# جهد (ج-ه-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%87%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Cehd düz, sert yer demektir

- Harfler: ج - ه - د
- Kur'an'da: 41 geçiş · 36 ayet · 19 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (19)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَجَاهَدُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8E%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَفَاعَلُوا | Ve uğraştılar | 6 | 6 | [2:218](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/2:218.md) |
| [جَاهَدُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/siga/%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8E%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَاعَلُوا | Uğraştılar | 5 | 5 | [3:142](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/3:142.md) |
| [جَهْدَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/siga/%D8%AC%D9%8E%D9%87%D9%92%D8%AF%D9%8E.md) | فَعْلَ | Çaba | 5 | 5 | [5:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/5:53.md) |
| [وَجَاهِدُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%90%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَفَاعِلُوا | Ve uğraşın; Uğraşın | 4 | 4 | [5:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/5:35.md) |
| [الْمُجَاهِدِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%90%D8%AF%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْمُفَاعِلِينَ | Uğraşanlar | 3 | 2 | [4:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/4:95.md) |
| [جَاهَدَاكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/siga/%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%A7%D9%83%D9%8E.md) | فَاعَلَاكَ | İkisi seninle uğraştı | 2 | 2 | [29:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/29:8.md) |
| [جَاهِدِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/siga/%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%90%D8%AF%D9%90.md) | فَاعِلِ | Uğraş | 2 | 2 | [9:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/9:73.md) |
| [جِهَادًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/siga/%D8%AC%D9%90%D9%87%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | فِعَالًا | Uğraşmak | 2 | 2 | [25:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/25:52.md) |
| [يُجَاهِدُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%90%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | يُفَاعِلُوا | Uğraşırlar | 2 | 2 | [9:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/9:44.md) |
| [جَاهَدَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/siga/%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8E%D8%AF%D9%8E.md) | فَاعَلَ | Uğraştı | 1 | 1 | [29:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/29:6.md) |
| [جُهْدَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/siga/%D8%AC%D9%8F%D9%87%D9%92%D8%AF%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فُعْلَهُمْ | Onların çabası | 1 | 1 | [9:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/9:79.md) |
| [جِهَادِهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/siga/%D8%AC%D9%90%D9%87%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%90%D9%87%D9%90.md) | فِعَالِهِ | Onun uğraşması | 1 | 1 | [22:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/22:78.md) |
| [وَالْمُجَاهِدُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%90%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | وَالْمُفَاعِلُونَ | Ve uğraşanlar | 1 | 1 | [4:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/4:95.md) |
| [وَتُجَاهِدُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AA%D9%8F%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%90%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | وَتُفَاعِلُونَ | Ve uğraşırsınız | 1 | 1 | [61:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/61:11.md) |
| [وَجَاهَدَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8E%D8%AF%D9%8E.md) | وَفَاعَلَ | Ve uğraştı | 1 | 1 | [9:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/9:19.md) |
| [وَجَاهِدْهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%90%D8%AF%D9%92%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَفَاعِلِ | Ve onlarla uğraş | 1 | 1 | [25:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/25:52.md) |
| [وَجِهَادٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AC%D9%90%D9%87%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8D.md) | وَفِعَالٍ | Ve uğraşmak | 1 | 1 | [9:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/9:24.md) |
| [يُجَاهِدُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%90%D8%AF%D9%8F.md) | يُفَاعِلُ | Uğraşır | 1 | 1 | [29:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/29:6.md) |
| [يُجَاهِدُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%90%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يُفَاعِلُونَ | Uğraşırlar | 1 | 1 | [5:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/5:54.md) |

