# جني — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%86%D9%8A/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جني

جَنَى الذنْبَ عليه جِنايةً : جَرَّه قال أَبو حَيَّةَ النُّميري : وإِنَّ دَماً لو تَعْلَمِينَ جَنَيْتُه على الحَيِّ جانِي مِثْلِه غَيْرُ سالمورجل جانٍ من قوم جُنَاة و جُنَّاء الأَخيرة عن سيبويه فأَما قولهم في المثل : أَبناؤها أَجْناؤُها فزعم أَبو عبيد أَن أَبْناءً جمع بانٍ و أَجْناءً جمع جانٍ كشاهد وأَشهاد وصاحب وأَصحاب . قال ابن سيده : وأُراهم لم يُكَسِّروا بانياً على أَبناء ولا جانياً على أَجناء إِلا في هذا المثل المعنى أَن الذي جَنَى وهَدَم هذه الدار هو الذي كان بناها بغير تدبير فاحتاج إِلى نقض ما عمل وإِفساده قال الجوهري : وأَنا أَظن أَن أَصل المثل جُناتُها بُناتُها لأَن فاعلاً لا يجمع على أَفعال وأَما الأَشهاد والأَصحاب فإِنما هما جمع شَهْدٍ وصَحْب إِلا أَن يكون هذا من النوادر لأَنه يجيء في الأَمثال ما لا يجيء في غيرها قال ابن بري : ليس المثلُ كما ظنّهالجوهري من قوله جُناتها بُناتُها بل المثل كما نَقَل لا خلاف بين أَحد من أَهل اللغة فيه قال : وقوله أَن أَشهاداً وأَصحاباً جمع شهد وصحب سهو منه لأَن فَعْلاً لا يجمع على أَفعال إِلا شاذاً قال : ومذهب البصريين أَن أَشهاداً وأَصحاباً وأَطياراً جمع شاهد وصاحب وطائر فإِن قيل : فإِن فَعْلاً إِذا كانت عينه واواً أَو ياء جاز جمعه على أَفعال نحو شيخ وأَشياخ وحَوْض وأَحواض فهلا كان أَطيار جمعاً لطير فالجواب في ذلك أَن طيراً للكثير وأَطياراً للقليل أَلا تراك تقول ثلاثة أَطيار ولو كان أَطيار في هذا جمعاً لطَيْر الذي هو جمع لكان المعنى ثلاثة جُموع من الطير ولم يُرَد ذلك قال : وهذا المَثَل يضرب لمن عمل شيئاً بغير رَوِيَّة فأَخطأَ فيه ثم اسْتَدْرَكه فنَقَضَ ما عمله وأَصله أَن بعض ملوك اليمن غَزا واسْتَخْلَفَ ابْنَتَه فَبَنَتْ بمَشُورة قوم بُنْياناً كرهه أَبوها فلما قدم أَمر المُشيرين ببنائه أَن يَهْدموه والمعنى أَن الذين جَنَوْا على هذه الدار بالهَدْم هم الذين كانوا بَنَوْها فالذي جَنَى تَلافَى ما جَنَى والمدينة التي هدمت اسمها بَراقِشُ وقد ذكرناها في فصل برقش . وفي الحديث : لا يَجْنِي جانٍ إِلا على نَفْسِه الجِنايَةُ : الذَّنْبُ والجُرْم وما يفعله الإِنسان مما يوجب عليه العقاب أَو القصاص في الدنيا والآخرة والمعنى أَنه لا يُطالَبُ بجناية غيره من أَقاربه وأَباعده فإِذا جَنَى أَحدُهم جِنايةً لا يُطالَب بها الآخر لقوله عزّوجلّ : ﴿ولا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى﴾ . و جَنَى فلانٌ على نفسه إِذا جَرَّ جَرِيرَةً يَجْنِي جِنَايَةً على قومه . و تَجَنَّى فلانٌ على فلان ذنباً إِذا تَقَوَّلَه عليه وهو بَرِيء . و