlü |
| İlmi | Bilgi üretimi ve araştırma | Çıktı ve sentez | Teori ve gözlemlerin olgunlaşıp nihai neticeye ulaşması | Fikri çabaların meyve vererek faydalı bilgiye dönüşmesi hali | Muhtemel |
| Siyasi | Hukuki sorumluluk ve yaptırım | Kişisel cezaî mesuliyet | Suçun şahsiliği prensibini tesis etme | Her fail yalnızca kendi devşirdiği eylemin siyasi ve hukuki bedelini öder | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve hasat mekanizması | Katma değer ve nihai hasıla | Yatırımın ve emeğin kâra veya tüketime dönüşmesi | Üretim sürecinin tamamlanarak ürünün piyasaya ve tüketime hazır hale gelmesi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Birikimli bir sürecin kritik eşikte yerel maksimuma ulaşması ve değerin çekilmesi | Dinamik bir sistemde büyüme eğrisinin tepe noktasına ulaştığı anda sistemden çıktı elde edilmesi sürecidir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Eylemin hukuki ve ahlaki sorumluluk doğurma anı | Bireysel bir davranışın toplumsal ve hukuki zeminde sonuç doğuracak olgunluğa erişerek failine bağlanmasıdır | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün İslam fıkhındaki cinayet terimiyle sınırlı algılanarak sadece suç, cinayet ve cana kıyma eylemi olarak düşünülmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök hiçbir şekilde suç veya cürüm manasında geçmez; bütünüyle taze, zahmetsizce devşirilen, olgun nimet ve meyve anlamında kullanılır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'daki cennet ve lütuf tasvirlerinin semantik derinliğinin kaçırılması ve kelimenin kökündeki zarafet, tazelik ve erişilebilirlik boyutunun unutturulması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İlahi rızkın ve cennet nimetlerinin insan emeğini aşan bir kolaylıkla, tam vaktinde ve en taze haliyle insana sunulduğunu gösteren estetik bir eşiği temsil ettiği için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Meryem'in doğum sancısı anındaki ilahi teselli ayetinde (Meryem [19:25](https://lisan.digital/tr/ayet/19:25.md)) ve ahiret nimetlerinin bolluğunun anlatıldığı cennet tasvirlerinde (Rahmân [55:54](https://lisan.digital/tr/ayet/55:54.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Nimetin elde edilmesinde insanın mutlak çabasının tek belirleyici olduğu zannını yıkar; olgunlaşmanın ilahi yasayla tamamlandığını ve kula düşenin sadece el uzatıp devşirmek olduğunu hatırlatır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ağaçta veya bitkide tam kıvamına gelmiş meyvenin tazeliği bozulmadan el ile toplanması ve devşirilmesi.
- Soyut anlam: Bir sürecin kemale ermesi neticesinde ortaya çıkan nihai semerenin zahmetsizce elde edilmesi ve eylemlerin kaçınılmaz sonucuna muhatap olunması.
- Sistematik karşılık: Gelişim döngüsünü tamamlamış bir sistemden elde edilen taze çıktı ile bu çıktının failine yüklediği sorumluluk bağı.
- LaTeX modeli: $$J(t) = \lim_{t \to T} \nabla S(t) \cdot E$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S(t)$ zamanla olgunlaşan süreci veya nimeti, $T$ olgunluğun zirveye ulaştığı kritik anı, $\nabla S(t)$ hasada hazır hale gelmiş değer potansiyelini, $E$ ise bu değere uzanan el veya tasarruf iradesini temsil eder; $J(t)$ bu iki unsurun temas anında devşirilen taze semereyi ifade eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%86%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Meryem 19:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A/ayet/19:25.md) — جَنِيًّا

وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُسَاقِطْ عَلَيْكِ رُطَبًا جَنِيًّا

Meal (IK): Hurma dalını kendine doğru silkele; üstüne taze hurma dökülsün.

### [Rahman 55:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A/ayet/55:54.md) — وَجَنَى

مُتَّكِئِينَ عَلَى فُرُشٍ بَطَائِنُهَا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ وَجَنَى الْجَنَّتَيْنِ دَانٍ

Meal (IK): Hepsi de örtüleri atlastan döşemelere yaslanırlar. İki cennetin meyvelerini de kolayca toplarlar.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Cena toplanmış meyve demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والنون و و ا ي ء معهما
ج ن أ، أ ج ن، ن أ ج، ن ج أ، ج ن ي، ج و ن مستعملات
جنأ:
جَنَأ الرَّجلُ يجنأ جُنُوءاً، إذا أكبَّ على شيء، وجنأ إليه ظهره، قال:
أغاضر لو شهدتِ غَداةَ بِتتُم		جُنُوءَ العائداتِ على وِسادي
وقال الآخر:
نَجَالك مِنّا بعدما ملـت جـانِـئاً		ورُمتَ حِياضَ الموت كلَّ مرامِ
والمُجنأةُ: القبرُ. قال ساعدهُ:
إذا ما زار مُجنأةً عـلـيهـا		تِقالُ الصَّخرِ والخشبُ القطِيلُ
والأجنأ: الذي في كاهله انحِناءُ على صدره، وليس بالأحدب. وظليمٌ أجنَأُ، ونعامةٌ جَناءُ ومن لم يهمز قال: جَنواءُ..
أجن:
أجَنَ الماء يأجُنُ أُجُوناً، وأجِن لغة. وماءٌ اجنٌ وأجون، قال:
كضِفدع ماء أجون يَنِقٌ
ويقال: الأجن: الذي غشيه العِرمضُ والورقُ. قال رؤبة:
أجن كنيءِ اللَّحم لم يُشيَّط
وقال ابن عبدة:
فأوردهـا مـاءً جِـمـامَـهُ		من الأجنِ طحنّاءٌ معاً وصبيبُ
المِئجنةُ، عُصَيّةٌ غليظةٌ مع القصار يضرب بها الثَّوب إذا غسله في النهر.
نأج:
نَأَجَ البومُ ينأجُ نَأحاً. وتأج الإنسانُ إذا تضرَّع في دُعائه. نأج إلى الله ينأج، وهو أضرع ما يكون وأحزنُه، قال:
فلا يغرنَّك قول النُّؤَّجِ

الخالجين القول كلَّ مخلجِ
وقال العجاج:
واتَّخذته النائجات منأجا
أي: الصائحات من الهام، وقال العديّ:
أنت الغِياثُ إذا المُضطرُّ في كربٍ		نادى بصوتٍ ضعيف الرُّكن نئاجِ
نجأ:
رجل نَجيءُ العين، إذا يُصيبُ بها كثيراً.
جني:
جنى فلانٌ جنايةً، أي: جَرَّ حِريرةً على نفسه، أو على قومه، يجني، قال:
جانيك من يجني عـلـيك وقـد		تُعدي الصِّحاح فتجربُ، الجُربُ
وتَجنَّى فلانٌ عليَّ ذنباُ، إذا تقوله عليَّ وأنا بريءٌ. وفلانٌ يُجاني على فلانٍ، أي: يتَّجنَّى عليه.
والجَنَى: الرُّطبُ والعسلُ، وكلُّ ثمرةٍ تُجتنى فهو جَنىً، مقصور.
والاجتِناء: أخذك إياه، وهو جنىً ما دام طرياً. قال:
إنَّك لا تَجني من الشَّوك العنب
وقال:
هذا جَناي وخيارُهُ فيه
إذ كلُّ جانٍ يدُه إلى فيه
جون:
الجَونُ: الأسود، والأنثى: جَونة، والجميع: جُونٌ. ويقالُ: كلُّ بعيرٍ وحمار وحش.
جَونٌ من بعيد. وعينُ الشَّمس تُسمىَّ جَونة. وكل لون سوادٍ مُشربٍ حُمرةً: جَون، أو سوادٍ مخالطُةُ حُمرة القطا. والقطا: ضربانِ: جُونيٌّ وكُدريٌّ. أخرجوه على فعلي. فقالوا: جُونيٌّ وكُدريٌّ في حال النِّسبة، وإذا نعتوا قالوا: كَدراء وجونة.
والجونة: سليلة مستديرة مغشاة ادما تكون مع العطارين، والجميع: الجُوَنُ، قال:
إذا هُنٌ نازلن أقـرانـهـنَّ		وكان المصاع بما في الجُون
نجو:
نجا فلانٌ من الشَّرِّ ينجو نَجاةً، ونجا ينجو، في السُّرعة، نجاءً فهو ناجٍ.
وناقةٌ ناجِيةٌ: سريعة.
ونَجَوته: استنهكته، قال:
نَجَوتُ مُجالداً فوجدتُ مـنـه		كريجِ الكلبِ مات حَديثَ عَهدِ
والاستِنجاءُ: التَّنظُّفُ بمدرٍ أو ماء.
والنّجاةُ: النَّجوةُ من الأرض، أي: الارتفاع، لا يعلُوه الماء. قال عبيد:
فمن بنَجونه كمن بعـقـوتِـه		والمُستكينّ كمن يمشي بقرواح
نَّجوُ: السَّحاب أول ما ينشأ، والجميعُ: النِّجاء.
والنَّجو: ما خَرَجَ من البطن من ريحٍ وغيرها، والنَّجو: استطلاقُ البطن، وقد نجا نجواً.
والنَّجوُ: كلام بين اثنين كالسِّرِّ والتَّسارّ. تقول: ناجيتهم وتناجوا فيما بينهم، وكذلك: انتجوا.
والقوم نَجوَى، وأنجيةٌ. قال:
إنيّ إذا ما القومُ كانوا أنجِيه
والنَّجا: ما ألقيته عن نفسك من ثِياب، أو ما سلخته عن الشّاه. وتقول: نجوتُ الجلدَ، أنجُوهُ، إذا كشطته، قال:
فقلتُ انجُوا عنها نَجا الجلدِ إنه		سُيرضيكما منه سنامٌ وغاربُه
الوجنةُ: ما ارتفع من الخدِّ بين الشِّدق والمحجر، والأجنُ من الجمال والوجناء من النُّوق: ذات الوجنةِ الضَّخمة، فلَّما يُقال: جملٌ أوجن. ويقال: الوَجنة: الضّخمة، شُبهت بالوجين من الأرض، وهو متنٌ منها ذو حِجارةٍ صِغار، قال:
تُمرُّ على الوِراكِ إذ الكطايا		تقايَسنَ النَّجادَ من الوجـينِ
ونَج:
الوَنج: ضربٌ من الصَّنج ذو أوتار.

##### Türkçe

باب **الجيم** و**النون** و**و** **ا** **ي** **ء** معهما
**ج ن أ**، **أ ج ن**، **ن أ ج**، **ن ج أ**، **ج ن ي**، **ج و ن** مستعملات

**جنأ**:
**جَنَأ** adam **يجنأ** **جُنُوءاً**, bir şeye kapanıp eğildiği zaman; ve sırtını ona doğru eğdi. Dedi ki:
أغاضر لو شهدتِ غَداةَ بِتتُم		**جُنُوءَ** العائداتِ على وِسادي
Ve diğeri dedi ki:
نَجَالك مِنّا بعدما ملـت جـانِـئاً		ورُمتَ حِياضَ الموت كلَّ مرامِ
Ve **المُجنأةُ**: kabirdir. Sa‘ide dedi ki:
إذا ما زار **مُجنأةً** عـلـيهـا		تِقالُ الصَّخرِ والخشبُ القطِيلُ
Ve **الأجنأ**: kürek kemiğinde göğsüne doğru bir eğrilik bulunan kimsedir; kambur değildir. Ve **ظليمٌ أجنَأُ**, ve **نعامةٌ جَناءُ**. Hemzeyi yapmayan dedi ki: **جَنواءُ**..

**أجن**:
**أجَنَ** su **يأجُنُ** **أُجُوناً**, ve **أجِن** bir lehçedir. Ve **ماءٌ اجنٌ** ve **أجون**. Dedi ki:
كضِفدع ماء **أجون** يَنِقٌ
Ve denilir: **الأجن**: üzerine **العِرمضُ** ve yaprak çöken şeydir. Rü’be dedi ki:
**أجن** كنيءِ اللَّحم لم يُشيَّط
Ve İbn ‘Abde dedi ki:
فأوردهـا مـاءً جِـمـامَـهُ		من **الأجنِ** طحنّاءٌ معاً وصبيبُ
**المِئجنةُ**: çamaşırcının yanında bulunan, onunla ırmakta yıkadığı zaman elbiseye vurduğu kalın bir çubuktur.

**نأج**:
**نَأَجَ** baykuş **ينأجُ** **نَأحاً**. Ve **تأج** insan, duasında yalvardığı zaman. **نأج** Allah’a doğru **ينأج**, ve o, olduğu hâllerin en çok yalvaranı ve en hüzünlüsüdür. Dedi ki:
فلا يغرنَّك قول **النُّؤَّجِ**

الخالجين القول كلَّ مخلجِ
Ve el-‘Accâc dedi ki:
واتَّخذته **النائجات** **منأجا**
Yani: başlardan bağıranlar. Ve el-‘Adiyy dedi ki:
أنت الغِياثُ إذا المُضطرُّ في كربٍ		نادى بصوتٍ ضعيف الرُّكن **نئاجِ**

**نجأ**:
**رجل نَجيءُ العين**: onunla çokça isabet ettirdiği zaman.

**جني**:
Falanca **جنى** bir **جنايةً**, yani: kendisinin üzerine yahut kavminin üzerine bir **حِريرةً** çekti; **يجني**. Dedi ki:
جانيك من يجني عـلـيك وقـد		تُعدي الصِّحاح فتجربُ، الجُربُ
Ve falanca bana bir günah **تَجنَّى**, eğer bana iftira ettiyse ve ben berî isem. Ve falanca falancaya karşı **يُجاني**, yani: ona karşı iftira eder.
Ve **الجَنَى**: taze hurma ve baldır; ve her meyve ki **تُجتنى** (toplanır), o **جَنىً**dır; maksûrdur.
Ve **الاجتِناء**: onu almandır; ve o, taze kaldığı müddetçe **جنىً**dır. Dedi ki:
إنَّك لا تَجني من الشَّوك العنب
Ve dedi ki:
هذا **جَناي** وخيارُهُ فيه
إذ كلُّ **جانٍ** يدُه إلى فيه

**جون**:
**الجَونُ**: siyahtır; dişisi: **جَونة**; çoğulu: **جُونٌ**. Ve denilir: her deve ve yaban eşeği.
Uzaktan **جَونٌ**. Ve güneşin gözüne **جَونة** denilir. Ve her siyahlık rengi ki kızıllıkla karışık: **جَون**; yahut kızıllığın **القطا** kızıllığıyla karıştığı bir siyahlık. Ve **القطا**: iki türdür: **جُونيٌّ** ve **كُدريٌّ**. Onu **فعلي** vezni üzerine çıkardılar; böylece nisbet hâlinde **جُونيٌّ** ve **كُدريٌّ** dediler; niteleme yaptıkları zaman da **كَدراء** ve **جونة** dediler.
Ve **الجونة**: attarların yanında bulunan, içi oyuk, yuvarlak, üzeri deri kaplı bir kaptır; çoğulu: **الجُوَنُ**. Dedi ki:
إذا هُنٌ نازلن أقـرانـهـنَّ		وكان المصاع بما في **الجُون**

**نجو**:
Falanca şerden **نجا** **ينجو** **نَجاةً**; ve **نجا ينجو**, süratte, **نجاءً**; böylece o **ناجٍ**dir.
Ve **ناقةٌ ناجِيةٌ**: hızlıdır.
Ve onu **نَجَوته**: onu tüketip bitirdim. Dedi ki:
نَجَوتُ مُجالداً فوجدتُ مـنـه		كريجِ الكلبِ مات حَديثَ عَهدِ
Ve **الاستِنجاءُ**: taş parçasıyla yahut suyla temizlenmektir.
Ve **النّجاةُ**: yerden **النَّجوةُ**dur; yani: yükselti; su onu aşmaz. ‘Ubeyd dedi ki:
فمن بنَجونه كمن بعـقـوتِـه		والمُستكينّ كمن يمشي بقرواح
**نَّجوُ**: bulut, ilk oluştuğu zamandır; çoğulu: **النِّجاء**.
Ve **النَّجو**: karından rüzgâr ve başkası olarak çıkan şeydir; ve **النَّجو**: karnın salıvermesidir; ve **نجا** **نجواً**.
Ve **النَّجوُ**: iki kişi arasındaki söz, sır ve fısıldaşma gibi. Dersin ki: **ناجيتهم** ve aralarında **تناجوا**; aynı şekilde: **انتجوا**.
Ve kavim **نَجوَى**, ve **أنجيةٌ**. Dedi ki:
إنيّ إذا ما القومُ كانوا **أنجِيه**
Ve **النَّجا**: kendinden attığın elbisedir; yahut koyundan yüzdüğün şeydir. Ve dersin ki: **نجوتُ** deriyi, **أنجُوهُ**, eğer onu sıyırdıysan. Dedi ki:
فقلتُ **انجُوا** عنها **نَجا** الجلدِ إنه		سُيرضيكما منه سنامٌ وغاربُه

**الوجنةُ**: yanaktan, ağız kenarı ile göz çukuru arasından yükselen şeydir. Ve develerden **الأجنُ** ve dişi develerden **الوجناء**: iri **الوجنةِ** sahibi olandır; bu sebeple: **جملٌ أوجن** denilir. Ve denilir: **الوَجنة**: iridir; yerden **الوجين**e benzetilmiştir; o, ondan bir sırt olup küçük taşlara sahip olandır. Dedi ki:
تُمرُّ على الوِراكِ إذ الكطايا		تقايَسنَ النَّجادَ من **الوجـينِ**

**ونَج**:
**الوَنج**: telli **الصَّنج**dan bir türdür.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

جَنَيْتُ الثمرة أجْنيها جَنياً واجْتَنَيْتُها بمعنىً. والجَنى: ما يُجْتَنى من الشجر وغيره. يقال: أتانا بِجَناة طيّبةٍ، لكلِّ ما يُجْتَنى. وثمرٌ جَنيٌّ، على فَعيلٍ: حين جُنيَ. وجَنى عليه جِنايَةً.
والتَجَنِّي: مثل التجرُّم، وهو أن يدّعيَ عليك ذنباً لم تفعلْه. وأَجْنى الشجرُ، أي أدرك ثَمَرُه. وأَجَنَتِ الأرض، أي كَثُرَ جناها، وهو الكلأ والكَمْأة ونحو ذلك.

##### Türkçe

**جَنَيْتُ** meyveyi **أجْنيها** (onu toplarım) **جَنياً** (toplama olarak) ve **اجْتَنَيْتُها** (onu topladım) aynı mânâdadır. Ve **الجَنى**: ağaçtan ve başkasından toplanan şeydir. Denir ki: “Bize **بِجَناة** (toplanmış ürün) iyi (olarak) geldi”; toplanan her şey için. Ve **ثمرٌ جَنيٌّ**; **فعيل** vezni üzere: toplandığı vakit. Ve ona karşı **جَنى** (işledi) **جِنايَةً** (bir cinayet/işleniş olarak).

Ve **التَجَنِّي**: **التجرُّم** gibidir; o da, yapmadığın bir günahı sana isnat etmesidir. Ve **أَجْنى** ağaç; yani meyvesi olgunlaştı. Ve **أَجَنَتِ** yer; yani **جناها** (toplanacak ürünü) çoğaldı; o da ot ve **الكَمْأة** ve bunun benzeri şeylerdir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