## Mücavir kökler — 69 mücavir (201 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 16 ortak ayet · G² 70 · Biribirini kesen yoldur
2. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 10 ortak ayet · G² 46 · Onların malları
3. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 19 ortak ayet · G² 37 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
4. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 28 ortak ayet · G² 35 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
5. [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) — 6 ortak ayet · G² 35 · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
6. [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 25 · Kasem sad ile gövdesi kopmuş ağacın yerinde duran köküdür
7. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 10 ortak ayet · G² 23 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
8. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 18 · Sağ yandır
9. [أوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 17 · Eveye kuş yuvası demektir
10. [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · Avcılıkta veya savunmada oluşturulmuş çatışma grubu, sonra…
11. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 13 ortak ayet · G² 15 · Dağın sivri noktası demektir
12. [قعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 13 · Temel demektir
13. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 5 ortak ayet · G² 12 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
14. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 9 ortak ayet · G² 12 · Saçak demektir
15. [غلظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%B8.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Ğaliz (zı), Sert topraktır
16. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 5 ortak ayet · G² 9 · Beraber
17. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
18. [درج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Derc : “Derc” tomar demektir
19. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
20. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 6 ortak ayet · G² 7 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
21. [صير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Dönüşüm yeri
22. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
23. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
24. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Granit taş demektir
25. [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
26. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Dane, inek yavrusuna denir
27. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Veli arka demektir
28. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Biley taşı
29. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
30. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Tanınan ile
31. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
32. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Bes besese dağınık taşlar demektir
33. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Alet kaldıraç demektir
34. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
35. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
36. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
37. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
38. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · İki yüzlüler
39. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
40. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
41. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Hayr : At sürüsü demektir
42. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Kulak demektir
43. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Buğa boğa demektir
44. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
45. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
46. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
47. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
48. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
49. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Bab kapı demektir
50. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 10 ortak ayet · G² 2 · Kevn, tepe demektir
51. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 6 ortak ayet · G² 2 · Evye kuş yuvası demektir
52. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 2 · Hufre, çukur demektir
53. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Büyük
54. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
55. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Tasma kayış demektir
56. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
57. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
58. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
59. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
60. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların ön ayaklarına denir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%87%D8%AF/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جهد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [سعى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%8A.md), [كدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AD.md), [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md), [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [كسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir direnci aşmak ve özü açığa çıkarmak için gücün ve takatin son sınırına kadar harcanması, meşakkat yüklenilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın varoluşsal, ahlaki, zihni ve toplumsal engellere karşı canı ve malıyla topyekûn seferber olarak hakikati ayakta tutma mücadelesi |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sistemin atalete düşmesini önleyen, iç potansiyeli dış baskılara karşı fiilî değere dönüştüren dinamik efor ve meşruiyet üretimi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca silahlı çatışma veya savaşa indirgenerek epistemolojik, ahlaki, iktisadi ve hukuki gayret boyutlarının yok sayılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جه | Bir potansiyeli dışa vurma, açığa çıkarma, kabarma ve belirginleşme; nitekim [جهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B1.md) sesin ve durumun açığa vurulması, [جهز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B2.md) işin tamamlanıp ortaya çıkarılması, [جهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84.md) nefsin taşkınlıkla kabarması ve [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) yüzün asılarak öne çıkması köklerinde bu açığa çıkış esastır | د | Hareketi sınırlandıran, sebat ve direnç getiren dal harfinin eklenmesiyle açığa çıkan enerji serbest bir yayılma olmaktan çıkıp somut bir direnç eşiğine çarpmış, zorluk ve engeli aşmak için sınırların sonuna kadar zorlanması anlamına dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, yük kaldırma | Bir yükün altına girme, ağırlığı göğüsleme ve ileriye doğru hareket ettirme gücünü temsil eder |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | İçteki gücün, soluğun ve bütün enerjinin açığa çıkışını, dışa dönük yoğun nefes harcamayı simgeler |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket, direnç eşiği | Karşılaşılan engeli, geçilmesi gereken eşiği ve aşılması gereken somut sınırı gösterir |
