# جني — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%86%D9%8A/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%8A.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: جنى

ج ن ( و ا ي ء )
جنى ، جنأ ، وجن ، نجا ، نجأ ، جون ، ونج ، نأج ، أجن ، نوج : ( مستعملة ) .
جنى : رُوِيَ عن عليّ بنِ أبي طالب رَضِيَ الله عنه أنَّهُ دخَلَ بَيتَ المال ، فقال : يا حَمْراءُ ، ويَا بَيْضَاءُ احْمَرِّي وابْيَضِّي . وغُرِّي غَيْري .
هذا جَنَايَ وخِيَارُه فيه
إذْ كلُّ جانٍ يَدُه إلى فيه
قال أَبو عبيد : يُضرَبُ هذا مثلاً للرجل يُؤثِرُ صاحبه بخيار ما عنده .
وذكر ابن الكلبي أنَّ المثل لعمرو بن عَدِيِّ اللّخْمِيّ ابن أخت جَذِيمَة ، وأن جذيمة نزل منزلاً وأمَرَ الناسَ أن يَجتنُوا له الْكَمْأَةَ ، فكان بعضهم يَستأثر بخير ما يجد ، فعندها قال عمرو :
هذا جَنَايَ وخِيارُه فِيه
إذْ كُلُّ جانٍ يَدهُ إلى فيه
وقال الليث : يقال : جنى الرجل جناية ، إذ جرّ جريرةً على نفسه أَوْ على قَوْمه يجني ، وتجنَّى فلانٌ على فلان ذنباً لم يَجْنِه ، إذا تَقَوَّله عليه وهو برىء .
والجَنَى : الرُّطَبُ .
وأنشد الفراء فيه :
هُزِّي إليْك الجِذعَ يَجنِيك الجَنَى
ويُقال للعسل إذا اشْتِير : جَنًى ، وكلُّ ثَمَرٍ يُجتَنَى ، فهو جَنًى مقصور .
والاجتِناء : أَخْذُكَ إيَّاه ، وهو جنًى ما دام طَرِيّاً ، ويُقال لكل شيء أُخِذَ من شَجره قد جُنِيَ واجتُنِيَ .
وقال الراجز يذكر الكَمْأَة :
جنَيْتُهُ من مُجْتَنى عَويص
وقال آخر :
إنكَ لا تَجْنِي من الشّوْكِ العِنَبْ
ويقال للثّمر إذا صُرِمَ : جَنِيّ .
وقال أبو عُبيد : يقال جنَيتُ فلاناً جَنًى أي جنَيْتُه له ، وأنشد :
ولَقَدْ جَنَيْتُكَ أَكْمُؤاً وعَساقِلاً
وَلَقَد نَهَيْتُكَ عن بَناتِ الأوْبَرِ
وقال شمِر : جنيتُك جنَيْتُ لَكَ وَعَلَيْك ، ومنه قولك :
جانِيكَ مَنْ يَجني عليك وقَدْ
تُعْدِي الصِّحاحَ فتَجْرَبُ الجُرْبُ
قال أبو عبيد في قولهم : جانيكَ مَنْ يَجنِي عليك ، يُضْرَب مَثلاً للرّجل يُعاقَب بجنايته ، ولا يُؤخَذُ غيره بذَنبه .
وقيل معناه : إنما يَجنِكَ مَنْ جنايَتُه راجعة إليك ، وذلك أنَّ الإخوة يجنون على الرجل ، يدل على ذلك قوله :
وقد تُعْدِي الصِّحاحَ مَباركُ الجُرْبِ
وقال أبو عبيد : ومن أَمْثالهم ( أَجنَاؤُها أَبْنَاؤها ) .
قال أبو عُبيد : الأَجناء ، جَمْع الجاني ، والأبناء جمع الباني ، مثل : شَاهِد وأشْهاد ، ونَاصِر وأَنصار ، والمعنى أنَّ الذي جنى فَهَدم هو الذي بَنَى بغَيْر تَدْبير فاحتاج إلى نقص ما عَمل وإفساده .
وقال أبو الهيثم : في قوله : ( جانيك مَن يجنى عليك ) يراد به الجاني لك الخير مَن يجني عليك الشرّ . وأنشد :
وقد تُعدي الصحاح مبارك الجُرْب
وقال شمر : قال ابن الأعرابيّ جنأ في عَدْوِه إذا أَلَحَّ وأَكبّ وأنشد :
وكأنه فَوْتَ الجوالب جانئاً
رِئمٌ يضايفه كلابٌ أخْضَعُ
يُضايفه : يُلحِيه رِئمٌ أخضع .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الجاني اللَّقّاح .
قلت والجاني : الكاسب .
ويقال : أَجنتِ الشجرة ، إذا صار لها جَنًى يُجنيَ فَيؤكل .
وقال الشاعر :
أَجنَى له باللِّوَى شَرْيٌ وتَنُّومُ
جنأ : أبو زيد جَنَأَ الرَّجُل يَجْنأُ جُنُوءًا على الشيء ، إذا أكَبَّ عليه ، وأنشد :
أغَاضِرَ لو شَهِدْتِ غَدَاةَ بِنْتُمْ
جُنُوءَ الْعَائِدَاتِ على وِسَادِي
قال : وجَنيءَ الرجلُ يَجْنَأُ جَنَأَ ، إذا كانت فيه خِلْقَةً .
وقال الأصمعيّ : يقال للرجل إذَا انْكَبَّ على فَرَسه ، يَتَّقي الطَّعْن : قد جَنَأَ يَجْنَأ جُنُوءًا .
وقال مالك بن نويرة :
ونَجَّاكَ مِنَّا بعدما مِلْتَ جَانئاً
ورُمْتَ حِياضَ الموتِ كلَّ مَرامِ
قال فإِذا كان مُسْتَقيم الظَّهر ، ثم أَصَابَهُ جَنَأ ، قيل : جَنِىءَ يَجنَأ جَنأ ، فهو أَجنَأَ ، قال : وإذا أكَبَّ الرجلُ على الرَّجلَ يَقِيه
شيئاً ، قيل : أَجنَأَ عليه إجناء .
وفي الحديث : أَنَّ يهوديّاً زَنَى بامرأة ، فأَمَرَ النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) بِرْجِمهما ، فَعَلِقَ الرَّجلُ يجانىءُ عليها يَقِيها الحِجَارَة ) ، أي يُكِبُّ عليها .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : المُجْنَأ التُّرْس . قاله أبو قيس :
وَمُجْنَإٍ اسْمَرَ قَرَّاعِ
قال : والمُجْنَأ حُفْرَةُ القبر .
قال الْهُذَلِيْ :
إِذَا ما زَارَ مُجْنأةً عليها
ثِقال الصَّخْرِ والخشَبُ الْقَطِيلُ