تَجَنَّى عليه و جانَى : ادَّعى عليه جِنايةً . شمر : جَنَيْتُ لك وعليك ومنه قوله : جانِيكَ مَنْ يَجْنِي عليك وقَدْ تُعْدِي الصِّحَاحَ فتَجْرَبُ الجُرْبُأَبو عبيد : قولهم جانِيكَ من يَجْني عليك يضرب مثلاً للرجل يُعاقَب بجناية ولا يؤخذ غيره بذنبه إِنما يَجْنِيكَ مَنْ جِنايتُه راجعة إِليك وذلك أَن الإِخوة يَجْنُون على الرجل يدل على ذلك قوله : وقد تُعْدِي الصحاحَ الجُرْبُ . وقال أَبو الهيثم في قولهم جانيك من يَجْني عليك : يراد به الجاني لك الخَيْرَ مَنْ يَجْني عليك الشَّرَّ وأَنشد : جانِيكَ مَنْ يَجْني عليك وقد تُعْدي الصِّحاحَ مبَاركُ الجُرْبْ و التَّجَنّي : مثل التَّجَرُّمِ وهو أَن يَدَّعي عليك ذنباً لم تفعله . و جَنَيْتُ الثَّمَرَةَ أَجْنِيها جَنىً و اجْتَنَيْتُها بمعنىً ابن سيده : جَنَى الثَّمرة ونحوها و تَجَنَّاها كلُّ ذلك تنَاولها من شجرتها قال الشاعر : إِذا دُعِيَتْ بما في البَيْتِ قالتْ : تَجَنَّ من الجِذَالِ وما جنيتُقال أَبو حنيفة : هذا شاعر نزل بقوم فقَرَوْهُ صَمْغاً ولم يأْتوه به ولكن دَلُّوه على موضعه وقالوا اذهب فاجْنِهِ فقال هذا البيتَ يَذُمُّ به أُمَّ مَثْواه واستعاره أَبو ذؤيب للشَّرَف فقال : وكلاهما قد عاشَ عِيشةَ ماجِدٍ وجَنَى العَلاَءَ لو أَنَّ شيئاً يَنْفَعُويروى : و جَنَى العُلَى لو أَنَّ . و جناها له و جَناه إِياها . أَبو عبيد : جَنَيْتُ فلاناً جَنىً أَي جَنَيْتُ له قال : ولقد جَنَيْتُكَ أَكْمُؤاً وعَساقِلاً ولقد نَهَيْتُك عن بَناتِ الأَوْبَرِوفي الحديث : أَن أَمير المؤمنين علي بن أَبي طالب كرَّم اللَّه وجهه دخل بيت المال فقال يا حَمْراءُ ويا بيضاءُ احْمَرِّي وابْيَضِّي وغُرِّي غَيْرِي : هذا جَنَايَ وخِيارُه فيهْ إِذ كُلُّ جانٍ يَدُه إِلى فِيهْقال أَبو عبيد : يضرب هذا مثلاً للرجل يُؤْثِر صاحبه بخيار ما عنده . قال أَبو عبيد : وذكر ابن الكلبي أَن المثل لعمرو بن عَدِيَ اللَّخْمِيِّ ابن أُخت جَذِيمةَ وهو أَوَّل من قاله وأَن جَذِيمة نزل منزلاً وأَمر الناس أَن يَجْتَنُوا له الكَمْأَةَ فكان بعضهم يَسْتَأْثر بخير ما يجد ويأْكل طَيّبَها وعَمْروٌ يأْتيه بخير ما يَجِدُ ولا يأْكل منها شيئاً فلما أَتَى بها خالَه جَذِيمَةَ قال : هذا جَنايَ وخِيارُه فيهْ إِذ كُلُّ جانٍ يَدُه إِلى فِيهْوأَراد عليّ رضوان اللَّه عليه بقول ذلك أَنه لم يتلطخ بشيء من فَيْءِ المسلمين بل وَضَعَه مواضعه . و الجَنَى : ما يُجْنِى من الشجر ويروى : هذا جَنايَ وهجانه فيهأَي خِيارُه . ويقال : أَتانا بجَناةٍ طَيِّبةٍ لكل ما يُجْتَنَى ويُجْمعُ الجَنَى على أَجْنٍ مثل عَصاً وأَعْصٍ . وفي الحديث : أُهْدِيَ له أَجْنٍ زُغْبٌ يريد القِثَّاء الغَضَّ هكذا جاء في بعض الروايات والمشهور أَجْرٍ بالراء وهو مذكور في موضعه . ابن سيده : و الجَنَى كل ما جُنِيَ حتى القُطْنُ والكَمْأَةُ واحدتُهُ جَنَاةٌ وقيل : الجَنَاةُ كالجَنَى قال : فهو على هذا من باب حُقَ وحُقَّةٍ وقد يجمع الجَنَى على أَجْناءٍ قالت امرأَة من العرب : لأَجْناءُ العِضاهِ أَقَلُّ عاراً من الجُوفانِ يَلْفَحه السَّعير وقال حسان بن ثابت : كأَنَّ جَنِيَّةً من بَيْتِ رَأْسٍ يَكُونُ مِزَاجها عَسَلٌ وماءُ عَلَى أَنْيابَها أَوْ طَعْمَ غَضَ من التُّفَّاحِ عَصَّرها الجناءُقال : وقد يجمع على أَجْنٍ مثل جَبَلٍ وأَجْبُلٍ . و الجَنَى : الكَلأُ . و الجَنَى : الكَمْأَةُ و أَجْنَتِ الأَرضُ : كَثُرَ جَناها وهو الكَلأُ والكَمْأَةُ ونحو ذلك . و أَجْنَى الثمَرُ أَي أَدْرَك ثمره . و أَجْنَتِ الشجَرَةُ إِذا صارَ لها جَنىً يُجْنَى فيُؤْكل قال الشاعر : أَجْنَى له باللِّوَى شَرْيٌ وتَنُّومُوقيل في قوله أَجْنَى : صار له التَّنُّومُ والآءُ جَنىً يأْكله قال : وهو أَصح . و الجَنِيُّ : الثَّمر المُجْتَنَى ما دام طَرِيَّاً . وفي التنزيل العزيز : ﴿تُساقِطْ عليكِ رُطَباً جَنِيَّاً﴾ . و الجَنَى : الرُّطَبُ والعَسَلُ وأَنشد الفراء : هُزِّي إِليكِ الجِذْعَ يُجْنِيكِ الجَنَىويقال للعَسل إِذا اشْتِيرَ جَنىً وكل ثَمَرٍ يُجْتَنَى فهو جَنىً مقصور . و الاجْتِناءُ : أَخْذُك إِياه وهو جَنىً ما دام رَطْباً . ويقال لكل شيء أُخِذَ من شجره : قد جُنِيَ و اجْتُنِيَ قال الراجز يذكر الكَمْأَةَ : جَنَيْتُه من مُجْتَنَىً عَويصوقال الآخر : إِنكَ لا تَجْنِي من الشَّوْكِ العِنَبْويقال للتمر إِذا صُرِمَ : جَنِيٌّ . وتمر جَنِيٌّ على فعيل حين جُنِيَ وفي ترجمة جَنَى : حبّ الجَنَى من شُرَّعٍ نُزُولِقال : الجَنَى العنب وشُرَّع نُزُولٌ : يريد به ما شَرَعَ من الكَرْم في الماء . ابن سيده : و اجْتَنَيْنا ماءَ مَطَرٍ حكاه ابن الأَعرابي قال : وهو من جَيّدِ كلام العرب ولم يفسره وعندي أَنه أَراد : وَرَدْناه فشَرِبْناه أَو سَقَيْناه رِكَابَنا قال : ووجْهُ استجادة ابن الأَعرابي له أَنه من فصيح كلام العرب . و الجَنَى : الوَدَعُ كأَنه جُنِيَ من البحر . و الجَنَى : الذَّهَبُ وقد جَناه قال في صفة ذهب : صَبِيحةَ دِيمَةٍ يَجْنِيه جانيأَي يجمعه من معدنه . ابن الأَعرابي : الجاني اللَّقَّاح قال أَبو منصور : يعني الذي يُلْقِحُ النَّخِيلَ . و الجانِي : الكاسِبُ . ورجلٌ أَجْنَى كأَجْنَأَ بَيِّنُ الجَنَى والأُنثى جَنْوَى والهمز أَعرف . وفي حديث أَبي بكر رضي اللَّه عنه : أَنه رأَى أَبا ذَرَ رضي اللَّه عنه فدَعَاه فجَنَى عليه فسَارَّه جَنَى عليه : أَكَبَّ عليه وقيل : هو مهموز والأَصل فيه الهمز من جَنَأَ يَجْنَأُ إِذا مالَ عليه وعَطَف ثم خفف وهو لغة في أَجْنَأَ وقد تقدم قال ابن الأَثير : ولو رويت بالحاء المهملة بمعنى أَكَبَّ عليه لكان أَشبه