| جهد | Yükü göğüsleyip bütün nefesi ve gücü seferber ederek önündeki direnç kapısını zorlayıp aşma hareketi | Taşınan yük ve harcanan yoğun soluk bir araya gelerek kapalı kapıyı, engeli ve sınırı aşmak üzere son damlasına kadar harcanan meşakkatli bir yüke dönüşür |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sert ve taşlık araziye جهاد denmesi; sütün yağını çıkarmak için yayığın sonuna kadar çalkalanıp özünün alınmasına لبن مجهود denmesi ve binek hayvanının taşıma kapasitesinin son sınırına kadar sürülmesidir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şemmâh bin Dırâr, sağılan fakat yağı henüz çıkarılmamış olan saf ve taze sütü tarif ederken kökü fiziksel öz çıkarma anlamında kullanır: تُضْحِ وقد ضَمِنَتْ ضَرّاتُها غُرَقاً / مِنْ طَيِّبِ الطَّعْمِ حُلْوٍ غَيْرِ مَجْهُودِ |
| Erken Arapça kullanım | Ümmü Ma‘bed rivayetinde zayıflık ve açlıktan takatsiz kalarak sürüden geri düşen koyun için kök fiziksel tükenişi ifade etmek üzere شاة خَلَّفها الجَهْد عن الغنم ibaresiyle yer alır; Rûbe ise kıtlık yıllarının bedeni yıpratmasını أشكو إليك شدة المعيش / وجهد أعوام نتفن ريشي sözleriyle aktarır |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça جهد kökü, Sami dil ailesinin güney kolunda baskı, tükeniş, fiziki meşakkat ve güç sarfiyatı semantik alanı ile doğrudan bağlantılıdır. Kökün Afro-Asyatik katmandaki izleri, içteki bir cevherin veya gücün dışarıya basınç yoluyla çıkarılması sürecine dayanır. Ge'ez (Eski Habeşçe) dilinde gahada biçimi açığa çıkma, görünür olma ekseninde seyrederken; Arapçada kök, sert zemin (cehâd) ve yayık çalkalayarak özü çıkarma (mechûd) gibi somut maddi eylemlerden hareketle, engeller karşısında kapasitenin sonuna kadar harcanması anlamına evrilmiştir. İbranice ve Süryanicede üçlü جهد morfolojisi düzenli bir karşılık olarak bulunmaz; bu dillerde meşakkatin taşınması ve gayret sarfı semantik olarak y-g-‘ (yorulma, emek verme) ve ‘-m-l (zahmet çekme) kökleriyle karşılanır. Dolayısıyla kök, Kuzeybatı Sami dillerindeki boşluğu dolduracak biçimde Arapçada fiziksel, ahlaki ve hukuki direnç aşma fonksiyonunun kurucu kavramı haline gelmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | جهاد (sert arazi), لبن مجهود (özü çıkarılmış süt), جهد الدابة (biniti son sınırına kadar zorlamak) | Somut zorluk, dirençli cismi işleme ve iç potansiyelin son damlasına kadar harcanması yönünde anlam genişlemesi gerçekleşmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami dillerinde görülen baskı, güç sarfı ve görünür kılma formları | Kökün Sami dillerindeki çekirdeği gücün son haddine kadar harcanması ve bu süreçte yaşanan fiziki yıpranmadır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan ve düzenli ses denkliği taşıyan kökdeş biçim tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Lane’s Lexicon, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جهد | Anlamlı | Güç sarf etmek, meşakkat çekmek | Bir direnci kırmak için gücün ve takatin tamamını harcamak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [جده](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D9%87.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [هجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%AF.md) | Anlamlı | Uyumak, uykudan uyanmak | Gece uykusunu bölüp ibadete kalkmak veya uykuya dalmak zıt anlamlılığı | Kur'an'da geçer; gece nefsine karşı gayret sarf etme ile bağdaşır |
| [هدج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D8%AC.md) | Anlamlı | Titrek ve kısa adımlarla yürümek | Yaşlılık veya zayıflıktan ötürü adımları birbirine yakın atarak titremek | Kur'an'da geçmez; takatin tükenmesi sonucu ortaya çıkan yürüyüş |
| [دجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AC%D9%87.md) | Anlamlı | Karanlık basmak, örtmek | Gecenin zifiri karanlığının her tarafı kaplaması | Kur'an'da geçmez; Tehzîb'de müsta'mel kaydedilmiştir |
| [دهج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%AC.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جهد | Merkez | Bütün takati harcayarak direnç aşma | Karşıda somut veya soyut bir engel varken sınırları sonuna kadar zorlamak | Gücün tamamının devreye sokulması esastır |
| [سعى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%8A.md) | Komşu | Amaca yönelik hızlı ve kararlı yürüyüş | Hareketteki hız, niyet ve yönelim öne çıkar; mutlaka aşırı meşakkat içermesi gerekmez | Eylemin hedefe kilitlenmesi boyutudur |
| [كدح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D8%AD.md) | Komşu | İnsanın iç dünyasında iz bırakan yıpratıcı emek | Zamana yayılan, bedeni ve ruhu yoran, derin izler bırakan çaba | Nihayetinde Rabbine kavuşacak olan insanın yorgunluğudur |
| [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) | Komşu | İradeye dayalı her türlü iş ve üretim | Nötr bir eylemdir; zorluk, meşakkat veya engelle karşılaşma şartı barındırmaz | Bilinçli her tür fiili kapsayan geniş çatı |
| [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) | Komşu | Çalışmaktan bitkin düşme, dikilip yorulma | Sürecin kendisinden ziyade ortaya çıkan bedensel tükeniş ve yorgunluk hali | Gayretin fiziksel sonucuna odaklanır |
| [كسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D9%84.md) | Zıt | Güç ve imkân varken eyleme geçmemek | Takat bulunduğu halde irade zayıflığıyla gevşemek, ağırdan almak ve atalete düşmek | Cehdin zıddı olan iradi durgunluk hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جهد | Meşakkate katlanarak bütün takati harcamak | Engeli aşmak için iç potansiyelin son sınırına kadar seferber edilmesidir | Kesin |
| Latince | eniti, laborare, certare | Bütün gücüyle çabalamak, zorlanmak, mücadele etmek | eniti içteki gücü sonuna kadar zorlamayı, laborare meşakkati, certare ise karşı dirence karşı koymayı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | strive, exert oneself, struggle | Çabalamak, gayret sarf etmek, mücadele etmek | exert oneself potansiyelin sonuna kadar harcanmasını, strive hedefe doğru engelleri aşarak ilerlemeyi karşılar | Kesin |
| Almanca | sich anstrengen, streben, mühen | Gayret etmek, çabalamak, zahmet çekmek | sich anstrengen iç gerilimi ve eforu, streben yönelimli gayreti, mühen ise çekilen zahmeti ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | s'efforcer, lutter, peiner | Çaba göstermek, mücadele etmek, zahmet çekmek | s'efforcer iradenin sınırlarını zorlamayı, lutter dış engelle çatışmayı karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| جهاد / جاهدوا | Vahyin beyanı ve tebliğ ile yürütülen büyük fikrî mücadele | Furkân suresinde Kur'an ile yürütülen büyük cehd bağlamı; Furkân [25:52](https://lisan.digital/tr/ayet/25:52.md) |