وقال الليث : الأَجنأ الذي في كاهله انْحنَاءٌ على صدره ، وليس بالأحْدَب .
أبو عبيد ، عن أبي عمرو : رَجلٌ أَجنَأ وأَدْنأ مهموزان ، بمعنى الأقْعَس ، وهو الذي في صدره انْكبابٌ إلى ظَهْره .
وقال الليث : ظَليم أَجنَأ ، ونَعَامَةٌ جَنْآء ، ومن حذف الهمز قال : جَنْواء ، والمصدر : الجنَأ ، وأنشد :
أَصَكُّ مُصَلَّمُ الأذْنَيْن أَجنَا
قُلت : وقال غيره في قوله : أجنَى ، صَار له التّنُّومُ والآءُ جَنًى يأكله ، وهو أصَحّ .
نجا : قال الليث : يقال نَجَا الرَّجل من الشّر يَنْجو نَجْواً أَوْ نَجاةً ، وهو يَنْجُو في السُّرعة نَجاءً ممدود ، فهو نَاجٍ سريعٌ ، وناقةٌ ناجيَة ونجاةٌ ، إذا كانت سريعة .
سَلَمة ، عن الفراء : العرب تقول : النّجاءَ النّجاءَ . والنَّجا النَّجاءَ . ( والنَّجاءَكَ النَّجاءَكَ ) . والنجاكَ النَّجاكَ ، وأنشد غيره :
إنّا أَخَذْتَ النَّهْبَ فالنّجا النَّجا
وقال الله جلَّ وعَزَّ : ( لاَّ خَيْرَ فِى كَثِيرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ ) ( النساء : 114 ) .
قال أبو إسحاق : مَعْنى النَّجوى في الكلام ما يَتَفَرَّدُ به الجَماعَة والاثنان سِرّاً كان أَو ظاهراً . قال : وقوله جلَّ وَعزَّ : ( وَإِذْ هُمْ نَجْوَى ) ( الإسراء : 47 ) . قال : هذا في معنى المصدر . وإذْ هم ذُوو نجوى .
والنَّجْوى : اسمٌ للصْدَر ، قال : ومعنى نَجَوْتُ الشيء في اللغة : خَلُّصْتُه وأَلقَيتَه ، ويقال : نَجَوْتُ الشيء أَنجوه إذا ناجَيْتَه .
سَلَمة ، عن الفرّاء : نجوْتُ الدَّوَاءَ ، إذا شَرِبْتَه ، وقال : إنما كنت أسْمَع من الدواء ما أَنْجَيتُه ، ونجوْتُ الجلد وأَنْجَيْتُه .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَنجاني الدَّواء ، أي أقعَدَنِي .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : أَنجَى فلانٌ إنْجاءاً إذا جلس على الْغائِطِ فَتَغَوَّطَ ، وقد نجَا الغائِطُ نَفْسُه يَنْجُو .
قال : وقال بعض العرب : اللَّحْمُ أَقَلُّ الطعام نَجْواً ، والنَّجْوُ : الْعَذِرَةُ نَفْسُها .
قال : واسْتَنْجَيْتُ اسْتِنجاءً ، إذا لَقَطْتَها ،
والنَّجو : السَّحابُ الذَّي هَراق ماءَه ، وناقة نجاةٌ ، أي سَرِيعَةٌ ، واسْتَنْجَيْتُ بالماء الحجارة ، أي تَطَهّرْتُ بها .
وقال الكسائيّ : جَلَسْتُ عن الغائِط فما أَنْجَيْتُ .
أبو عُبيد : قال أبو زيد : أَنجَيْتُ قَضِيباً من الشَّجرةِ ، إذا قَطَعْتَه ، واسْتَنْجَيْتُ الشَّجرةَ إذا قَطَعْتَها من أَصْلِهَا .
وقال شَمِر : نَجَيْتُ غُصنَ الشَّجرة ، واسْتَنْجَيْتُه ، إذا قَطَعْتَه .
قال : وأَرَى الاسْتنجاءَ في الوضُوء من هذه القَطِعة القَذِرَة بالماء .
وقال الزّجاج : يقال : أَنجَى فلان شيئاً وما نَجا شيئاً منذُ أيام ، أي لم يأت الغائط .
وقال الليث : نَجا فلان يَنْجو ، إذا أَحْدَثَ ذَنْباً ، أَوْ غير ذلك ثم يَنْجو . قال : واسْتَنْجى اسْتَفْعل من النجاة ، والاسْتِنجاء هو التَّنظيف بماءٍ أَوْ مَدَر ، والنَّجاة : هي النَّجوَةُ من الأرض لا يعلوها السَّيْل ، وأنشد :
فَأَصُونُ عِرضِي أَنْ ينَال ينَجْوَةٍ
إنَّ البَرىءَ من الْهَنَاتِ سَعِيدُ
وفلانٌ نَجِيُّ فلان ، أي يُناجيه دون مَنْ سِواه .
وقال الله : ( خَلَصُواْ نَجِيًّا ) ( يوسف : 80 ) معناه : اعْتَزلوا الناس مُتَناجِين ، تقول : قَوْمٌ نَجِيٌّ وأنجِيَة ، وأنشد :
إنِّي إذا ما القَوْمُ كانوا أنْجِيَهْ
واضْطَرَبْت أعْناقُهم كالأَرْشِيَهْ
وقال أبو إسحاق : نَجِيٌّ لفظٌ واحد في معنى جَميع ، وكذلك قوله : ( وَإِذْ هُمْ نَجْوَى ) ( الإسراء : 47 ) ، ويجوز : قَوْمٌ نَجِيٌّ ، وقَوْمٌ أنْجِيَةٌ ، وقَوْمٌ نَجْوَى .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أَنجَى ، إذا عَرِق ، وأنْجَى ، إذا سَلَحَ ، وأنجَى ، وإذا كشف الجُلَّ عن ظَهْرِ فَرسه .
وقال أبو العباس في قوله : ( وَلاَ تَحْزَنْ إِنَّا ) ( العنكبوت : 33 ) أي نُخَلِّصَكَ من العذاب وأهلك .
الحرانيّ ، عن ابن السِّكّيت ، قال : أنشد الفراء ، وذكر أن الكسائيّ أنشده :
أقولُ لِصَاحِبَيَّ وقَدْ بَدَا لِي
مَعالِمُ منْهما وهما نَجِيّاً
قال الكسائيّ : أراد نَجِيّان ، فحذف النون . وقال الفراء : أي هما بموضع نَجْوَى ، فنَصب نَجِيّاً على مَذْهب الصِّفة .
وفي حديث النَّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( إذا سافرتم في الجَدْبِ فاسْتَنْجو ) ، معناه : أسْرِعوا السّير وانجُوا .