### Türkçe

**جَنَى** günahı onun aleyhine **جِنايةً** (olarak): onu çekip sürükledi. Ebû Hayye en-Nümeyrî dedi ki:

Ve gerçekten bir kan (var ki), bilseydin, onu ben işledim;
mahalle üzerine, onun benzeri bir işleyici (vardır), selâmette olmayan.

Ve bir adam, **جُنَاة** ve **جُنَّاء** kavminden bir **جانٍ**’dır; sonuncusu Sîbeveyh’tendir. Şu hâlde, onların meseldeki sözleri: **أَبناؤها أَجْناؤُها**; Ebû Ubeyd, **أَبْناءً**’ın **بانٍ**’ın çoğulu, **أَجْناءً**’ın da **جانٍ**’ın çoğulu olduğunu, **شاهد** ve **أَشهاد**; **صاحب** ve **أَصحاب** gibi, iddia etti. İbn Sîde dedi ki: Ben onları, bu mesel dışında, **بانياً**’yı **أَبناء** üzerine ve **جانياً**’yı **أَجناء** üzerine kırık çoğul yapmış görmüyorum. Mânâ: Bu evi işleyip yıkan kimse, onu tedbirsizce bina etmiş olanın kendisidir; böylece yaptığı şeyi bozup fesada uğratmaya muhtaç oldu. Cevherî dedi ki: Ben, meselin aslının **جُناتُها بُناتُها** olduğunu zannediyorum; çünkü **فاعل** (kalıbı) **أَفعال** üzerine cem‘ edilmez. **أَشهاد** ve **أَصحاب** ise ancak **شَهْد** ve **صَحْب**’ın çoğuludur; ancak bu, nadirlerden olsun; çünkü mesellerde, başkasında gelmeyen şey gelir. İbn Berrî dedi ki: Mesel, Cevherî’nin zannettiği gibi, onun **جُناتها بُناتُها** sözünden değildir; bilakis mesel, naklettiği gibidir; dil ehlinin hiçbirinden onda ihtilaf yoktur. Dedi ki: Onun, **أَشهاداً** ve **أَصحاباً**’ın **شهد** ve **صحب**’ın çoğulu olduğu sözü, ondan bir sehivdir; çünkü **فَعْل** (kalıbı) **أَفعال** üzerine ancak şâz olarak cem‘ edilir. Dedi ki: Basralıların mezhebi, **أَشهاداً** ve **أَصحاباً** ve **أَطياراً**’ın **شاهد** ve **صاحب** ve **طائر**’ın çoğulu olmasıdır. Eğer denilirse: **فَعْل** (kalıbı), gözü vav veya yâ olduğunda, **أَفعال** üzerine cem‘i câiz olur; **شيخ** ve **أَشياخ**, **حَوْض** ve **أَحواض** gibi; öyleyse **أَطيار** niçin **طير**’in çoğulu olmasın? Cevap: **طيراً** çokluk içindir, **أَطياراً** azlık içindir; görmez misin, “üç **أَطيار**” dersin. Eğer **أَطيار** burada, **طَيْر**’in (ki o da bir çoğuldur) çoğulu olsaydı, mânâ “kuşlardan üç çoğul” olurdu; bu murad edilmedi. Dedi ki: Bu mesel, bir şeyi düşüncesizce yapıp onda hata eden, sonra onu telâfi edip yaptığı şeyi bozan kimse için darb olunur. Aslı: Yemen krallarından bazısı gazâ etti ve kızını halef bıraktı; o da bir kavmin meşveretiyle, babasının hoşlanmadığı bir bina yaptı; babası gelince, onu bina etmeyi işaret edenlere, onu yıkmalarını emretti. Mânâ: Bu eve yıkımla cinayet işleyenler, onu bina etmiş olanların kendileridir; böylece işleyen, işlediğini telâfi etti. Yıkılan şehrin adı **بَراقِشُ**’tur; onu **برقش** faslında zikrettik.