| جاهدوا / المجاهدين | Hak, can ve yurt savunmasında meşru müdafaa ve topyekûn seferberlik | İman, hicret ve düşman baskısına karşı direnme bağlamı; Bakara [2:218](https://lisan.digital/tr/ayet/2:218.md), Nisâ [4:95](https://lisan.digital/tr/ayet/4:95.md), Tevbe [9:41](https://lisan.digital/tr/ayet/9:41.md) |
| جاهدك | Batıl ve şirke zorlamak için uygulanan psikolojik ve toplumsal baskı | Anne ve babanın çocuğu şirke döndürmek için baskı kurması bağlamı; Ankebût [29:8](https://lisan.digital/tr/ayet/29:8.md), Lokmân [31:15](https://lisan.digital/tr/ayet/31:15.md) |
| جهد أيمانهم | Yeminin bağlayıcılığını ve ciddiyetini en üst sınıra çıkarma | İkiyüzlülerin veya inkârcıların en kuvvetli yeminleri bağlamı; Mâide [5:53](https://lisan.digital/tr/ayet/5:53.md), En‘âm [6:109](https://lisan.digital/tr/ayet/6:109.md), Nûr [24:53](https://lisan.digital/tr/ayet/24:53.md) |
| جهدهم | Yoksulun verebildiği en son imkân, eldeki kıt kapasite | Münafıkların alay ettiği samimi fakirlerin güç yetirebildikleri son sınır bağlamı; Tevbe [9:79](https://lisan.digital/tr/ayet/9:79.md) |
| جاهدوا فينا | Nefsi arındırma, hakikati arama ve ilahi rızaya ulaşma kararlılığı | Samimi arayış ve Allah yolunda sebat gösterme bağlamı; Ankebût [29:69](https://lisan.digital/tr/ayet/29:69.md), Hac [22:78](https://lisan.digital/tr/ayet/22:78.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İnsanın fiilleri, istitaat ve mükellefiyet | Kulun fiili meydana getirmedeki çabası ve takatinin son sınırına kadar sorumlu olup olmadığı | Kudretin fiile dönüştürülmesindeki ahlaki ve ontolojik irade yoğunlaşması |
| Fıkıh | İçtihat kuramı ve meşru cihat hükümleri | Müctehidin şer'î hükme ulaşmak için bütün zihnî mesaisini sarf etmesi (içtihat) ile kamu düzenini ve tevhidi savunma mükellefiyeti | Zihni melekelerin ve bedeni-mali varlığın meşruiyet dairesinde seferber edilmesi |
| Tefsir | Mekkî ve Medenî ayetlerdeki cihadın mahiyeti | Mekke döneminde kılıçsız tebliğ ve sabır olan cehdin, Medine'de fiilî ve siyasi mukavemete dönüşüm dinamikleri | Kavramın salt muharebe olmayıp her merhalede farklı bir direnç aşma yöntemi olduğu |
| Hadis | Faziletli ameller, nefisle mücadele ve infak | En üstün sadakanın az malı olanın gücünü aşırı zorlayarak verdiği infak oluşu ve nefisle yüzleşme boyutu | Kişisel kapasitenin zorlanarak samimiyetin en yüksek seviyede ispatlanması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve kulluk bilinci | Topyekûn adanmışlık ve nefis tezkiyesi | İnsanın içsel arzularına ve şeytani dürtülere karşı direnerek ilahi rızaya yönelmesi | Dini hayatın atalete düşmesini önleyen ve imanı amelle diri tutan dinamik motordur | Kesin |
| İlmi | Bilgi üretimi ve epistemoloji | İçtihat ve metodolojik zihni gayret | Vahyin ve varlığın ilkelerini yeni meselelere uygulamak için aklın sınırlarını zorlamak | Donuklaşmayı engelleyen, hakikati arama sürecinde aklî melekelerin sonuna kadar çalıştırılmasıdır | Kesin |
| Siyasi | Hukukun korunması ve kamu savunması | Meşru müdafaa ve hakkı ikame seferberliği | Zulmü engellemek, adaleti korumak ve toplumun varlığına yönelen tehditleri bertaraf etmek | Keyfî saldırganlık değil, hak ve adaletin tesisi için can ve kaynakların kolektif seferberliğidir | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet, üretim ve bölüşüm | Üretken emek ve imkânların azami infakı | Atıl sermayeyi ve tembelliği kırarak toplum yararına katma değer ve fedakârlık üretmek | Servetin belirli ellerde birikmesini önlemek için ihtiyaç fazlasını ve kıt imkânı bile topluma vakfetmektir | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Aktivasyon enerjisi ve termodinamik iş | Kimyasal bir tepkimenin başlaması için aşılması gereken enerji eşiği veya bir kuvvetin direnç yolunda harcadığı mekanik iş gibi, sistemin mevcut kararlı atalet halinden yeni bir denge düzeyine geçmesi için gereken kritik eşik enerjisidir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal direnç aşımı ve sosyal mobilizasyon | Toplumların çöküş ve çözülme evrelerinde kurulu hantal yapıları dönüştürmek, statükoyu kırmak ve adaleti yeniden üretmek için harcanan örgütlü kolektif efor ve iradedir | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün türevleri olan cehd ve cihadın, Kur'an'daki çok katmanlı yapısından koparılarak yalnızca askeri çatışma, savaş (harb ve kıtâl) veya şiddet eylemlerine indirgenmesi; entelektüel boyuttaki içtihadın ise donmuş bir tarihsel kategori sayılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün Kur'an'da Mekke'den Medine'ye kadar; vahiyle zihni inşa etmeyi, anne-baba baskısına karşı inancı korumayı, kıt imkânlarla infak yapmayı, yeminlerdeki ciddiyeti ve nefsin zaaflarına karşı sabırla direnmeyi kapsayan varoluşsal bir seferberlik oluşu |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İslam'ın tebliğ, adalet, düşünce ve ahlak zemininde yürüttüğü büyük ıslah hamlesinin yok sayılarak dinin salt bir harp doktrini gibi algılanması; Müslüman zihninin düşünce ve üretim tembelliğine sürüklenerek içtihadın işlevsiz kalması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan tasavvurunda imanın kuru bir iddia değil, meşakkat ve engeller karşısında bilfiil ispatlanması gereken dinamik bir sorumluluk olduğunu ortaya koyar. Kök, vahyin epistemolojik ufkundan toplumsal nizamına kadar her düzeyde hareketi ve atalet karşıtlığını şart koşar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mekke dönemindeki tebliğ ve tefekkür ayetlerinde, Medine dönemindeki savunma, toplumsal dayanışma, münafıkların ataleti ile samimi müminlerin infak fedakârlığını karşılaştıran ayetlerde ve yeminin ciddiyetini tescilleyen nasslarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müslümanların cihadı yalnızca fiziksel bir savaş zannetmelerini; dinin pasif bir mistisizm veya sadece ritüellerden ibaret olduğu yanılgısını; aklın vahiy karşısında bütünüyle pasifleşmesi gerektiğini savunan taklitçi zihniyeti düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sert arazinin zorlukla işlenmesi, yayıktaki sütün çalkalanarak özünün açığa çıkarılması ve binek hayvanının taşıma gücünün son sınırına kadar sevk edilmesiyle ortaya çıkan meşakkat ve tükeniş halidir.
- Soyut anlam: Bir engeli, direnci veya statükoyu aşmak amacıyla içte biriken potansiyel enerjinin ve kabiliyetin son raddeye kadar fiiliyata dökülerek harcanmasıdır.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin mevcudiyetini korumak, adaleti ayakta tutmak ve dönüşümü gerçekleştirmek için atalete karşı koyan, içtihat ve fedakârlıkla beslenen dinamik meşruiyet ve hareket motorudur.
- LaTeX modeli: $$E_a \le \int_{0}^{x_c} F(x) \, dx$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $F(x)$, sistemin aşmak zorunda olduğu içsel veya dışsal direnç kuvvetini; $x$ direncin bulunduğu yolu ve zorluk alanını; $x_c$ hedefe ulaşmak için aşılması gereken kritik eşik sınırını; $E_a$ ise bu engeli kırıp özü ve hakikati ortaya çıkarmak için fail tarafından harcanan toplam iç enerjiyi ve kapasiteyi (cehd) temsil eder. Eforun bu eşik enerjisine eşit veya ondan büyük olması, cehdin direnci kırarak hakikati ikame etme fonksiyonunu matematiksel olarak gösterir.