ويقال للقوم إذا انهزَموا : اسْتَنْجُوا ، ومنه قول لقمان بن عاد : أوَّلُنا إذا غَدَوْنا وآخِرُنا إذا اسْتَنْجيْنا ) أي هو حامِيَتُنا ، إذا انهزمنا يَدْفع عَنَّا .
وقول الله جلَّ وعَزَّ : ( فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ ) ( يونس : 92 ) .
قال أبو إسحاق : معناه نُلْقيكَ عُرياناً لتكون لمن خَلْفك عِبْرة ، وقيل : نُلْقيكَ على نَجْوَةٍ من الأرْض .
وقال أبو زيد : النَّجْوَةُ المكان المرتفع الذي تَظُنُّ أنه نَجاؤك .
وقال ابن شُميل : يُقال للوادي نَجْوَة ، وللجَبْلِ نَجْوَة ، وللجَبَلِ نجوة ، فأمَّا نَجْوَةُ الوادي فَسَنَداه جميعاً مُستقيماً ؛ ومُسْتَلْقِيا ، كُلُّ سَنَدٍ نَجْوة وكذلك هو من الجبل ومن الأكمة ، وكُلُّ سند مُشْرِفٍ لا يَعْلوه السَّيل فهو نَجوَةٌ من الأرض . وهي النجوَات . والرّمل كله زعم نجوة ؛ لأنَّه لا يكون فيه سَيْلٌ أبداً ؛ ونَجْوَةُ الْجَبَل : مَنْبِتٌ للبقل ، ويقال : نَجَوْتُ الْجِلْدَ إذا أَلْقَيْتَه عن البعير وغيره . وأنشد :
فَقُلْتُ : انْجُوَا عَنْها نَجَا الْجِلْدِ إنَّه
سَيُرْضِيكُما منها سَنَامٌ وغارِبُهْ
وقد نَجَوْتُ فلاناً ، إذا اسْتَنْكَهْتَه ، قال الشاعر :
نَجَوْتُ مُجَالِداً فوجدْتُ منه
كَريحِ الكلْبِ ماتَ حديثَ عَهْدِ
وَنَجَوْتُ الْوَتَر واسْتَنْجَيْتُه ؛ إذا خَلَّصْتَه وأنشد :
فَتَبازَتْ فتبازَخْتُ لها
جِلْسَةَ الْجَازِرِ يَسْتَنْجِي الْوَتَر
وقيل : أصل هذا كله من النَّجْوَة ، وهو ما ارتفع من الأرض ؛ وقيل : إن الاسْتَنجاء من الحَدَثَ مأخوذٌ من هذا ؛ لأنه إذا أراد قَضاء الْحاجَة اسْتَتَر بنجْوَةٍ من الأرض .
وقال عَبِيد :
فمن بِنَجْوَتِه كمنْ بعَقْوَتِهِ
والْمُستَكِنُّ كَمَنْ يَمْشِي بِفرْوَاحِ
نجأ : قال اللّحيانيّ : يقال للرَّجل الشَّديد الإصَابَة بالعين : إنَّهُ لَنَجُؤُ الْعين ، على فَعُل ونَجُوء الْعَين على فَعُول ، ونَجِيءُ العين على فَعِلَ ، ونَجِيءُ العين على فعيل . وقد نَجأْتَه وتَنَجأْته ، أي أصَبْتَهُ . ويقال ادْفع عنك نَجْأَةَ السَّائل ، أي أعطه شيئاً مما تأَكل لتدفع به عنك شِدَّةَ نَطَره ، وأنشده :
ألا بِكِ النَّجْأَةُ يا ردَّادُ
أبو عُبيد ، عن الكسائيّ ، والأمَوِيّ : نَجَأْتُ الدَّابَّةَ وغيرها ، أي أصَبْتُها بعيني ، والاسم : النّجأَة .
ونج : قال الليث : الْوَنَج ضَرْبٌ من الصَّنْجِ ذي الأوْتار ، وقال غيره : الْوَنْجُ : مُعَرّب ، وأصله : وَنَهْ ، والعربُ قالت : الْوَنُّ بتَشْديد النُّون .
نأج : قال الليث : نأَجَ الْبُومُ ، يَنْأَجُ نَأْجاً ، والإِنسانُ إذا تَضَرّع في دعائه نَأَجَ إلى الله ، بَنْأَجُ ، وهو أضْرعُ ما يكون وأحْزَنُه ، وأنشد :
فلا يَغرَّنَّكَ قولُ النُّؤَّجِ
الْخَالجِين القولَ كلُّ مَخْلَجِ
وقال العجاج في الهام :
واتَّخَذَتْهُ النَّائجاتُ مَنْأَجَا
وقال غيره : النَّائِجاتُ الرِّياحُ الشَّديدةُ الْهُبوب ، ونَأَجَت الإبِلُ في سَيرها ، وأنشد ابن السِّكّيت :
قَدْ عَلِمَ الأحْماءُ والأزَاوِيجْ
أنْ لَيْس عَنْهُنَّ حديثٌ مَنْؤوج
قال : والْمَنْؤوجُ الْمَعْطُوفُ .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : النَّؤوج الريحُ الشَّديد المرّ .
وقال ابن بُزُرْج : نَأَج الخبرُ : ذَهَب في الأرْض .
أجن : أبو عُبيد ، عن أبي زيد : أجِنَ الماء يَأْجِنُ أُجُوناً ، إذا تَغير غير أنه شَرُوب . وأسِنَ يأسَنْ أسَناً وأسُوناً ، وهو الذي لا يَشْربه أحد من نَتْنِه .
وقال الليث : أجُونُ الماء ، وهو أنْ يَغشاه الْعِرمِضُ والْوَرَقُ .
وقال العجاج :
عَلَيهِ من سَافِي الرِّياحِ الْخُطَّطِ
أَجْنٌ كِنِّي اللّحْم لم يُشَيَّطِ
قال : ولغة أخرى : أجِنَ يأجَنُ أجَناً .
سلمة ، عن الفراء : يقال : إجَّانة وإنجانه وإلْجانَة ، بمعنى واحد وأفصحُها إجَّانَة .
وجن : قال الليث : الوَجْنَةُ ما ارتفعَ من الخدَّين ، الشِّدْق والمَحْجِر ، والأَوْجَنُ من الجِمال ، والْوَجْنَاءُ من النُّوق : ذات الوَجْنَةِ الضَّخْمَة ، وقَلَّما يقال : جَمَلٌ أَوْجَن ، ويقال : الوَجْنَةُ : الضخمة ، شُبِّهَت بالوَجِين من الأرض ، وهو مَتْنٌ ذو حِجَارةٍ صغيرة .
أبُو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الوَجِينُ : العارِضُ من الأرض يَنْقَادُ ويرتفعُ ، وهو غَليظ .
شَمِر ، عن ابن الأعرابي : قال : الأوْجَنُ : الأفْعَلُ من الوَجِين ، في قول رُؤْبة :