#### Madde başı: جنى

ج ن ( و ا ي ء )
جنى ، جنأ ، وجن ، نجا ، نجأ ، جون ، ونج ، نأج ، أجن ، نوج : ( مستعملة ) .
جنى : رُوِيَ عن عليّ بنِ أبي طالب رَضِيَ الله عنه أنَّهُ دخَلَ بَيتَ المال ، فقال : يا حَمْراءُ ، ويَا بَيْضَاءُ احْمَرِّي وابْيَضِّي . وغُرِّي غَيْري .
هذا جَنَايَ وخِيَارُه فيه
إذْ كلُّ جانٍ يَدُه إلى فيه
قال أَبو عبيد : يُضرَبُ هذا مثلاً للرجل يُؤثِرُ صاحبه بخيار ما عنده .
وذكر ابن الكلبي أنَّ المثل لعمرو بن عَدِيِّ اللّخْمِيّ ابن أخت جَذِيمَة ، وأن جذيمة نزل منزلاً وأمَرَ الناسَ أن يَجتنُوا له الْكَمْأَةَ ، فكان بعضهم يَستأثر بخير ما يجد ، فعندها قال عمرو :
هذا جَنَايَ وخِيارُه فِيه
إذْ كُلُّ جانٍ يَدهُ إلى فيه
وقال الليث : يقال : جنى الرجل جناية ، إذ جرّ جريرةً على نفسه أَوْ على قَوْمه يجني ، وتجنَّى فلانٌ على فلان ذنباً لم يَجْنِه ، إذا تَقَوَّله عليه وهو برىء .
والجَنَى : الرُّطَبُ .
وأنشد الفراء فيه :
هُزِّي إليْك الجِذعَ يَجنِيك الجَنَى
ويُقال للعسل إذا اشْتِير : جَنًى ، وكلُّ ثَمَرٍ يُجتَنَى ، فهو جَنًى مقصور .
والاجتِناء : أَخْذُكَ إيَّاه ، وهو جنًى ما دام طَرِيّاً ، ويُقال لكل شيء أُخِذَ من شَجره قد جُنِيَ واجتُنِيَ .
وقال الراجز يذكر الكَمْأَة :
جنَيْتُهُ من مُجْتَنى عَويص
وقال آخر :
إنكَ لا تَجْنِي من الشّوْكِ العِنَبْ
ويقال للثّمر إذا صُرِمَ : جَنِيّ .
وقال أبو عُبيد : يقال جنَيتُ فلاناً جَنًى أي جنَيْتُه له ، وأنشد :
ولَقَدْ جَنَيْتُكَ أَكْمُؤاً وعَساقِلاً
وَلَقَد نَهَيْتُكَ عن بَناتِ الأوْبَرِ
وقال شمِر : جنيتُك جنَيْتُ لَكَ وَعَلَيْك ، ومنه قولك :
جانِيكَ مَنْ يَجني عليك وقَدْ
تُعْدِي الصِّحاحَ فتَجْرَبُ الجُرْبُ
قال أبو عبيد في قولهم : جانيكَ مَنْ يَجنِي عليك ، يُضْرَب مَثلاً للرّجل يُعاقَب بجنايته ، ولا يُؤخَذُ غيره بذَنبه .
وقيل معناه : إنما يَجنِكَ مَنْ جنايَتُه راجعة إليك ، وذلك أنَّ الإخوة يجنون على الرجل ، يدل على ذلك قوله :
وقد تُعْدِي الصِّحاحَ مَباركُ الجُرْبِ
وقال أبو عبيد : ومن أَمْثالهم ( أَجنَاؤُها أَبْنَاؤها ) .
قال أبو عُبيد : الأَجناء ، جَمْع الجاني ، والأبناء جمع الباني ، مثل : شَاهِد وأشْهاد ، ونَاصِر وأَنصار ، والمعنى أنَّ الذي جنى فَهَدم هو الذي بَنَى بغَيْر تَدْبير فاحتاج إلى نقص ما عَمل وإفساده .
وقال أبو الهيثم : في قوله : ( جانيك مَن يجنى عليك ) يراد به الجاني لك الخير مَن يجني عليك الشرّ . وأنشد :
وقد تُعدي الصحاح مبارك الجُرْب
وقال شمر : قال ابن الأعرابيّ جنأ في عَدْوِه إذا أَلَحَّ وأَكبّ وأنشد :
وكأنه فَوْتَ الجوالب جانئاً
رِئمٌ يضايفه كلابٌ أخْضَعُ
يُضايفه : يُلحِيه رِئمٌ أخضع .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الجاني اللَّقّاح .
قلت والجاني : الكاسب .
ويقال : أَجنتِ الشجرة ، إذا صار لها جَنًى يُجنيَ فَيؤكل .
وقال الشاعر :
أَجنَى له باللِّوَى شَرْيٌ وتَنُّومُ
جنأ : أبو زيد جَنَأَ الرَّجُل يَجْنأُ جُنُوءًا على الشيء ، إذا أكَبَّ عليه ، وأنشد :
أغَاضِرَ لو شَهِدْتِ غَدَاةَ بِنْتُمْ
جُنُوءَ الْعَائِدَاتِ على وِسَادِي
قال : وجَنيءَ الرجلُ يَجْنَأُ جَنَأَ ، إذا كانت فيه خِلْقَةً .
وقال الأصمعيّ : يقال للرجل إذَا انْكَبَّ على فَرَسه ، يَتَّقي الطَّعْن : قد جَنَأَ يَجْنَأ جُنُوءًا .
وقال مالك بن نويرة :
ونَجَّاكَ مِنَّا بعدما مِلْتَ جَانئاً
ورُمْتَ حِياضَ الموتِ كلَّ مَرامِ
قال فإِذا كان مُسْتَقيم الظَّهر ، ثم أَصَابَهُ جَنَأ ، قيل : جَنِىءَ يَجنَأ جَنأ ، فهو أَجنَأَ ، قال : وإذا أكَبَّ الرجلُ على الرَّجلَ يَقِيه
شيئاً ، قيل : أَجنَأَ عليه إجناء .
وفي الحديث : أَنَّ يهوديّاً زَنَى بامرأة ، فأَمَرَ النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) بِرْجِمهما ، فَعَلِقَ الرَّجلُ يجانىءُ عليها يَقِيها الحِجَارَة ) ، أي يُكِبُّ عليها .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : المُجْنَأ التُّرْس . قاله أبو قيس :
وَمُجْنَإٍ اسْمَرَ قَرَّاعِ
قال : والمُجْنَأ حُفْرَةُ القبر .
قال الْهُذَلِيْ :
إِذَا ما زَارَ مُجْنأةً عليها
ثِقال الصَّخْرِ والخشَبُ الْقَطِيلُ
وقال الليث : الأَجنأ الذي في كاهله انْحنَاءٌ على صدره ، وليس بالأحْدَب .
أبو عبيد ، عن أبي عمرو : رَجلٌ أَجنَأ وأَدْنأ مهموزان ، بمعنى الأقْعَس ، وهو الذي في صدره انْكبابٌ إلى ظَهْره .
وقال الليث : ظَليم أَجنَأ ، ونَعَامَةٌ جَنْآء ، ومن حذف الهمز قال : جَنْواء ، والمصدر : الجنَأ ، وأنشد :
أَصَكُّ مُصَلَّمُ الأذْنَيْن أَجنَا
قُلت : وقال غيره في قوله : أجنَى ، صَار له التّنُّومُ والآءُ جَنًى يأكله ، وهو أصَحّ .
نجا : قال الليث : يقال نَجَا الرَّجل من الشّر يَنْجو نَجْواً أَوْ نَجاةً ، وهو يَنْجُو في السُّرعة نَجاءً ممدود ، فهو نَاجٍ سريعٌ ، وناقةٌ ناجيَة ونجاةٌ ، إذا كانت سريعة .
سَلَمة ، عن الفراء : العرب تقول : النّجاءَ النّجاءَ . والنَّجا النَّجاءَ . ( والنَّجاءَكَ النَّجاءَكَ ) . والنجاكَ النَّجاكَ ، وأنشد غيره :
إنّا أَخَذْتَ النَّهْبَ فالنّجا النَّجا
وقال الله جلَّ وعَزَّ : ( لاَّ خَيْرَ فِى كَثِيرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ ) ( النساء : 114 ) .
قال أبو إسحاق : مَعْنى النَّجوى في الكلام ما يَتَفَرَّدُ به الجَماعَة والاثنان سِرّاً كان أَو ظاهراً . قال : وقوله جلَّ وَعزَّ : ( وَإِذْ هُمْ نَجْوَى ) ( الإسراء : 47 ) . قال : هذا في معنى المصدر . وإذْ هم ذُوو نجوى .
والنَّجْوى : اسمٌ للصْدَر ، قال : ومعنى نَجَوْتُ الشيء في اللغة : خَلُّصْتُه وأَلقَيتَه ، ويقال : نَجَوْتُ الشيء أَنجوه إذا ناجَيْتَه .
سَلَمة ، عن الفرّاء : نجوْتُ الدَّوَاءَ ، إذا شَرِبْتَه ، وقال : إنما كنت أسْمَع من الدواء ما أَنْجَيتُه ، ونجوْتُ الجلد وأَنْجَيْتُه .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَنجاني الدَّواء ، أي أقعَدَنِي .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : أَنجَى فلانٌ إنْجاءاً إذا جلس على الْغائِطِ فَتَغَوَّطَ ، وقد نجَا الغائِطُ نَفْسُه يَنْجُو .
قال : وقال بعض العرب : اللَّحْمُ أَقَلُّ الطعام نَجْواً ، والنَّجْوُ : الْعَذِرَةُ نَفْسُها .
قال : واسْتَنْجَيْتُ اسْتِنجاءً ، إذا لَقَطْتَها ،
والنَّجو : السَّحابُ الذَّي هَراق ماءَه ، وناقة نجاةٌ ، أي سَرِيعَةٌ ، واسْتَنْجَيْتُ بالماء الحجارة ، أي تَطَهّرْتُ بها .
وقال الكسائيّ : جَلَسْتُ عن الغائِط فما أَنْجَيْتُ .
أبو عُبيد : قال أبو زيد : أَنجَيْتُ قَضِيباً من الشَّجرةِ ، إذا قَطَعْتَه ، واسْتَنْجَيْتُ الشَّجرةَ إذا قَطَعْتَها من أَصْلِهَا .
وقال شَمِر : نَجَيْتُ غُصنَ الشَّجرة ، واسْتَنْجَيْتُه ، إذا قَطَعْتَه .
قال : وأَرَى الاسْتنجاءَ في الوضُوء من هذه القَطِعة القَذِرَة بالماء .
وقال الزّجاج : يقال : أَنجَى فلان شيئاً وما نَجا شيئاً منذُ أيام ، أي لم يأت الغائط .
وقال الليث : نَجا فلان يَنْجو ، إذا أَحْدَثَ ذَنْباً ، أَوْ غير ذلك ثم يَنْجو . قال : واسْتَنْجى اسْتَفْعل من النجاة ، والاسْتِنجاء هو التَّنظيف بماءٍ أَوْ مَدَر ، والنَّجاة : هي النَّجوَةُ من الأرض لا يعلوها السَّيْل ، وأنشد :
فَأَصُونُ عِرضِي أَنْ ينَال ينَجْوَةٍ
إنَّ البَرىءَ من الْهَنَاتِ سَعِيدُ
وفلانٌ نَجِيُّ فلان ، أي يُناجيه دون مَنْ سِواه .
وقال الله : ( خَلَصُواْ نَجِيًّا ) ( يوسف : 80 ) معناه : اعْتَزلوا الناس مُتَناجِين ، تقول : قَوْمٌ نَجِيٌّ وأنجِيَة ، وأنشد :
إنِّي إذا ما القَوْمُ كانوا أنْجِيَهْ
واضْطَرَبْت أعْناقُهم كالأَرْشِيَهْ
وقال أبو إسحاق : نَجِيٌّ لفظٌ واحد في معنى جَميع ، وكذلك قوله : ( وَإِذْ هُمْ نَجْوَى ) ( الإسراء : 47 ) ، ويجوز : قَوْمٌ نَجِيٌّ ، وقَوْمٌ أنْجِيَةٌ ، وقَوْمٌ نَجْوَى .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَنجَى ، إذا عَرِق ، وأنْجَى ، إذا سَلَحَ ، وأنجَى ، وإذا كشف الجُلَّ عن ظَهْرِ فَرسه .
وقال أبو العباس في قوله : ( وَلاَ تَحْزَنْ إِنَّا ) ( العنكبوت : 33 ) أي نُخَلِّصَكَ من العذاب وأهلك .
الحرانيّ ، عن ابن السِّكّيت ، قال : أنشد الفراء ، وذكر أن الكسائيّ أنشده :
أقولُ لِصَاحِبَيَّ وقَدْ بَدَا لِي
مَعالِمُ منْهما وهما نَجِيّاً
قال الكسائيّ : أراد نَجِيّان ، فحذف النون . وقال الفراء : أي هما بموضع نَجْوَى ، فنَصب نَجِيّاً على مَذْهب الصِّفة .
وفي حديث النَّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( إذا سافرتم في الجَدْبِ فاسْتَنْجو ) ، معناه : أسْرِعوا السّير وانجُوا .
ويقال للقوم إذا انهزَموا : اسْتَنْجُوا ، ومنه قول لقمان بن عاد : أوَّلُنا إذا غَدَوْنا وآخِرُنا إذا اسْتَنْجيْنا ) أي هو حامِيَتُنا ، إذا انهزمنا يَدْفع عَنَّا .
وقول الله جلَّ وعَزَّ : ( فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ ) ( يونس : 92 ) .
قال أبو إسحاق : معناه نُلْقيكَ عُرياناً لتكون لمن خَلْفك عِبْرة ، وقيل : نُلْقيكَ على نَجْوَةٍ من الأرْض .
وقال أبو زيد : النَّجْوَةُ المكان المرتفع الذي تَظُنُّ أنه نَجاؤك .
وقال ابن شُميل : يُقال للوادي نَجْوَة ، وللجَبْلِ نَجْوَة ، وللجَبَلِ نجوة ، فأمَّا نَجْوَةُ الوادي فَسَنَداه جميعاً مُستقيماً ؛ ومُسْتَلْقِيا ، كُلُّ سَنَدٍ نَجْوة وكذلك هو من الجبل ومن الأكمة ، وكُلُّ سند مُشْرِفٍ لا يَعْلوه السَّيل فهو نَجوَةٌ من الأرض . وهي النجوَات . والرّمل كله زعم نجوة ؛ لأنَّه لا يكون فيه سَيْلٌ أبداً ؛ ونَجْوَةُ الْجَبَل : مَنْبِتٌ للبقل ، ويقال : نَجَوْتُ الْجِلْدَ إذا أَلْقَيْتَه عن البعير وغيره . وأنشد :
فَقُلْتُ : انْجُوَا عَنْها نَجَا الْجِلْدِ إنَّه
سَيُرْضِيكُما منها سَنَامٌ وغارِبُهْ
وقد نَجَوْتُ فلاناً ، إذا اسْتَنْكَهْتَه ، قال الشاعر :
نَجَوْتُ مُجَالِداً فوجدْتُ منه
كَريحِ الكلْبِ ماتَ حديثَ عَهْدِ
وَنَجَوْتُ الْوَتَر واسْتَنْجَيْتُه ؛ إذا خَلَّصْتَه وأنشد :
فَتَبازَتْ فتبازَخْتُ لها
جِلْسَةَ الْجَازِرِ يَسْتَنْجِي الْوَتَر
وقيل : أصل هذا كله من النَّجْوَة ، وهو ما ارتفع من الأرض ؛ وقيل : إن الاسْتَنجاء من الحَدَثَ مأخوذٌ من هذا ؛ لأنه إذا أراد قَضاء الْحاجَة اسْتَتَر بنجْوَةٍ من الأرض .
وقال عَبِيد :
فمن بِنَجْوَتِه كمنْ بعَقْوَتِهِ
والْمُستَكِنُّ كَمَنْ يَمْشِي بِفرْوَاحِ
نجأ : قال اللّحيانيّ : يقال للرَّجل الشَّديد الإصَابَة بالعين : إنَّهُ لَنَجُؤُ الْعين ، على فَعُل ونَجُوء الْعَين على فَعُول ، ونَجِيءُ العين على فَعِلَ ، ونَجِيءُ العين على فعيل . وقد نَجأْتَه وتَنَجأْته ، أي أصَبْتَهُ . ويقال ادْفع عنك نَجْأَةَ السَّائل ، أي أعطه شيئاً مما تأَكل لتدفع به عنك شِدَّةَ نَطَره ، وأنشده :
ألا بِكِ النَّجْأَةُ يا ردَّادُ
أبو عُبيد ، عن الكسائيّ ، والأمَوِيّ : نَجَأْتُ الدَّابَّةَ وغيرها ، أي أصَبْتُها بعيني ، والاسم : النّجأَة .
ونج : قال الليث : الْوَنَج ضَرْبٌ من الصَّنْجِ ذي الأوْتار ، وقال غيره : الْوَنْجُ : مُعَرّب ، وأصله : وَنَهْ ، والعربُ قالت : الْوَنُّ بتَشْديد النُّون .
نأج : قال الليث : نأَجَ الْبُومُ ، يَنْأَجُ نَأْجاً ، والإِنسانُ إذا تَضَرّع في دعائه نَأَجَ إلى الله ، بَنْأَجُ ، وهو أضْرعُ ما يكون وأحْزَنُه ، وأنشد :
فلا يَغرَّنَّكَ قولُ النُّؤَّجِ
الْخَالجِين القولَ كلُّ مَخْلَجِ
وقال العجاج في الهام :
واتَّخَذَتْهُ النَّائجاتُ مَنْأَجَا
وقال غيره : النَّائِجاتُ الرِّياحُ الشَّديدةُ الْهُبوب ، ونَأَجَت الإبِلُ في سَيرها ، وأنشد ابن السِّكّيت :
قَدْ عَلِمَ الأحْماءُ والأزَاوِيجْ
أنْ لَيْس عَنْهُنَّ حديثٌ مَنْؤوج
قال : والْمَنْؤوجُ الْمَعْطُوفُ .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : النَّؤوج الريحُ الشَّديد المرّ .
وقال ابن بُزُرْج : نَأَج الخبرُ : ذَهَب في الأرْض .
أجن : أبو عُبيد ، عن أبي زيد : أجِنَ الماء يَأْجِنُ أُجُوناً ، إذا تَغير غير أنه شَرُوب . وأسِنَ يأسَنْ أسَناً وأسُوناً ، وهو الذي لا يَشْربه أحد من نَتْنِه .
وقال الليث : أجُونُ الماء ، وهو أنْ يَغشاه الْعِرمِضُ والْوَرَقُ .
وقال العجاج :
عَلَيهِ من سَافِي الرِّياحِ الْخُطَّطِ
أَجْنٌ كِنِّي اللّحْم لم يُشَيَّطِ
قال : ولغة أخرى : أجِنَ يأجَنُ أجَناً .
سلمة ، عن الفراء : يقال : إجَّانة وإنجانه وإلْجانَة ، بمعنى واحد وأفصحُها إجَّانَة .
وجن : قال الليث : الوَجْنَةُ ما ارتفعَ من الخدَّين ، الشِّدْق والمَحْجِر ، والأَوْجَنُ من الجِمال ، والْوَجْنَاءُ من النُّوق : ذات الوَجْنَةِ الضَّخْمَة ، وقَلَّما يقال : جَمَلٌ أَوْجَن ، ويقال : الوَجْنَةُ : الضخمة ، شُبِّهَت بالوَجِين من الأرض ، وهو مَتْنٌ ذو حِجَارةٍ صغيرة .
أبُو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الوَجِينُ : العارِضُ من الأرض يَنْقَادُ ويرتفعُ ، وهو غَليظ .
شَمِر ، عن ابن الأعرابي : قال : الأوْجَنُ : الأفْعَلُ من الوَجِين ، في قول رُؤْبة :
أَعْيَسَ نَهَّاضٍ كَحَيْدِ الأَوْجَن
قال : والأَوْجَن الجَبَلُ الغَليظ .
وقال ابن شميل : الوَجِينُ قُبُلُ الجَبَلِ وسَنَدُه ، ولا يكون الوَجِينُ إلاَّ لِوَادٍ وَطِىء ، يُعَارِضُ فيه الوادِي الداخل في الأرض الذي له أَجْرافٌ كأَنَّها جُدُر ، فتلك الوُجُنُ والأسناد ، قال : والناقةُ الوَجْناء تُشَبَّهُ بالوَجِين ، وهي العظيمة .
وقال ابن الأعرابيّ : إنما سُمِّيت الوَجْنَةُ وجْنَةً لِنُتُوئها وغِلَظِها .
ابن السكيت ، عن الفراء : حكى الكسائي : وُجْنَةٌ وأجْنَةٌ وَوَجْنةٌ ، قال : وسمعت بعض العرب يقول : وِجْنَة .
وقال ابن السكيت : يقال : ما أَدْرِي أيُّ مَنْ وَجَّنَ الجِلدَ هو ؟ أيْ أيُّ الناس هو ؟
وقال اللِّحيانيّ : المِيَجَنة التي يُوجَّن بها الأدِيم ، أي يُدَقُّ لِيَلِين عند دِباغِه ، وَوَجَنَت الدَّابِغَةُ أدِيمَها ، إذا دَقَّته .
وقال النابغة الجعدي :
ولم أرَ فيمَنْ وَجَّنَ الجِلدَ نِسْوَةً
أسَبَّ لأضْيافٍ وأقْبَحَ مَحْجِرا
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : المِيجَنة المِدَقَّة ، وجمعها : مَوَاجِن ، وأنشدنا عن المفَضّل لعامر بن عُقيل السَّعديّ :
رِقابٌ كالمَوَاجِنِ خَاطِئاتٌ
وأسْتَاهٌ على الأكْوارِ كُومُ
أبو عُبيد ، عن الفراء : وَجَّنْتُ به الأرضَ ، وعَدَّنْتُ ومَرَّنْتُ ، إذا ضَربتَ به الأرض .
أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ : التَّوَجُّن : الذُّلُّ والخُضوع ، وامرأة مَوْجُونَة ، وهي الخَجِلَةُ من كثْرةِ الذُّنوب .
ابن السِّكيت : رَجُلٌ مُوَجَّن إذا كان عَظِيمَ الوَجَنَات .
جون : قال الليث : الجَوْنُ الأسْوَدُ اليَحْمُومِيُّ ، والأنثى جَوْنَة ، والجميع جُون ، ويقال : كلُّ بعيرٍ جَوْنٌ من بَعِيد ، وكلّ حمارِ وَحْشٍ جَوْنٌ من بعيد ، وعينُ الشمس تُسَمّى جَوْنَة ، وكلُّ لونِ سوادٍ مُشْربٍ حُمْرَة جَوْن ، أو سوادٍ مُخالِطُه حُمْرة كلَوْنِ القَطا .
ابن السِّكيت : القطا ضربان : جُونيُّ وكُدْرِيُّ ، أخرجوه على فعْلِيّ ؛ فالجُونيُّ والكُدْرِيُّ واحد ، والضَّربُ الثاني : القَطاط .
قال : والكُدْرِيُّ والجُونيُّ ما كان أكْدَر الظهر أسْود باطِنَ الجناح مُصْفَرَّ الحَلْق قصير الرِّجْلين ، في ذَنَبه رِيشَتان أطولْ من سائر الذَّنب .
قال : والقَطاطُ منه ما كان أسود باطن أجنحته ، وطالت أرْجُله ، واغْبَرَّتْ ظهوره ، غُبرة ليست بالشديدة ، وعظمت عُيونه .
وقال الليث : الجُونَةُ سُلَيْلَةٌ مستديرة مُغَشَّاةُ أَدَماً ، تكون مع العطَّارين ، وجمعها جُوَنٌ ومنهم من يهمز الجُؤَن . وقال الأعشى :
إذَا هُنَّ نَازَلْنَ أَقْرانَهُنَّ
وكان المِصاعُ بما في الجُوَنْ
يصف نساءً تَصَدَّيْن للرجال حاليات .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : التَّجوُّنُ تَبْيِيض باب العَروس ، والتَّجوُّنُ تَسْوِيدُ باب الميّت .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الجَوْنُ الأسْودَ ، والجَونُ الأبْيض . قال وأتِيَ الحجاجُ بِدِرْعٍ وكانت صافِية ، فجعل لا يَرى صَفاءها ، فقال له فلان ، وكان فَصيحاً : إن الشمس جَوْنَة ، يعني أنها شديدة البَرِيق ، والصفاء فقد قَهَرَتْ لونَ الدِّرع ، وأنشد الأصمعيّ :
غَيَّر يا بِنْتَ الجُنَيْدِ لَوْنِي
طولُ اللَّيالي واختلافَ الجَوْنِ
يريدُ النَّهار . وقال آخر :
يُبَادِرُ الجَوْنَة أن تَغِيبا
وقال الفرزدق :
وجَوْنٍ عليه الجِصُّ فيه مَرِيضةٌ
تَطَلَّعُ منها النَّفْسُ والمَوْتُ حاضِرُهُ
قال : والجَوْن ها هنا : الأبيض ، يصف قصراً أبيض .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الجَوْنَةُ الْعَجَمَة ، قال : ويقال لِلْخابِية جَوَنة ، وللدّلْو إذا اسْوَدَّتْ جَوْنة ، ولِلْعَرَق جَوْنٌ .
وأنشد ابن الأعرابي لماتِحٍ ، قال لماتِحٍ في البئر :
إنْ كانَتِ أُمّاً امَّصَرت فَصُرَّها
إنَّ امِّصَارَ الدَّلو لا يَضُرُّها
أَهيَ جُوَيْنٌ لاَقِها فبِرَّها
أَنْتَ بِخيْرٍ إن وُقيتَ شَرَّها
فأَجابه :
وُدِّي أُوَقَّيَ خَيْرَها وشَرّهَا
قال : معناه : على وُدِّي فأَضْمر الصّفة ، وأَعملها .
وقوله : أَهِيَ جُوَيْن ، أَرادَ أَخِي كان اسمُه جُوَيْنا ، وكل أخ يقال له : جُوَيْنٌ ، وجَوْنٌ .
سلمة ، عن الفراء ، قال : الجَوْنَان : طَرَفا القَوْس .
نوج : ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : ناجَ يَنُوجُ ، إذا راءى بعَمَله ، قال : والنَّوْجَةُ ، الزَّوْبَعَةُ من الرِّياح .

##### Türkçe

ج ن ( و ا ي ء )
**جنى** ، **جنأ** ، **وجن** ، **نجا** ، **نجأ** ، **جون** ، **ونج** ، **نأج** ، **أجن** ، **نوج** : (kullanılanlar).

**جنى** : Ali b. Ebî Tâlib’den Allah ondan razı olsun rivayet edildiğine göre, Beytülmâl’e girdi de dedi ki: Ey kırmızı! ve ey beyaz! kızar ve beyazla. Ve başkasını aldat.

Bu benim topladığım(ürün)dür; ve onun seçkini ondadır
Zira her toplayanın eli ağzınadır

Ebû Ubeyd dedi: Bu, kişinin yanındakinin en seçkinini arkadaşına tercih etmesi hakkında mesel olarak vurulur.

İbnü’l-Kelbî, meselin, Cezîme’nin kız kardeşinin oğlu olan Amr b. Adî el-Lahmî’ye ait olduğunu zikretti; ve Cezîme bir menzile indi ve insanlara onun için **الْكَمْأَةَ** toplamalarını emretti; onların bazısı bulduğu en hayırlıya el koyuyordu; o sırada Amr dedi:

Bu benim topladığım(ürün)dür; ve onun seçkini ondadır
Zira her toplayanın eli ağzınadır

Leys dedi: Denir ki: Adam **جناية** olarak bir **جناية** işledi; yani kendisi üzerine yahut kavmi üzerine bir suç/cerîre çekti; **يجني**. Ve falan, falan üzerine, işlemediği bir günahı **تجنَّى** etti; yani ona iftira ettiğinde, hâlbuki o berîdir.

Ve **الجَنَى**: taze hurmadır.

Ferrâ onda şu beyti okudu:

“Hareket ettir kendine doğru gövdeyi; sana **الجَنَى**yı toplatır”

Ve bal için, sağılırsa: **جَنًى** denir; ve her meyve ki toplanır, o **جَنًى**dır, maksûr.

Ve **الاجتِناء**: onu almandır; ve o, taze kaldığı müddetçe **جنًى**dır; ve ağacından alınmış her şey için: **جُنِيَ** ve **اجتُنِيَ** denir.

Râciz, **الْكَمْأَةَ**yı anarak dedi:

“Onu, çetin bir toplanacak yerden topladım”

Bir başkası dedi:

“Sen dikenden üzüm toplamazsın”

Ve meyve koparılıp kesilince ona: **جَنِيّ** denir.

Ebû Ubeyd dedi: Denir ki: Falana **جَنًى** topladım; yani onun için onu topladım. Ve şu beyti okudu:

“Gerçekten sana **أَكْمُؤاً** ve **عَساقِلاً** topladım
Ve gerçekten seni **بَناتِ الأوْبَرِ**den nehyettim”

Şemir dedi: “Sana topladım” demek: senin için ve aleyhine topladım; bundan senin sözün:

“**جانِيكَ**: sana karşı toplayan kimdir; hâlbuki
Sağlamlara bulaştırır da uyuz uyuzlanır”

Ebû Ubeyd, onların “**جانيكَ مَنْ يَجني عليك**” sözünde dedi: Kişinin kendi suçuyla cezalandırılması, başkasının onun günahıyla alınmaması hakkında mesel olarak vurulur.

Ve denildi ki: Manası: ancak sana, suçu sana dönen kimse zarar verir; bu da şudur: kardeşler kişi üzerine suç işler; buna şu sözü delâlet eder:

“Ve sağlamlara, uyuzun çömelmesi bulaştırır”

Ebû Ubeyd dedi: Ve onların mesellerindendir: ( **أَجنَاؤُها أَبْنَاؤها** ).

Ebû Ubeyd dedi: **الأَجناء**: **الجاني**nin çoğuludur; ve **الأبناء**: **الباني**nin çoğuludur; misal: **شَاهِد** ve **أشْهاد**; **نَاصِر** ve **أَنصار**. Ve mana: yıkan ve yıkanımı yapan, tedbirsizce bina edenin kendisidir; böylece yaptığı şeyi eksiltmeye ve bozmasına muhtaç oldu.

Ebû’l-Heysem dedi: “(**جانيك مَن يجنى عليك**)” sözünde murad: sana hayrı toplayan, sana şerri toplayandır. Ve şu beyti okudu:

“Ve sağlamlara, uyuzun çömelmesi bulaştırır”

Şemir dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **جنأ** koşusunda; yani ısrar ettiğinde ve yüzüstü kapanıp yüklendiğinde. Ve şu beyti okudu:

“Sanki, yük taşıyanların kaçışı gibi, **جانئاً**
Bir **رِئمٌ**; ona her **أخْضَعُ** köpek sokulur”

**يُضايفه**: ona, **أخضع** bir **رِئمٌ** ısrar eder.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجاني**: dölleyici (erkek)dir.

Dedim: ve **الجاني**: kazanan(kesb eden)dir.

Ve denir: Ağaç **أَجنتِ**; yani ona, toplanıp yenilecek bir **جَنًى** oldu.

Şair dedi:

“Ona, **باللِّوَى**da **شَرْيٌ** ve **تَنُّومُ** ile **أَجنَى** etti”

**جنأ**: Ebû Zeyd: Adam, bir şeye **جَنَأَ** eder; **يَجْنأُ** **جُنُوءًا**; yani ona kapanıp yüklendiğinde. Ve şu beyti okudu:

“Ey **أغَاضِرَ**! ayrıldığınız sabahı görseydin
Dönüp gelenlerin yastığıma **جُنُوء**unu”

Dedi: Ve adam **جَنيءَ** olur; **يَجْنَأُ** **جَنَأَ**; yani onda yaratılıştan (doğuştan) bulunduğunda.

Asma‘î dedi: Adam için, atı üzerinde yüzüstü kapanıp mızrak darbesinden sakındığında: **جَنَأَ** etti; **يَجْنَأُ** **جُنُوءًا** denir.

Mâlik b. Nuveyra dedi:

“Bizden seni kurtardı; sen, sonra **جَانئاً** eğildin
Ve ölüm havuzlarını her isteme ile istedin”

Dedi: Eğer sırtı düzgün iken sonra ona **جَنَأ** isabet ederse: **جَنِىءَ**; **يَجنَأ** **جَنأ** denir; o da **أَجنَأَ**dır. Dedi: Adam, adam üzerine kapanıp onu bir şeyden korursa: onun üzerine **إجناء** ile **أَجنَأَ** etti denir.

Hadiste: Bir Yahudi bir kadınla zina etti; Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) ikisinin recmedilmesini emretti; adam, onun üzerine **يجانىءُ** olarak yapıştı, onu taşlardan koruyordu; yani onun üzerine kapanıyordu.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **المُجْنَأ**: kalkandır. Ebû Kays söyledi:

“Ve esmer bir **مُجْنَإٍ**; vurucu”

Dedi: ve **المُجْنَأ**: kabir çukurudur.

Hüzelî dedi:

“Ne zaman ki, üzerinde
ağır kaya ve kesilmiş odun bulunan bir **مُجْنأةً**yı ziyaret etse”

Leys dedi: **الأَجنأ**: küreğinde göğsüne doğru bir eğrilik olan kimsedir; kambur değildir.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **أَجنَأ** ve **أَدْنأ** (hemzeli) iki sıfattır; **الأقْعَس** manasındadır; o da göğsünde sırtına doğru bir kapanma olan kimsedir.

Leys dedi: **ظَليم أَجنَأ**; ve **نَعَامَةٌ جَنْآء**. Hemzeyi hazfeden dedi ki: **جَنْواء**. Masdar: **الجنَأ**. Ve şu beyti okudu:

“İki kulağı kesik, **أَجنَا** bir **أَصَكُّ مُصَلَّمُ**”

Dedim: Başkası, **أجنَى** sözünde dedi: ona **التّنُّومُ** ve **الآءُ**dan, yediği bir **جَنًى** oldu; bu daha sahihdir.

**نجا**: Leys dedi: Denir: Adam şerden **نَجَا** eder; **يَنْجو**; **نَجْواً** yahut **نَجاةً**. Ve süratte **نَجاءً** (memdûd) ile **يَنْجُو** eder; o da hızlı bir **نَاجٍ**dir. Ve hızlı olduğunda: **ناقةٌ ناجيَة** ve **نجاةٌ**.

Seleme, Ferrâ’dan: Araplar der: **النّجاءَ النّجاءَ**. Ve **النَّجا النَّجاءَ**. ( **النَّجاءَكَ النَّجاءَكَ** ). Ve **النجاكَ النَّجاكَ**. Ve başkası şu beyti okudu:

“Biz ganimeti aldık; artık **النّجا النّجا**”

Allah azze ve celle dedi: ( **لاَّ خَيْرَ فِى كَثِيرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ** ) (Nisâ: 114).

Ebû İshâk dedi: Sözde **النَّجوى**nın manası: cemaatin ve iki kişinin, gizli olsun açık olsun, kendisiyle tek başına kaldığı şeydir. Dedi: Azze ve celle’nin sözü: ( **وَإِذْ هُمْ نَجْوَى** ) (İsrâ: 47). Dedi: Bu, masdar manasındadır; yani onlar **ذُوو نجوى**dır.