## Geçtiği ayetler (36 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%87%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:218](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/2:218.md) — وَجَاهَدُوا

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَةَ اللَّهِ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Muhakkak ki, iman edenler, hicret edip de Allah yolunda savaşanlar; işte onlar Allah’ın rahmetini umarlar. Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Ali İmran 3:142](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/3:142.md) — جَاهَدُوا

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ

Meal (IK): Yoksa; Allah, içinizden cihad edenleri ve sabredenleri belirtmeden cennet’e girivereceğinizi mi sandınız?

### [Nisa 4:95](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/4:95.md) — وَالْمُجَاهِدُونَ · الْمُجَاهِدِينَ

لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا

Meal (IK): Mü’minlerden; özürsüz olarak yerlerinde oturanlar ile Allah yolunda malları ve canları ile cihad edenler bir değildir. Allah; mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri derece bakımından oturanlara üstün kıldı. Bununla beraber Allah, her ikisine de güzelliği vaad etmiştir. Fakat Allah; cihad edenlere, oturanların üzerine büyük bir mükafat vermiştir.

### [Maide 5:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/5:35.md) — وَجَاهِدُوا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ وَجَاهِدُوا فِي سَبِيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; Allah’tan korkun ve O’na yaklaşmak için vesile arayın. O’nun yolunda cihad edin ki, felaha eresiniz.

### [Maide 5:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/5:53.md) — جَهْدَ

وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ

Meal (IK): Aman edenler derler ki: Sizinle beraber olduklarına bütün güçleriyle Allah’a yemin edenler bunlar mıdır? Amelleri boşa gitmiş ve hüsrana uğrayanlardan olmuşlardır.

### [Maide 5:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/5:54.md) — يُجَاهِدُونَ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; içinizden her kim, dininden dönerse; Allah’ın sevdiği ve onların da O’nu sevdikleri, mü’minlere karşı alçak gönüllü, kafirlere karşı zorlu bir kavim getirir. Allah yolunda cihad ederler, hiç bir yerenin yermesinden korkmazlar. Bu, Allah’ın bir lütfudur. O’nu dilediğine verir. Allah; Vasi’dir, Alim’dir.

### [En'am 6:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/6:109.md) — جَهْدَ

وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيَةٌ لَيُؤْمِنُنَّ بِهَا قُلْ إِنَّمَا الْآيَاتُ عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Onlar, bütün güçleriyle Allah’a yemin ettiler ki; eğer kendilerine bir ayet gelirse mutlaka ona inanacaklar. De ki: Ayetler; ancak Allah’ın nezdindedir. O, geldiği zaman da onların yine inanmayacaklarının farkında değil misiniz?

### [Enfal 8:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/8:72.md) — وَجَاهَدُوا

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهَاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Meal (IK): Muhakkak ki iman edip hicret eden, mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad edenler; barındırıp yardım edenler, işte onlar; birbirinin dostudurlar. İman edip de hicret etmeyenlere gelince; hicret edene kadar sizin onlarla bir dostluğunuz yoktur. Şayet onlar da din hususunda sizden yardım isterlerse; sizinle aralarında muahede bulunan bir kavim aleyhinde olmamak üzere onlara yardım etmek boynunuza borçtur. Allah yaptıklarınızı görendir.

### [Enfal 8:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/8:74.md) — وَجَاهَدُوا

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ

Meal (IK): İman edip hicret edenler, Allah yolunda cihad edenler, barındıranlar ve yardım edenler; işte onlar, gerçek mü’minlerdir. Onlar için mağfiret ve cömertçe verilmiş rızıklar vardır.

### [Enfal 8:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/8:75.md) — وَجَاهَدُوا

وَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْ بَعْدُ وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولَئِكَ مِنْكُمْ وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Sonra iman edip de hicret edenler ve sizinle birlikte savaşanlar; işte onlar sizdendir. Hısımlar, Allah’ın kitabına göre birbirine daha yakındırlar. Muhakkak ki Allah, her şeyi bilendir.

### [Tevbe 9:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/9:16.md) — جَاهَدُوا

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَا رَسُولِهِ وَلَا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Yoksa siz, içinizden cihad edip Allah’tan, peygamberinden ve mü’minlerden başkasını sırdaş edinmeyenleri ortaya çıkarmadan sizi kendi halinize bırakacak mı sandınız? Allah, işlediklerinizden haberdardır.

### [Tevbe 9:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/9:19.md) — وَجَاهَدَ

أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Siz; hacılara su vermeyi, Mescid-i Haram’ı tamir etmeyi; Allah’a ve ahiret gününe inanan ve Allah yolunda cihad edenle bir mi tuttunuz? Bunlar, Allah katında bir olamazlar. Ve Allah; zalimler güruhunu hidayete erdirmez.

### [Tevbe 9:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/9:20.md) — وَجَاهَدُوا

الَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ

Meal (IK): Onlar ki iman etmişler, hicret etmişler ve Allah yolunda mallarıyla, canlarıyla cihad etmişlerdir. Derece bakımından Allah katında çok büyüktürler. Ve işte onlar, kurtuluşa erenlerin kendileridir.

### [Tevbe 9:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/9:24.md) — وَجِهَادٍ

قُلْ إِنْ كَانَ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ وَإِخْوَانُكُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ

Meal (IK): De ki: Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz, kabileniz, elinize geçirdiğiniz mallar, durgunluğa uğramasından korktuğunuz ticaret, hoşunuza giden evler, size Allah’tan vve peygamberden ve Allah yolunda cihaddan daha sevimli ise; o zaman Allah’ın emri gelinceye kadar bekleyedurun. Ve Allah; fasıklar güruhunu hidayete erdirmez.

### [Tevbe 9:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/9:41.md) — وَجَاهِدُوا

انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Gerek hafif, gerekse ağırlıklı olarak elbirliğiyle çıkın, mallarınız ve nefisleriniz ile cihad edin. Eğer bilirseniz bu; sizin için daha hayırlıdır.

### [Tevbe 9:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/9:44.md) — يُجَاهِدُوا

لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ

Meal (IK): Allah’a ve ahiret gününe iman edenler, geri kalmak için senden izin istemezler ki mallarıyla ve canlarıyla cihad etsinler. Allah, müttakileri bilir.