أَعْيَسَ نَهَّاضٍ كَحَيْدِ الأَوْجَن
قال : والأَوْجَن الجَبَلُ الغَليظ .
وقال ابن شميل : الوَجِينُ قُبُلُ الجَبَلِ وسَنَدُه ، ولا يكون الوَجِينُ إلاَّ لِوَادٍ وَطِىء ، يُعَارِضُ فيه الوادِي الداخل في الأرض الذي له أَجْرافٌ كأَنَّها جُدُر ، فتلك الوُجُنُ والأسناد ، قال : والناقةُ الوَجْناء تُشَبَّهُ بالوَجِين ، وهي العظيمة .
وقال ابن الأعرابيّ : إنما سُمِّيت الوَجْنَةُ وجْنَةً لِنُتُوئها وغِلَظِها .
ابن السكيت ، عن الفراء : حكى الكسائي : وُجْنَةٌ وأجْنَةٌ وَوَجْنةٌ ، قال : وسمعت بعض العرب يقول : وِجْنَة .
وقال ابن السكيت : يقال : ما أَدْرِي أيُّ مَنْ وَجَّنَ الجِلدَ هو ؟ أيْ أيُّ الناس هو ؟
وقال اللِّحيانيّ : المِيَجَنة التي يُوجَّن بها الأدِيم ، أي يُدَقُّ لِيَلِين عند دِباغِه ، وَوَجَنَت الدَّابِغَةُ أدِيمَها ، إذا دَقَّته .
وقال النابغة الجعدي :
ولم أرَ فيمَنْ وَجَّنَ الجِلدَ نِسْوَةً
أسَبَّ لأضْيافٍ وأقْبَحَ مَحْجِرا
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : المِيجَنة المِدَقَّة ، وجمعها : مَوَاجِن ، وأنشدنا عن المفَضّل لعامر بن عُقيل السَّعديّ :
رِقابٌ كالمَوَاجِنِ خَاطِئاتٌ
وأسْتَاهٌ على الأكْوارِ كُومُ
أبو عُبيد ، عن الفراء : وَجَّنْتُ به الأرضَ ، وعَدَّنْتُ ومَرَّنْتُ ، إذا ضَربتَ به الأرض .
أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ : التَّوَجُّن : الذُّلُّ والخُضوع ، وامرأة مَوْجُونَة ، وهي الخَجِلَةُ من كثْرةِ الذُّنوب .
ابن السِّكيت : رَجُلٌ مُوَجَّن إذا كان عَظِيمَ الوَجَنَات .
جون : قال الليث : الجَوْنُ الأسْوَدُ اليَحْمُومِيُّ ، والأنثى جَوْنَة ، والجميع جُون ، ويقال : كلُّ بعيرٍ جَوْنٌ من بَعِيد ، وكلّ حمارِ وَحْشٍ جَوْنٌ من بعيد ، وعينُ الشمس تُسَمّى جَوْنَة ، وكلُّ لونِ سوادٍ مُشْربٍ حُمْرَة جَوْن ، أو سوادٍ مُخالِطُه حُمْرة كلَوْنِ القَطا .
ابن السِّكيت : القطا ضربان : جُونيُّ وكُدْرِيُّ ، أخرجوه على فعْلِيّ ؛ فالجُونيُّ والكُدْرِيُّ واحد ، والضَّربُ الثاني : القَطاط .
قال : والكُدْرِيُّ والجُونيُّ ما كان أكْدَر الظهر أسْود باطِنَ الجناح مُصْفَرَّ الحَلْق قصير الرِّجْلين ، في ذَنَبه رِيشَتان أطولْ من سائر الذَّنب .
قال : والقَطاطُ منه ما كان أسود باطن أجنحته ، وطالت أرْجُله ، واغْبَرَّتْ ظهوره ، غُبرة ليست بالشديدة ، وعظمت عُيونه .
وقال الليث : الجُونَةُ سُلَيْلَةٌ مستديرة مُغَشَّاةُ أَدَماً ، تكون مع العطَّارين ، وجمعها جُوَنٌ ومنهم من يهمز الجُؤَن . وقال الأعشى :
إذَا هُنَّ نَازَلْنَ أَقْرانَهُنَّ
وكان المِصاعُ بما في الجُوَنْ
يصف نساءً تَصَدَّيْن للرجال حاليات .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : التَّجوُّنُ تَبْيِيض باب العَروس ، والتَّجوُّنُ تَسْوِيدُ باب الميّت .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الجَوْنُ الأسْودَ ، والجَونُ الأبْيض . قال وأتِيَ الحجاجُ بِدِرْعٍ وكانت صافِية ، فجعل لا يَرى صَفاءها ، فقال له فلان ، وكان فَصيحاً : إن الشمس جَوْنَة ، يعني أنها شديدة البَرِيق ، والصفاء فقد قَهَرَتْ لونَ الدِّرع ، وأنشد الأصمعيّ :
غَيَّر يا بِنْتَ الجُنَيْدِ لَوْنِي
طولُ اللَّيالي واختلافَ الجَوْنِ
يريدُ النَّهار . وقال آخر :
يُبَادِرُ الجَوْنَة أن تَغِيبا
وقال الفرزدق :
وجَوْنٍ عليه الجِصُّ فيه مَرِيضةٌ
تَطَلَّعُ منها النَّفْسُ والمَوْتُ حاضِرُهُ
قال : والجَوْن ها هنا : الأبيض ، يصف قصراً أبيض .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الجَوْنَةُ الْعَجَمَة ، قال : ويقال لِلْخابِية جَوَنة ، وللدّلْو إذا اسْوَدَّتْ جَوْنة ، ولِلْعَرَق جَوْنٌ .
وأنشد ابن الأعرابي لماتِحٍ ، قال لماتِحٍ في البئر :
إنْ كانَتِ أُمّاً امَّصَرت فَصُرَّها
إنَّ امِّصَارَ الدَّلو لا يَضُرُّها
أَهيَ جُوَيْنٌ لاَقِها فبِرَّها
أَنْتَ بِخيْرٍ إن وُقيتَ شَرَّها
فأَجابه :
وُدِّي أُوَقَّيَ خَيْرَها وشَرّهَا
قال : معناه : على وُدِّي فأَضْمر الصّفة ، وأَعملها .
وقوله : أَهِيَ جُوَيْن ، أَرادَ أَخِي كان اسمُه جُوَيْنا ، وكل أخ يقال له : جُوَيْنٌ ، وجَوْنٌ .
سلمة ، عن الفراء ، قال : الجَوْنَان : طَرَفا القَوْس .
نوج : ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : ناجَ يَنُوجُ ، إذا راءى بعَمَله ، قال : والنَّوْجَةُ ، الزَّوْبَعَةُ من الرِّياح .