Ve hadiste: **لا يَجْنِي جانٍ إِلا على نَفْسِه**. **الجِنايَةُ**: günah ve suç; insanın, dünya ve âhirette kendisine ceza veya kısas gerektiren olarak yaptığı şey. Mânâ: Akrabalarından ve uzaklarından başkasının cinayetiyle talep olunmaz; onlardan biri bir **جِنايةً** işlediğinde, diğeri onunla talep olunmaz; Aziz ve Celîl’in sözü sebebiyle: **﴿ولا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى﴾**.

Ve falan kimse, kendisi aleyhine **جَنَى**; bir **جَرِيرَةً** çekip sürüklediği zaman; kavmi aleyhine **جِنَايَةً** olarak **يَجْنِي**.

Ve falan kimse, falan kimse aleyhine bir günah **تَجَنَّى**; onu, o berî iken, onun üzerine uydurduğu zaman.

Ve onun aleyhine **تَجَنَّى** ve **جانَى**: onun aleyhine bir **جِنايةً** iddia etti.

Şemmer: “Senin için ve aleyhine **جَنَيْتُ**”; ve ondan, şu sözü: **جانِيكَ مَنْ يَجْنِي عليك وقَدْ تُعْدِي الصِّحَاحَ فتَجْرَبُ الجُرْبُ**.

Ebû Ubeyd: “**جانِيكَ من يَجْني عليك**” sözleri; bir cinayetle cezalandırılan ve günahıyla başkası alınmayan adam için mesel darb olunur. Ancak seni, cinayeti sana dönen kimse **يَجْنِيكَ**; bu, kardeşlerin adam aleyhine cinayet işlemeleri sebebiyledir; buna, şu sözü delâlet eder: **وقد تُعْدِي الصحاحَ الجُرْبُ**.

Ebû’l-Heysem, “**جانيك من يَجْني عليك**” sözleri hakkında dedi ki: Bununla, sana hayrı işleyen işleyici; sana şerri işleyen kimse murad olunur. Ve inşad etti:

**جانِيكَ مَنْ يَجْني عليك وقد تُعْدي الصِّحَاحَ مبَاركُ الجُرْبْ**

Ve **التَّجَنّي**: **التَّجَرُّمِ** gibidir; o, yapmadığın bir günahı senin aleyhine iddia etmesidir.

Ve **جَنَيْتُ الثَّمَرَةَ**; onu **أَجْنِيها**; **جَنىً** (olarak). Ve **اجْتَنَيْتُها**; mânâca (aynıdır). İbn Sîde: **جَنَى** meyveyi ve benzerini; ve **تَجَنَّاها**; bunların hepsi, onu ağacından alıp (koparıp) yemesidir. Şair dedi ki:

Evde olanla çağrıldığı zaman dedi ki:
“**تَجَنَّ** (al) **الجِذَالِ**’den; ben **جنيتُ** etmedim.”

Ebû Hanîfe dedi ki: Bu, bir kavme inen bir şairdir; ona sakız ikram ettiler, onu kendisine getirmediler; fakat yerini ona gösterdiler ve “git, onu **فاجْنِهِ**” dediler; o da bu beyti söyledi; onunla, konak yerinin anasını zemmediyor; Ebû Züeyb onu şeref için istiâre etti ve dedi ki:

İkisinin her biri, bir mâcid yaşayışı yaşadı;
ve yüceliği **جَنَى**; eğer bir şey fayda verseydi.

Ve şöyle rivayet olunur: “ve **جَنَى العُلَى** eğer...”.