Ve **النَّجْوى**: masdarın ismidir. Dedi: Dilde “**نَجَوْتُ** şeyi”nin manası: onu ayıkladım ve attım. Ve denir: **نَجَوْتُ** şeyi, **أَنجوه**; yani onunla **ناجَيْتَه** ettiğinde.

Seleme, Ferrâ’dan: **نجوْتُ الدَّوَاءَ**; yani onu içtiğinde. Dedi: Ben ilâçtan ancak “onu **أَنْجَيتُه**” dediğimi işitirdim. Ve **نجوْتُ** deriyi ve **أَنْجَيْتُه**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَنجاني الدَّواء**; yani beni oturttu (çöktürdü).

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Falan **أَنجَى** eder; **إنْجاءاً**; yani dışkılamak için oturup dışkıladığında. Ve dışkının kendisi **نجَا** eder; **يَنْجُو**.

Dedi: Bazı Arap dedi: Et, yiyeceğin en az **نَجْواً** olanıdır. Ve **النَّجْوُ**: dışkının kendisidir.

Dedi: **اسْتَنْجَيْتُ**; **اسْتِنجاءً**; yani onu topladığında. Ve **النَّجو**: suyunu boşaltmış buluttur. Ve **ناقة نجاةٌ**: yani hızlı. Ve **اسْتَنْجَيْتُ** su ile taşları: yani onunla temizlendim.

Kisâî dedi: Dışkılamak için oturdum da **ما أَنْجَيْتُ**.

Ebû Ubeyd: Ebû Zeyd dedi: Ağaçtan bir dalı **أَنجَيْتُ**; yani onu kestiğinde. Ve ağacı **اسْتَنْجَيْتُ**; yani onu kökünden kestiğinde.

Şemir dedi: Ağacın dalını **نَجَيْتُ** ve **اسْتَنْجَيْتُه**; yani onu kestiğinde.

Dedi: Ve abdestteki **الاسْتنجاء**yı, bu pis parçayı su ile kesip atmadan (giderme) görüyorum.

Zeccâc dedi: Denir: Falan bir şey **أَنجَى** etti; ve günlerdir hiçbir şey **نَجا** etmedi; yani dışkı gelmedi.

Leys dedi: Falan **نَجا** eder; **يَنْجو**; yani bir günah yahut başka bir şey işleyip sonra kurtulduğunda. Dedi: **اسْتَنْجى**: **النجاة**dan **اسْتَفْعل** babıdır. Ve **الاسْتِنجاء**: su ile yahut **مَدَر** ile temizlemedir. Ve **النَّجاة**: yerden, selin üstüne çıkmadığı **النَّجوَة**dir. Ve şu beyti okudu:

“Ben ırzımı korurum; bir **ينَجْوَةٍ**ye erişmesin diye
Şüphesiz berî olan, kusurlardan mutludur”

Ve falan, falanın **نَجِيُّ**sidir; yani başkası olmaksızın onunla gizlice konuşur.

Allah dedi: ( **خَلَصُواْ نَجِيًّا** ) (Yûsuf: 80); manası: insanlardan ayrıldılar; gizlice konuşarak. Dersin: **قَوْمٌ نَجِيٌّ** ve **أنجِيَة**. Ve şu beyti okudu:

“Ben, kavim **أنْجِيَهْ** olduklarında
ve boyunları ipler gibi çalkalandığında”

Ebû İshâk dedi: **نَجِيٌّ** tek bir lafızdır, “hepsi” manasında; aynı şekilde onun sözü: ( **وَإِذْ هُمْ نَجْوَى** ) (İsrâ: 47). Ve caizdir: **قَوْمٌ نَجِيٌّ**; ve **قَوْمٌ أنْجِيَةٌ**; ve **قَوْمٌ نَجْوَى**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَنجَى**; yani terlediğinde. Ve **أنْجَى**; yani dışkıladığında. Ve **أنجَى**; yani atının sırtından örtüyü kaldırdığında.

Ebû’l-Abbâs, ( **وَلاَ تَحْزَنْ إِنَّا** ) (Ankebût: 33) sözünde dedi: yani seni azaptan ve aileni kurtarırız.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Ferrâ okudu; ve Kisâî’nin ona okuttuğunu zikretti:

“İki arkadaşıma derim; bana göründü ki
İkisinden işaretler; hâlbuki ikisi **نَجِيّاً**”

Kisâî dedi: **نَجِيّان**ı kastetti; nûnu hazfetti. Ferrâ dedi: yani ikisi **نَجْوَى** yerindedir; **نَجِيّاً**yı sıfat mezhebi üzere nasb etti.

Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: ( “Kuraklıkta yolculuk ettiğinizde **فاسْتَنْجو**” ); manası: yürüyüşü hızlandırın ve kurtulun.

Ve kavme, bozguna uğradıklarında: **اسْتَنْجُوا** denir. Bundan, Âd’ın Lokmân’ının sözü: “Sabah gittiğimizde ilkimiz, **اسْتَنْجيْنا** ettiğimizde sonumuz” yani o, bozguna uğradığımızda bizi koruyanımızdır; bizden savar.

Allah azze ve celle’nin sözü: ( **فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ** ) (Yûnus: 92).

Ebû İshâk dedi: Manası: seni çıplak olarak atarız ki arkandakilere ibret olasın. Ve denildi: seni yerden bir **نَجْوَةٍ** üzerine atarız.

Ebû Zeyd dedi: **النَّجْوَةُ**: senin kurtuluşun olduğunu sandığın yüksek yerdir.

İbn Şümeyl dedi: Vadiye **نَجْوَة** denir; dağa **نَجْوَة** denir; dağa **نجوة** denir. Vadinin **نَجْوَة**sine gelince: iki yamacı da, düz ve yatık; her yamaç bir **نَجْوة**dir. Dağdan ve tümsekten olan da böyledir. Ve selin üstüne çıkmadığı her yüksek yamaç, yerden bir **نَجوَةٌ**dir. Onlar **النجوَات**tır. Ve kumun hepsi, **نجوة**dır diye iddia etti; çünkü onda asla sel olmaz. Ve dağın **نَجْوَة**si: ot biten yerdir. Ve denir: **نَجَوْتُ الْجِلْدَ**; yani onu deve ve başkasından attığında. Ve şu beyti okudu:

“Dedim: İkiniz ondan uzaklaşın; deriyi soyar gibi **نَجَا** edin; çünkü
Ondan size bir hörgüç ve onun omzu razı edecektir”

Ve **نَجَوْتُ** falanı; yani onu kokladığında. Şair dedi:

“**نَجَوْتُ** Mücâlid’i; onda buldum
Yeni ölmüş köpeğin kokusu gibi”

Ve kirişi **نَجَوْتُ** ve **اسْتَنْجَيْتُه**; yani onu kurtardığında. Ve şu beyti okudu:

“Derken sıçradı; ben de ona sıçradım
Kasabın oturuşu gibi; kirişi **يَسْتَنْجِي** eder”

Ve denildi: Bunun hepsinin aslı **النَّجْوَة**dendir; o da yerden yükselen şeydir. Ve denildi: hadesten **الاسْتَنجاء** bundan alınmıştır; çünkü ihtiyacını gidermek istediğinde yerden bir **نجْوَةٍ** ile gizlenir.

Ubeyd dedi:

“Onun **بِنَجْوَتِه**si, onun **بعَقْوَتِه**si gibidir
Ve gizlenen, **بِفرْوَاحِ** ile yürüyen gibidir”

**نجأ**: Lihyânî dedi: Göze (nazarla) isabeti şiddetli olan adam için denir: o, **لَنَجُؤُ الْعين**dir; **فَعُل** vezninde. Ve **نَجُوء الْعَين**: **فَعُول** vezninde. Ve **نَجِيءُ العين**: **فَعِلَ** vezninde. Ve **نَجِيءُ العين**: **فعيل** vezninde. Ve onu **نَجأْتَه** ve **تَنَجأْته**; yani onu vurdun. Ve denir: Senden, dilencinin **نَجْأَةَ**sini defet; yani bakışının şiddetini senden defetmek için yediğinden ona bir şey ver. Ve şu beyti okudu:

“Haydi, ey **ردَّادُ**! sende **النَّجْأَةُ** var”

Ebû Ubeyd, Kisâî ve Emevî’den: **نَجَأْتُ** biniti ve başkasını; yani onu gözümle vurdum. İsim: **النّجأَة**.

**ونج**: Leys dedi: **الْوَنَج**: telli **الصَّنْجِ**den bir türdür. Başkası dedi: **الْوَنْجُ**: mu‘arrebdir; aslı: **وَنَهْ**. Araplar **الْوَنُّ** dediler; nûn’u şeddeli.

**نأج**: Leys dedi: Baykuş **نأَجَ** eder; **يَنْأَجُ**; **نَأْجاً**. Ve insan, duasında yalvardığında Allah’a **نَأَجَ** eder; **بَنْأَجُ**; o, en çok yalvarıcı ve en hüzünlü olduğu hâldir. Ve şu beyti okudu:

“**النُّؤَّجِ**in sözü seni aldatmasın
Sözü çekip çevirenlerin hepsi çekip çevirendir”

A‘câc, **الهام** hakkında dedi:

“Ve onu, **النَّائجاتُ** bir **مَنْأَجَا** edindi”

Başkası dedi: **النَّائِجاتُ**: esişi şiddetli rüzgârlardır. Ve develer yürüyüşlerinde **نَأَجَت** etti. İbnü’s-Sikkît şu beyti okudu:

“**الأحْماءُ** ve **الأزَاوِيجْ** bildi ki
Onlardan yana bir **مَنْؤوج** haber yoktur”

Dedi: **الْمَنْؤوج**: bükülmüş/çevrilmiş olandır.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **النَّؤوج**: şiddetli, acı rüzgârdır.

İbn Büzürc dedi: **نَأَج** haber: yeryüzünde gitti (yayıldı).

**أجن**: Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Su **أجِنَ** eder; **يَأْجِنُ**; **أُجُوناً**; yani değiştiği hâlde içilir olduğunda. Ve **أسِنَ** eder; **يأسَنْ**; **أسَناً** ve **أسُوناً**; o da, kokusunun pisliğinden kimsenin içmediğidir.

Leys dedi: Suyun **أجُونُ**u: üzerine **الْعِرمِضُ** ve yaprakların gelmesidir.

A‘câc dedi:

“Üzerinde, rüzgârların savurduğu tozdan çizgiler var
**أَجْنٌ**; sanki et, kızartılmamış”

Dedi: Başka bir dil: **أجِنَ**; **يأجَنُ**; **أجَناً**.

Seleme, Ferrâ’dan: **إجَّانة** ve **إنجانه** ve **إلْجانَة** denir; manası birdir; en fasihi **إجَّانَة**dır.

**وجن**: Leys dedi: **الوَجْنَةُ**: iki yanaktan yükselen şeydir; **الشِّدْق** ve **المَحْجِر**. Ve develerden **الأَوْجَنُ**; ve dişi develerden **الْوَجْنَاءُ**: büyük **الوَجْنَة** sahibi. Ve nadiren “**جَمَلٌ أَوْجَن**” denir. Ve denir: **الوَجْنَةُ**: büyük olan. Yerden **الوَجِين**e benzetildi; o da küçük taşlı bir sırt/omurga gibi yükseltidir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الوَجِينُ**: yerden bir yan/şerit; uzanır ve yükselir; kalındır.

Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi: **الأوْجَنُ**: **الوَجِين**den **أفعل** veznidir; Ru’be’nin şu sözünde:

“**أَعْيَسَ**; atılgan; kalın **الأَوْجَن**in sırtı gibi”

Dedi: ve **الأَوْجَن**: kalın dağdır.

İbn Şümeyl dedi: **الوَجِينُ**: dağın önü ve yamacıdır. Ve **الوَجِينُ** ancak alçak bir vadi içindir; vadinin, yerin içine giren ve sanki duvarlar gibi yarları olan kısmına karşıdan uzanır; işte bunlar **الوُجُنُ** ve yamaçlardır. Dedi: **الناقةُ الوَجْناء** **الوَجِين**e benzetilir; o, iri olandır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الوَجْنَةُ** ancak kabarıklığı ve kalınlığı sebebiyle **وجْنَةً** diye adlandırıldı.

İbnü’s-Sikkît, Ferrâ’dan: Kisâî’nin **وُجْنَةٌ** ve **أجْنَةٌ** ve **وَوَجْنةٌ** rivayet ettiğini nakletti. Dedi: Bazı Arap’ın **وِجْنَة** dediğini işittim.

İbnü’s-Sikkît dedi: Denir: Deriyi kim **وَجَّنَ** etti bilmiyorum; yani hangi insan o?

Lihyânî dedi: **المِيَجَنة**: onunla derinin dövüldüğü şeydir; yani tabaklanırken yumuşasın diye dövülür. Ve tabaklayıcı, derisini **وَجَنَت** etti; yani onu dövdüğünde.

Nâbiga el-Ca‘dî dedi:

“Deriyi **وَجَّنَ** edenler içinde kadınlar görmedim ki
Misafirlere daha sövücü ve daha çirkin göz çukurlu olsun”

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **المِيجَنة**: tokmaktır; çoğulu: **مَوَاجِن**. Ve Mufaddal’dan, Âmir b. Ukayl es-Sa‘dî için bize okundu:

“Boyunlar, **المَوَاجِنِ** gibi; hata eden
Ve sağrılar, semerlerin üstünde yığma”

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: Onunla yere **وَجَّنْتُ**; ve **عَدَّنْتُ** ve **مَرَّنْتُ**; yani onunla yere vurduğunda.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّوَجُّن**: zillet ve boyun eğmedir. Ve **امرأة مَوْجُونَة**: çok günahlardan dolayı utanan kadındır.

İbnü’s-Sikkît: **رَجُلٌ مُوَجَّن**: **الوَجَنَات**ı büyük olduğunda.

**جون**: Leys dedi: **الجَوْنُ**: katranî siyah. Dişisi **جَوْنَة**. Hepsi **جُون**. Ve denir: Her deve, uzaktan **جَوْنٌ**dur; ve her yaban eşeği, uzaktan **جَوْنٌ**dur. Güneşin gözüne **جَوْنَة** denir. Ve her kızıllıkla karışık siyah renk **جَوْن**dur; yahut kızıllıkla karışan siyah, **القَطا** rengi gibi.

İbnü’s-Sikkît: **القطا** iki türdür: **جُونيُّ** ve **كُدْرِيُّ**; onu **فعْلِيّ** üzere çıkardılar; böylece **الجُونيُّ** ile **الكُدْرِيُّ** birdir. İkinci tür: **القَطاط**.

Dedi: **الكُدْرِيُّ** ve **الجُونيُّ**: sırtı daha koyu; kanadının içi siyah; boğazı sarı; bacakları kısa olan; kuyruğunda, kuyruğun geri kalanından daha uzun iki tüy bulunan.

Dedi: Ondan **القَطاطُ**: kanatlarının içi siyah olan; bacakları uzayan; sırtları tozlanıp bozaran; şiddetli olmayan bir bozluk; gözleri büyüyen.

Leys dedi: **الجُونَةُ**: yuvarlak bir sepet/kutu; deriyle kaplanmış; attarlarda bulunur. Çoğulu **جُوَنٌ**dur; onlardan kimi **الجُؤَن** diye hemzeler. A‘şâ dedi:

“Onlar akranlarına indikleri zaman
Ve güreş, **الجُوَنْ**de olanla olduğunda”

Erkeklere karşı çıkan, süslü kadınları tasvir eder.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّجوُّنُ**: gelin evinin kapısını beyazlatmaktır. Ve **التَّجوُّنُ**: ölünün kapısını siyahlatmaktır.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الجَوْنُ**: siyah. Ve **الجَونُ**: beyaz. Dedi: Haccâc’a bir zırh getirildi; berraktı; o, onun berraklığını göremiyordu. Ona falan dedi—fasih idi—: Güneş **جَوْنَة**dir; yani parıltısı şiddetlidir; berraklık zırhın rengini bastırmıştır. Asma‘î şu beyti okudu:

“Ey **بِنْتَ الجُنَيْدِ**! rengimi değiştirdi
Gecelerin uzunluğu ve **الجَوْنِ**un değişmesi”

Gündüzü kasteder. Bir başkası dedi:

“**الجَوْنَة**yi, kaybolmadan önce acele eder”

Ferazdak dedi:

“Üzerinde alçı olan beyaz bir **جَوْنٍ**; içinde hasta
Ondan can bakar; ölüm de hazırdır”

Dedi: Burada **الجَوْن**: beyazdır; beyaz bir köşkü tasvir eder.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجَوْنَةُ**: acem (Arap olmayan)dir. Dedi: Küpe **خابِية**ye **جَوَنة** denir. Ve kova karardığında **جَوْنة**. Ve tere **جَوْنٌ**.

İbnü’l-A‘râbî, bir kuyudan su çeken için şu beyti okudu; kuyudan su çekene dedi:

“Eğer anne ise, **امَّصَرت** ettiyse, onun ağzını sık
Kovanın **امِّصَار**ı ona zarar vermez
O, bir **جُوَيْنٌ** müdür; onu bul; ona iyilik et
Sen hayır üzeresin; onun şerrinden korunursan”

O da cevap verdi:

“İsterdim ki onun hayrını ve şerrini koruyayım”

Dedi: Manası: “benim sevgim üzere”; sıfatı gizledi ve onu amel ettirdi.

Ve “**أَهِيَ جُوَيْن**” sözü: “kardeşim”i kastetti; adı **جُوَيْنا** idi. Ve her kardeşe **جُوَيْنٌ** ve **جَوْنٌ** denir.

Seleme, Ferrâ’dan: **الجَوْنَان**: yayın iki ucudur.

**نوج**: Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **ناجَ يَنُوجُ**; yani ameliyle gösteriş yaptığında. Dedi: ve **النَّوْجَةُ**: rüzgârlardan kasırga/hortumdur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والنون وما يثلثهما)
(جنه) الجيم والنون والهاء ليس أصلا، ولا هو عندي من كلام العرب، إلا أنّ ناساً زعموا أن الجَُنَهَ([1]) الخيزُران. وأنشدوا:
في كَفه جُنَهيٌّ ريحه عَبِقٌ *** بكفِّ أَرْوَعَ في عِرْنينِهِ شَمَمُ([2])(جني) الجيم والنون والياء أصلٌ واحد، وهو أَخْذُ الثَّمَرة من شجَرها، ثم يحمل على ذلك، تقول جَنيتُ الثَّمرةَ أجْنِيها، واجْتَنَيْتُها. وثمرٌ جَنِيٌّ، أي أُخِذَ لوَقْته. ومن المحمول عليه: جَنَيْتُ الجنايةَ أجْنِيها.
(جنأ) الجيم والنون والهمزة أصلٌ واحد، وهو العَطْف على الشيء والحُنُوّ عليه. يقال جَنِئَ عليه يَجْنَأُ جَنَأً، إذا احْدَوْدَب، ورجل أدنأ وأجنأ بمعنىً واحد. وتجانَأْتُ على الرّجُل، إذا عطَفْتَ عليه. والتُّرْسُ المُجْنَأُ مِنْ هذا. قال:
* ومُجْنَأٍ أسمَرَ قَرَّاعِ([3]) *
(جنب) الجيم والنون والباء أصلان متقاربان أحدهما: النّاحية، والآخر البُعْد.
فأمّا الناحية فالجَنَاب. يقال هذا من ذلك الجَناب، أي الناحية. وقعَدَ فلانٌ جَنْبَةً، إذا اعتزَل الناسَ. وفي الحديث: "عليكمُ بالجَنْبَةِ فإنه عَفاف".
ومن الباب الجَنْبُ للإنسان وغيره. ومن هذا الجَنْب الذي نُهِي عنه في الحديث: أن يَجْنُبَ الرجل مع فرسه عند الرِّهان فرساً آخَرَ مخافةَ أنْ يُسْبَق فيتحوَّل عليه. والجَنَبُ: أنْ يشتدّ عطش البعير حتَّى تلتصق رئتُهُ بجَنْبه. ويقال جَنِبَ يَجْنَبُ. قال:
* كأنَّهُ مُستَبَانُ الشَّكِّ أو جَنِبُ([4]) *
والمَِجْنَبُ: الخير الكثير، كأنه إلى جَنْب الإنسان. وجَنَبْت الدابّةَ إذا قُدْتَها إلى جنبك. وكَذلك جَنَبْتُ الأسير. وسُمِّي التُّرْسُ مِجْنَباً لأنه إلى جَنْب الإنسان.
وأمَّا البُعْد* فالجَنَابة. قال الشاعر([5]):
فلا تَحْرِمنّي نائلاً عن جَنابةٍ *** فإني امرؤٌ وَسْطَ القِبابِ غريبُ
ويقال إنَّ الجُنُب الذي يُجامِع أهْلَه مشتقٌّ من هذا؛ لأنه يبعدُ عما يقرُب منه غيرُه، من الصَّلاةِ والمسجد وغير ذلك.
ومما شذ عن الباب ريح الجَنُوب. يقال جُنِبَ القَومُ: أصابَتْهم ريحُ الجَنُوب؛ وأجنبوا، إذا دخلوا في الجَنُوب. وقولُهم جَنَّب القومُ، إذا قلّت ألبانُ إبلهم([6]). وهذا عندي ليس من الباب([7]). وإنْ قال قائل إنه من البُعْد، كأنَّ ألبانَها قلَّت فذهبَتْ، كان مذهَباً، وجَنْبٌ قبيلة، والنِّسبة إليها جَنْبِيٌّ. وهو مشتقٌّ مِن بعض ما ذكرناه.
(جنث) الجيم والنون والثاء أصلٌ واحد، وهو الأصل والإحكام. يقال لأصلِ كلِّ شيءٍ جِنْثُه. ثم يُفَرَّع منه، وهو الجُنْثِيّ([8])، وهو الزّراد؛ لأنه يُحكِم عَمَلَ الزّرَد. فأمّا قوله:
أحْكَمَ الجِنْثِيُّ مِنْ عَوْرَاتِها *** كلُّ حِرْباءٍ إذا أُكْرِه صَلّ([9])فإنه أراد الزرّاد، أي أحكم حَرَابِيَّها، وهي المسامير. ومَن نصَبَ الجنثيّ أراد السيف، يجعل الفعل لكلّ حِرباء، ويكون معنى أحكم منَعَ. يقول: هو زَرَدٌ يمنع حِرباؤُهُ السيفَ أن يَعمل فيه. وقال الشاعر في السيف:
ولكنَّها سُوقٌ يكون بِياعُها *** بِجُنْثِيَّةٍ قد أخلصَتْهَا الصَّياقلُ([10])(جنح) الجيم والنون والحاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على المَيْلِ والعُدْوان. ويقال جنح إلى كذا، أي مالَ إليه. وسمِّي الجَناحانِ جَناحَيْنِ لميلهما في الشِّقَّين. والجُنَاح: الإثم، سمّي بذلك لمَيْلِه عن طريق الحقِّ.
وهذا هو الأصل ثمَّ يشتقّ منه، فيقال للطائفة([11]) من الليل جُنْح وجِنْح، كأنَّه شُبِّه بالجَناح، وهو طائفةٌ من جسم الطائر. والجوانح: الأضلاع: لأنها مائلة. وجُنِح البعيرُ إذا انكسرَتْ جَوانحهُ من حِمْلٍ ثقيل. وجَنَحَت الإبل في السيّر: أسرعت. فهذا من الجَنَاح، كأنَّها أعْمَلَت الأجنحة.
(جند) الجيم والنون والدال يدلُّ على التجمّع والنُّصرة. يقال هم جُنده، أي أعوانه ونُصّاره. والأجناد: أجناد الشّام وهي خمسة: دمشق، وحِمْصٌ، وقِنَّسْرِينُ، والأُردُنّ، وفِلَسطين. يقال لكلِّ واحدةٍ من هذه جُنْدٌ. وجَنَدٌ: بلدٌ([12]). والجَنَد: الأرضُ الغليظة فيها حجارةٌ بِيض؛ فهذا محتمل أن يكون من الباب، ويجوز أن يكون من الإبدال، والأصل الجَلَد.
(جنـز) الجيم والنون والزاء كلمةٌ واحدة. قال ابن دُريد: جَنَزْتُ الشَّيءَ أجْنِزُه جَنْزاً، إذا ستَرتَه، ومنه اشتقاق الجَنَازة([13]). فأمَّا الخليل فمذهبُه غيرُ هذا، قال: الجَنازة الميّت، [و] الشيءُ الذي ثقُل على القوم واغتَمُّوا به هو أيضاً جَنَازة. وقال:وما كنت أخْشَى أن أكون جَنَازَةً *** عليكِ ومَنْ يَغْتَرُّ بالحَدَثَانِ([14])قال: وأمّا الجِنَازة فهو خَشَبُ الشَّرْجَع. قال: ويقول العرب: رُمِي بجنازَتِه فمات([15]). قال: وقد جَرَى في أفواه النّاس الجَنَازَة، بفتح الجيم، والنَّحارِير يُنكرونه.
(جنس) الجيم والنون والسين أصلٌ واحد وهو الضَّربُ مِن الشَّيء. قال الخليل: كلُّ ضربٍ جِنْس، وهو من النَّاس والطَّير والأشياء جملة. والجمع أجْنَاس. قال ابن دريد: وكان الأصمعيّ يدفع قولَ العامّة: هذا مُجانِسٌ لهذا. ويقول: ليس بعربيٍّ صحيح. وأنا أقول: إنّ هذا غَلَط على الأصمعيّ؛ لأنه الذي وضع كتاب الأجناس، وهو أوّل من جاء بهذا اللَّقب في اللُّغة.
(جنف) الجيم والنون والفاء أصلٌ واحد وهو المَيْل. يقال جَنِفَ* إذا عَدَل([16]) وجار. قال الله تعالى جَلَّ ثناؤه: ﴿فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفَاً﴾ [البقرة 182]. ورجلٌ أجْنَفُ إذا كان في خَلْقهِ مَيَلٌ، ويقال لا يكون ذلك إلاّ في الطُّول والانحناء. ويقال تجانَفَ عن كذا، إذا مال. قال:
تَجَانَفُ عَنْ جُلِّ اليَمَامَةِ ناقتي  *** وما عَدَلَتْ عن أهْلِهَا لِسِوائِكا([17])
---------------------ــ
([1]) وكذا ورد في المجمل، والذي في سائر المعاجم "الجنهي" بلفظ المنسوب. وقد اختلف في ضبط هذا الأخير، فضبطه في القاموس باللفظ "كعرني" أي بضم ففتح. وذكر شارح القاموس أن الذي في نسخ الصحاح الجنهي بضم فتشديد النون مفتوحة. قال: "ووجد في نسخ التهذيب بفتح وتخفيف النون، كعربي، وهو الصواب كذلك، بخط الصغاني".
([2]) البيت للفرزدق يقوله في هشام بن عبد الملك كما في أمالي المرتضى (1: 48) وزهر الآداب
(1: 60) أو الحزين الكناني في عبد الملك بن مروان كما في ديوان الحماسة (2: 284) أو للفرزدق في علي بن الحسين، كما في العمدة (2: 110) وأمالي المرتضى. أو للعين المنقري كما في العمدة، أو لكثير بن كثير السهمي في محمد بن علي بن الحسين، كما في المؤتلف 169. أو لداود بن سلم في قثم بن العباس، كما في العمدة وانظر اللسان (جنه) والحيوان (3: 133).
([3]) لأبي قيس بن الأسلت. وصدره كما في اللسان والمفضليات (2: 85):
* صدق حسام وادق حده *
([4]) البيت لذي الرمة في ديوانه 10 والمجمل (جنب). وصدره:
* وثب المسحج من عانات معقلة *
([5]) هو علقمة بن عبدة الفحل. وقصيدة البيت في ديوانه 131 والمفضليات (2: 90). وانظر اللسان (جنب).
([6]) ومنه قول الجميح في المفضليات (1: 33) واللسان (جنب):
لما رأت إبلي قلت حلوبتها *** وكل عام عليها عام تجنيب
([7]) في الأصل: "الكتاب".
([8]) يقال بضم الجيم وكسرها.
([9]) البيت للبيد في ديوانه 15 طبع 1881 والمجمل واللسان (جنث).
([10]) البيت مع سابق له في اللسان (جنث).
([11]) في الأصل: "للطائفتين".
([12]) الجند، بالتحريك: أحد مخاليف اليمن.
([13]) نص الجمهرة (2: 92): "وزعم قوم أن منه اشتقاق الجنازة. ولا أدري ما صحته".
([14]) البيت لصخر بن عمرو، أخي الخنساء. انظر الشعر وقصته في الأغاني (13: 130- 131). والبيت في اللسان (جنز).
([15]) زاد في اللسان: "لأن الجنازة تصير مرميا فيها. والمراد بالرمي الحمل والوضع".
([16]) أي عدل عن الحق.
([17]) البيت للأعشى في ديوانه 66 واللسان (جنف، سوى) والخزانة (2: 59) والإنصاف 185. ومعظم الروايات: "جو اليمامة".