### Türkçe

ج ن ( و ا ي ء )
**جنى** ، **جنأ** ، **وجن** ، **نجا** ، **نجأ** ، **جون** ، **ونج** ، **نأج** ، **أجن** ، **نوج** : (kullanılanlar).

**جنى** : Ali b. Ebî Tâlib’den Allah ondan razı olsun rivayet edildiğine göre, Beytülmâl’e girdi de dedi ki: Ey kırmızı! ve ey beyaz! kızar ve beyazla. Ve başkasını aldat.

Bu benim topladığım(ürün)dür; ve onun seçkini ondadır
Zira her toplayanın eli ağzınadır

Ebû Ubeyd dedi: Bu, kişinin yanındakinin en seçkinini arkadaşına tercih etmesi hakkında mesel olarak vurulur.

İbnü’l-Kelbî, meselin, Cezîme’nin kız kardeşinin oğlu olan Amr b. Adî el-Lahmî’ye ait olduğunu zikretti; ve Cezîme bir menzile indi ve insanlara onun için **الْكَمْأَةَ** toplamalarını emretti; onların bazısı bulduğu en hayırlıya el koyuyordu; o sırada Amr dedi:

Bu benim topladığım(ürün)dür; ve onun seçkini ondadır
Zira her toplayanın eli ağzınadır

Leys dedi: Denir ki: Adam **جناية** olarak bir **جناية** işledi; yani kendisi üzerine yahut kavmi üzerine bir suç/cerîre çekti; **يجني**. Ve falan, falan üzerine, işlemediği bir günahı **تجنَّى** etti; yani ona iftira ettiğinde, hâlbuki o berîdir.

Ve **الجَنَى**: taze hurmadır.

Ferrâ onda şu beyti okudu:

“Hareket ettir kendine doğru gövdeyi; sana **الجَنَى**yı toplatır”

Ve bal için, sağılırsa: **جَنًى** denir; ve her meyve ki toplanır, o **جَنًى**dır, maksûr.

Ve **الاجتِناء**: onu almandır; ve o, taze kaldığı müddetçe **جنًى**dır; ve ağacından alınmış her şey için: **جُنِيَ** ve **اجتُنِيَ** denir.

Râciz, **الْكَمْأَةَ**yı anarak dedi:

“Onu, çetin bir toplanacak yerden topladım”

Bir başkası dedi:

“Sen dikenden üzüm toplamazsın”

Ve meyve koparılıp kesilince ona: **جَنِيّ** denir.

Ebû Ubeyd dedi: Denir ki: Falana **جَنًى** topladım; yani onun için onu topladım. Ve şu beyti okudu:

“Gerçekten sana **أَكْمُؤاً** ve **عَساقِلاً** topladım
Ve gerçekten seni **بَناتِ الأوْبَرِ**den nehyettim”

Şemir dedi: “Sana topladım” demek: senin için ve aleyhine topladım; bundan senin sözün:

“**جانِيكَ**: sana karşı toplayan kimdir; hâlbuki
Sağlamlara bulaştırır da uyuz uyuzlanır”

Ebû Ubeyd, onların “**جانيكَ مَنْ يَجني عليك**” sözünde dedi: Kişinin kendi suçuyla cezalandırılması, başkasının onun günahıyla alınmaması hakkında mesel olarak vurulur.

Ve denildi ki: Manası: ancak sana, suçu sana dönen kimse zarar verir; bu da şudur: kardeşler kişi üzerine suç işler; buna şu sözü delâlet eder:

“Ve sağlamlara, uyuzun çömelmesi bulaştırır”

Ebû Ubeyd dedi: Ve onların mesellerindendir: ( **أَجنَاؤُها أَبْنَاؤها** ).

Ebû Ubeyd dedi: **الأَجناء**: **الجاني**nin çoğuludur; ve **الأبناء**: **الباني**nin çoğuludur; misal: **شَاهِد** ve **أشْهاد**; **نَاصِر** ve **أَنصار**. Ve mana: yıkan ve yıkanımı yapan, tedbirsizce bina edenin kendisidir; böylece yaptığı şeyi eksiltmeye ve bozmasına muhtaç oldu.

Ebû’l-Heysem dedi: “(**جانيك مَن يجنى عليك**)” sözünde murad: sana hayrı toplayan, sana şerri toplayandır. Ve şu beyti okudu:

“Ve sağlamlara, uyuzun çömelmesi bulaştırır”

Şemir dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **جنأ** koşusunda; yani ısrar ettiğinde ve yüzüstü kapanıp yüklendiğinde. Ve şu beyti okudu:

“Sanki, yük taşıyanların kaçışı gibi, **جانئاً**
Bir **رِئمٌ**; ona her **أخْضَعُ** köpek sokulur”

**يُضايفه**: ona, **أخضع** bir **رِئمٌ** ısrar eder.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجاني**: dölleyici (erkek)dir.

Dedim: ve **الجاني**: kazanan(kesb eden)dir.

Ve denir: Ağaç **أَجنتِ**; yani ona, toplanıp yenilecek bir **جَنًى** oldu.

Şair dedi:

“Ona, **باللِّوَى**da **شَرْيٌ** ve **تَنُّومُ** ile **أَجنَى** etti”

**جنأ**: Ebû Zeyd: Adam, bir şeye **جَنَأَ** eder; **يَجْنأُ** **جُنُوءًا**; yani ona kapanıp yüklendiğinde. Ve şu beyti okudu:

“Ey **أغَاضِرَ**! ayrıldığınız sabahı görseydin
Dönüp gelenlerin yastığıma **جُنُوء**unu”

Dedi: Ve adam **جَنيءَ** olur; **يَجْنَأُ** **جَنَأَ**; yani onda yaratılıştan (doğuştan) bulunduğunda.

Asma‘î dedi: Adam için, atı üzerinde yüzüstü kapanıp mızrak darbesinden sakındığında: **جَنَأَ** etti; **يَجْنَأُ** **جُنُوءًا** denir.

Mâlik b. Nuveyra dedi:

“Bizden seni kurtardı; sen, sonra **جَانئاً** eğildin
Ve ölüm havuzlarını her isteme ile istedin”

Dedi: Eğer sırtı düzgün iken sonra ona **جَنَأ** isabet ederse: **جَنِىءَ**; **يَجنَأ** **جَنأ** denir; o da **أَجنَأَ**dır. Dedi: Adam, adam üzerine kapanıp onu bir şeyden korursa: onun üzerine **إجناء** ile **أَجنَأَ** etti denir.

Hadiste: Bir Yahudi bir kadınla zina etti; Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) ikisinin recmedilmesini emretti; adam, onun üzerine **يجانىءُ** olarak yapıştı, onu taşlardan koruyordu; yani onun üzerine kapanıyordu.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **المُجْنَأ**: kalkandır. Ebû Kays söyledi:

“Ve esmer bir **مُجْنَإٍ**; vurucu”

Dedi: ve **المُجْنَأ**: kabir çukurudur.