Ve onu onun için **جناها**; ve onu ona **جَناه إِياها**.

Ebû Ubeyd: “Falanı **جَنَيْتُ**; **جَنىً**”; yani onun için **جَنَيْتُ**. Dedi ki:

Ve gerçekten seni, mantar ve trüf **جَنَيْتُ**;
ve seni, **بَناتِ الأَوْبَرِ**’den nehyettim.

Ve hadiste: Müminlerin emîri Ali b. Ebî Tâlib—Allah yüzünü keremli kılsın—beytülmâle girdi; sonra dedi: “Ey kırmızı, ey beyaz! Kızar ve beyazlaş; başkasını aldat:
**هذا جَنَايَ وخِيارُه فيهْ إِذ كُلُّ جانٍ يَدُه إِلى فِيهْ**.”

Ebû Ubeyd dedi ki: Bu, yanında olanın en hayırlısıyla arkadaşını tercih eden adam için mesel darb olunur. Ebû Ubeyd dedi ki: İbnü’l-Kelbî zikretti ki, mesel, Cezîme’nin kız kardeşinin oğlu olan Amr b. Adî el-Lahmî’nindir; onu ilk söyleyen odur. Ve Cezîme bir menzile indi ve insanlara, onun için trüfü **أَن يَجْتَنُوا** emretti; onlardan bazısı bulduğu en iyiyi kendine ayırır ve onun güzelini yerdi; Amr ise bulduğu en iyiyi ona getirir, ondan hiçbir şey yemezdi. Onu dayısı Cezîme’ye getirdiğinde dedi ki:
**هذا جَنايَ وخِيارُه فيهْ إِذ كُلُّ جانٍ يَدُه إِلى فِيهْ**.

Ali—Allah’ın rızası onun üzerine olsun—bunu söylemekle, Müslümanların fey’inden bir şeyle kirlenmediğini; bilakis onu yerlerine koyduğunu murad etti.

Ve **الجَنَى**: ağaçtan **يُجْنِى** edilen şey. Ve şöyle rivayet olunur: “**هذا جَنايَ وهجانه فيه**”; yani onun hayırlısı.

Ve denilir: “Bize, her **يُجْتَنَى** edilen ve toplanan için, güzel bir **جَناةٍ** ile geldi.” Ve **الجَنَى**, **عَصاً** ve **أَعْصٍ** gibi, **أَجْنٍ** üzerine cem‘ edilir.

Ve hadiste: Ona, tüylü **أَجْنٍ** hediye edildi; taze hıyarı murad ediyor; bazı rivayetlerde böyle geldi; meşhur olan ise **أَجْرٍ** (ر ile)dir; o, yerinde zikredilmiştir.

İbn Sîde: **الجَنَى**, pamuk ve trüf dâhil, **جُنِيَ** edilen her şeydir; onun bir tanesi **جَنَاةٌ**’dır. Ve denildi ki: **الجَنَاةُ** **الجَنَى** gibidir. Dedi ki: Bu hâlde o, **حُقَ** ve **حُقَّةٍ** babındandır. Ve **الجَنَى**, **أَجْناءٍ** üzerine cem‘ edilebilir. Araplardan bir kadın dedi ki:

**لأَجْناءُ العِضاهِ أَقَلُّ عاراً من الجُوفانِ يَلْفَحه السَّعير**

Ve Hassân b. Sâbit dedi ki:

Sanki **بَيْتِ رَأْسٍ**’tan bir **جَنِيَّةً**;
karışımı bal ve su olur;
dişlerinin üzerinde; yahut taze elmanın tadı;
onu **الجناءُ** sıktı.

Dedi ki: Ve **جَبَلٍ** ve **أَجْبُلٍ** gibi, **أَجْنٍ** üzerine de cem‘ edilebilir.

Ve **الجَنَى**: otlaktır.

Ve **الجَنَى**: trüftür.

Ve **أَجْنَتِ الأَرضُ**: onun **جَناها** çoğaldı; o, otlak ve trüf ve bunun gibi şeydir.

Ve **أَجْنَى الثمَرُ**: yani meyvesi olgunlaştı.