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** و**النون** وما يثلثهما)

(**جنه**) **الجيم** ve**النون** ve**الهاء** asıl değildir; ve o, benim yanımda Arapların كلامından değildir; ancak birtakım insanlar **الجَُنَهَ**’ın ([1]) **الخيزُران** olduğunu iddia ettiler. Ve şu beyti okudular:
في كَفه **جُنَهيٌّ** ريحه عَبِقٌ *** بكفِّ أَرْوَعَ في عِرْنينِهِ شَمَمُ([2])

(**جني**) **الجيم** ve**النون** ve**الياء** tek bir asıldır; o da meyveyi ağacından almaktır; sonra bunun üzerine حمل edilir. Dersin ki: **جَنيتُ الثَّمرةَ** **أجْنِيها** ve **اجْتَنَيْتُها**. Ve **ثمرٌ جَنِيٌّ**: yani vaktinde alındı. Ve bunun üzerine taşınandan: **جَنَيْتُ الجنايةَ** **أجْنِيها**.

(**جنأ**) **الجيم** ve**النون** ve**الهمزة** tek bir asıldır; o da şeye eğilmek ve ona şefkatle yönelmektir. Denir: **جَنِئَ عليه** **يَجْنَأُ** **جَنَأً**; eğer kamburlaşırsa. Ve **رجل أدنأ** ve **أجنأ** tek bir anlamdadır. Ve **تجانَأْتُ على الرّجُل**: eğer ona eğilip yönelirsen. Ve **التُّرْسُ المُجْنَأُ** bundandır. Dedi:
* ومُجْنَأٍ أسمَرَ قَرَّاعِ([3]) *

(**جنب**) **الجيم** ve**النون** ve**الباء** iki asıldır, birbirine yakındır: birisi “yan/cihet”, diğeri “uzaklık”.

“Yan/cihet”e gelince: **الجَنَاب**. Denir: bu, şu **الجَناب**’dandır; yani yan/cihet. Ve falan kimse **جَنْبَةً** oturdu: eğer insanlardan ayrılıp çekilirse. Hadiste: “**عليكمُ بالجَنْبَةِ فإنه عَفاف**”.

Ve bu babdan: insan ve başkası için **الجَنْب**. Ve bundan, hadiste nehyedilen **الجَنْب**: erkeğin, yarış esnasında atıyla birlikte başka bir atı yanına katmasıdır; geçilmekten korkup onun üzerine geçmek için. Ve **الجَنَبُ**: devenin susuzluğunun şiddetlenmesi; ta ki ciğeri böğrüne yapışsın. Ve denir: **جَنِبَ** **يَجْنَبُ**. Dedi:
* كأنَّهُ مُستَبَانُ الشَّكِّ أو جَنِبُ([4]) *

Ve **المَِجْنَبُ**: çok hayırdır; sanki insanın yanındadır. Ve **جَنَبْت الدابّةَ**: eğer onu yanına doğru sürdüysen. Ve aynı şekilde **جَنَبْتُ الأسير**. Ve kalkan **مِجْنَباً** diye adlandırıldı; çünkü insanın yanındadır.

“Uzaklık”a gelince: **الجَنَابة**. Şair dedi([5]):
فلا تَحْرِمنّي نائلاً عن جَنابةٍ *** فإني امرؤٌ وَسْطَ القِبابِ غريبُ

Ve denir ki: ehliyle cima eden **الجُنُب** bununla iştikaktır; çünkü namaz, mescid ve bunun dışındaki şeylerden, başkasının yaklaştığı şeyden uzaklaşır.

Ve babdan şâz olan şey: **ريح الجَنُوب**. Denir: **جُنِبَ القَومُ**: onlara **ريحُ الجَنُوب** isabet etti; ve **أجنبوا**: eğer **الجَنُوب**’a girdilerse. Ve onların sözü: **جَنَّب القومُ**: eğer develerinin sütleri azaldıysa([6]). Bu, benim yanımda babdan değildir([7]). Eğer bir söyleyen, bunun “uzaklık”tan olduğunu söylerse—sanki sütleri azaldı da gitti—bir mezhep olur. Ve **جَنْبٌ** bir kabiledir; ona nisbet **جَنْبِيٌّ**’dir. Ve o, zikrettiklerimizin bazısından مشتقّtır.

(**جنث**) **الجيم** ve**النون** ve**الثاء** tek bir asıldır; o da asıl ve sağlamlaştırmadır. Her şeyin aslına **جِنْثُه** denir. Sonra ondan dallanır; o da **الجُنْثِيّ**’dir([8]); o da zırhçıdır; çünkü zırh halkalarının işini sağlam yapar. Şu söze gelince:
أحْكَمَ **الجِنْثِيُّ** مِنْ عَوْرَاتِها *** كلُّ حِرْباءٍ إذا أُكْرِه صَلّ([9])
o, zırhçıyı kastetmiştir; yani onun **حَرَابِيَّها**’sını sağlam yaptı; o da çivilerdir. **الجنثيّ**’yi nasb eden kimse kılıcı kastetmiştir; fiili her bir **حِرباء** için kılar; ve **أحكم**’in manası “engelledi” olur. Der ki: o, bir zırhtır; onun **حِرباؤُهُ** kılıcın onda işlemesini engeller. Şair kılıç hakkında dedi:
ولكنَّها سُوقٌ يكون بِياعُها *** بِجُنْثِيَّةٍ قد أخلصَتْهَا الصَّياقلُ([10])

(**جنح**) **الجيم** ve**النون** ve**الحاء** tek bir asıldır; meyil ve saldırganlığa delalet eder. Denir: **جنح إلى كذا**; yani ona meyletti. Ve iki kanat, iki yana meyletmelerinden dolayı **جَناحَيْنِ** diye adlandırıldı. Ve **الجُنَاح**: günahtır; hak yolundan meyletmesinden dolayı böyle adlandırıldı.

Bu asıldır; sonra ondan iştikak edilir: gecenin bir taifesine **جُنْح** ve **جِنْح** denir; sanki **الجَناح**’a benzetilmiştir; o da kuşun bedeninden bir taifedir. Ve **الجوانح**: kaburgalardır; çünkü eğiktirler. Ve **جُنِح البعيرُ**: eğer ağır bir yükten **جَوانحهُ** kırıldıysa. Ve **جَنَحَت الإبل في السيّر**: hızlandı. Bu, **الجَنَاح**’tandır; sanki kanatları çalıştırdı.

(**جند**) **الجيم** ve**النون** ve**الدال** toplanmaya ve yardıma delalet eder. Denir: onlar onun **جُنده**’sidir; yani yardımcıları ve destekçileridir. Ve **الأجناد**: Şam’ın **أجناد**’ıdır; beştir: **دمشق** ve **حِمْصٌ** ve **قِنَّسْرِينُ** ve **الأُردُنّ** ve **فِلَسطين**. Bunların her birine **جُنْدٌ** denir. Ve **جَنَدٌ**: bir beldedir([12]). Ve **الجَنَد**: içinde beyaz taşlar bulunan sert topraktır; bu, babdan olmak ihtimalini taşır; ve ibdâlden olmak da caizdir; aslı **الجَلَد**’dir.

(**جنـز**) **الجيم** ve**النون** ve**الزاء** tek bir kelimedir. İbn Düreyd dedi: **جَنَزْتُ الشَّيءَ** **أجْنِزُه** **جَنْزاً**: eğer onu örttüysen; ve bundan **الجَنَازة**’nin iştikakı([13]). Ama Halîl’e gelince, onun mezhebi bunun dışındadır. Dedi: **الجَنازة** ölüdür; ve kavme ağır gelen ve onunla kederlendikleri şey de **جَنَازة**’dir. Dedi:
وما كنت أخْشَى أن أكون جَنَازَةً *** عليكِ ومَنْ يَغْتَرُّ بالحَدَثَانِ([14])
Dedi: **الجِنَازة**’ye gelince, o **خَشَبُ الشَّرْجَع**’dır. Dedi: Araplar der ki: **رُمِي بجنازَتِه فمات**([15]). Dedi: insanların ağızlarında **الجَنَازَة**—**الجيم**’in fethasıyla—cereyan etmiştir; ve **النَّحارِير** onu inkâr ederler.

(**جنس**) **الجيم** ve**النون** ve**السين** tek bir asıldır; o da şeyden bir türdür. Halîl dedi: her tür **جِنْس**’tir; ve o, insanlardan, kuşlardan ve şeylerden topluca olur. Cem‘i **أجْنَاس**. İbn Düreyd dedi: Asma‘î, avamın “**هذا مُجانِسٌ لهذا**” sözünü reddederdi; ve derdi: sahih Arapça değildir. Ben derim ki: bu, Asma‘î’ye karşı bir hatadır; çünkü **كتاب الأجناس**’ı vazeden odur; ve dilde bu lakapla ilk gelen odur.

(**جنف**) **الجيم** ve**النون** ve**الفاء** tek bir asıldır; o da meyildir. **جَنِفَ** denir: eğer saptıysa([16]) ve haksızlık ettiyse. Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفَاً﴾ [البقرة 182]. Ve **رجلٌ أجْنَفُ**: eğer yaratılışında bir meyil varsa; ve denir: bu ancak uzunlukta ve eğrilikte olur. Ve **تجانَفَ عن كذا** denir: eğer meylettiyse. Dedi:
تَجَانَفُ عَنْ جُلِّ اليَمَامَةِ ناقتي  *** وما عَدَلَتْ عن أهْلِهَا لِسِوائِكا([17])

---------------------ــ
([1]) Ve böylece **المجمل**’de vârid olmuştur; diğer sözlüklerde olan “**الجنهي**” nisbet lafzıyla olandır. Bu sonuncunun ضبطunda ihtilaf edilmiştir; **القاموس**’ta “**كعرني**” lafzıyla ضبط etti; yani damme sonra fetha ile. **القاموس** şârihi, **الصحاح** nüshalarında **الجنهي**’nin damme ile, sonra **النون**’un şeddeli ve meftûha olduğunu zikretti. Dedi: “**التهذيب** nüshalarında fetha ile ve **النون**’u tahfîf ile, **كعربي** gibi bulundu; ve doğru olan da böyledir; **الصغاني**’nin hattıyla.”
([2]) Beyit **الفرزدق**’undur; **أمالي المرتضى** (1: 48) ve **زهر الآداب** (1: 60)’ta olduğu üzere **هشام بن عبد الملك** hakkında söyler. Yahut **الحزين الكناني**’nin **عبد الملك بن مروان** hakkında olduğu üzere **ديوان الحماسة** (2: 284)’te. Yahut **الفرزدق**’un **علي بن الحسين** hakkında olduğu üzere **العمدة** (2: 110) ve **أمالي المرتضى**’da. Yahut **العين المنقري**’nindir, **العمدة**’da olduğu üzere. Yahut **كثير بن كثير السهمي**’nindir, **محمد بن علي بن الحسين** hakkında; **المؤتلف** 169’da olduğu üzere. Yahut **داود بن سلم**’indir, **قثم بن العباس** hakkında; **العمدة**’da olduğu üzere. Ve **اللسان** (**جنه**) ve **الحيوان** (3: 133)’e bak.
([3]) **أبي قيس بن الأسلت**’indir. Ve صدرُه, **اللسان** ve **المفضليات** (2: 85)’te olduğu üzere:
* صدق حسام وادق حده *
([4]) Beyit **ذي الرمة**’nindir; divanında 10 ve **المجمل** (**جنب**)’de. Ve صدرُه:
* وثب المسحج من عانات معقلة *
([5]) O, **علقمة بن عبدة الفحل**’dır. Beytin kasidesi divanında 131 ve **المفضليات** (2: 90)’dadır. Ve **اللسان** (**جنب**)’e bak.
([6]) Ve ondan, **المفضليات** (1: 33) ve **اللسان** (**جنب**)’de **الجميح**’in sözü:
لما رأت إبلي قلت حلوبتها *** وكل عام عليها عام تجنيب
([7]) Asılda: “**الكتاب**”.
([8]) **الجيم**’in dammesiyle ve kesresiyle söylenir.
([9]) Beyit **لبيد**’indir; divanında 15, 1881 baskısı; ve **المجمل** ve **اللسان** (**جنث**)’de.
([10]) Beyit, ondan öncekiyle birlikte **اللسان** (**جنث**)’dedir.
([11]) Asılda: “**للطائفتين**”.
([12]) **الجند**—harekeli olarak—Yemen’in **مخاليف**’inden biridir.
([13]) **الجمهرة** (2: 92) nassı: “Bir kavim, ondan **الجنازة**’nin iştikakı olduğunu iddia etti. Doğruluğunu bilmiyorum.”
([14]) Beyit **صخر بن عمرو**’nundur; **الخنساء**’nın kardeşi. Şiire ve kıssasına **الأغاني** (13: 130- 131)’de bak. Ve beyit **اللسان** (**جنز**)’dedir.
([15]) **اللسان**’da ziyade etti: “Çünkü **الجنازة** onun içinde atılmış hâle gelir. Ve atma ile kastedilen حمل ve وضع’dır.”
([16]) Yani haktan saptı.
([17]) Beyit **الأعشى**’nındır; divanında 66 ve **اللسان** (**جنف**، **سوى**) ve **الخزانة** (2: 59) ve **الإنصاف** 185’te. Ve rivayetlerin çoğu: “**جو اليمامة**”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ن ي
هـات جَنَاةً مـن جَنَاك وهـذه شجـرة طيّبـة الجنـاة‏.‏
وثمـر جنـي‏:‏ جنـي آنفـاً‏.‏
وأجنى الشجر‏:‏ حان أن يجنى ثمره‏.‏
وأجنيته الثمر‏:‏ مكنته من اجتنائه‏.‏
وأجنت الأرض وأخلت‏:‏ صار فيها الجنى والخلـى‏.‏
وأجنـى اللـه الماشيـة‏:‏ أنبـت لهـا الجنـى‏.‏
وجنـى علـى أهلـه‏:‏ جـر عليهـم‏.‏
وتجنـى علـى أخيه ما لم يجن‏.‏
ومن المجاز‏:‏ اجتنى العسل‏.‏
وتقول العرب‏:‏ جنيت الجراد وصدت ماء المطر وقد وقع لي‏:‏ قطف الحلم من شماريخ رضوي وجنى اللين مـن قنـا الخيـزران

##### Türkçe

ج ن ي
İşte **جَنَاةً**’ı **جَنَاك**’tan; ve bu, **الجنـاة**’ı hoş olan bir ağaçtır.
Ve **جنـي** meyve: az önce **جنـي**.
Ve **أجنى الشجر**: meyvesinin toplanmasının vakti geldi.
Ve ona meyveyi **أجنيته**: onu, onu toplamasına muktedir kıldım.
Ve **أجنت الأرض وأخلت**: onda **الجنى** ve **الخلـى** oldu.
Ve Allah davarı **أجنـى**: onun için **الجنـى** bitirdi.
Ve ailesine karşı **جنـى**: onların üzerine (bir şey) çekti.
Ve kardeşine karşı, kendisinin işlemediği şeyi **تجنـى**.
Ve mecazdan: balı **اجتنى**.
Ve Araplar derler: çekirgeyi **جنيت** ve yağmur suyunu avladım; ve bana vaki oldu: **الحلم**’i **رضوي**’nin salkımlarından koparmak ve yumuşağı **قنـا الخيـزران**’dan **جنى**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

جَنَى الذنْبَ عليه جِنايةً : جَرَّه قال أَبو حَيَّةَ النُّميري : وإِنَّ دَماً لو تَعْلَمِينَ جَنَيْتُه على الحَيِّ جانِي مِثْلِه غَيْرُ سالمورجل جانٍ من قوم جُنَاة و جُنَّاء الأَخيرة عن سيبويه فأَما قولهم في المثل : أَبناؤها أَجْناؤُها فزعم أَبو عبيد أَن أَبْناءً جمع بانٍ و أَجْناءً جمع جانٍ كشاهد وأَشهاد وصاحب وأَصحاب . قال ابن سيده : وأُراهم لم يُكَسِّروا بانياً على أَبناء ولا جانياً على أَجناء إِلا في هذا المثل المعنى أَن الذي جَنَى وهَدَم هذه الدار هو الذي كان بناها بغير تدبير فاحتاج إِلى نقض ما عمل وإِفساده قال الجوهري : وأَنا أَظن أَن أَصل المثل جُناتُها بُناتُها لأَن فاعلاً لا يجمع على أَفعال وأَما الأَشهاد والأَصحاب فإِنما هما جمع شَهْدٍ وصَحْب إِلا أَن يكون هذا من النوادر لأَنه يجيء في الأَمثال ما لا يجيء في غيرها قال ابن بري : ليس المثلُ كما ظنّهالجوهري من قوله جُناتها بُناتُها بل المثل كما نَقَل لا خلاف بين أَحد من أَهل اللغة فيه قال : وقوله أَن أَشهاداً وأَصحاباً جمع شهد وصحب سهو منه لأَن فَعْلاً لا يجمع على أَفعال إِلا شاذاً قال : ومذهب البصريين أَن أَشهاداً وأَصحاباً وأَطياراً جمع شاهد وصاحب وطائر فإِن قيل : فإِن فَعْلاً إِذا كانت عينه واواً أَو ياء جاز جمعه على أَفعال نحو شيخ وأَشياخ وحَوْض وأَحواض فهلا كان أَطيار جمعاً لطير فالجواب في ذلك أَن طيراً للكثير وأَطياراً للقليل أَلا تراك تقول ثلاثة أَطيار ولو كان أَطيار في هذا جمعاً لطَيْر الذي هو جمع لكان المعنى ثلاثة جُموع من الطير ولم يُرَد ذلك قال : وهذا المَثَل يضرب لمن عمل شيئاً بغير رَوِيَّة فأَخطأَ فيه ثم اسْتَدْرَكه فنَقَضَ ما عمله وأَصله أَن بعض ملوك اليمن غَزا واسْتَخْلَفَ ابْنَتَه فَبَنَتْ بمَشُورة قوم بُنْياناً كرهه أَبوها فلما قدم أَمر المُشيرين ببنائه أَن يَهْدموه والمعنى أَن الذين جَنَوْا على هذه الدار بالهَدْم هم الذين كانوا بَنَوْها فالذي جَنَى تَلافَى ما جَنَى والمدينة التي هدمت اسمها بَراقِشُ وقد ذكرناها في فصل برقش . وفي الحديث : لا يَجْنِي جانٍ إِلا على نَفْسِه الجِنايَةُ : الذَّنْبُ والجُرْم وما يفعله الإِنسان مما يوجب عليه العقاب أَو القصاص في الدنيا والآخرة والمعنى أَنه لا يُطالَبُ بجناية غيره من أَقاربه وأَباعده فإِذا جَنَى أَحدُهم جِنايةً لا يُطالَب بها الآخر لقوله عزّوجلّ : ﴿ولا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى﴾ . و جَنَى فلانٌ على نفسه إِذا جَرَّ جَرِيرَةً يَجْنِي جِنَايَةً على قومه . و تَجَنَّى فلانٌ على فلان ذنباً إِذا تَقَوَّلَه عليه وهو بَرِيء . و تَجَنَّى عليه و جانَى : ادَّعى عليه جِنايةً . شمر : جَنَيْتُ لك وعليك ومنه قوله : جانِيكَ مَنْ يَجْنِي عليك وقَدْ تُعْدِي الصِّحَاحَ فتَجْرَبُ الجُرْبُأَبو عبيد : قولهم جانِيكَ من يَجْني عليك يضرب مثلاً للرجل يُعاقَب بجناية ولا يؤخذ غيره بذنبه إِنما يَجْنِيكَ مَنْ جِنايتُه راجعة إِليك وذلك أَن الإِخوة يَجْنُون على الرجل يدل على ذلك قوله : وقد تُعْدِي الصحاحَ الجُرْبُ . وقال أَبو الهيثم في قولهم جانيك من يَجْني عليك : يراد به الجاني لك الخَيْرَ مَنْ يَجْني عليك الشَّرَّ وأَنشد : جانِيكَ مَنْ يَجْني عليك وقد تُعْدي الصِّحاحَ مبَاركُ الجُرْبْ و التَّجَنّي : مثل التَّجَرُّمِ وهو أَن يَدَّعي عليك ذنباً لم تفعله . و جَنَيْتُ الثَّمَرَةَ أَجْنِيها جَنىً و اجْتَنَيْتُها بمعنىً ابن سيده : جَنَى الثَّمرة ونحوها و تَجَنَّاها كلُّ ذلك تنَاولها من شجرتها قال الشاعر : إِذا دُعِيَتْ بما في البَيْتِ قالتْ : تَجَنَّ من الجِذَالِ وما جنيتُقال أَبو حنيفة : هذا شاعر نزل بقوم فقَرَوْهُ صَمْغاً ولم يأْتوه به ولكن دَلُّوه على موضعه وقالوا اذهب فاجْنِهِ فقال هذا البيتَ يَذُمُّ به أُمَّ مَثْواه واستعاره أَبو ذؤيب للشَّرَف فقال : وكلاهما قد عاشَ عِيشةَ ماجِدٍ وجَنَى العَلاَءَ لو أَنَّ شيئاً يَنْفَعُويروى : و جَنَى العُلَى لو أَنَّ . و جناها له و جَناه إِياها . أَبو عبيد : جَنَيْتُ فلاناً جَنىً أَي جَنَيْتُ له قال : ولقد جَنَيْتُكَ أَكْمُؤاً وعَساقِلاً ولقد نَهَيْتُك عن بَناتِ الأَوْبَرِوفي الحديث : أَن أَمير المؤمنين علي بن أَبي طالب كرَّم اللَّه وجهه دخل بيت المال فقال يا حَمْراءُ ويا بيضاءُ احْمَرِّي وابْيَضِّي وغُرِّي غَيْرِي : هذا جَنَايَ وخِيارُه فيهْ إِذ كُلُّ جانٍ يَدُه إِلى فِيهْقال أَبو عبيد : يضرب هذا مثلاً للرجل يُؤْثِر صاحبه بخيار ما عنده . قال أَبو عبيد : وذكر ابن الكلبي أَن المثل لعمرو بن عَدِيَ اللَّخْمِيِّ ابن أُخت جَذِيمةَ وهو أَوَّل من قاله وأَن جَذِيمة نزل منزلاً وأَمر الناس أَن يَجْتَنُوا له الكَمْأَةَ فكان بعضهم يَسْتَأْثر بخير ما يجد ويأْكل طَيّبَها وعَمْروٌ يأْتيه بخير ما يَجِدُ ولا يأْكل منها شيئاً فلما أَتَى بها خالَه جَذِيمَةَ قال : هذا جَنايَ وخِيارُه فيهْ إِذ كُلُّ جانٍ يَدُه إِلى فِيهْوأَراد عليّ رضوان اللَّه عليه بقول ذلك أَنه لم يتلطخ بشيء من فَيْءِ المسلمين بل وَضَعَه مواضعه . و الجَنَى : ما يُجْنِى من الشجر ويروى : هذا جَنايَ وهجانه فيهأَي خِيارُه . ويقال : أَتانا بجَناةٍ طَيِّبةٍ لكل ما يُجْتَنَى ويُجْمعُ الجَنَى على أَجْنٍ مثل عَصاً وأَعْصٍ . وفي الحديث : أُهْدِيَ له أَجْنٍ زُغْبٌ يريد القِثَّاء الغَضَّ هكذا جاء في بعض الروايات والمشهور أَجْرٍ بالراء وهو مذكور في موضعه . ابن سيده : و الجَنَى كل ما جُنِيَ حتى القُطْنُ والكَمْأَةُ واحدتُهُ جَنَاةٌ وقيل : الجَنَاةُ كالجَنَى قال : فهو على هذا من باب حُقَ وحُقَّةٍ وقد يجمع الجَنَى على أَجْناءٍ قالت امرأَة من العرب : لأَجْناءُ العِضاهِ أَقَلُّ عاراً من الجُوفانِ يَلْفَحه السَّعير وقال حسان بن ثابت : كأَنَّ جَنِيَّةً من بَيْتِ رَأْسٍ يَكُونُ مِزَاجها عَسَلٌ وماءُ عَلَى أَنْيابَها أَوْ طَعْمَ غَضَ من التُّفَّاحِ عَصَّرها الجناءُقال : وقد يجمع على أَجْنٍ مثل جَبَلٍ وأَجْبُلٍ . و الجَنَى : الكَلأُ . و الجَنَى : الكَمْأَةُ و أَجْنَتِ الأَرضُ : كَثُرَ جَناها وهو الكَلأُ والكَمْأَةُ ونحو ذلك . و أَجْنَى الثمَرُ أَي أَدْرَك ثمره . و أَجْنَتِ الشجَرَةُ إِذا صارَ لها جَنىً يُجْنَى فيُؤْكل قال الشاعر : أَجْنَى له باللِّوَى شَرْيٌ وتَنُّومُوقيل في قوله أَجْنَى : صار له التَّنُّومُ والآءُ جَنىً يأْكله قال : وهو أَصح . و الجَنِيُّ : الثَّمر المُجْتَنَى ما دام طَرِيَّاً . وفي التنزيل العزيز : ﴿تُساقِطْ عليكِ رُطَباً جَنِيَّاً﴾ . و الجَنَى : الرُّطَبُ والعَسَلُ وأَنشد الفراء : هُزِّي إِليكِ الجِذْعَ يُجْنِيكِ الجَنَىويقال للعَسل إِذا اشْتِيرَ جَنىً وكل ثَمَرٍ يُجْتَنَى فهو جَنىً مقصور . و الاجْتِناءُ : أَخْذُك إِياه وهو جَنىً ما دام رَطْباً . ويقال لكل شيء أُخِذَ من شجره : قد جُنِيَ و اجْتُنِيَ قال الراجز يذكر الكَمْأَةَ : جَنَيْتُه من مُجْتَنَىً عَويصوقال الآخر : إِنكَ لا تَجْنِي من الشَّوْكِ العِنَبْويقال للتمر إِذا صُرِمَ : جَنِيٌّ . وتمر جَنِيٌّ على فعيل حين جُنِيَ وفي ترجمة جَنَى : حبّ الجَنَى من شُرَّعٍ نُزُولِقال : الجَنَى العنب وشُرَّع نُزُولٌ : يريد به ما شَرَعَ من الكَرْم في الماء . ابن سيده : و اجْتَنَيْنا ماءَ مَطَرٍ حكاه ابن الأَعرابي قال : وهو من جَيّدِ كلام العرب ولم يفسره وعندي أَنه أَراد : وَرَدْناه فشَرِبْناه أَو سَقَيْناه رِكَابَنا قال : ووجْهُ استجادة ابن الأَعرابي له أَنه من فصيح كلام العرب . و الجَنَى : الوَدَعُ كأَنه جُنِيَ من البحر . و الجَنَى : الذَّهَبُ وقد جَناه قال في صفة ذهب : صَبِيحةَ دِيمَةٍ يَجْنِيه جانيأَي يجمعه من معدنه . ابن الأَعرابي : الجاني اللَّقَّاح قال أَبو منصور : يعني الذي يُلْقِحُ النَّخِيلَ . و الجانِي : الكاسِبُ . ورجلٌ أَجْنَى كأَجْنَأَ بَيِّنُ الجَنَى والأُنثى جَنْوَى والهمز أَعرف . وفي حديث أَبي بكر رضي اللَّه عنه : أَنه رأَى أَبا ذَرَ رضي اللَّه عنه فدَعَاه فجَنَى عليه فسَارَّه جَنَى عليه : أَكَبَّ عليه وقيل : هو مهموز والأَصل فيه الهمز من جَنَأَ يَجْنَأُ إِذا مالَ عليه وعَطَف ثم خفف وهو لغة في أَجْنَأَ وقد تقدم قال ابن الأَثير : ولو رويت بالحاء المهملة بمعنى أَكَبَّ عليه لكان أَشبه

##### Türkçe

**جَنَى** günahı onun aleyhine **جِنايةً** (olarak): onu çekip sürükledi. Ebû Hayye en-Nümeyrî dedi ki:

Ve gerçekten bir kan (var ki), bilseydin, onu ben işledim;
mahalle üzerine, onun benzeri bir işleyici (vardır), selâmette olmayan.