### [Tevbe 9:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/9:73.md) — جَاهِدِ

يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Ey peygamber; kafirler ve münafıklar ile cihad et ve onlara karşı çetin ol. Onların varacakları yer, cehennemdir ve o, ne kötü dönüş yeridir.

### [Tevbe 9:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/9:79.md) — جُهْدَهُمْ

الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): Sadaka vermekte gönülden davranan mü’minlere dil uzatan ve güçlerinin yetebildiğinden başkasını bulamayanlarla eğlenenleri Allah maskaraya çevirir. Ve onlar için elim bir azab vardır.

### [Tevbe 9:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/9:81.md) — يُجَاهِدُوا

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ وَكَرِهُوا أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ

Meal (IK): Allah’ın peygamberine muhalefet için geri kalanlar, oturup kalmalarına sevindiler. Allah yolunda mallarıyla, canlarıyla cihad etmek hoşlarına gitmedi. Bu sıcakta savaşa çıkmayın, dediler. De ki: Cehennem ateşi daha sıvaktır. Keşke bilselerdi.

### [Tevbe 9:86](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/9:86.md) — وَجَاهِدُوا

وَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجَاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُو الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقَالُوا ذَرْنَا نَكُنْ مَعَ الْقَاعِدِينَ

Meal (IK): Allah’a iman edin, Rasulü ile birlikte cihad edin, diye bir sure indirildiğinde; içlerinden gücü yetenler senden izin isteyip: Bizi bırak da oturanlarla birlikte kalalım, derler.

### [Tevbe 9:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/9:88.md) — جَاهَدُوا

لَكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولَئِكَ لَهُمُ الْخَيْرَاتُ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

Meal (IK): Fakat peygamber ve onunla iman etmiş olanlar; mallarıyla, canlarıyla cihad ettiler. Bütün hayırlar, işte onlarındır. Ve işte onlar, felaha erenlerin kendileridir.

### [Nahl 16:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/16:38.md) — جَهْدَ

وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ بَلَى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Onlar: Ölen kimseyi Allah diriltmez, diye olanca güçleriyle yemin ettiler. Hayır öyle değil. Bu, O’nun dosdoğru bir vaadidir. Ancak insanların çoğu bilmezler.

### [Nahl 16:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/16:110.md) — جَاهَدُوا

ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جَاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Hem Rabbın; işkenceye uğratıldıktan sonra hicret eden, sonra Allah yolunda savaşan ve sabredenlerle birliktedir. Muhakkak ki Rabbın; bundan sonra da Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Hac 22:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/22:78.md) — وَجَاهِدُوا · جِهَادِهِ

وَجَاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهَادِهِ هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ هُوَ مَوْلَاكُمْ فَنِعْمَ الْمَوْلَى وَنِعْمَ النَّصِيرُ

Meal (IK): Ve Allah için hakkıyla cihad edin. O, sizi seçmiş ve babanız İbrahim’in yolu olan dinde sizin için bir zorluk kılmamaıştır. Daha önce peygamberlerin size şahid olması, sizin de insanlara şahidler olmanız için size müslüman adını veren O’dur. Şu halde namaz kılın, zekat verin ve Allah’a sarılın. O’dur sizin Mevlanız. Ne güzel Mevla, ne güzel yardımcı.

### [Nur 24:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/24:53.md) — جَهْدَ

وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ قُلْ لَا تُقْسِمُوا طَاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Var güçleriyle Allah’a yemin ettiler ki; eğer kendilerine emredersen çıkacaklardır. De ki: Yemin etmeyin. Makul bir itaat. Muhakkak ki Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.

### [Furkan 25:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/25:52.md) — وَجَاهِدْهُمْ · جِهَادًا

فَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَجَاهِدْهُمْ بِهِ جِهَادًا كَبِيرًا

Meal (IK): Öyleyse sen, kafirlere uyma ve onlara karşı olanca gücünle cihad et.

### [Ankebut 29:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/29:6.md) — جَاهَدَ · يُجَاهِدُ

وَمَنْ جَاهَدَ فَإِنَّمَا يُجَاهِدُ لِنَفْسِهِ إِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ

Meal (IK): Kim cihad ederse; ancak kendisi için cihad etmiş olur. Zira Allah; alemlerden müstağnidir.

### [Ankebut 29:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/29:8.md) — جَاهَدَاكَ

وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ حُسْنًا وَإِنْ جَاهَدَاكَ لِتُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Biz, insana; anne ve babasına iyi davranmasını tavsiye ettik. Eğer onlar, hakkında bilgin olmayan şeyi Bana ortak koşman için seni zorlarlarsa, kendilerine itaat etme. Dönüşünüz Bana’dır. Yaptıklarınızı size bildiririm.

### [Ankebut 29:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/29:69.md) — جَاهَدُوا

وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Bizim uğrumuzda mücahede edenleri elbette yollarımıza eriştiririz. Şüphesiz ki Allah, ihsan edenlerle beraberdir.

### [Lokman 31:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/31:15.md) — جَاهَدَاكَ

وَإِنْ جَاهَدَاكَ عَلَى أَنْ تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا وَصَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنَابَ إِلَيَّ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Şayet onlar seni körü körüne Bana şirk koşman için zorlarsa; onlara itaat etme ve dünya işlerinde onlarla iyi geçin Bana dönenlerin yoluna uy. Sonra dönüşünüz yine Bana’dır. O zaman Ben, size yaptıklarınızı bildiririm.

### [Fatır 35:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/35:42.md) — جَهْدَ

وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدَى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ فَلَمَّا جَاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زَادَهُمْ إِلَّا نُفُورًا

Meal (IK): Var güçleriyle Allah’a yemin ettiler ki; kendilerine bir uyarıcı gelecek olursa; muhakkak ki, ümmetlerin herhangi birinden daha doğru yolda olacaklardır. Fakat kendilerine bir uyarıcı gelince; onların sadece nefretlerini artırdı.