Ve **أَجْنَتِ الشجَرَةُ**: onun için, **يُجْنَى** edilip yenilen bir **جَنىً** olduğu zaman. Şair dedi ki:

**أَجْنَى له باللِّوَى شَرْيٌ وتَنُّومُ**

Ve **أَجْنَى** sözünde denildi ki: onun için **التَّنُّومُ** ve **الآءُ** yenilen bir **جَنىً** oldu. Dedi ki: Bu daha sahîhtir.

Ve **الجَنِيُّ**: **المُجْتَنَى** meyve; taze kaldığı müddetçe.

Ve Aziz tenzilde: **﴿تُساقِطْ عليكِ رُطَباً جَنِيَّاً﴾**.

Ve **الجَنَى**: taze hurma ve bal. Ferrâ inşad etti:

**هُزِّي إِليكِ الجِذْعَ يُجْنِيكِ الجَنَى**

Ve bal, sağılırsa, ona **جَنىً** denilir. Ve **يُجْتَنَى** edilen her meyve, kısaltılmış olarak **جَنىً**’dır.

Ve **الاجْتِناءُ**: onu almandır; o, taze kaldığı müddetçe **جَنىً**’dır.

Ve ağaçtan alınan her şey için denilir: “**قد جُنِيَ** ve **اجْتُنِيَ**.” Râciz, trüfü zikrederek dedi ki:

**جَنَيْتُه من مُجْتَنَىً عَويص**

Ve başkası dedi ki:

**إِنكَ لا تَجْنِي من الشَّوْكِ العِنَبْ**

Ve hurma, kesilip devşirildiği zaman, ona **جَنِيٌّ** denilir.

Ve “**جَنِيٌّ** hurma”, **فعيل** üzerinedir; **جُنِيَ** edildiği zaman.

Ve **جَنَى** tercümesinde:
**حبّ الجَنَى من شُرَّعٍ نُزُولِ**

Dedi ki: **الجَنَى** üzüm; **شُرَّع نُزُولٌ**: bununla, asmanın sudaki uzanıp sarkan kısmını murad eder.

İbn Sîde: “Biz, yağmur suyunu **اجْتَنَيْنا**”; bunu İbnü’l-A‘râbî hikâye etti. Dedi ki: Bu, Arapların iyi sözündendir; onu tefsir etmedi. Benim yanımda: Muradı, “ona vardık da içtik” yahut “binitlerimizi suladık”tır. Dedi ki: İbnü’l-A‘râbî’nin onu iyi saymasının vechi, onun Arapların fasih sözünden olmasıdır.

Ve **الجَنَى**: denizden **جُنِيَ** edilmiş gibi olan **الوَدَعُ** (deniz kabuğu).

Ve **الجَنَى**: altındır; ve onu **جَناه**. Altının sıfatında dedi ki:

**صَبِيحةَ دِيمَةٍ يَجْنِيه جاني**

Yani onu madeninden toplar.

İbnü’l-A‘râbî: **الجاني** aşılayıcıdır. Ebû Mansûr dedi ki: Yani hurma ağaçlarını aşılayan kimsedir.

Ve **الجانِي**: kazanan kimsedir.

Ve bir adam **أَجْنَى**, **أَجْنَأَ** gibi; **الجَنَى**’sı açık olan; dişisi **جَنْوَى**’dır; hemze daha bilinir.

Ebû Bekir’in—Allah ondan razı olsun—hadisinde: Ebû Zer’i—Allah ondan razı olsun—gördü; onu çağırdı; sonra onun üzerine **جَنَى** etti ve ona gizlice konuştu. “Onun üzerine **جَنَى** etti”: onun üzerine eğildi. Ve denildi ki: O hemzelidir; aslı hemzedir; **جَنَأَ يَجْنَأُ**’dan; onun üzerine meylettiği ve yöneldiği zaman; sonra hafifletildi; o, **أَجْنَأَ**’da bir lugattır; daha önce geçti. İbnü’l-Esîr dedi ki: Eğer, **أَكَبَّ عليه** mânâsıyla, noktasız **الحاء** ile rivayet edilseydi, daha uygun olurdu.