Ve bir adam, **جُنَاة** ve **جُنَّاء** kavminden bir **جانٍ**’dır; sonuncusu Sîbeveyh’tendir. Şu hâlde, onların meseldeki sözleri: **أَبناؤها أَجْناؤُها**; Ebû Ubeyd, **أَبْناءً**’ın **بانٍ**’ın çoğulu, **أَجْناءً**’ın da **جانٍ**’ın çoğulu olduğunu, **شاهد** ve **أَشهاد**; **صاحب** ve **أَصحاب** gibi, iddia etti. İbn Sîde dedi ki: Ben onları, bu mesel dışında, **بانياً**’yı **أَبناء** üzerine ve **جانياً**’yı **أَجناء** üzerine kırık çoğul yapmış görmüyorum. Mânâ: Bu evi işleyip yıkan kimse, onu tedbirsizce bina etmiş olanın kendisidir; böylece yaptığı şeyi bozup fesada uğratmaya muhtaç oldu. Cevherî dedi ki: Ben, meselin aslının **جُناتُها بُناتُها** olduğunu zannediyorum; çünkü **فاعل** (kalıbı) **أَفعال** üzerine cem‘ edilmez. **أَشهاد** ve **أَصحاب** ise ancak **شَهْد** ve **صَحْب**’ın çoğuludur; ancak bu, nadirlerden olsun; çünkü mesellerde, başkasında gelmeyen şey gelir. İbn Berrî dedi ki: Mesel, Cevherî’nin zannettiği gibi, onun **جُناتها بُناتُها** sözünden değildir; bilakis mesel, naklettiği gibidir; dil ehlinin hiçbirinden onda ihtilaf yoktur. Dedi ki: Onun, **أَشهاداً** ve **أَصحاباً**’ın **شهد** ve **صحب**’ın çoğulu olduğu sözü, ondan bir sehivdir; çünkü **فَعْل** (kalıbı) **أَفعال** üzerine ancak şâz olarak cem‘ edilir. Dedi ki: Basralıların mezhebi, **أَشهاداً** ve **أَصحاباً** ve **أَطياراً**’ın **شاهد** ve **صاحب** ve **طائر**’ın çoğulu olmasıdır. Eğer denilirse: **فَعْل** (kalıbı), gözü vav veya yâ olduğunda, **أَفعال** üzerine cem‘i câiz olur; **شيخ** ve **أَشياخ**, **حَوْض** ve **أَحواض** gibi; öyleyse **أَطيار** niçin **طير**’in çoğulu olmasın? Cevap: **طيراً** çokluk içindir, **أَطياراً** azlık içindir; görmez misin, “üç **أَطيار**” dersin. Eğer **أَطيار** burada, **طَيْر**’in (ki o da bir çoğuldur) çoğulu olsaydı, mânâ “kuşlardan üç çoğul” olurdu; bu murad edilmedi. Dedi ki: Bu mesel, bir şeyi düşüncesizce yapıp onda hata eden, sonra onu telâfi edip yaptığı şeyi bozan kimse için darb olunur. Aslı: Yemen krallarından bazısı gazâ etti ve kızını halef bıraktı; o da bir kavmin meşveretiyle, babasının hoşlanmadığı bir bina yaptı; babası gelince, onu bina etmeyi işaret edenlere, onu yıkmalarını emretti. Mânâ: Bu eve yıkımla cinayet işleyenler, onu bina etmiş olanların kendileridir; böylece işleyen, işlediğini telâfi etti. Yıkılan şehrin adı **بَراقِشُ**’tur; onu **برقش** faslında zikrettik.

Ve hadiste: **لا يَجْنِي جانٍ إِلا على نَفْسِه**. **الجِنايَةُ**: günah ve suç; insanın, dünya ve âhirette kendisine ceza veya kısas gerektiren olarak yaptığı şey. Mânâ: Akrabalarından ve uzaklarından başkasının cinayetiyle talep olunmaz; onlardan biri bir **جِنايةً** işlediğinde, diğeri onunla talep olunmaz; Aziz ve Celîl’in sözü sebebiyle: **﴿ولا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى﴾**.

Ve falan kimse, kendisi aleyhine **جَنَى**; bir **جَرِيرَةً** çekip sürüklediği zaman; kavmi aleyhine **جِنَايَةً** olarak **يَجْنِي**.

Ve falan kimse, falan kimse aleyhine bir günah **تَجَنَّى**; onu, o berî iken, onun üzerine uydurduğu zaman.

Ve onun aleyhine **تَجَنَّى** ve **جانَى**: onun aleyhine bir **جِنايةً** iddia etti.

Şemmer: “Senin için ve aleyhine **جَنَيْتُ**”; ve ondan, şu sözü: **جانِيكَ مَنْ يَجْنِي عليك وقَدْ تُعْدِي الصِّحَاحَ فتَجْرَبُ الجُرْبُ**.

Ebû Ubeyd: “**جانِيكَ من يَجْني عليك**” sözleri; bir cinayetle cezalandırılan ve günahıyla başkası alınmayan adam için mesel darb olunur. Ancak seni, cinayeti sana dönen kimse **يَجْنِيكَ**; bu, kardeşlerin adam aleyhine cinayet işlemeleri sebebiyledir; buna, şu sözü delâlet eder: **وقد تُعْدِي الصحاحَ الجُرْبُ**.

Ebû’l-Heysem, “**جانيك من يَجْني عليك**” sözleri hakkında dedi ki: Bununla, sana hayrı işleyen işleyici; sana şerri işleyen kimse murad olunur. Ve inşad etti:

**جانِيكَ مَنْ يَجْني عليك وقد تُعْدي الصِّحَاحَ مبَاركُ الجُرْبْ**

Ve **التَّجَنّي**: **التَّجَرُّمِ** gibidir; o, yapmadığın bir günahı senin aleyhine iddia etmesidir.

Ve **جَنَيْتُ الثَّمَرَةَ**; onu **أَجْنِيها**; **جَنىً** (olarak). Ve **اجْتَنَيْتُها**; mânâca (aynıdır). İbn Sîde: **جَنَى** meyveyi ve benzerini; ve **تَجَنَّاها**; bunların hepsi, onu ağacından alıp (koparıp) yemesidir. Şair dedi ki:

Evde olanla çağrıldığı zaman dedi ki:
“**تَجَنَّ** (al) **الجِذَالِ**’den; ben **جنيتُ** etmedim.”

Ebû Hanîfe dedi ki: Bu, bir kavme inen bir şairdir; ona sakız ikram ettiler, onu kendisine getirmediler; fakat yerini ona gösterdiler ve “git, onu **فاجْنِهِ**” dediler; o da bu beyti söyledi; onunla, konak yerinin anasını zemmediyor; Ebû Züeyb onu şeref için istiâre etti ve dedi ki:

İkisinin her biri, bir mâcid yaşayışı yaşadı;
ve yüceliği **جَنَى**; eğer bir şey fayda verseydi.

Ve şöyle rivayet olunur: “ve **جَنَى العُلَى** eğer...”.

Ve onu onun için **جناها**; ve onu ona **جَناه إِياها**.

Ebû Ubeyd: “Falanı **جَنَيْتُ**; **جَنىً**”; yani onun için **جَنَيْتُ**. Dedi ki:

Ve gerçekten seni, mantar ve trüf **جَنَيْتُ**;
ve seni, **بَناتِ الأَوْبَرِ**’den nehyettim.

Ve hadiste: Müminlerin emîri Ali b. Ebî Tâlib—Allah yüzünü keremli kılsın—beytülmâle girdi; sonra dedi: “Ey kırmızı, ey beyaz! Kızar ve beyazlaş; başkasını aldat:
**هذا جَنَايَ وخِيارُه فيهْ إِذ كُلُّ جانٍ يَدُه إِلى فِيهْ**.”

Ebû Ubeyd dedi ki: Bu, yanında olanın en hayırlısıyla arkadaşını tercih eden adam için mesel darb olunur. Ebû Ubeyd dedi ki: İbnü’l-Kelbî zikretti ki, mesel, Cezîme’nin kız kardeşinin oğlu olan Amr b. Adî el-Lahmî’nindir; onu ilk söyleyen odur. Ve Cezîme bir menzile indi ve insanlara, onun için trüfü **أَن يَجْتَنُوا** emretti; onlardan bazısı bulduğu en iyiyi kendine ayırır ve onun güzelini yerdi; Amr ise bulduğu en iyiyi ona getirir, ondan hiçbir şey yemezdi. Onu dayısı Cezîme’ye getirdiğinde dedi ki:
**هذا جَنايَ وخِيارُه فيهْ إِذ كُلُّ جانٍ يَدُه إِلى فِيهْ**.

Ali—Allah’ın rızası onun üzerine olsun—bunu söylemekle, Müslümanların fey’inden bir şeyle kirlenmediğini; bilakis onu yerlerine koyduğunu murad etti.

Ve **الجَنَى**: ağaçtan **يُجْنِى** edilen şey. Ve şöyle rivayet olunur: “**هذا جَنايَ وهجانه فيه**”; yani onun hayırlısı.

Ve denilir: “Bize, her **يُجْتَنَى** edilen ve toplanan için, güzel bir **جَناةٍ** ile geldi.” Ve **الجَنَى**, **عَصاً** ve **أَعْصٍ** gibi, **أَجْنٍ** üzerine cem‘ edilir.

Ve hadiste: Ona, tüylü **أَجْنٍ** hediye edildi; taze hıyarı murad ediyor; bazı rivayetlerde böyle geldi; meşhur olan ise **أَجْرٍ** (ر ile)dir; o, yerinde zikredilmiştir.

İbn Sîde: **الجَنَى**, pamuk ve trüf dâhil, **جُنِيَ** edilen her şeydir; onun bir tanesi **جَنَاةٌ**’dır. Ve denildi ki: **الجَنَاةُ** **الجَنَى** gibidir. Dedi ki: Bu hâlde o, **حُقَ** ve **حُقَّةٍ** babındandır. Ve **الجَنَى**, **أَجْناءٍ** üzerine cem‘ edilebilir. Araplardan bir kadın dedi ki:

**لأَجْناءُ العِضاهِ أَقَلُّ عاراً من الجُوفانِ يَلْفَحه السَّعير**

Ve Hassân b. Sâbit dedi ki:

Sanki **بَيْتِ رَأْسٍ**’tan bir **جَنِيَّةً**;
karışımı bal ve su olur;
dişlerinin üzerinde; yahut taze elmanın tadı;
onu **الجناءُ** sıktı.

Dedi ki: Ve **جَبَلٍ** ve **أَجْبُلٍ** gibi, **أَجْنٍ** üzerine de cem‘ edilebilir.

Ve **الجَنَى**: otlaktır.

Ve **الجَنَى**: trüftür.

Ve **أَجْنَتِ الأَرضُ**: onun **جَناها** çoğaldı; o, otlak ve trüf ve bunun gibi şeydir.

Ve **أَجْنَى الثمَرُ**: yani meyvesi olgunlaştı.

Ve **أَجْنَتِ الشجَرَةُ**: onun için, **يُجْنَى** edilip yenilen bir **جَنىً** olduğu zaman. Şair dedi ki:

**أَجْنَى له باللِّوَى شَرْيٌ وتَنُّومُ**

Ve **أَجْنَى** sözünde denildi ki: onun için **التَّنُّومُ** ve **الآءُ** yenilen bir **جَنىً** oldu. Dedi ki: Bu daha sahîhtir.

Ve **الجَنِيُّ**: **المُجْتَنَى** meyve; taze kaldığı müddetçe.

Ve Aziz tenzilde: **﴿تُساقِطْ عليكِ رُطَباً جَنِيَّاً﴾**.

Ve **الجَنَى**: taze hurma ve bal. Ferrâ inşad etti:

**هُزِّي إِليكِ الجِذْعَ يُجْنِيكِ الجَنَى**

Ve bal, sağılırsa, ona **جَنىً** denilir. Ve **يُجْتَنَى** edilen her meyve, kısaltılmış olarak **جَنىً**’dır.

Ve **الاجْتِناءُ**: onu almandır; o, taze kaldığı müddetçe **جَنىً**’dır.

Ve ağaçtan alınan her şey için denilir: “**قد جُنِيَ** ve **اجْتُنِيَ**.” Râciz, trüfü zikrederek dedi ki:

**جَنَيْتُه من مُجْتَنَىً عَويص**

Ve başkası dedi ki:

**إِنكَ لا تَجْنِي من الشَّوْكِ العِنَبْ**

Ve hurma, kesilip devşirildiği zaman, ona **جَنِيٌّ** denilir.

Ve “**جَنِيٌّ** hurma”, **فعيل** üzerinedir; **جُنِيَ** edildiği zaman.

Ve **جَنَى** tercümesinde:
**حبّ الجَنَى من شُرَّعٍ نُزُولِ**

Dedi ki: **الجَنَى** üzüm; **شُرَّع نُزُولٌ**: bununla, asmanın sudaki uzanıp sarkan kısmını murad eder.

İbn Sîde: “Biz, yağmur suyunu **اجْتَنَيْنا**”; bunu İbnü’l-A‘râbî hikâye etti. Dedi ki: Bu, Arapların iyi sözündendir; onu tefsir etmedi. Benim yanımda: Muradı, “ona vardık da içtik” yahut “binitlerimizi suladık”tır. Dedi ki: İbnü’l-A‘râbî’nin onu iyi saymasının vechi, onun Arapların fasih sözünden olmasıdır.

Ve **الجَنَى**: denizden **جُنِيَ** edilmiş gibi olan **الوَدَعُ** (deniz kabuğu).

Ve **الجَنَى**: altındır; ve onu **جَناه**. Altının sıfatında dedi ki:

**صَبِيحةَ دِيمَةٍ يَجْنِيه جاني**

Yani onu madeninden toplar.

İbnü’l-A‘râbî: **الجاني** aşılayıcıdır. Ebû Mansûr dedi ki: Yani hurma ağaçlarını aşılayan kimsedir.

Ve **الجانِي**: kazanan kimsedir.

Ve bir adam **أَجْنَى**, **أَجْنَأَ** gibi; **الجَنَى**’sı açık olan; dişisi **جَنْوَى**’dır; hemze daha bilinir.

Ebû Bekir’in—Allah ondan razı olsun—hadisinde: Ebû Zer’i—Allah ondan razı olsun—gördü; onu çağırdı; sonra onun üzerine **جَنَى** etti ve ona gizlice konuştu. “Onun üzerine **جَنَى** etti”: onun üzerine eğildi. Ve denildi ki: O hemzelidir; aslı hemzedir; **جَنَأَ يَجْنَأُ**’dan; onun üzerine meylettiği ve yöneldiği zaman; sonra hafifletildi; o, **أَجْنَأَ**’da bir lugattır; daha önce geçti. İbnü’l-Esîr dedi ki: Eğer, **أَكَبَّ عليه** mânâsıyla, noktasız **الحاء** ile rivayet edilseydi, daha uygun olurdu.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ن ي * * جَنَى * الثمرة من باب رمى و * اجتَنَاهَا * بمعنى التقط قلت وفي الديوان وبعض نسخ الصحاح * جَنَى * الثمرة جنىً و * الجَنَى * ما يجتنى من الشجر يقال أتانا * بجَنَاةٍ * طيبة ورطب جني حين جُني و * جَنَى * عليه يجني * جِنَايةً * و * التَّجَنِّي * مثل التجرم وهو أن يدّعي عليه ذنبا لم يفعله

##### Türkçe

* ج ن ي * **جَنَى** meyveyi, **رمى** babındandır; ve **اجتَنَاهَا** “topladı” mânâsınadır. Dedim ki: Dîvân’da ve Sıhâh’ın bazı nüshalarında: **جَنَى** meyveyi, **جنىً** (olarak); ve **الجَنَى** ağaçtan toplanan şeydir. Denir ki: Bize hoş ve iyi **بجَنَاةٍ** getirdi. Ve taze hurma, toplandığı vakit tazedir; toplandığı zaman. Ve **جَنَى** onun aleyhine, **يجني**; **جِنَايةً** (olarak). Ve **التَّجَنِّي** suç isnadı etmek gibidir; o da, yapmadığı bir günahı onun aleyhine iddia etmesidir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ي ( *!جَنَى الذَّنْبَ عليه *!يَجْنِيهِ *!جِنايَةً ) ، بالكسْرِ : ( جَرَّهُ إليه ) ؛ ) قالَ أَبو حيَّةَ النُّميري :
وإِنَّ دَماً لو تَعْلَمِينَ جَنَيْتُه
على الحَيِّ *!جاني مِثْلِه غَيْرُ سالمثم ظاهِرُ سِياقِ المصنِّفِ أنَّه حقيقَةٌ .
وصَرَّحَ الرَّاغبُ أَنَّه مُسْتعارٌ من جَنَى الثَّمرَةَ كما اسْتُعِيرَ اجْتَرَم فتأَمَّل .
وفي الحديثِ : ( لا *!يَجْني *!جانٍ إلاَّ على نَفْسِهِ ) ؛ *!الجِنايَةُ الذَّنْبُ والجُرْم وما يَفْعَلُه الإنسانُ ممَّا يُوجِبُ عليه العقاب أَو القصَاص في الدّنْيا والآخِرَةِ ، والمعْنَى أنَّه لا يُطالَبُ *!بجِنايَةِ غيرِهِ مِن أَقارِبِه وأَباعِدِه ، فإذا جَنَى أَحدُهم جِنايَةً لا يُطالَبُ بها الآخَرُ .
وقالَ شَمِرٌ : *!جَنَيْتُ لكَ وعَلَيْك ؛ ومنه قوْلُه :
*!جانِيكَ مَنْ يَجْني عليك وقَدْ
تُعْدِي الصِّحاحَ فتَجْرَبُ الجُرْبُقالَ أَبو عبيدٍ : قوْلُهم جانِيكَ مَنْ يَجْني عليك يُضْرَبُ مَثَلاً للرَّجُلِ يُعاقَبُ بجِنايَةٍ ولا يُؤْخَذُ غيرُه بذَنْبِهِ ، إنَّما *!يَجْنِيك مَنْ *!جِنايَتُه راجِعَة إليك ، وذلكَ أنَّ الإِخْوةَ

*!يَجْنُون على الرجُلِ ، يدلُّ على ذلكَ قوْلُه : وقد تُعْدِي الصِّحاحَ الجُرْبُ .
وقالَ أَبو الهَيْثم في قوْلِهم : جانِيكَ مَنْ يَجْني عليك : يُرادُ به *!الجانِي لكَ الخَيْرَ مَنْ يَجْني عليك الشرَّ ؛ وأَنْشَدَ :
وقد تُعْدِي الصِّحاحَ مَباركُ الجُرْبِ ( و ) جَنَى ( الثَّمَرَةَ ) ونحوَها*!يَجْنيِها جَنىً ، ( *!اجْتَنَاها ) ، أَي تَناوَلَها من شَجَرتِها ، ( *!كتَجَنَّاها ) ؛ ) قالَ الشاعِرُ :
إذا دُعِيَتْ بما في البَيْتِ قالتْ
*!تَجَنَّ من الجِذَالِ وما *!جُنيتُ قالَ أَبو حنيفَةَ : هذا شاعِرٌ نَزَلَ بقوْمٍ فقَرَوْهُ صَمْغاً ولم يَأْتوه به ، ولكنْ دَلُّوه على موْضِعِه وقالوا : اذْهَبْ *!فاجْنِه ، فقالَ هذا البَيْتَ يَذُمُّ به أُمَّ مَثْواهُ ، واسْتعارَهُ أَبو ذُؤَيْبٍ للشَّرَف ؛ فقالَ :
وكِلاهُما قد عاشَ عِيشةَ ما جنى
*!وجَنَى العلاءَ لو انَّ شيئاً يَنْفَعُ ( وهو جانٍ ) لصاحِبِ الجنايَةِ *!وجانِي الثَّمرَةِ ، ( ج *!جُناةٌ ) ، كقاضٍ وقُضاةٍ ، ( *!وجُنَّاءٌ ) ، كرُمَّانٍ ، عن سِيْبَوَيْه ؛ ( *!وأَجْناءٌ .
( قالَ الجَوْهرِيُّ : ( نادِرٌ .
( ومنه المَثَلُ : *!أَجْناؤُها أَبْناؤُها ، أَي الذين *!جَنَوْا على هذه الدّارِ بالهَدْمِ هُم الذين كانوا بَنَوْها ؛ حَكَاهُ أَبو عبيدٍ .
قالَ الجوْهرِيُّ : وأَنَا أَظنُّ أنَّ أصْلَ المَثَل *!جُناتُها بُناتُها ، لأنَّ فاعلاً لا يُجْمَع على أَفْعالٍ ، فأما الأَشْهادُ والأَصْحابُ فإنَّما هما

جَمْع شَهْدٍ وصَحْبٍ ، إلاَّ أن يكونَ هذا من النوادِرِ لأنّه يَجِيءُ في الأمْثالِ ما لا يَجيءُ في غيرِها ، انتَهَى .
وقالَ ابنُ سِيدَه : وأُراهُم لم يُكَسِّرُوا بانياً على أَبْناءٍ *!وجانِياً على *!أَجْناء إلاَّ في هذا المَثَل .
قالَ ابنُ بَرِّي : ليسَ المَثَل كما ظَنَّه الجوْهرِيُّ من قوْلِه *!جُناتُها بُناتُها ، بلِ المَثَلُ كما نَقَل ، لا خِلافَ بينَ أَحدٍ من أَهْلِ اللغَةِ فيه ، قالَ : وقَوْله أنَّ أَشْهاداً وأَصْحاباً جَمْعُ شَهْدٍ وصَحْب سَهْوٌ منه ، لأنَّ فَعْلاً لا يُجْمَع على أَفْعالٍ إلاَّ شاذّاً ، ومذْهَبُ البَصْرِيِّين أنَّ أَشْهاداً وأصْحاباً وأَطْياراً جَمْع شاهِدٍ وصاحِبٍ وطائِرٍ .
قالَ : وهذا المَثَلُ يُضْرَبُ لمَنْ عَمِلَ شيئاً بغيرِ رَوِيَّةٍ فأَخْطَأَ فيه ثم اسْتَدْرَكَه فنَقَضَ ما عَمِلَه ، وأَصْله أنَّ بعضَ مُلُوكِ اليمنِ غزا واسْتَخْلفَ ابْنَتَه فبَنَتْ بمَشُورةِ قوْمٍ بُنْياناً كَرِهَه أَبُوها ، فلمَّا قَدِمَ أَمَرَ المُشِيرِينَ ببِنائِه أَن يَهْدمُوه ، والمعْنَى أنَّ الذين جَنَوْا على هذه الدارِ بالهَدْمِ هُم الذين كانوا بَنَوْها ، فالذي جَنَى ، والمَدينَةُ التي هُدِمَتْ اسْمُها بَراقِشُ ، وقد ذَكَرْناها في فَصْل برقش .
( *!وجَناها له ) ؛ ) كذا في النسخِ وفي بعضٍ : جَنَى مالَهُ ؛ ( *!وجَنَّاهُ إيَّاها ) . ) وقالَ أَبو عبيدٍ : *!جَنَيْتُ فُلاناً *!جَنىً ، أَي جَنَيْتُ له ؛ قالَ :
وَلقد *!جَنَيْتُكَ أَكْمُؤاً او عَساقِلاً
ولقد نَهَيْتُك عن بَناتِ الأَوْبَرِ ( وكلُّ ما *!يُجْنَى ) ، حتى القُطْنُ والكَمْأَةُ ، ( فهو جَنًى *!وجَناةٌ .
( قالَ الراغبُ : وأَكْثَر ما يُسْتَعْمل *!الجنى

فيمَا كانَ غَضّاً ، انتَهَى .
وهو على هذا من بابِ حُقَ وحُقَّة ؛ وقيلَ : *!الجَنَاةُ واحِدَةُ الجَنَى ، وشاهِدُ الجَنَى قوْلُه تعالى : ﴿*!وجنى الجنتين دان﴾ .
ويقالُ : أَتانا *!بجَنَاةٍ طَيِّبةٍ لكلِّ ما *!يُجْتَنَى مِن الشَّجَر .
وفي الحدِيثِ : ( أنَّ عليّاً ، رضِيَ اللَّهُ عنه ، دخَلَ بيتَ المالِ فقالَ يا حَمْراءُ ويا بَيْضاءُ احْمَرِّي وابْيَضِّي وغُرِّي غيْرِي :
هذا *!جَنَايَ وخِيارُه فيهإذ كُلُّ جانٍ يَدُه إلى فِي هْويُرْوَى وهجانه فيه ، وقد تقدَّمَ في النونِ .
وذَكَرَ ابنُ الكَلْبِي أنَّ المَثَلَ لعَمْرو بنِ عَدِيَ اللّخْمِيِّ ابنِ أُخْت جَذِيمَة ، وهو أَوَّل مَنْ قالَهُ ، وأنَّ جَذِيمَةَ نَزَلَ مَنْزلاً وأَمَرَ الناسَ أَن *!يَجْتَنُوا له الكَمْأَة ، فكان بعضُهم يَسْتأْثرُ بخيرِ ما يَجِدُ يَأْكُلُ طَيّبَها ، وعَمْرٌ و يأْتِيه بخيرِ ما يَجِدُ ولا يأْكُلُ شيئاً ، فلمَّا أَتى بها خالَهُ جَذيمَةَ قالَ هذا القَوْلَ ، وأَرادَ عليٌّ ، رضِيَ اللَّهُ عنه بقوْلِه ذلِكَ أنَّه لم يَتَلَطَّخْ بشيءٍ مِن فيءِ المُسْلمين بل وَضَعَه مَواضِعَه .
( *!والجَنَى : الذَّهَبُ ) ، وقد *!جَنَاهُ ، قالَ في صفَةِ ذَهَب :
صَبيحَةِ دِيمَةٍ *!يَجْنِيه جانِي أَي يَجْمَعُه مِن معْدَنِه .
( و ) الجَنَى : ( الوَدَعُ ) كأَنَّه جُنِيَ من البَحْرِ .
( و ) الجَنَى : ( الرُّطَبُ ) ، وأَنْشَدَ الفرَّاءُ :
هُزِّي إليكِ الجِذْعَ *!يُجْنِيكِ الجَنَى