### [Muhammed 47:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/47:31.md) — الْمُجَاهِدِينَ

وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَكُمْ

Meal (IK): Andolsun ki; içinizden, cihad edenlerle sabredenleri belirleyinceye ve haberlerinizi açıklayıncaya kadar sizi imtihan edeceğiz.

### [Hucurat 49:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/49:15.md) — وَجَاهَدُوا

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتَابُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ

Meal (IK): Mü’minler, ancak onlardır ki; Allah’a ve Rasulüne iman edip sonra şüpheye düşmemiş ve Allah yolunda mallarıyla canlarıyla cihad etmişlerdir. İşte onlar, sadıkların kendileridir.

### [Mümtehine 60:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/60:1.md) — جِهَادًا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَقَدْ كَفَرُوا بِمَا جَاءَكُمْ مِنَ الْحَقِّ يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَإِيَّاكُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّكُمْ إِنْ كُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهَادًا فِي سَبِيلِي وَابْتِغَاءَ مَرْضَاتِي تُسِرُّونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَأَنَا أَعْلَمُ بِمَا أَخْفَيْتُمْ وَمَا أَعْلَنْتُمْ وَمَنْ يَفْعَلْهُ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ

Meal (IK): Ey iman edenler; benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları dost edinmeyin. Onlar, size gelen gerçeği inkar etmişken onlara sevgi gösteriyorsunuz. Halbuki onlar; Rabbınız olan Allah’a inandığınızdan dolayı sizi ve peygamberi yurdunuzdan çıkarıyorlar. Eğer siz, benim yolumda savaşmak ve hoşnudluğumu kazanmak için çıkmışsanız; onlara nasıl sevgi gösterirsiniz? Oysa Ben, sizin gizlediğinizi de, açığa vurduğunuzu da bilirim. İçinizden kim bunu yaparsa; şüphesiz ki doğru yoldan sapmış olur.

### [Saff 61:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/61:11.md) — وَتُجَاهِدُونَ

تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Allah’a ve peygamberine iman eder, mallarınızla ve canlarınızla Allah yolunda cihad ederseniz. Eğer bilirseniz; bu sizin için çok daha hayırlıdır.

### [Tahrim 66:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/ayet/66:9.md) — جَاهِدِ

يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Ey peygamber; kafirler ve münafıklarla savaş, onlara karşı çetin ol. Onların varacağı yer cehennemdir. O, ne kötü dönüş yeridir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Cehd düz, sert yer demektir. Orasını işleyip verimli hale getirmedeki zorluktan çabalama anlamına gelmiştir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والجيم والدال معهما
هج د، ه د ج، ج ه د، مستعملات فقط
هجد:
هَجَدَ القومُ هجودا، أي: ناموا، وتهجّدوا، أي: استيقظوا لصلاةٍ أو لأمر. وقوله تعالى: "ومن اللَّيْلِ فتهجّدْ به نافلةً لك"، أي: بالقرآن في الصّلاة، أي: انتبهْ بعد النوم نافلة، أي: فضيلةً.
هدج:
الهَدَجانُ: مِشْيةُ الشّيخ، ونحوه.
هَدَجُ الشَّيْخُ، وهَدَجَتِ الرّيحُ، أي: حنَّتْ وصوَّتَتْ.
والتّهَدُّجُ: تَقَطُّعُ الصّوت.
وهَدَجُ الظّليمِ وهو مَشْيٌ وسَعْيٌ وعَدْوٌ. كلٌّ ذلك في آرتعاشٍ، قال:
أَصَكَّ نغْضاً لا يَني مُسْتَهْدَجا
والهَوْدَجُ: مركبٌ لنساءِ الأَعراب، وليس بفودج، ويجمع: الهَوادِج.
جهد:
الجَهْدُ: ما جَهَد الإنسانَ من مَرَضٍ، أو أمرٍ شاقٍّ فهو مَجهودٌ والجُهْدُ لغة بهذا المعنى والجُهدُ: شيءٌ قليلٌ يعيش به المُقِلُّ على جَهْدِ العَيْش.
والجَهْدُ: بلوغُكَ غايةَ الأمرِ الّذي لا تألو عن الجهد فيه. تقول: جَهَدْتُ جَهْدي، واجتهدتُ رأيي ونفسي حتّى بلغتُ مجهودي.
وجَهَدْتُ فلاناً: بلغتُ مشقّته، وأَجْهدتُه على أن يَفْعَلَ كذا.
وأجْهَدَ القومُ علينا في العداوة.
وجاهدتُ العدوَّ مُجاهدةً، وهو قتالُك إيّاه.

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الجيم** و**الدال** معهما
**هج د**، **ه د ج**، **ج ه د**، مستعملات فقط

**هجد**:
**هَجَدَ** kavim **هجودا**; yani: uyudular. Ve **تهجّدوا**; yani: bir namaz için yahut bir iş için uyandılar. Ve Yüce Allah’ın sözü: "ومن اللَّيْلِ فتهجّدْ به نافلةً لك"; yani: namazda Kur’an ile; yani: uykudan sonra uyan, **نافلة**; yani: bir fazilet.

**هدج**:
**الهَدَجانُ**: ihtiyarın yürüyüşü ve benzeri.
**هَدَجُ** ihtiyar, ve **هَدَجَتِ** rüzgâr; yani: inledi ve ses çıkardı.
Ve **التّهَدُّجُ**: sesin kesik kesik olması.
Ve **هَدَجُ** devekuşunun erkeğinin; o, yürüyüş ve koşuş ve koşmadır. Bunların hepsi bir titremededir. Dedi ki:
أَصَكَّ نغْضاً لا يَني مُسْتَهْدَجا
Ve **الهَوْدَجُ**: bedevî kadınları için bir binek; ve **فودج** değildir. Ve çoğulu: **الهَوادِج**.