Hüzelî dedi:

“Ne zaman ki, üzerinde
ağır kaya ve kesilmiş odun bulunan bir **مُجْنأةً**yı ziyaret etse”

Leys dedi: **الأَجنأ**: küreğinde göğsüne doğru bir eğrilik olan kimsedir; kambur değildir.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **أَجنَأ** ve **أَدْنأ** (hemzeli) iki sıfattır; **الأقْعَس** manasındadır; o da göğsünde sırtına doğru bir kapanma olan kimsedir.

Leys dedi: **ظَليم أَجنَأ**; ve **نَعَامَةٌ جَنْآء**. Hemzeyi hazfeden dedi ki: **جَنْواء**. Masdar: **الجنَأ**. Ve şu beyti okudu:

“İki kulağı kesik, **أَجنَا** bir **أَصَكُّ مُصَلَّمُ**”

Dedim: Başkası, **أجنَى** sözünde dedi: ona **التّنُّومُ** ve **الآءُ**dan, yediği bir **جَنًى** oldu; bu daha sahihdir.

**نجا**: Leys dedi: Denir: Adam şerden **نَجَا** eder; **يَنْجو**; **نَجْواً** yahut **نَجاةً**. Ve süratte **نَجاءً** (memdûd) ile **يَنْجُو** eder; o da hızlı bir **نَاجٍ**dir. Ve hızlı olduğunda: **ناقةٌ ناجيَة** ve **نجاةٌ**.

Seleme, Ferrâ’dan: Araplar der: **النّجاءَ النّجاءَ**. Ve **النَّجا النَّجاءَ**. ( **النَّجاءَكَ النَّجاءَكَ** ). Ve **النجاكَ النَّجاكَ**. Ve başkası şu beyti okudu:

“Biz ganimeti aldık; artık **النّجا النّجا**”

Allah azze ve celle dedi: ( **لاَّ خَيْرَ فِى كَثِيرٍ مِّن نَّجْوَاهُمْ** ) (Nisâ: 114).

Ebû İshâk dedi: Sözde **النَّجوى**nın manası: cemaatin ve iki kişinin, gizli olsun açık olsun, kendisiyle tek başına kaldığı şeydir. Dedi: Azze ve celle’nin sözü: ( **وَإِذْ هُمْ نَجْوَى** ) (İsrâ: 47). Dedi: Bu, masdar manasındadır; yani onlar **ذُوو نجوى**dır.

Ve **النَّجْوى**: masdarın ismidir. Dedi: Dilde “**نَجَوْتُ** şeyi”nin manası: onu ayıkladım ve attım. Ve denir: **نَجَوْتُ** şeyi, **أَنجوه**; yani onunla **ناجَيْتَه** ettiğinde.

Seleme, Ferrâ’dan: **نجوْتُ الدَّوَاءَ**; yani onu içtiğinde. Dedi: Ben ilâçtan ancak “onu **أَنْجَيتُه**” dediğimi işitirdim. Ve **نجوْتُ** deriyi ve **أَنْجَيْتُه**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَنجاني الدَّواء**; yani beni oturttu (çöktürdü).

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Falan **أَنجَى** eder; **إنْجاءاً**; yani dışkılamak için oturup dışkıladığında. Ve dışkının kendisi **نجَا** eder; **يَنْجُو**.

Dedi: Bazı Arap dedi: Et, yiyeceğin en az **نَجْواً** olanıdır. Ve **النَّجْوُ**: dışkının kendisidir.

Dedi: **اسْتَنْجَيْتُ**; **اسْتِنجاءً**; yani onu topladığında. Ve **النَّجو**: suyunu boşaltmış buluttur. Ve **ناقة نجاةٌ**: yani hızlı. Ve **اسْتَنْجَيْتُ** su ile taşları: yani onunla temizlendim.

Kisâî dedi: Dışkılamak için oturdum da **ما أَنْجَيْتُ**.

Ebû Ubeyd: Ebû Zeyd dedi: Ağaçtan bir dalı **أَنجَيْتُ**; yani onu kestiğinde. Ve ağacı **اسْتَنْجَيْتُ**; yani onu kökünden kestiğinde.

Şemir dedi: Ağacın dalını **نَجَيْتُ** ve **اسْتَنْجَيْتُه**; yani onu kestiğinde.

Dedi: Ve abdestteki **الاسْتنجاء**yı, bu pis parçayı su ile kesip atmadan (giderme) görüyorum.

Zeccâc dedi: Denir: Falan bir şey **أَنجَى** etti; ve günlerdir hiçbir şey **نَجا** etmedi; yani dışkı gelmedi.

Leys dedi: Falan **نَجا** eder; **يَنْجو**; yani bir günah yahut başka bir şey işleyip sonra kurtulduğunda. Dedi: **اسْتَنْجى**: **النجاة**dan **اسْتَفْعل** babıdır. Ve **الاسْتِنجاء**: su ile yahut **مَدَر** ile temizlemedir. Ve **النَّجاة**: yerden, selin üstüne çıkmadığı **النَّجوَة**dir. Ve şu beyti okudu:

“Ben ırzımı korurum; bir **ينَجْوَةٍ**ye erişmesin diye
Şüphesiz berî olan, kusurlardan mutludur”

Ve falan, falanın **نَجِيُّ**sidir; yani başkası olmaksızın onunla gizlice konuşur.

Allah dedi: ( **خَلَصُواْ نَجِيًّا** ) (Yûsuf: 80); manası: insanlardan ayrıldılar; gizlice konuşarak. Dersin: **قَوْمٌ نَجِيٌّ** ve **أنجِيَة**. Ve şu beyti okudu:

“Ben, kavim **أنْجِيَهْ** olduklarında
ve boyunları ipler gibi çalkalandığında”

Ebû İshâk dedi: **نَجِيٌّ** tek bir lafızdır, “hepsi” manasında; aynı şekilde onun sözü: ( **وَإِذْ هُمْ نَجْوَى** ) (İsrâ: 47). Ve caizdir: **قَوْمٌ نَجِيٌّ**; ve **قَوْمٌ أنْجِيَةٌ**; ve **قَوْمٌ نَجْوَى**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَنجَى**; yani terlediğinde. Ve **أنْجَى**; yani dışkıladığında. Ve **أنجَى**; yani atının sırtından örtüyü kaldırdığında.

Ebû’l-Abbâs, ( **وَلاَ تَحْزَنْ إِنَّا** ) (Ankebût: 33) sözünde dedi: yani seni azaptan ve aileni kurtarırız.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: Ferrâ okudu; ve Kisâî’nin ona okuttuğunu zikretti:

“İki arkadaşıma derim; bana göründü ki
İkisinden işaretler; hâlbuki ikisi **نَجِيّاً**”

Kisâî dedi: **نَجِيّان**ı kastetti; nûnu hazfetti. Ferrâ dedi: yani ikisi **نَجْوَى** yerindedir; **نَجِيّاً**yı sıfat mezhebi üzere nasb etti.

Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: ( “Kuraklıkta yolculuk ettiğinizde **فاسْتَنْجو**” ); manası: yürüyüşü hızlandırın ve kurtulun.

Ve kavme, bozguna uğradıklarında: **اسْتَنْجُوا** denir. Bundan, Âd’ın Lokmân’ının sözü: “Sabah gittiğimizde ilkimiz, **اسْتَنْجيْنا** ettiğimizde sonumuz” yani o, bozguna uğradığımızda bizi koruyanımızdır; bizden savar.

Allah azze ve celle’nin sözü: ( **فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ** ) (Yûnus: 92).

Ebû İshâk dedi: Manası: seni çıplak olarak atarız ki arkandakilere ibret olasın. Ve denildi: seni yerden bir **نَجْوَةٍ** üzerine atarız.

Ebû Zeyd dedi: **النَّجْوَةُ**: senin kurtuluşun olduğunu sandığın yüksek yerdir.

İbn Şümeyl dedi: Vadiye **نَجْوَة** denir; dağa **نَجْوَة** denir; dağa **نجوة** denir. Vadinin **نَجْوَة**sine gelince: iki yamacı da, düz ve yatık; her yamaç bir **نَجْوة**dir. Dağdan ve tümsekten olan da böyledir. Ve selin üstüne çıkmadığı her yüksek yamaç, yerden bir **نَجوَةٌ**dir. Onlar **النجوَات**tır. Ve kumun hepsi, **نجوة**dır diye iddia etti; çünkü onda asla sel olmaz. Ve dağın **نَجْوَة**si: ot biten yerdir. Ve denir: **نَجَوْتُ الْجِلْدَ**; yani onu deve ve başkasından attığında. Ve şu beyti okudu:

“Dedim: İkiniz ondan uzaklaşın; deriyi soyar gibi **نَجَا** edin; çünkü
Ondan size bir hörgüç ve onun omzu razı edecektir”

Ve **نَجَوْتُ** falanı; yani onu kokladığında. Şair dedi:

“**نَجَوْتُ** Mücâlid’i; onda buldum
Yeni ölmüş köpeğin kokusu gibi”

Ve kirişi **نَجَوْتُ** ve **اسْتَنْجَيْتُه**; yani onu kurtardığında. Ve şu beyti okudu:

“Derken sıçradı; ben de ona sıçradım
Kasabın oturuşu gibi; kirişi **يَسْتَنْجِي** eder”

Ve denildi: Bunun hepsinin aslı **النَّجْوَة**dendir; o da yerden yükselen şeydir. Ve denildi: hadesten **الاسْتَنجاء** bundan alınmıştır; çünkü ihtiyacını gidermek istediğinde yerden bir **نجْوَةٍ** ile gizlenir.

Ubeyd dedi:

“Onun **بِنَجْوَتِه**si, onun **بعَقْوَتِه**si gibidir
Ve gizlenen, **بِفرْوَاحِ** ile yürüyen gibidir”

**نجأ**: Lihyânî dedi: Göze (nazarla) isabeti şiddetli olan adam için denir: o, **لَنَجُؤُ الْعين**dir; **فَعُل** vezninde. Ve **نَجُوء الْعَين**: **فَعُول** vezninde. Ve **نَجِيءُ العين**: **فَعِلَ** vezninde. Ve **نَجِيءُ العين**: **فعيل** vezninde. Ve onu **نَجأْتَه** ve **تَنَجأْته**; yani onu vurdun. Ve denir: Senden, dilencinin **نَجْأَةَ**sini defet; yani bakışının şiddetini senden defetmek için yediğinden ona bir şey ver. Ve şu beyti okudu:

“Haydi, ey **ردَّادُ**! sende **النَّجْأَةُ** var”

Ebû Ubeyd, Kisâî ve Emevî’den: **نَجَأْتُ** biniti ve başkasını; yani onu gözümle vurdum. İsim: **النّجأَة**.

**ونج**: Leys dedi: **الْوَنَج**: telli **الصَّنْجِ**den bir türdür. Başkası dedi: **الْوَنْجُ**: mu‘arrebdir; aslı: **وَنَهْ**. Araplar **الْوَنُّ** dediler; nûn’u şeddeli.

**نأج**: Leys dedi: Baykuş **نأَجَ** eder; **يَنْأَجُ**; **نَأْجاً**. Ve insan, duasında yalvardığında Allah’a **نَأَجَ** eder; **بَنْأَجُ**; o, en çok yalvarıcı ve en hüzünlü olduğu hâldir. Ve şu beyti okudu:

“**النُّؤَّجِ**in sözü seni aldatmasın
Sözü çekip çevirenlerin hepsi çekip çevirendir”

A‘câc, **الهام** hakkında dedi:

“Ve onu, **النَّائجاتُ** bir **مَنْأَجَا** edindi”

Başkası dedi: **النَّائِجاتُ**: esişi şiddetli rüzgârlardır. Ve develer yürüyüşlerinde **نَأَجَت** etti. İbnü’s-Sikkît şu beyti okudu:

“**الأحْماءُ** ve **الأزَاوِيجْ** bildi ki
Onlardan yana bir **مَنْؤوج** haber yoktur”

Dedi: **الْمَنْؤوج**: bükülmüş/çevrilmiş olandır.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **النَّؤوج**: şiddetli, acı rüzgârdır.

İbn Büzürc dedi: **نَأَج** haber: yeryüzünde gitti (yayıldı).

**أجن**: Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Su **أجِنَ** eder; **يَأْجِنُ**; **أُجُوناً**; yani değiştiği hâlde içilir olduğunda. Ve **أسِنَ** eder; **يأسَنْ**; **أسَناً** ve **أسُوناً**; o da, kokusunun pisliğinden kimsenin içmediğidir.

Leys dedi: Suyun **أجُونُ**u: üzerine **الْعِرمِضُ** ve yaprakların gelmesidir.

A‘câc dedi:

“Üzerinde, rüzgârların savurduğu tozdan çizgiler var
**أَجْنٌ**; sanki et, kızartılmamış”

Dedi: Başka bir dil: **أجِنَ**; **يأجَنُ**; **أجَناً**.

Seleme, Ferrâ’dan: **إجَّانة** ve **إنجانه** ve **إلْجانَة** denir; manası birdir; en fasihi **إجَّانَة**dır.

**وجن**: Leys dedi: **الوَجْنَةُ**: iki yanaktan yükselen şeydir; **الشِّدْق** ve **المَحْجِر**. Ve develerden **الأَوْجَنُ**; ve dişi develerden **الْوَجْنَاءُ**: büyük **الوَجْنَة** sahibi. Ve nadiren “**جَمَلٌ أَوْجَن**” denir. Ve denir: **الوَجْنَةُ**: büyük olan. Yerden **الوَجِين**e benzetildi; o da küçük taşlı bir sırt/omurga gibi yükseltidir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الوَجِينُ**: yerden bir yan/şerit; uzanır ve yükselir; kalındır.