( و ) الجَنَى : ( العَسَلُ ) إذا اشْتِيرَ ، ( ج *!أَجْناءٌ ) ، قالتِ امْرأَةٌ من العَرَبِ :
*!لأَجْناءُ العِضاهِ أَقَلُّ عاراً
من الجُوفانِ يَلْفَحه السَّعيرُ ( و ) مِن المجاز ( *!اجْتَنَيْنا ماءَ مَطَرٍ ) ؛ ) حَكَاه ابنُ الأعْرابيّ قالَ : وهو مِن جيِّدِ كَلامِ العَرَبِ ولم يُفَسِّرْه .
قالَ ابنُ سِيدَه : وعنْدِي أنَّه أَرادَ ( وَرَدْناهُ فَشَرِبْناهُ ) أو سَقَيْناه رِكابَنا ، قالَ : ووَجْهُ اسْتِجادَة ابن الأعْرابيِّ له أنّه مِن فصِيحِ كلامِ العَرَبِ .
( *!وأجْنَى الشَّجرُ ) : ) صارَ له جَنىً *!يُجْنَى فيُؤْكَلُ ، قالَ الشَّاعِرُ :
*!أَجْنَى له باللِّوَى شَرْيٌ وتَنُّومُ وأَجْنَى الثَّمَرُ : أَي ( أَدْرَكَ .
( و ) *!أَجْنَتِ ( الأرْضُ : كَثُرَ *!جَناها ) ، وهو الكَلأُ والكَمْأَةُ .
( وثَمَرٌ *!جَنِيٌّ ) ، كغَنِيَ ؛ كذا في النسخِ ، وفي المُحْكَم : تَمْرٌ جَنِيٌّ ؛ ( *!جُنِيَ من ساعَتِه ) ؛ ) ومنه قوْلُه تعالى ﴿تُساقِطُ عليكِ رُطَباً *!جَنِيّاً﴾ .
وقيلَ : *!الجَنِيُّ الثَّمَرُ *!المُجْتَنى ما دامَ طَرِيّاً .
( *!وتَجَنَّى ) فلانٌ ( عليه ) ذَنْباً : إذا ( ادَّعَى ذَنْباً لم يَفْعَلْه ) ، أَي تَقَوّله عليه وهو بَرِيءٌ ؛ وكَذلِكَ التَّجَرُّمُ .
( *!والجَنِيَّةُ ، كغَنِيَّةٍ : رداءٌ ) مُدَوَّرٌ ( من خَزَ .
( وأَحمدُ بنُ عيسَى ) المُقْرِي يُعْرَفُ : ب ( ابنِ *!جَنِيَّةَ ، مُحدِّثٌ ) ؛ ) صَوابُه بكسْرِ الجيمِ وتَشْديدِ النونِ المَكْسورَةِ والياء الأَخِيْرَة أَيْضاً ، ضَبَطَه الحافِظُ وهو الصَّوابُ ،

وقد أَشَرْنا إليه في النونِ ، وقد رَوَى هذا عن أَبي شَعيبٍ الحرَّانيّ .
( *!وتَجْنَى ) ، كتَسْعَى : ( د ) ، وضَبَطَه الصَّاغانيُّ بخطِّه بكسْرِ النونِ .
( وبالضَّمِّ : *!تُجَنَّى الوَهبانِيَّةُ ) ؛ ) صَوابُه *!تَجَنِّي بفتْحِ التاءِ والجيمِ وتَشْديدِ النونِ المَكْسورَةِ كما ضَبَطَه الحافِظُ ؛ ( مُحدِّثَةٌ مُعَمِّرَةٌ ) رَوَتْ العَوالِي ، وهي مِن طبَقَةِ شُهْدَة بنت الفَرج الكَاتِبَة .
( وقوْلُهُم لعَقَبَةِ الطَّائِفِ *!تُجْنَى لَحْنٌ صَوابُه دُجْنَى ، وقد ذُكِرَ ) في الَّدالِ مع النونِ ، وتقدَّمَ أنَّه بضمِّ الَّدالِ وكسْرِها وبالجيمِ بالحاءِ .
( *!والجوانِي : الجَوانِبُ ) ، كالثَّعالِي والأَرانِي .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!جانَى عليه *!مُجاناةً : ادَّعَى عليه *!جِنايَةً .
ويُجْمَعُ جَنَى الثَّمرَ على *!أَجْنِ كعَصَى وأَعْصٍ ؛ وبه رُوِي الحدِيثُ : ( أَهْدِيَ له أَجْنٍ زُغْبٌ ) يُريدُ القِثّاءَ الغَضَّ ، والمَشْهورُ في الرِّوايَةِ أَجْرٍ بالراءِ ، وقد تقدَّمَ .
وأَصْلُ أَجْنٍ *!أَجْنَى كجَبَلٍ وأَجْبُلٍ .
والجَنَى : الكَلأُ ؛ وأَيْضاً : الكَمْأَةُ ؛ وأَيْضاً : العِنَبُ ؛ قالَ :
حبّ الجَنَى من شُرَّعٍ نُزُولِ يُريدُ ما شَرَعَ مِن الكَرْمِ في الماءِ .
*!واجْتَنَى *!كجَنَى .
*!والمُجْتَنَى : مَوْضِعُ الاجْتِناءِ ؛ قالَ الراجزُ يذكُرُ الكَمْأَةَ :
*!جَنَيْتُه من *!مُجْتَنىً عَوِيص *!والجَنِيُّ ، كغَنِيَ : التَّمْرُ إذا صُرِمَ .
*!والجانِي : اللّقَّاحُ ؛ عن ابنِ الأعْرابيِّ .
قالَ الأزْهرِيُّ : يَعْني الذي يُلْقِحُ النّخِيلَ .

والجانِي : الكاسِبُ .
وخالى الجنى : قرْيَةٌ بمِصْرَ قُرْبَ رشيد .
*!وتُجْنى بنُ عُمَر الكُوفيُّ ، بالضمِّ ، شيخٌ لحُسَيْن الجعْفيّ .
وغَيثُ بنُ *!جَنِي بنِ النُّعْمان الهلالي ، بفتْحِ الجيمِ وتَخْفيفِ النونِ المَكْسورَةِ ، عَلَّق عنه السَّلفيُّ قالَ ماتَ سنة 547 .

##### Türkçe

( **جَنَى الذَّنْبَ عليه** **يَجْنِيهِ** **جِنايَةً** ) , kesre ile: ( onu kendisine doğru çekti ); ) Ebû Hayye en-Nümeyrî dedi ki:
Ve gerçekten bir kan ki, bilsen, onu ben işledim
mahalle halkına karşı; **جانٍ** onun benzeri, selâmette olmayan.

Sonra musannifin siyakının zâhiri, onun hakikat olduğudur.
Râgıb, onun, **جَنَى الثَّمرَةَ**’den (meyveyi devşirmekten) ödünç alınmış olduğunu açıkça söyledi; nitekim **اجْتَرَم** da ödünç alınmıştır; öyleyse düşün.

Hadiste: ( **يَجْني** **جانٍ** ancak kendi nefsi üzerine ); **الجِنايَةُ** günah ve suçtur ve insanın, kendisine dünyada ve âhirette ceza yahut kısas gerektiren şeylerden yaptığıdır; mânâ: akrabalarından ve uzaklarından başkasının **جِنايَة**siyle talep olunmaz; onlardan biri bir **جِنايَة** işlerse onunla öteki talep olunmaz.

Şemir dedi ki: **جَنَيْتُ** senin için ve aleyhine; ve ondandır onun sözü:
**جانِيكَ** sana karşı işleyendir; ve gerçekten
sağlamlara bulaştırır da uyuz, uyuzlanır.

Ebû Ubeyd dedi ki: “**جانِيكَ** sana karşı işleyendir” sözleri, bir **جِنايَة** ile cezalandırılan ve onun günahıyla başkası alınmayan adam hakkında mesel olarak vurulur; ancak sana **يَجْنِيك** (sana işler) olan, **جِنايَتُه** sana dönen kimsedir; bu da, kardeşlerin

adamın aleyhine **يَجْنُون** (işlerler); buna onun sözü delâlet eder: “ve sağlamlara bulaştırır uyuz.”

Ebû’l-Heysem, onların “**جانِيكَ** sana karşı işleyendir” sözünde dedi ki: bununla murad, sana hayrı işleyen **الجانِي**dir; sana şerri işleyendir; ve inşad etti:
Ve sağlamlara bulaştırır, uyuzun mübâreği.

( ve ) **جَنَى** ( **الثَّمَرَةَ** ) ve benzerini **يَجْنيِها** devşirmek; ( **اجْتَنَاها** ), yani onu ağacından aldı; ( **كتَجَنَّاها** ); ) şair dedi ki:
Evde olanla çağrıldığında dedi ki:
**تَجَنَّ** **الجِذَالِ**’den ve ben **جُنيتُ** etmedim.

Ebû Hanîfe dedi ki: Bu, bir kavme inen bir şairdir; ona zamk ikram ettiler de onu kendisine getirmediler; fakat ona yerini gösterdiler ve “git **فاجْنِه**” dediler; o da bu beyti, onunla konak yerinin anasını yermek için söyledi; Ebû Züeyb onu şeref için istiâre etti; şöyle dedi:
İkisi de, devşirmediği bir yaşayışla yaşadı;
ve yüceliği **جَنَى** etti; eğer bir şey fayda verseydi.

( ve o **جانٍ** ) **الجنايَة** sahibine ve **جانِي الثَّمرَةِ**’dir; (ç. **جُناةٌ**), kâdî ve kudât gibi; ( **وجُنَّاءٌ** ), rummân gibi, Sîbeveyh’ten; ( **وأَجْناءٌ**.

( Cevherî dedi ki: ( nâdirdir.

( Ve ondandır mesel: **أَجْناؤُها أَبْناؤُها**; yani bu evi yıkmakla üzerine **جَنَوْا** edenler, onu bina etmiş olanlardır; Ebû Ubeyd onu hikâye etti.

Cevherî dedi ki: Ben zannediyorum ki meselin aslı **جُناتُها بُناتُها**’dır; çünkü **فاعل** vezni **أَفْعال** üzerine cem‘ olunmaz; ama **الأَشْهادُ** ve **الأَصْحابُ** ise ancak **شَهْد** ve **صَحْب**’un cem‘idir; meğer bu nâdirlerden ola; çünkü mesellerde, başkasında gelmeyen şey gelir; bitti.

İbn Sîde dedi ki: Onları, bu mesel dışında, **بانياً**yı **أَبْناءٍ** üzerine ve **جانِياً**yı **أَجْناء** üzerine kırıp çoğaltmış görmüyorum.

İbn Berrî dedi ki: Mesel, Cevherî’nin zannettiği gibi **جُناتُها بُناتُها** sözünden değildir; bilakis mesel, naklettiği gibidir; dil ehlinin hiçbirinden onda ihtilâf yoktur; dedi ki: ve onun “**أَشْهاداً** ve **أَصْحاباً**, **شَهْد** ve **صَحْب**’un cem‘idir” sözü, ondan bir sehivdir; çünkü **فَعْل** vezni **أَفْعال** üzerine ancak şâz olarak cem‘ olunur; Basralıların mezhebi: **أَشْهاداً** ve **أصْحاباً** ve **أَطْياراً**, **شاهِدٍ** ve **صاحِبٍ** ve **طائِرٍ**in cem‘idir.

Dedi ki: Bu mesel, bir şeyi düşüncesizce yapıp onda hata eden, sonra onu telâfi edip yaptığı şeyi bozan kimse için vurulur; aslı: Yemen krallarından bazısı gazâ etti ve kızını halef bıraktı; o da bir kavmin meşveretiyle, babasının hoşlanmadığı bir bina yaptı; babası gelince, bina etmesini öğütleyenlere onu yıkmalarını emretti; mânâ: bu evi yıkmakla üzerine **جَنَوْا** edenler, onu bina etmiş olanlardır; yıkan kimse; ve yıkılan şehrin adı **بَراقِشُ**’tur; onu **برقش** faslında zikrettik.

( **وجَناها له** ); ) nüshalarda böyledir; bazısında: **جَنَى مالَهُ**; ( **وجَنَّاهُ إيَّاها** ). )

Ebû Ubeyd dedi ki: **جَنَيْتُ** falanı **جَنىً**, yani onun için **جَنَيْتُ**; dedi ki:
Ve gerçekten sana **جَنَيْتُ**; mantarlar yahut **عَساقِلاً**;
ve gerçekten seni **بَناتِ الأَوْبَرِ**’den nehyettim.

( Ve her ne **يُجْنَى** ise ), pamuğa ve mantara kadar, ( o **جَنًى** ve **جَناةٌ**’dır.

( Râgıb dedi ki: **الجنى** en çok, taze olan şeyde kullanılır; bitti.

Ve bu, **حُقَ** ve **حُقَّة** bâbındandır; ve denildi ki: **الجَنَاةُ**, **الجَنَى**’nın bir tanesidir; **الجَنَى**’nın şahidi, yüce Allah’ın sözü: ﴿**وجنى الجنتين دان**﴾.

Ve denilir: ağaçtan **يُجْتَنَى** edilen her şey için: bize hoş bir **بجَنَاةٍ** ile geldi.

Hadiste: ( Ali, Allah ondan razı olsun, beytülmâle girdi de dedi ki: ey kırmızı ve ey beyaz, kızar ve beyazla; benden başkasını aldat:
bu benim **جَنَايَ**’ım ve onun seçkini ondadır;
zira her **جانٍ**in eli ağzınadır )
“ve hicâsı ondadır” diye rivayet olunur; ve o, **النون**’da geçmişti.

İbnü’l-Kelbî zikretti ki mesel, Cezîme’nin kız kardeşinin oğlu olan Amr b. Adî el-Lahmî’nindir; onu ilk söyleyen odur; ve Cezîme bir menzile indi ve insanlara, kendisi için mantar **يَجْتَنُوا** etmelerini emretti; onların bazısı bulduğu en hayırlıyı kendine ayırır, iyisini yerdi; Amr ise bulduğu en hayırlıyı ona getirir, hiçbir şey yemezdi; onu dayısı Cezîme’ye getirince bu sözü söyledi; Ali, Allah ondan razı olsun, bununla şunu murad etti: Müslümanların fey’inden hiçbir şeyle kirlenmedi; bilakis onu yerlerine koydu.

( **والجَنَى : الذَّهَبُ** ), ve onu **جَنَاهُ** etti; altının sıfatında dedi ki:
Bir çisenti sabahı; onu bir **جانِي** **يَجْنِيه**; yani onu madeninden toplar.

( ve ) **الجَنَى**: ( **الوَدَعُ** ); sanki denizden devşirilmiştir.

( ve ) **الجَنَى**: ( **الرُّطَبُ** ); Ferrâ inşad etti:
Salla kendine gövdeyi; **يُجْنِيكِ الجَنَى**.

( و ) **الجَنَى** : ( bal ) eğer satın alınmışsa; ( ج *!**أَجْناءٌ** ) , Araplardan bir kadın dedi ki:
*!Ağaçlıkların **أَجْناءُ**’u daha az ayıptır
içi boş olanlardan; onu alevli ateş yalayıp kavurur. ( و ) mecazdan: ( *!**اجْتَنَيْنا ماءَ مَطَرٍ** ) ; ) bunu İbnü’l-A‘râbî hikâye etti, dedi ki: O, Arapların sözünün iyisindendir; onu açıklamadı.
İbn Sîde dedi ki: Bana göre o, ( **وَرَدْناهُ فَشَرِبْناهُ** )’u yahut bineklerimizi suladık’ı kastetti. Dedi ki: İbnü’l-A‘râbî’nin onu iyi saymasının yönü, onun Arapların fasih sözünden olmasıdır.
( *!**وأجْنَى الشَّجرُ** ) : ) onun için yenilecek şekilde toplanan bir **جَنىً** oldu; şair dedi ki:
*!Ona **أَجْنَى** oldu: kıvrımda **شَرْيٌ** ve **تَنُّومُ**. Ve **أَجْنَى الثَّمَرُ** : yani ( olgunlaştı ).
( و ) *!**أَجْنَتِ** ( **الأرْضُ** : *!**جَناها** çoğaldı ) , o da ottur ve mantardır.
( **وثَمَرٌ جَنِيٌّ** ) , **غَنِيَ** gibi; nüshalarda böyledir. **المُحْكَم**’de: **تَمْرٌ جَنِيٌّ**; ( *!**جُنِيَ من ساعَتِه** ) ; ) ve ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿sana taze *!**جَنِيّاً** hurma döktürür﴾ .
Denildi ki: *!**الجَنِيُّ** taze kaldığı müddetçe toplanmış *!**المُجْتَنى** meyvedir.
( *!**وتَجَنَّى** ) falan kimse ( ona karşı ) bir günah: eğer ( yapmadığı bir günahı iddia ettiyse ); yani ona iftira etti, o ise berîdir; aynı şekilde **التَّجَرُّمُ**.
( *!**والجَنِيَّةُ** , **غَنِيَّةٍ** gibi: bir rida ) yuvarlak ( ipekten ).
( **وأَحمدُ بنُ عيسَى** ) el-Mukrî şöyle bilinir: ( **ابنِ *!جَنِيَّةَ** , bir muhaddis ); ) doğrusu: cîmin kesresiyle, kesreli nûn’un şeddelenmesiyle ve son yâ’nın da kesresiyle; hâfız ضبط etti ve o doğrudur,

nûn maddesinde ona işaret etmiştik; bunu Ebû Şu‘ayb el-Harrânî’den rivayet etmiştir.
( *!**وتَجْنَى** ) , **تَسْعَى** gibi: ( **د** ) , ve Sâgânî onu kendi hattıyla nûn’un kesresiyle ضبط etti.
( ve zamme ile: *!**تُجَنَّى الوَهبانِيَّةُ** ) ; ) doğrusu: hâfızın ضبط ettiği üzere tâ’nın ve cîmin fethasıyla ve kesreli nûn’un şeddelenmesiyle *!**تَجَنِّي**’dir; ( uzun ömürlü bir muhaddise ) yüksek isnadları rivayet etti; o, Şühde bintü’l-Ferec el-Kâtibe tabakasındandır.
( Onların, Tâif’in ‘Akabe’si için sözleri: *!**تُجْنَى لَحْنٌ**; doğrusu **دُجْنَى**’dır; zikredilmiştir ) **الدال**’da nûn ile birlikte; ve daha önce geçti ki o, **الدال**’ın zammı ve kesresiyle ve cîm ile hâ ile (yani)dır.
( *!**والجوانِي** : **الجَوانِبُ** ) , **الثَّعالِي** ve **الأَرانِي** gibi.
Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir:
*!**جانَى** ona karşı *!**مُجاناةً**: ona *!**جِنايَةً** iddia etti.
Ve meyvenin **جَنَى**’sı *!**أَجْنِ** üzerine cem‘ edilir; **عَصَى** ve **أَعْصٍ** gibi; ve bununla hadis rivayet edilmiştir: ( ona **أَجْنٍ** **زُغْبٌ** hediye edildi ) taze hıyarı kasteder; rivayette meşhur olan **أَجْرٍ**’dir râ ile; ve daha önce geçti.
Ve **أَجْنٍ**’ün aslı **أَجْنَى**’dır; **جَبَلٍ** ve **أَجْبُلٍ** gibi.
Ve **الجَنَى**: ottur; ve ayrıca: mantardır; ve ayrıca: üzümdür; dedi ki:
**حبّ الجَنَى**’nın, suya iniş yapan **شُرَّعٍ**’dan (olanı); su içinde asmanın uzattığını kasteder.
*!**واجْتَنَى** *!**كجَنَى**.
*!**والمُجْتَنَى**: toplamanın yeri; recez şairi mantarı anarak dedi ki:
*!Onu *!**مُجْتَنىً** zor bir yerden topladım.
*!**والجَنِيُّ** , **غَنِيَ** gibi: kesildiği zaman hurmadır.
*!**والجانِي**: aşılayıcıdır; İbnü’l-A‘râbî’den.
Ezherî dedi ki: hurma ağaçlarını aşılayan kimseyi kastediyor.

Ve **الجانِي**: kazanan (kimse).
Ve **خالى الجنى**: Mısır’da, Reşîd yakınında bir köydür.
*!**وتُجْنى** b. ‘Umer el-Kûfî, zamme ile; Hüseyin el-Ca‘fî’nin şeyhidir.
Ve Gays b. *!**جَنِي** b. en-Nu‘mân el-Hilâlî; cîmin fethasıyla ve kesreli nûn’un tahfîfiyle; ondan es-Silefî ta‘lîk etti; 547 yılında öldü dedi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: جنى

جَنَى الثَّمَرَةَ
1 جَنَى الثَّمَرَةَ جني الثمره جني الثمرة , (S, Mgh, Msb, K,) aor. جَنِىَ , (S, Msb,) inf. n. جَنًى, (S, TA,) or جَنْىٌ, (so accord. to one copy of the S, and written in the accus. case جنيا in the Ham p. 355,) and جِنَايَةٌ, (Ham ib., but there without any vowel-signs,) He gathered, plucked, or took from the tree, the fruit; (Mgh, TA;) i. q. ↓ اجتناها (S, Msb, K) and ↓ تجنّاها: (K:) and in like manner one says of a thing similar to fruit. (TA.) One says also, جَنَاهَا لَهُ and جَنَاهُ اـِيَّاهَا [He gathered it, plucked it, or took it from the tree, for him]. (A'Obeyd, K.) And جَنَيْتُكَ أَكْمُؤًا [I gathered for thee truffles]. (TA.) And جَنَى ذَهَبًا He collected gold from its mine. (TA.) ― -b2- Aboo-Dhu-eyb uses this verb metaphorically, in the phrase جَنَى العُلَى, meaning (tropical:) [He acquired] eminence, or nobility. (TA.) ― -b3- You also say, جَنَى عَلَيْهِ, (S,) or عَلَى قَوْمِهِ, (Msb,) inf. n. جِنَايَةٌ, (S, Msb,) (tropical:) He committed, [against him, or] against his people, or party, a crime, or an offence for which he should be punished; (Msb;) as also ↓ جاناهُ [or جانى قَوْمِهِ]: (TK in art. جر:) [and (tropical:) he brought an injury upon him, or them:] and جَنَى الذَّنْبِ عَلَيْهِ, aor. جَنِىَ , inf. n. جِنَايَةٌ, (K,) with kesr, (TA,) (tropical:) He committed the crime, offence, or injurious action, against him; syn. جَرَّهُ اـِلَيْهِ: (K: [see art. جر:]) thus used, also, the verb is metaphorical, from جَنَى الثَّمَرَةَ: (Er-Rلghib, TA:) and so in the phrase, جَنَى شَرًّا, meaning (tropical:) He brought to pass an evil thing or action. (Mgh.) [See also جِنَايَةٌ, below.] It is said in a trad., لَا يَجْنِى جَانٍ اـِلَّا عَلَى نَفْسِهِ (assumed tropical:) [An injurer shall not bring injury save on himself]; meaning that one shall not be prosecuted for an injurious action committed by another, of his relations or of others. (TA.) And a poet says,
جَانِيكَ مَنْ يَجْنِى عَلَيْكَ وَقَدْ
تُعْدِي الصِّجَاحَ فَتَجْرَبُ الجُرْبُ
[which may be rendered, (assumed tropical:) Thine injurer whom thou shouldst punish is he who brings an injury upon thee: but sometimes the mangy camels infect the sound ones so that these become mangy; and thus a criminal sometimes brings punishment upon his relations: for] A'Obeyd says that جانيك من يجنى عليك is a prov. applied to the case of a man who is punished for an injurious action; because brothers [sometimes] bring injury upon a man [by occasioning his being punished for an injurious action which they have themselves committed], as the latter hemistich of the verse cited above indicates: but AHeyth says that this prov. means الجَانِى لَكَ الخَيْرَ مَنْ يَجْنِى عَلَيْكَ الشَّرَّ [The person bringing thee good is he who brings, or will bring, upon thee evil: perhaps intended as a caution; for the Arabs often suspect that a benefactor has some evil intention]: and he cites the following hemistich:
تُعْدِي الصِّحَاحَ مَبَارِكُ الجُرْبِ
[meaning Sometimes the places where the mangy camels lie down, and which afford benefit to other camels, infect the sound ones]. (TA. [See also Freytag's Arab. Prov., i. 298.]) You say also, جَنَيْتَ هٰذَا عَلَى نَفْسِكَ [Thou hast brought this as an injury upon thyself]. (K in art. جل.)

جانى عَلَيْهِ
3 جانى عَلَيْهِ جاني عليه جاني علية , inf. n. مُجَانَاةٌ, He accused him of a جِنَايَة [or crime, &c.]. (TA.) ― -b2- See also 1.

اجنى
4 اجنى أج أجنى أجني اجنى اجني جنى جنين آجن آجني آجنيي said of a tree, (S, K,) or of a palmtree, (Msb,) It had ripe fruit: (S:) or it attained to the time for the gathering of its fruit: (Msb:) or it attained to maturity: (K:) or, said of a tree, it had fruit to be gathered and eaten: and, said of fruit, it became ripe: (TA:) and, said of grass, or herbage, it became abundant. (KL.) ― -b2- And اجنتِ الأَرْضُ The land had much جَنًى, (S, Msb, K,) i. e. herbage, and truffles, and the like. (S.)

5 تَجَنَّىَ see 1. ― -b2- تجنّى عَلَيْهِ, (S, * K,) or تجنّى عليه ذَنْبًا, (TA,) (assumed tropical:) He accused him of a crime, an offence, or an injurious action, that he had not committed; (S, K;) i. e. he forged against him the charge of his having committed a crime, &c., he being guiltless [thereof]: (TA:) النَّجَنِّى being like التَّجَرُّمُ. (S.) You say also, يَتَجَنَّى عَلَيْنَا مَا لَمْ نَجْنِهِ [He accuses us of committing what we did not commit]. (Abu-l-'Abbلs, TA in art. جرم.)

8 اـِجْتَنَىَ see 1. ― -b2- اِجْتَنَيْنَا مَآءِ مَطَرٍ We came to rainwater, and drank it: (K:) a phrase mentioned with approval by IAar, but not explained by him: thought by ISd to have this meaning. (TA.)

جَنًى
جَنًى جن جنى جني [in the CK جَنِىٌّ] Whatever is gathered, or plucked; as also ↓ جَنَاةٌ: (K:) or whatever is gathered, or plucked, from trees, (S,) &c.; (so in a copy of the S;) as also ↓ جَنَاةٌ: (S:) so that these two words are of the same class as حِقٌّ and حِقَّةٌ: or the latter of them is a n. un.: (TA:) or the former signfies what is gathered from trees while fresh; (Msb;) as also ↓ جَنِىٌّ: (Msb:) or this last is an epithet applied to fruit, signifying just gathered or plucked; (S, K;) or gathered, or plucked, while fresh: (TA:) and ↓ مَجْنًى, also, pl. مَجَانٍ, signifies fruit gathered or plucked: (Har p. 369:) جَنًى also signifies fruit [ready to be gathered or plucked]; so in the Kur lv. 54: (Jel:) and is applied to fresh ripe dates: (Fr, K:) and grapes: (TA:) and truffles, and the like: (S:) and even cotton: (TA:) and herbage: (S:) and gold, (K,) which is collected from its mine: (TA:) and cowries, (K,) as though gathered from the sea: (TA:) and honey, (K,) when it is gathered: (TA:) pl. أَجْنَآءٌ (K) and أَجْنٍ, originally أَجْنُىٌ. (TA.) Hence the saying,
هٰذَا جَنَاى وَ خِيَارُهُ فِيهِ
اـِذْكُلُّ جَانٍ يَدُهُ اـِلَى فِيهِ
[This is what I have gathered, and the best of it is in it; when every gatherer but myself has his hand to his mouth]: or, accord. to one reading, وَ هِجَانُهُ فِيهِ (which has the same meaning, TA in art. هجن): a prov., ascribed by Ibn-El-Kelbee to 'Amr Ibn-' Adee El-Lakhmee, the son of the daughter of Jedheemeh: he says that Jedheemeh had ordered the people to gather for him truffles, and some of them ate the best that they found; but ' Amr brought to him the best that he found, and addressed to him these words: and 'Alee is related to have repeated them on an occasion of his entering the government-treasury; meaning that he had not defiled himself with anything of the tribute belonging to the Muslims, but had put it in its places. (TA.)

جَنَاةٌ
جَنَاةٌ جاني جن جناه جناة جنى : see جَنًى, in two places.

جَنِىٌّ
جَنِىٌّ جن جنى جني : see جَنًى. Also Dates cut from the tree. (TA.)

جِنَايَةٌ
جِنَايَةٌ جنايه جناية , primarily, The act of gathering, plucking, or taking from a tree, fruit: [see 1:] ― -b2- then, (assumed tropical:) The bringing to pass an evil thing, or action: (Mgh, Kull p. 147:) ― -b3- then, (assumed tropical:) Evil, [itself]: ― -b4- then, (assumed tropical:) The doing a forbidden action: (Kull ib.:) specially used in this last sense; though it has a general application: (Mgh:) ― -b5- [as a simple subst., it generally signifies] A crime, an offence, or an injurious action, for which one should be punished: (Msb:) or an action that a man commits requiring punishment or retaliation to be inflicted upon him in the present world and in the world to come: (TA:) or any forbidden injurious action: (Kull p. 134:) and in the language of the lawyers, especially a wounding: and an amputation, or a maiming: (Msb:) and ↓ جَنِيَّةٌ signifies the same as جِنَايَةٌ: (Ham p. 241:) the pl. of جناية is جِنَايَاتٌ and جَنَايَا; but the latter of these pls. is of rare occurrence. (Msb.)

جَنِيَّةٌ
جَنِيَّةٌ جني جنيه جنية : see what next precedes. -A2- Also A [garment such as is called] رِدَآء (K, TA,) of a round form, (TA,) made of [the kind of cloth termed] خَزّ. (K, TA.)

جَانٍ
جَانٍ جان جاني A gatherer of fruit [&c.]: ― -b2- and also (assumed tropical:) A committer of a جِنَايَة [or crime, &c.]: (K, * TA:) pl. جُنَاةٌ (S, K) and جُنَّآءٌ (Sb, K) and [of pauc.] أَجْنَآءٌ, which last is extr., (S, K,) or doubtful. (S.) Hence the prov., أَجْنَاؤُهَا أَبْنَاؤُهَا, explained in art. بنى. (S, TA.) ― -b3- [Hence also,] الجَانِى (assumed tropical:) The wolf. (IAar, TA voce جَابٍ, q. v.) -A2- Also i. q. لَقَّاحٌ; (IAar, Az, TA;) i. e. A fecundater of palm-trees. (Az, TA.)

الجَوَانِى
الجَوَانِى الجوانى الجواني جواني i. q. الجَوَانِبُ [pl. of الجَانِبُ]; (K;) similar to الثَّعَالِى and الأَرَانِى. (TA.)

مَجْنًى
مَجْنًى مج مجن مجنى مجني مجنيي : see جَنًى.

مُجْتَنًى
مُجْتَنًى ماج مج مجتنى مجتني A place of gathering, or plucking, fruits, &c. (TA.)

##### Türkçe

**جَنَى الثَّمَرَةَ**
1 **جَنَى الثَّمَرَةَ**: aor. **جَنِىَ**, inf. n. **جَنًى** veya **جَنْىٌ** ve **جِنَايَةٌ**; meyveyi ağaçtan topladı, kopardı yahut aldı; **اجتناها** ve **تجنّاها** ile eş anlamlıdır: ve meyveye benzer bir şey hakkında da aynı şekilde söylenir. Ayrıca **جَنَاهَا لَهُ** ve **جَنَاهُ اـِيَّاهَا** [onu onun için topladı, kopardı yahut ağaçtan aldı] denir. Ve **جَنَيْتُكَ أَكْمُؤًا** [senin için keme topladım]. Ve **جَنَى ذَهَبًا**: altını madeninden topladı.

― -b2- Ebû-Ḏu-eyb bu fiili mecazî olarak **جَنَى العُلَى** ibaresinde kullanır; (mecaz:) yücelik yahut soyluluk [kazandı] demektir.

― -b3- Sen ayrıca **جَنَى عَلَيْهِ** yahut **عَلَى قَوْمِهِ**, inf. n. **جِنَايَةٌ**: (mecaz:) ona yahut kavmine/topluluğuna, cezalandırılması gereken bir suç yahut kabahat işledi; bunun gibi **جاناهُ** [yahut **جانى قَوْمِهِ**]: [ve (mecaz:) ona yahut onlara bir zarar getirdi:] ve **جَنَى الذَّنْبِ عَلَيْهِ**, aor. **جَنِىَ**, inf. n. **جِنَايَةٌ**, kesre ile: (mecaz:) ona karşı suçu/kabahati yahut zarar verici fiili işledi; eş anlamlısı **جَرَّهُ اـِلَيْهِ**: böyle kullanıldığında fiil, **جَنَى الثَّمَرَةَ**’den mecazdır: ve yine **جَنَى شَرًّا** ibaresinde; (mecaz:) kötü bir şeyi yahut fiili meydana getirdi demektir. [Aşağıda **جِنَايَةٌ**’ye de bak.] Bir hadiste şöyle denmiştir: **لَا يَجْنِى جَانٍ اـِلَّا عَلَى نَفْسِهِ** (mecaz kabul edilerek): [Zarar veren, ancak kendi aleyhine zarar getirir]; yani, akrabalarından yahut başkalarından birinin işlediği zarar verici fiil sebebiyle kimse kovuşturulmaz. Ve bir şair şöyle der:
**جَانِيكَ مَنْ يَجْنِى عَلَيْكَ وَقَدْ
تُعْدِي الصِّجَاحَ فَتَجْرَبُ الجُرْبُ**
[Aşağıdaki gibi tercüme edilebilir, (mecaz kabul edilerek:) “Sana zarar getirip de cezalandırman gereken, sana zarar getirendir: fakat bazen uyuz develer sağlamları bulaştırır da bunlar uyuz olur; ve böylece suçlu bazen akrabalarına ceza getirir”: zira] A‘Obeyd, **جانيك من يجنى عليك**’in, zarar verici bir fiil sebebiyle cezalandırılan adam hakkında darbımesel olduğunu söyler; çünkü kardeşler [bazen] bir adama zarar getirir [kendi işledikleri zarar verici fiil sebebiyle onun cezalandırılmasına yol açarak]; nitekim yukarıda zikredilen beytin ikinci yarısı buna delâlet eder: fakat AHeyth bu darbımeselin, **الجَانِى لَكَ الخَيْرَ مَنْ يَجْنِى عَلَيْكَ الشَّرَّ** [Sana hayır getiren kimse, sana şer getiren yahut getirecek olandır] demek olduğunu söyler: ve şu yarım mısraı delil getirir:
**تُعْدِي الصِّحَاحَ مَبَارِكُ الجُرْبِ**
[manası: Bazen uyuz develerin çöktüğü yerler—başka develere fayda sağladığı hâlde—sağlamları bulaştırır]. Sen ayrıca **جَنَيْتَ هٰذَا عَلَى نَفْسِكَ** [bunu kendi nefsin aleyhine bir zarar olarak getirdin] dersin.

**جانى عَلَيْهِ**
3 **جانى عَلَيْهِ**, inf. n. **مُجَانَاةٌ**: onu bir **جِنَايَة** [yahut suç vb.] ile itham etti.

― -b2- 1’e de bak.

**اجنى**
4 **اجنى**, bir ağaç hakkında (yahut bir hurma ağacı hakkında): olgun meyvesi vardı: yahut meyvesinin toplanma vaktine ulaştı: yahut olgunluğa erişti: yahut, ağaç hakkında, toplanıp yenilecek meyvesi oldu: ve meyve hakkında, olgunlaştı: ve ot/bitki örtüsü hakkında, bol oldu.

― -b2- Ve **اجنتِ الأَرْضُ**: yer çok **جَنًى** sahibi oldu; yani ot, keme ve benzerleri.

5 **تَجَنَّىَ**: 1’e bak.

― -b2- **تجنّى عَلَيْهِ**, yahut **تجنّى عليه ذَنْبًا**, (mecaz kabul edilerek:) işlemediği bir suç, kabahat yahut zarar verici fiil ile onu itham etti; yani suçsuz olduğu hâlde ona bir suç vb. isnadını uydurdu: **النَّجَنِّى** ise **التَّجَرُّمُ** gibidir. Sen ayrıca **يَتَجَنَّى عَلَيْنَا مَا لَمْ نَجْنِهِ** [işlemediğimiz şeyi bize isnad ediyor] dersin.

8 **اـِجْتَنَىَ**: 1’e bak.

― -b2- **اِجْتَنَيْنَا مَآءِ مَطَرٍ**: yağmur suyuna geldik ve onu içtik: IAar tarafından beğeniyle zikredilmiş bir ibaredir; fakat o bunu açıklamamıştır: ISd bunun bu manada olduğunu düşünmüştür.

**جَنًى**
**جَنًى** [CK’de **جَنِىٌّ**]: toplanan yahut koparılan her şey; bunun gibi **جَنَاةٌ**: yahut ağaçlardan vb. toplanan yahut koparılan her şey; bunun gibi **جَنَاةٌ**: böylece bu iki kelime **حِقٌّ** ve **حِقَّةٌ** ile aynı sınıftandır: yahut ikincisi isim-i vahiddir: yahut birincisi, taze iken ağaçlardan toplananı ifade eder; bunun gibi **جَنِىٌّ**: yahut bu sonuncusu meyveye sıfat olup “henüz toplanmış yahut koparılmış” demektir; yahut taze iken toplanmış yahut koparılmış: ve **مَجْنًى** dahi, çoğulu **مَجَانٍ**, toplanmış yahut koparılmış meyve demektir: **جَنًى** ayrıca [toplanmaya yahut koparılmaya] hazır meyve demektir; Kur’ân’da (lv. 54) böyledir: ve taze olgun hurmalara uygulanır: ve üzümlere: ve keme ve benzerlerine: ve hatta pamuğa: ve ota: ve altına—madeninden toplanan—: ve denizden toplanmış gibi olan deniz kabuklarına: ve toplandığı zaman bala: çoğulu **أَجْنَآءٌ** ve **أَجْنٍ**, aslında **أَجْنُىٌ**. Bundan şu söz:
**هٰذَا جَنَاى وَ خِيَارُهُ فِيهِ
اـِذْكُلُّ جَانٍ يَدُهُ اـِلَى فِيهِ**
[“Bu benim topladığım şeydir; onun en hayırlısı da içindedir; zira her toplayanın—ben hariç—eli ağzınadır”]: yahut bir kıraate göre **وَ هِجَانُهُ فِيهِ** (aynı manadadır): bir darbımeseldir; İbnü’l-Kelbî bunu, Cezîme’nin kızının oğlu olan ‘Amr b. ‘Adey el-Lahmî’ye nisbet eder: der ki, Cezîme insanlara kendisi için keme toplamalarını emretmişti; onların bir kısmı bulduklarının en iyisini yedi; fakat ‘Amr bulduğunun en iyisini ona getirdi ve ona bu sözleri söyledi: ve ‘Alî’nin, beytülmâle girdiği bir münasebetle bunu tekrar ettiği rivayet edilir; manası, Müslümanlara ait haraçtan hiçbir şeyle kendini kirletmediği, bilakis onu yerlerine koyduğudur.

**جَنَاةٌ**
**جَنَاةٌ**: iki yerde **جَنًى**’ye bak.

**جَنِىٌّ**
**جَنِىٌّ**: **جَنًى**’ye bak. Ayrıca ağaçtan kesilmiş hurmalar.

**جِنَايَةٌ**
**جِنَايَةٌ**, aslî olarak: ağaçtan meyve toplama, koparma yahut alma fiili: ― -b2- sonra, (mecaz kabul edilerek:) kötü bir şeyi yahut fiili meydana getirme: ― -b3- sonra, (mecaz kabul edilerek:) kötülük, bizzat kendisi: ― -b4- sonra, (mecaz kabul edilerek:) yasak bir fiili yapma: bu son manada özellikle kullanılır; her ne kadar genel bir kullanımı olsa da: ― -b5- [basit bir isim olarak, genellikle] cezalandırılması gereken bir suç, kabahat yahut zarar verici fiil demektir: yahut bir adamın işleyip, bu dünyada ve âhirette kendisine ceza yahut kısas uygulanmasını gerektiren fiil: yahut her türlü yasak zarar verici fiil: ve fakihlerin dilinde, özellikle bir yaralama: ve bir uzuv kesme yahut sakat bırakma: ve **جَنِيَّةٌ**, **جِنَايَةٌ** ile aynı manaya gelir: **جناية**’nin çoğulu **جِنَايَاتٌ** ve **جَنَايَا**’dır; fakat bu iki çoğuldan ikincisi nadirdir.

**جَنِيَّةٌ**
**جَنِيَّةٌ**: bir öncekinin ne olduğuna bak. -A2- Ayrıca yuvarlak biçimli bir **رِدَآء**, **خَزّ** denilen kumaştan yapılmış.

**جَانٍ**
**جَانٍ**: meyve vb. toplayan: ― -b2- ve ayrıca (mecaz kabul edilerek:) bir **جِنَايَة** [yahut suç vb.] işleyen: çoğulu **جُنَاةٌ** ve **جُنَّآءٌ** ve [kıllet için] **أَجْنَآءٌ**; bu sonuncusu şâzdır yahut şüphelidir. Bundan darbımesel: **أَجْنَاؤُهَا أَبْنَاؤُهَا**, **بنى** maddesinde açıklanmıştır. ― -b3- [Bundan ayrıca,] **الجَانِى** (mecaz kabul edilerek:) kurt. -A2- Ayrıca **لَقَّاحٌ** ile eş anlamlıdır; yani hurma ağaçlarını dölleyen.

**الجَوَانِى**
**الجَوَانِى**: **الجَوَانِبُ** [**الجَانِبُ**’in çoğulu] ile eş anlamlıdır; **الثَّعَالِى** ve **الأَرَانِى** gibidir.

**مَجْنًى**
**مَجْنًى**: **جَنًى**’ye bak.

**مُجْتَنًى**
**مُجْتَنًى**: meyveleri vb. toplama yahut koparma yeri.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَنَى
جَنَى I ( n. ac. جَنْي [ 1 ] ,  جَنًى [ 4 ] ,  جِنَايَة  [ 23t ] ),
a.  Gathered, plucked; picked, collected, got together.

b.  ( n. ac. جِنَاْيَة 23t ), Did evil.

جَاْنَيَ
جَاْنَيَ III
a.  [ 'Ala ], Wronged, injured; brought evil upon.

b.  [ 'Ala ], Accused of an evil action.

أَجْنَيَ
أَجْنَيَ IV ,
a.  Was ripe.

تَجَنَّيَ
تَجَنَّيَ V
a.  [ 'Ala ], Accused falsely.

اِجْتَنَيَ
اِجْتَنَيَ VIII
a.  [ Min ], Plucked, gathered, culled from.

جَنًى
جَنًى [ 4 ] ,  جَنَاة [ 4tA ] ( pl. أَجْنَآء [ 38A ] ),
a.  Fresh fruit.

b.  Crop.

مَجْنًى
مَجْنًى [ 17 ] , ( pl. مجَان [ 44 ] ),
a.  Picked, gathered ( fruit ).

b.  Reaped.

جَانٍ
جَانٍ ( جَانِي ) [ 21 ] , ( pl. جُنَاة [ جُنَيَة 9t
a.  A ],  جُنَّآء [ جُنَّاْي 29A ]), Fruitpicker.

b.  Offender; criminal.

جِنَايَه
جِنَايَه [ 23t ],
a.  Evil action, crime.

جَنِيَّة
جَنِيَّة [ 25t ],
a.  Blood-money.

جِهْبِذ
جِهْبِذ P. , ( pl. جَنَاْيِ٤َة 47t ),
a.  Keen, sharp; discriminating.

##### Türkçe

**جَنَى**
**جَنَى** I ( mastar **جَنْي** [ 1 ] , **جَنًى** [ 4 ] , **جِنَايَة** [ 23t ] ),
a. Topladı, kopardı; seçti, derledi, bir araya getirdi.

b. ( mastar **جِنَاْيَة** 23t ), kötülük yaptı.

**جَاْنَيَ**
**جَاْنَيَ** III
a. [ 'Ala ], zulmetti, incitti; üzerine kötülük getirdi.

b. [ 'Ala ], kötü bir fiille itham etti.

**أَجْنَيَ**
**أَجْنَيَ** IV ,
a. Olgunlaştı.

**تَجَنَّيَ**
**تَجَنَّيَ** V
a. [ 'Ala ], yalan yere itham etti.

**اِجْتَنَيَ**
**اِجْتَنَيَ** VIII
a. [ Min ], -den kopardı, topladı, -den seçip aldı.

**جَنًى**
**جَنًى** [ 4 ] , **جَنَاة** [ 4tA ] ( çoğ. **أَجْنَآء** [ 38A ] ),
a. Taze meyve.

b. Ürün.

**مَجْنًى**
**مَجْنًى** [ 17 ] , ( çoğ. **مجَان** [ 44 ] ),
a. Koparılmış, toplanmış (meyve).

b. Biçilmiş.

**جَانٍ**
**جَانٍ** ( **جَانِي** ) [ 21 ] , ( çoğ. **جُنَاة** [ **جُنَيَة** 9t A ], **جُنَّآء** [ **جُنَّاْي** 29A ]), Meyve toplayıcısı.

b. Suçlu; mücrim.

**جِنَايَه**
**جِنَايَه** [ 23t ],
a. Kötü fiil, suç.

**جَنِيَّة**
**جَنِيَّة** [ 25t ],
a. Kan diyeti.

**جِهْبِذ**
**جِهْبِذ** P. , ( çoğ. **جَنَاْيِ٤َة** 47t ),
a. Keskin, sivri; ayırt edici.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

جني
جَنَى - يَجْنِي - جَنَى - جَنِيّ
جَنَى - يَجْنِي + شيء أو أمر: ينضج ويستوي ويصير جاهزاً لقطفه والانتفاع به
جَنَى: على وزن " فـَعـَـل" اسم فعل بمعنى مفعول من " جَنَى - يَجْنِي ": المحصول النافع بالعرف الحالي: مجموع الثمر الناضج الحسن من حمل الشجر أو المعمل أو ما شابه
جَنِيّ: على وزن" فـَعيل" اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " جَنَى - يَجْنِي ": الثمر الذي يتصف بأنه صار ناضجاً مستوياً جاهزاً للقطف والانتفاع به
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الجهوزية والنضج وانتهاء التغيرات"، وهي:
نَضِجَ - يَنْضَجُ، يَنَعَ - يَيْنَعُ (يَنَعَ - يَيْنِعُ)، جَنَى - يَجْنِي، وَجَبَ - يَجِبُ، هَاءَ - يَهِيْءُ (هَاءَ - يَهَاءُ)، جَهَزَ - يَجْهَزُ،
تفرق لفظاً
جَنَّ - يَجِنَّ + الكائن: يكون جنيناً: يكون بشراً في بطن أمه
جَنَّ - يَجُنَّ + كائن أو شيء + كائناً أو شيئاً: ستره وأخفاه بحيث لا يعرف
جَنَى - يَجْنِي + شيء أو أمر: ينضج ويستوي ويصير جاهزاً لقطفه والانتفاع به