Şemir, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi: **الأوْجَنُ**: **الوَجِين**den **أفعل** veznidir; Ru’be’nin şu sözünde:

“**أَعْيَسَ**; atılgan; kalın **الأَوْجَن**in sırtı gibi”

Dedi: ve **الأَوْجَن**: kalın dağdır.

İbn Şümeyl dedi: **الوَجِينُ**: dağın önü ve yamacıdır. Ve **الوَجِينُ** ancak alçak bir vadi içindir; vadinin, yerin içine giren ve sanki duvarlar gibi yarları olan kısmına karşıdan uzanır; işte bunlar **الوُجُنُ** ve yamaçlardır. Dedi: **الناقةُ الوَجْناء** **الوَجِين**e benzetilir; o, iri olandır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الوَجْنَةُ** ancak kabarıklığı ve kalınlığı sebebiyle **وجْنَةً** diye adlandırıldı.

İbnü’s-Sikkît, Ferrâ’dan: Kisâî’nin **وُجْنَةٌ** ve **أجْنَةٌ** ve **وَوَجْنةٌ** rivayet ettiğini nakletti. Dedi: Bazı Arap’ın **وِجْنَة** dediğini işittim.

İbnü’s-Sikkît dedi: Denir: Deriyi kim **وَجَّنَ** etti bilmiyorum; yani hangi insan o?

Lihyânî dedi: **المِيَجَنة**: onunla derinin dövüldüğü şeydir; yani tabaklanırken yumuşasın diye dövülür. Ve tabaklayıcı, derisini **وَجَنَت** etti; yani onu dövdüğünde.

Nâbiga el-Ca‘dî dedi:

“Deriyi **وَجَّنَ** edenler içinde kadınlar görmedim ki
Misafirlere daha sövücü ve daha çirkin göz çukurlu olsun”

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **المِيجَنة**: tokmaktır; çoğulu: **مَوَاجِن**. Ve Mufaddal’dan, Âmir b. Ukayl es-Sa‘dî için bize okundu:

“Boyunlar, **المَوَاجِنِ** gibi; hata eden
Ve sağrılar, semerlerin üstünde yığma”

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: Onunla yere **وَجَّنْتُ**; ve **عَدَّنْتُ** ve **مَرَّنْتُ**; yani onunla yere vurduğunda.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّوَجُّن**: zillet ve boyun eğmedir. Ve **امرأة مَوْجُونَة**: çok günahlardan dolayı utanan kadındır.

İbnü’s-Sikkît: **رَجُلٌ مُوَجَّن**: **الوَجَنَات**ı büyük olduğunda.

**جون**: Leys dedi: **الجَوْنُ**: katranî siyah. Dişisi **جَوْنَة**. Hepsi **جُون**. Ve denir: Her deve, uzaktan **جَوْنٌ**dur; ve her yaban eşeği, uzaktan **جَوْنٌ**dur. Güneşin gözüne **جَوْنَة** denir. Ve her kızıllıkla karışık siyah renk **جَوْن**dur; yahut kızıllıkla karışan siyah, **القَطا** rengi gibi.

İbnü’s-Sikkît: **القطا** iki türdür: **جُونيُّ** ve **كُدْرِيُّ**; onu **فعْلِيّ** üzere çıkardılar; böylece **الجُونيُّ** ile **الكُدْرِيُّ** birdir. İkinci tür: **القَطاط**.

Dedi: **الكُدْرِيُّ** ve **الجُونيُّ**: sırtı daha koyu; kanadının içi siyah; boğazı sarı; bacakları kısa olan; kuyruğunda, kuyruğun geri kalanından daha uzun iki tüy bulunan.

Dedi: Ondan **القَطاطُ**: kanatlarının içi siyah olan; bacakları uzayan; sırtları tozlanıp bozaran; şiddetli olmayan bir bozluk; gözleri büyüyen.

Leys dedi: **الجُونَةُ**: yuvarlak bir sepet/kutu; deriyle kaplanmış; attarlarda bulunur. Çoğulu **جُوَنٌ**dur; onlardan kimi **الجُؤَن** diye hemzeler. A‘şâ dedi:

“Onlar akranlarına indikleri zaman
Ve güreş, **الجُوَنْ**de olanla olduğunda”

Erkeklere karşı çıkan, süslü kadınları tasvir eder.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّجوُّنُ**: gelin evinin kapısını beyazlatmaktır. Ve **التَّجوُّنُ**: ölünün kapısını siyahlatmaktır.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الجَوْنُ**: siyah. Ve **الجَونُ**: beyaz. Dedi: Haccâc’a bir zırh getirildi; berraktı; o, onun berraklığını göremiyordu. Ona falan dedi—fasih idi—: Güneş **جَوْنَة**dir; yani parıltısı şiddetlidir; berraklık zırhın rengini bastırmıştır. Asma‘î şu beyti okudu:

“Ey **بِنْتَ الجُنَيْدِ**! rengimi değiştirdi
Gecelerin uzunluğu ve **الجَوْنِ**un değişmesi”

Gündüzü kasteder. Bir başkası dedi:

“**الجَوْنَة**yi, kaybolmadan önce acele eder”

Ferazdak dedi:

“Üzerinde alçı olan beyaz bir **جَوْنٍ**; içinde hasta
Ondan can bakar; ölüm de hazırdır”

Dedi: Burada **الجَوْن**: beyazdır; beyaz bir köşkü tasvir eder.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجَوْنَةُ**: acem (Arap olmayan)dir. Dedi: Küpe **خابِية**ye **جَوَنة** denir. Ve kova karardığında **جَوْنة**. Ve tere **جَوْنٌ**.

İbnü’l-A‘râbî, bir kuyudan su çeken için şu beyti okudu; kuyudan su çekene dedi:

“Eğer anne ise, **امَّصَرت** ettiyse, onun ağzını sık
Kovanın **امِّصَار**ı ona zarar vermez
O, bir **جُوَيْنٌ** müdür; onu bul; ona iyilik et
Sen hayır üzeresin; onun şerrinden korunursan”

O da cevap verdi:

“İsterdim ki onun hayrını ve şerrini koruyayım”

Dedi: Manası: “benim sevgim üzere”; sıfatı gizledi ve onu amel ettirdi.

Ve “**أَهِيَ جُوَيْن**” sözü: “kardeşim”i kastetti; adı **جُوَيْنا** idi. Ve her kardeşe **جُوَيْنٌ** ve **جَوْنٌ** denir.

Seleme, Ferrâ’dan: **الجَوْنَان**: yayın iki ucudur.

**نوج**: Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **ناجَ يَنُوجُ**; yani ameliyle gösteriş yaptığında. Dedi: ve **النَّوْجَةُ**: rüzgârlardan kasırga/hortumdur.