جنى - يجني - جنيا
 	﴿وهزي إليك بجذع النخلة تساقط عليك رطبا جنيا (25)﴾ مريم
جنى
 ﴿متكئين على فرش بطائنها من إستبرق وجنى الجنتين دان(54)﴾ الرحمن
مختار الصحاح
● [جني] ج ن ي: جَنَى الثمرة من باب رمى و اجتَنَاهَا بمعنى التقط قلت وفي الديوان وبعض نسخ الصحاح جَنَى الثمرة جنىً و الجَنَى ما يجتنى من الشجر يقال أتانا بجَنَاةٍ طيبة ورطب جني حين جُني و جَنَى عليه يجني جِنَايةً و التَّجَنِّي مثل التجرم وهو أن يدّعي عليه ذنبا لم يفعله
الراغب
جني
جنيت الثمرة واجتنيتها، والجني: المجتنى من الثمر والعسل، وأكثر ما يستعمل الجني فيما كان غضا، قال تعالى: }تساقط عليك رطبا جنيا﴿[مريم/25]، وقال تعالى:﴾وجنا الجنتين دان{ [الرحمن/54]، وأجنى الشجر: أدرك ثمره، والأرض: كثر جناها، واستعير من ذلك جنى فلان جناية كما استعير اجترم.
لسان العرب
لم أجدها في اللسان
مقاييس اللغة:
(جني) الجيم والنون والياء أصلٌ واحد، وهو أَخْذُ الثَّمَرة من شجَرها، ثم يحمل على ذلك، تقول جَنيتُ الثَّمرةَ أجْنِيها، واجْتَنَيْتُها. وثمرٌ جَنِيٌّ، أي أُخِذَ لوَقْته. ومن المحمول عليه: جَنَيْتُ الجنايةَ أجْنِيها.
القاموس المحيط:
ي جَنَى الذَّنْبَ عليه يَجْنِيهِ جِنَايَةً جَرَّهُ إليه، و الثَّمَرَةَ اجْتَنَاها، كَتَجَنَّاها، وهو جانٍ
ج: جُناةٌ وجُنَّاءٌ، وأجْناءٌ نادِرٌ. وجَنَاها له، وجَنَّاهُ إيَّاها. وكلُّ ما يُجْنَى فهو جَنًى وجَنَاةٌ. والجَنَى: الذَّهَبُ، والوَدَعُ، والرُّطَبُ، والعسلُ ج: أجْناءٌ. واجْتَنَيْنا ماءَ مَطَرٍ: ورَدْناهُ فَشَرِبْناهُ.
وأجْنَى الشجرُ: أدْرَكَ، و الأرضُ: كثُرَ جَنَاها. وثَمَرٌ جَنِيٌّ: جُنِي من ساعَتِهِ. وتَجَنَّى عليه: ادَّعَى ذَنْباً لم يَفْعَلْه. والجَنِيَّةُ، كغَنِيَّةٍ: رِداءٌ من خَزٍّ. وأحمدُ بنُ عِيسى بنِ جَنِيَّةَ: محدِّثٌ. وتَجْنَى: د، وبالضم: تُجْنَى الوَهْبانِيَّةُ، محدِّثَةٌ مُعَمَّرَةٌ. وقَوْلُهُمْ لِعَقَبَةِ الطائِفِ تُجْنَى لَحْنٌ، صَوابُه: دُجْنَى، وقد ذُكِرَ.والجَوانِي: الجَوانِبُ.
- و الجَنْواءُ الجَنْئاءُ. ورجُلٌ أجْنَى، بَيِّنُ الجَنَا، لُغَةٌ في المَهْموزِ.
تاج العروس:
ى ( جنى الذنب عليه يجنيه جناية ) بالكسر ( جرة إليه ) قال أبو حية النميري وان دما لو تعلمين جنيته * على الحى جان مثله غير سالم ثم ظاهر سياق المصنف انه حقيقة وصرح الراغب انه مستعار من جنى الثمرة كما استعير اجترم فتأمل وفى الحديث لا يجنى جان الا على نفسه الجناية الذنب والجرم وما يفعله الانسان مما يوجب عليه العقاب أو القصاص في الدنيا والاخرة والمعنى انه لا يطالب بجناية غيره من أقاربه وأباعده فإذا جنى أحد هم جناية لا يطالب بها الاخر وقال شمر جنيت لك وعليك ومنه قوله جانيك من يجنى عليك وقد * تعدى الصحاح فتجرب الجرب قال أبو عبيد قولهم جانيك من يجنى عليك يضرب مثلا للرجل يعاقب بجناية ولا يؤخذ غيره بذنبه انما يجنيك من جنايته راجعة اليك وذلك ان الاخوة يجنون على الرجل يدل على ذلك قوله وقد تعدى الصحاح الجرب وقال أبو الهيثم في قولهم جانيك من يجنى عليك يراد به الجاني لك الخير من يجنى عليك الشر وأنشد * وقد تعدى الصحاح مبارك الجرب * ( و ) جنى ( الثمرة ) ونحوها يجنيها جنى ( اجتناها ) أي تناولها من شجرتها ( كتجناها ) قال الشاعر إذا دعيت بما في البيت قالت * تجن من الحذال وما جنيت قال أبو حنيفة هذا شاعر نزول بقوم فقروه صمغا ولم يأتوه به ولكن دلوه على موضعه وقالوا اذهب فاجنه فقال هذا البيت بذم به أم مثواه واستعاره أبو ذؤيب للشرف فقال وكلاهما قد عاش عيشة ما جنى * وجنى العلاء لو ان شيأ ينفع
( وهو جان ) لصاحب الجناية وجانى الثمرة ( ج جناة ) كقاض وقضاة ( وجناء ) كرمان عن سيبويه ( واجناه ) قال الجوهرى ( نادر ) ومنه المثل أجناؤها أي الذين جنوا على هذه الدار بالهدم هم الذين كانوا بنوها حكاه أبو عبيد قال الجوهرى وأنا أظن ان أصل المثل جناتها بناتها لان فاعلا لا يجمع على أفعال فاما الاشهاد والاصحاب فانما هما جمع شهدو وصحب الا أن يكون هذا من النوادر لانه يجئ في الامثال يجئ في غيرها انتهى وقال ابن سيده وأراهم لم يكسروا بانيا على أبناء وجانيا على أجناء الا في هذا المثل قال ابن برى ليس المثل كما ظنه الجوهرى من قوله جناتها بناتها بل المثل كما نقل لا خلاف بين أحد من أهل اللغة فيه قال وقوله ان أشهادا وأصحابا جمع شهد وصحب سهو منه لان فعلا لا يجمع على افعال الا شاذا ومذهب البصر بين ان أشهاد أو أصحابا وأطيارا جمع شاهد وصاحب وطائر قال وهذا المثل يضرب لمن عمل شيأ بغير روية فأخطأ فيه ثم استدركه فنقض ما عمله وأصله ان بعض ملوك اليمن غزا واستخلف ابنته فبنت بمشورة قوم بنيانا كرهه أبو ها فلما قدم أمر المشيرين ببنائه ان يهدموه والمعنى ان الذين جنوا على هذه الدار بالهدم هم الذين كانوا بنوها فالذي جنى تلافى ما جنى والمدينة التى هدمت اسمها براقش وقد ذكرناها في فصل برقش ( وجناها له ) كذا في النسخ وفى بعض جنى ما له ( وجناه اياها ) وقال أبو عبيد جنيت فلانا جنى أي جنيت له قال ولقد جنيتك اكمؤا وعساقلا * ولقد نهيتك عن بنات الاوبر ( وكل ما يجنى ) حتى القطن والكمأة ( فهو جنى وجناة ) قال الراغب وأكثر ما يستعمل الجنى فيما كان غضا انتهى وهو على هذا من باب حق وحقة وقيل الجناة واحدة الجنى وشاهد الجنى قوله تعالى وجنى الجنتين دان ويقال أتانا بجناة طيبة لكل ما يجتنى من الشجر وفي الحديث ان عليا رضى الله عنه دخل بيت المال فقال يا حمراء ويا بيضاء احمرى وابيضى وغرى غيرى هذا جناى وخياره فيه إذ كل جان يده الى فيه ويروى وهجانه فيه وقد تقدم في النون وذكر ابن الكلبى ان المثل لعمرو بن عدى اللخمى ابن أخت جذيمة وهو أول من قاله وان جذيمة نزل منزلا وأمر الناس أن يجتنوا له الكمأة فكان بعضهم يستأثر بخير ما يجد ويأكل طيبها وعمر ويأتيه بخير ما يجد ولا يأكل منها شيأ فلما اتى بها خاله جذيمة قال هذا القول وأراد على رضى الله عنه بقوله ذلك انه لم يتلطخ بشئ من فئ المسلمين بل وضعه مواضعه ( والجنى الذهب ) وقد جناه قال في صفة ذهب * صبيحة ديمة يجنيه جانى * أي يجمعه من معدنه ( و ) الجنى ( الودع ) كانه جنى من البحر ( و ) الجنى ( الرطب ) وأنشد القراء * هزى اليك الجذع يجنيك الجنى * ( و ) الجنى ( العسل ) إذا اشتير ( ج أجناء ) قالت امرأة من العرب لا جناء العضاه أقل عارا * من الجوفان يلفحه السعير ( و ) من المجاز ( اجتنينا ماء مطر ) حكاه ابن الاعرابي قال وهو من جيد كلام العرب ولم يفسره قال ابن سيده وعندي انه أراد ( وردناه فشربناه ) أو سقيناه ركابنا قال ووجه استجادة ابن الاعرابي له انه من فصيح كلام العرب ( وأجنى الشجر ) صار له جنى يجنى فيؤكل كل قال الشاعر * أجنى له باللوى شرى وتنوم * وأجنى الثمر أي ( أدرك و ) أجنت ( الارض كثر جناها ) وهو
الكلام والكماة ( وثمر جنى ) كغنى كذا في النسخ وفى المحكم تمر جنى ( جنى من ساعته ) ومنه قوله تعالى تساقط عليك رطبا جنيا وقيل الجنى الثمر المجتنى مادام طريا ( وتجنى ) فلان ( عليه ) ذنبا إذا ( ادعى ذنبا لم يفعله ) أي تقوله عليه وهو برئ وكذلك التجرم ( والجنية كغنية رداء ) مدور ( من خز وأحمد بن عيسى ) المقرى يعرف ( بابن جنية محدث ) صوابه بكسر الجيم وتشديد النون المكسورة والياء الاخيرة أيضا ضبطه الحافظ وهو الصواب وقد أشرنا إليه في النون وقد روى هذا عن أبى شعيب الحرانى ( وتجنى ) كتسعى ( د ) وضبطه الصاغانى بخطه بكسر النون ( وبالضم تجنى الوهبانية ) صوابه تجنى بفتح التاء والجيم وتشديد النون المكسورة كما ضبطه الحافط ( محدثة معمرة ) روت العوالي وهى من طبقة شهدة بنت الفرج الكاتبة ( وقولهم لعقبة الطائف تجنى لحن صوابه دجنى وقد ذكر ) في الدال مع النون وتقدم انه بضم الدال وكسرها وبالجيم وبالحاء ( والجوانى الجوانب ) كالثعالى والارانى * ومما يستدرك عليه جانى عليه مجاناة ادعى عليه جناية ويجمع جنى الثمر على أجن كعصى وأعص وبه روى الحديث أهدى له أجن زغب يريد القثاء الغض والمشهور في الرواية أجر بالراء وقد تقدم وأصل أجن أجنى كجبل وأجبل والجنى الكلا وأيضا الكمأة وأيضا العنب قال * حب الجنى من شرع نزول * يريد ما شرع من الكرم في الماء واجتنى كجنى والمجتني موضع الاجتناء قال الراجزيد كر الكمأة * جنيته من مجتنى عويص * والجنى كغنى التمر إذا صرم والجانى اللقاح عن ابن الاعرابي قال الازهرى يعنى الذى يلقح النخيل والجانى الكاسب وخالى الجنى قرية بمصر قرب رشيد وتجنى بن عمر الكوفى بالضمم شيخ لحسين الجعفي وغيث بن جنى بن النعمان الهلالي بفتح الجيم وتخفيف النون المكسورة علق عنه السلفي قال مات سنة 547 و ( الجنواء ) أهمله الجوهرى وقال الصغانى هي ( الجنآء ) وهى شاة ذهب قرناها أخرا كما تقدم له في المهموز ( ورجل أجنى بين الجناء لغة في المهموز ) وتقدم في الهمز عن أبى عمرو رجل أجنأ بالهمز أقعس وشاهد الا جنى بغير همز * أصك مصلم الاذنين أجنى * وقول شيخنا لم يتقدم له ذكر في المهموز فكأنه نسيه على عادته في مواضع وهو في الصحاح مفصل وأغفله قصورا وتقصيرا وأحال على ما لم يذكر انتهى غريب جدا قان المصنف ذكر الاجنأ والجنآء في الهمزة ولم يغفل عنهما فهى احالة صحيحة ولا قصور ولا تقصير * ومما يستدرك عليه جنوة بالتحريك مدينة بالاندلس ومنها أبو النعيم رضوان بن عبد الله الجنوى المحدث عن أبى محمد عبد الرحمن بن على سقين العاصمى وعنه أبو عبد الله محمد بن قاسم القصار

##### Türkçe

جني
**جَنَى** - **يَجْنِي** - **جَنَى** - **جَنِيّ**
Salı, 08 Şubat/Şubat 2011 13:48 yazar: Administrator
**جَنَى** - **يَجْنِي** + bir şey veya bir iş: olgunlaşır, kemale erer ve toplanmasına ve ondan yararlanmaya hazır hâle gelir
**جَنَى**: “فـَعـَـل” vezninde, **جَنَى** - **يَجْنِي**’den “mef‘ûl” mânasında isim-fiil: mevcut örfte faydalı ürün: ağacın yükünden yahut fabrikanın yahut benzerinin olgun, güzel meyvesinin toplamı
**جَنِيّ**: “فـَعيل” vezninde, **جَنَى** - **يَجْنِي**’den mübalağa ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: toplanmaya ve ondan yararlanmaya hazır, olgunlaşmış, kemale ermiş olmakla nitelenen meyve
Ve lafız “hazır oluş, olgunluk ve değişimlerin sona ermesi” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**نَضِجَ** - **يَنْضَجُ**، **يَنَعَ** - **يَيْنَعُ** (**يَنَعَ** - **يَيْنِعُ**)، **جَنَى** - **يَجْنِي**، **وَجَبَ** - **يَجِبُ**، **هَاءَ** - **يَهِيْءُ** (**هَاءَ** - **يَهَاءُ**)، **جَهَزَ** - **يَجْهَزُ**،
lafız bakımından ayrılır

**جَنَّ** - **يَجِنَّ** + varlık: cenin olur: annesinin karnında bir insan olur
**جَنَّ** - **يَجُنَّ** + bir varlık veya bir şey + bir varlığı veya bir şeyi: onu örttü ve gizledi; öyle ki bilinmez
**جَنَى** - **يَجْنِي** + bir şey veya bir iş: olgunlaşır, kemale erer ve toplanmasına ve ondan yararlanmaya hazır hâle gelir

**جنى** - **يجني** - **جنيا**
	﴿Ve hurma ağacının gövdesini kendine doğru silkele; üzerine olgun taze hurma dökülsün (25)﴾ Meryem
**جنى**
 ﴿İstibrak’tan astarları olan döşekler üzerine yaslanmışlardır; iki cennetin **جنى**’sı yakındır (54)﴾ Rahman

Muhtâr es-Sıhâh
● [**جني**] ج ن ي: **جَنَى** meyveyi, “ramâ” bâbından; ve **اجتَنَاهَا**: “topladı” mânasındadır. Dedim ki: Dîvân’da ve Sıhâh’ın bazı nüshalarında: **جَنَى** meyveyi **جنىً** (topladı); ve **الجَنَى**: ağaçtan toplanan şeydir; “bize hoş bir **جَنَاةٍ** getirdi” denir. Ve “**رطب جني**”: toplandığı vakitte taze hurma. Ve **جَنَى** onun aleyhine **يجني** **جِنَايةً**; ve **التَّجَنِّي** tıpkı **التجرم** gibidir; o da, yapmadığı bir günahı onun aleyhine iddia etmesidir.

Râgıb
**جني**
**جنيت** meyveyi ve **اجتنيتها**; ve **الجني**: meyveden ve baldan toplanan şeydir; ve **الجني** daha çok taze olan şeyde kullanılır. Yüce Allah’ın sözü: ﴿üzerine olgun taze hurma dökülsün﴾ [Meryem/25]; ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿iki cennetin **وجنا**’sı yakındır﴾ [Rahman/54]. Ve **أجنى** ağaç: meyvesi erişti. Ve yer: **جناها** çoğaldı. Ve bundan ödünç alındı: falan kimse bir **جناية** işledi; nasıl ki **اجترم** da ödünç alınmıştır.

Lisânü’l-ʿArab
Lisân’da onu bulmadım

Maqâyîsü’l-Luğa:
(**جني**) **الجيم** ve **النون** ve **الياء** tek bir asıldır; o da, meyveyi ağacından almaktır; sonra buna hamledilir. “**جَنيتُ** meyveyi **أجْنِيها**; ve **اجْتَنَيْتُها**” dersin. Ve “**ثمرٌ جَنِيٌّ**”: yani vaktinde alınmış. Ve buna hamledilenden: “**جَنَيْتُ** **الجنايةَ** **أجْنِيها**”.

el-Qâmûsü’l-Muhît:
**جَنَى** günahı onun aleyhine, onu **يَجْنِيهِ** **جِنَايَةً**: onu kendine çekti; ve meyveyi **اجْتَنَاها**; **كَتَجَنَّاها**; ve o **جانٍ**’dır.
Çoğulu: **جُناةٌ** ve **جُنَّاءٌ**; ve **أجْناءٌ** nadirdir. Ve onu onun için **جَنَاها**; ve onu ona **جَنَّاهُ**. Ve her ne **يُجْنَى** ise o **جَنًى** ve **جَنَاةٌ**’dır. Ve **الجَنَى**: altın, ve **الوَدَعُ**, ve taze hurma, ve baldır; çoğulu: **أجْناءٌ**. Ve “**اجْتَنَيْنا** yağmur suyu”: ona vardık da içtik.
Ve **أجْنَى** ağaç: erişti; ve yer: **جَنَاها** çoğaldı. Ve “**ثَمَرٌ جَنِيٌّ**”: vaktinde toplanmış. Ve “**تَجَنَّى** onun aleyhine”: yapmadığı bir günahı iddia etti. Ve **الجَنِيَّةُ**, “**غَنِيَّةٍ** gibi”: hazdan bir ridâdır. Ve **أحمدُ بنُ عِيسى بنِ جَنِيَّةَ**: bir muhaddistir. Ve **تَجْنَى**: د; ve zamme ile: **تُجْنَى الوَهْبانِيَّةُ**: uzun ömürlü bir muhaddisedir. Ve onların “Tâif’in Akabe’sine **تُجْنَى**” sözleri bir lahn’dır; doğrusu: **دُجْنَى**’dır; zikredilmiştir. Ve **الجَوانِي**: yanlardır.
- Ve **الجَنْواءُ**: **الجَنْئاءُ**’dır. Ve “**رجلٌ أجْنَى**”: **الجَنَا**’sı açık olan; hemzeli olanın bir lugatıdır.

Tâcü’l-ʿArûs:
ى (**جنى الذنب عليه يجنيه جناية**) kesre ile: (**جرة إليه**) Ebû Hıyye en-Nümeyrî dedi ki:
وَإِنْ دَمًا لَوْ تَعْلَمِينَ جَنَيْتُهُ * عَلَى الحَيِّ جَانٍ مِثْلُهُ غَيْرُ سَالِمِ
Sonra musannifin siyakının zâhiri, onun hakikat olduğunu gösterir; Râgıb ise, bunun **جنى الثمرة**’den ödünç alındığını, nasıl ki **اجترم** da ödünç alındıysa, açıkça söylemiştir; öyleyse düşün. Ve hadiste: “**لا يجنى جان الا على نفسه**”. **الجناية**: günah ve جرم; ve insanın, dünyada ve âhirette kendisine ceza veya kısas gerektiren olarak yaptığı şey. Mânâ: akrabalarından ve uzaklarından başkasının **جناية**’siyle talep edilmez; birisi bir **جناية** işlerse, onunla başkası talep edilmez. Şemr dedi ki: “Senin için ve aleyhine **جنيت**”; ve ondan, “**جانيك من يجنى عليك**” sözü. Ve Sıhâh “**فتجرب الجرب**”i aşmıştır. Ebû Ubeyd dedi ki: “**جانيك من يجنى عليك**” sözleri, bir **جناية** ile cezalandırılan kimse hakkında mesel olarak vurulur; başkası onun günahıyla alınmaz; seni ancak, **جناية**’si sana dönen kimse “**يجنيك**” eder; çünkü kardeşler adamın aleyhine **يجنون** ederler; buna delil, onun sözü: “**وقد تعدى الصحاح الجرب**”. Ebû’l-Heysem dedi ki: “**جانيك من يجنى عليك**” sözlerinde murad, sana hayır işleyen **الجاني**’nin, sana şer işleyen kimse olmasıdır. Ve şu beyit okundu:
* وَقَدْ تَعَدَّى الصِّحَاحُ مُبَارَكُ الجَرَبِ *
Ve (**جنى**) (**الثمرة**) ve benzerini, onu **يجنيها** **جنى**: (**اجتناها**) yani onu ağacından aldı; (**كتجناها**) Şair dedi ki:
إِذَا دُعِيتِ بِمَا فِي البَيْتِ قَالَتْ * تَجَنَّ مِنَ الحُذَالِ وَمَا جَنَيْتُ
Ebû Hanîfe dedi ki: Bu, bir kavme inen bir şairdir; ona zamk ikram ettiler, onu getirmediler; fakat yerini gösterdiler ve “git, onu **اجنه** et” dediler; o da bu beyti, onunla konak yerinin anasını yermek için söyledi. Ebû Züeyb onu şeref için istiâre etti ve dedi ki:
وَكِلَاهُمَا قَدْ عَاشَ عِيشَةَ مَا جَنَى * وَجَنَى العَلَاءَ لَوْ أَنَّ شَيْئًا يَنْفَعُ
(**وهو جان**) **الجناية** sahibine; ve “**جانى الثمرة**” (çoğulu: **ج جناة**) “kâdî ve kudât” gibi; ve (**وجناء**) “rummân” gibi, Sîbeveyh’ten; ve (**واجناه**) Cevherî dedi ki: (**نادر**). Ve ondan mesel: “**أجناؤها**” yani bu evi yıkmakla ona **جنوا** edenler, onu bina edenlerin kendileridir; Ebû Ubeyd hikâye etti. Cevherî dedi ki: Ben, meselin aslının “**جناتها بناتها**” olduğunu zannediyorum; çünkü “**فاعلا**” “**أفعال**” üzerine cem‘ edilmez; “**الاشهاد**” ve “**الاصحاب**” ise ancak “**شهدو**” ve “**صحب**’un cem‘idir; ancak bu, nadirlerden olursa; çünkü emsâlde gelir, başkasında gelmez. Bitti. İbn Sîde dedi ki: Onlar, bu meselde ancak “**بانيا**”yı “**أبناء**” üzerine ve “**جانيا**”yı “**أجناء**” üzerine kırdılar. İbn Berrî dedi ki: Mesel, Cevherî’nin zannettiği gibi “**جناتها بناتها**”dan değildir; bilakis nakledildiği gibidir; dil ehlinin hiçbirinden onda ihtilaf yoktur. Dedi ki: Ve onun “**أشهادا**” ve “**أصحابا**”nın “**شهد**” ve “**صحب**’un cem‘i olduğu sözü, ondan bir sehvdir; çünkü “**فعلا**” “**افعال**” üzerine ancak şâz olarak cem‘ edilir; Basralıların mezhebi, “**أشهاد**”ın “**شاهد**”in, “**أصحاب**”ın “**صاحب**”ın, “**أطيار**”ın “**طائر**”in cem‘i olduğudur. Dedi ki: Bu mesel, bir şeyi düşüncesizce yapan, onda hata eden, sonra onu telafi edip yaptığı şeyi bozup yıkan kimse için vurulur. Aslı: Yemen krallarından bazısı gazaya çıktı ve kızını halife bıraktı; o da bir bina, bir kavmin meşveretiyle yaptı; babası onu kerih gördü; gelince, bina eden müşirlere onu yıkmalarını emretti. Mânâ: bu evi yıkmakla ona **جنوا** edenler, onu bina edenlerin kendileridir; öyleyse **جنى** eden, **ما جنى**’yi telafi etti. Ve yıkılan şehrin adı **براقش** idi; onu **برقش** faslında zikrettik. (**وجناها له**) nüshalarda böyledir; bazısında “**جنى ما له**”. Ve (**وجناه اياها**). Ebû Ubeyd dedi ki: “**جنيت فلانا جنى**” yani onun için **جنيت** ettim. Dedi ki:
وَلَقَدْ جَنَيْتُكَ أَكْمُؤًا وَعَسَاقِلَا * وَلَقَدْ نَهَيْتُكَ عَنْ بَنَاتِ الأَوْبَرِ
Ve (her ne **يجنى** ise) hatta pamuk ve keme’ (trüf) bile, (o **جنى** ve **جناة**’dır). Râgıb dedi ki: **الجنى** daha çok taze olanda kullanılır; bitti. Ve bu, “**حق** ve **حقة**” bâbındandır. Ve denildi ki: **الجناة** **الجنى**’nin bir tanesidir. **الجنى**’ye şahit, Yüce Allah’ın sözü: “**وجنى الجنتين دان**”. Ve “bize hoş bir **جناة** getirdi” denir; ağaçtan toplanan her şey için. Ve hadiste: Ali (Allah ondan razı olsun) Beytülmâl’e girdi de dedi ki: “Ey kırmızı, ey beyaz! kızar ve beyazlar; başkasını aldatın; bu benim **جناى**’m ve onun seçkini ondadır; zira her **جان** elini ağzına götürür.” Ve “**وهجانه فيه**” diye rivayet edilir. Ve bu, **النون**’da geçti. İbnü’l-Kelbî zikretti ki: Mesel, Cezîme’nin kız kardeşinin oğlu Lahmî Amr b. Adî’nindir; onu ilk söyleyen odur. Ve Cezîme bir menzile indi ve insanlara, onun için keme’ **يجتنوا** etmelerini emretti; onların bazısı bulduğu en iyiyi kendine ayırır ve onun hoşunu yerdi; Amr ise bulduğu en iyiyi getirir, ondan bir şey yemezdi. Onu dayısı Cezîme’ye getirince, bu sözü söyledi. Ali (Allah ondan razı olsun) da bu sözüyle, Müslümanların fey’inden bir şeyle kirlenmediğini, bilakis onu yerlerine koyduğunu murad etti.
Ve (**الجنى الذهب**) ve onu **جناه** etti. Altının sıfatında dedi ki:
* صَبِيحَةَ دِيمَةٍ يَجْنِيهِ جَانِي *
yani onu madeninden toplar.
Ve (**الجنى الودع**) sanki denizden toplanmış gibi.
Ve (**الجنى الرطب**) ve kurrâ okudu:
* هُزِّي إِلَيْكِ الجِذْعَ يَجْنِيكِ الجَنَى *
Ve (**الجنى العسل**) sağılırsa. (Çoğulu: **أجناء**) Araplardan bir kadın dedi ki:
لَا جَنَاءَ العِضَاهِ أَقَلُّ عَارًا * مِنَ الجَوْفَانِ يَلْفَحُهُ السَّعِيرُ
Ve mecazdan: (**اجتنينا ماء مطر**) İbnü’l-A‘râbî hikâye etti; “Arapların iyi sözündendir” dedi; onu tefsir etmedi. İbn Sîde dedi ki: Bana göre muradı: (**وردناه فشربناه**) yahut develerimizi suladık. Dedi ki: İbnü’l-A‘râbî’nin onu iyi görmesinin yönü, onun Arapların fasih sözünden olmasıdır.
Ve (**أجنى الشجر**) kendisi için yenilecek şekilde toplanan bir **جنى** oldu. Şair dedi ki:
* أَجْنَى لَهُ بِاللَّوَى شَرًى وَتَنُومُ *
Ve **أجنى الثمر** yani (**أدرك**) erişti. Ve (**أجنت الارض كثر جناها**) ve o,
**الكلام والكماة**.
Ve (**ثمر جنى**) “**غنى** gibi”; nüshalarda böyledir; **المحكم**’de “**تمر جنى**”. (**جنى من ساعته**) vaktinde toplanmış. Ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “**تساقط عليك رطبا جنيا**”. Ve denildi ki: **الجنى**: taze kaldığı müddetçe toplanmış meyvedir.
Ve (**وتجنى**) falan (**عليه**) bir günah: (**ادعى ذنبا لم يفعله**) yani onun aleyhine uydurdu; o ise berîdir; **التجرم** de böyledir.
Ve (**الجنية كغنية رداء**) yuvarlak, (**من خز**)’dan. Ve (**أحمد بن عيسى**) kıraat âlimi, (**بابن جنية محدث**) diye bilinir; doğrusu, **الجيم**’in kesresi ve **النون**’un şeddeli, kesreli olması ve son **الياء**’ın da böyledir; hâfız onu ضبط etti; ve o doğrudur; ona **النون**’da işaret ettik. Ve bu, Ebû Şuayb el-Harrânî’den rivayet edilmiştir.
Ve (**وتجنى**) “**تسعى** gibi” (**د**) ve Sâgânî onu kendi hattıyla **النون**’un kesresiyle ضبط etti.
Ve zamme ile (**تجنى الوهبانية**) doğrusu: **تجنى**; **التاء**’ın fethası, **الجيم**’in fethası, **النون**’un şeddeli kesresiyle; hâfızın ضبط ettiği gibi. (**محدثة معمرة**) yüksek isnadları rivayet etti; o, Şühde bintü’l-Ferec el-Kâtibe tabakasındandır.
Ve onların “Tâif’in Akabe’sine **تجنى**” sözleri bir lahn’dır; doğrusu: **دجنى**’dır; (**قد ذكر**) **الدال** ile **النون**’da; ve onun **الدال**’ın zammı ve kesresiyle, ve **الجيم** ile, ve **الحاء** ile olduğu geçti.
Ve (**الجوانى الجوانب**) “**الثعالى**” ve “**الارانى**” gibi.
* Ve bunun üzerine istidrâk edilenden: **جانى عليه مجاناة**: onun aleyhine bir **جناية** iddia etti. Ve meyvenin **جنى**’si **أجن** üzerine cem‘ edilir; “**عصى** ve **أعص**” gibi; ve bununla hadisin rivayeti geldi: “Ona **أجن زغب** hediye etti”; taze hıyarı murad eder; rivayette meşhur olan **أجر** (ر ile)’dir; ve bu geçti. Ve **أجن**’in aslı **أجنى**’dır; “**جبل** ve **أجبل**” gibi. Ve **الجنى**: ot; ayrıca keme’; ayrıca üzüm. Dedi ki:
* حَبُّ الجَنَى مِنْ شَرْعِ نُزُولٍ *
yani suya asmanın şer‘ ettiği şey. Ve **اجتنى** “**جنى** gibi”dir. Ve **المجتني**: toplama yeri. Recez söyleyen, keme’ hakkında dedi ki:
* جَنَيْتُهُ مِنْ مُجْتَنًى عُوَيْصِ *
Ve **الجنى** “**غنى** gibi”: hurma, kesildiği zaman. Ve **الجانى**: İbnü’l-A‘râbî’den, aşılayan (dölleyen). Ezherî dedi ki: yani hurma ağaçlarını aşılayan kimse. Ve **الجانى**: kazanan. Ve **خالى الجنى**: Mısır’da Reşîd yakınında bir köy. Ve **تجنى بن عمر الكوفى** zamme ile: Hüseyin el-Ca‘fî’nin şeyhidir. Ve **غيث بن جنى بن النعمان الهلالي**: **الجيم**’in fethası ve **النون**’un kesresinin hafifletilmesiyle; Selefî ondan ta‘lîk etti; 547 yılında öldü. Ve (**الجنواء**) Cevherî onu ihmal etti; Sâgânî dedi ki: o (**الجنآء**)’dır; o, iki boynuzu geriye gitmiş bir koyundur; hemzeli bahiste, onun için geçtiği üzere. Ve (**ورجل أجنى بين الجناء لغة في المهموز**) ve hemzede geçti; Ebû Amr’dan: “**رجل أجنأ**” hemze ile: kıvrık. Ve hemzesiz **أجنى**’ya şahit:
* أَصَكُّ مُصْلَمُ الأُذُنَيْنِ أَجْنَى *
Ve şeyhimizin “hemzeli bahiste onun zikri geçmedi; sanki onu, âdeti üzere bazı yerlerde unuttu; o, Sıhâh’ta mufassaldır; onu kusur ve taksirle ihmal etti ve zikretmediği şeye havale etti” sözü; pek gariptir; çünkü musannif, hemzede **الاجنأ** ve **الجنآء**’ı zikretti ve onları ihmal etmedi; öyleyse havale sahihtir; ne kusur vardır ne taksir.
* Ve bunun üzerine istidrâk edilenden: **جنوة** harekeli olarak, Endülüs’te bir şehirdir; ondan: Ebû’n-Nuaym Rıdvân b. Abdillah el-Cenevî, Ebû Muhammed Abdurrahman b. Ali Sekîn el-Âsımî’den hadis rivayet eden; ondan da Ebû Abdillah Muhammed b. Kâsım el-Kassâr rivayet etti.