**جهد**:
**الجَهْدُ**: insanı yoran hastalık yahut meşakkatli bir iş; o hâlde o **مَجهودٌ**dur. Ve **الجُهْدُ** bu mânâ ile bir dildir (lehçedir). Ve **الجُهدُ**: az olanın, yaşayışın zorluğu üzere, kendisiyle yaşadığı az bir şeydir.
Ve **الجَهْدُ**: onda gayret etmekten geri durmadığın işin nihayetine ulaşmandır. Dersin ki: **جَهَدْتُ جَهْدي**; ve görüşümü ve nefsimi **اجتهدتُ**; nihayet **مجهودي**me ulaştım.
Ve **جَهَدْتُ** falancayı: onun meşakkatine ulaştım. Ve onu şunu yapmaya **أَجْهدتُ**.
Ve kavim bize düşmanlıkta **أجْهَدَ**.
Ve düşmanla **مُجاهدةً** **جاهدتُ**; ve o, onunla savaşmandır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجَهْدُ والجُهْدُ: الطاقةُ. وقرئ: "والذين لا يَجِدون إلا جَهْدَهُمْ" و"جُهْدَهُمْ". قال الفراء: الجُهْدُ بالضم الطاقةُ. والجَهْدُ بالفتح من قولك: اجْهَدْ جَهْدَكَ في هذا الأمر، أي ابلُغ غايتك. ولا يقال اجْهَدْ جُهْدَكَ. والجَهْدُ: المشقَّةُ. يقال: جَهَدَ دابته وأَجْهَدَها، إذا حمل عليها في السير فوق طاقتها. وجَهَدَ الرجل في كذا، أي جَدَّ فيه وبالغ. وجَهَدْتُ اللبنَ فهو مَجْهودٌ، أي أخرجت زُبده كله. وجَهَدْتُ الطعامَ: اشتهيته. والجاهدُ: الشَهْوانُ. وجُهِدَ الطعامُ وأُجْهِدَ، أي اشْتُهِيَ. وجَهَدْتُ الطعامَ، إذا أكثرتَ من أكله. ومرعَى جهيدٌ: جَهَدَهُ المال. وجُهِدَ الرجل فهو مَجْهودٌ، من المشقةِ، يقال أصابهم قُحوطٌ من المطر فجُهِدوا جَهْداً شديداً. وجَهِدَ عيشهم بالكسر، أي نَكِدَ واشتدَّ. والجَهادُ بالفتح: الأرضُ الصُلبةُ. وجاهَدَ في سبيل الله مجاهدةً وجهاداً. والاجتهادُ والتَجاهُدُ: بذل الوُسعِ والمجهودِ.

##### Türkçe

**الجَهْدُ** ve **الجُهْدُ**: güç yetirme. Ve şöyle okunmuştur: “ve **والذين لا يَجِدون إلا جَهْدَهُمْ**” ve “**جُهْدَهُمْ**”. el-Ferrâ dedi: **الجُهْدُ** (ötre ile) güç yetirmedir. **الجَهْدُ** (fetha ile) ise senin “**اجْهَدْ جَهْدَكَ** bu işte” sözünden (gelir); yani gayene ulaş. Ve “**اجْهَدْ جُهْدَكَ**” denilmez. Ve **الجَهْدُ**: meşakkat. Denir ki: **جَهَدَ** binitini ve **أَجْهَدَها**, eğer yürüyüşte onun gücünün üstünde ona yüklenirse. Ve **جَهَدَ** adam şu hususta; yani onda ciddi oldu ve aşırıya vardı. Ve **جَهَدْتُ** sütü, o da **مَجْهودٌ**dur; yani kaymağının hepsini çıkardım. Ve **جَهَدْتُ** yemeği: onu arzuladım. Ve **الجاهدُ**: şehvetli olan. Ve **جُهِدَ** yemek ve **أُجْهِدَ**; yani arzulandı. Ve **جَهَدْتُ** yemeği, eğer onun yenilmesini çoğaltırsan. Ve **مرعَى جهيدٌ**: mal onu yordu. Ve **جُهِدَ** adam, o da **مَجْهودٌ**dur; meşakkatten dolayı; denir ki: onlara yağmurdan bir kıtlık isabet etti de şiddetli bir **جَهْداً** ile **جُهِدوا**. Ve **جَهِدَ** (kesre ile) onların geçimi; yani tatsızlaştı ve şiddetlendi. Ve **الجَهادُ** (fetha ile): sert toprak. Ve Allah yolunda **جاهَدَ**; **مجاهدةً** ve **جهاداً**. Ve **الاجتهادُ** ve **التَجاهُدُ**: gücün ve çabanın sarf edilmesi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ج د
هجد ، دجه ، جهد ، هدج : ( مستعملة ) .
هجد : قال الليث : هَجَد القومُ هُجوداً : إذا ناموا ، وتَهجدوا : إذا استَيْقظوا للصلاة .
أبو عُبيد ، عن أبي عبيدة : الهاجد : الناقم ، والهاجد المصلِّي بالليل .
وقال الحُطيئة :
فحَيَّاك وُدٌّ من هداك لِفْتيةٍ
وخُوصٍ بأعلى ذي طُوالة هُجَّدِ
وقال ابن بُزُرج : أهْجدتُ الرجلَ : أَنَمَتُه وهَجَّدْتُه : أيقظته .
قال الله جل وعز : ( وَمِنَ الَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَّكَ ) ( الإسرَاء : 79 ) .
وقال غيره : وهجّدتُ الرجلَ : أنمْتُه .
ومنه قول لبيد قال :
هَجِّدْنا فقد طالَ السُّرَى
وقَدَرْنا إنْ خنا الدَّهْرَ غَفَلْ
كأنه قال : نَوِّمنا فإن السرى قد طال عليَنا حتى غلبنا النومُ ، ويقال : أهجدت الرجلَ : وجدته نائماً .
الحرَّاني عن ابن السكيت : أَهجَدَ البعيرُ : إذا أَلقَى جِرَانَه على الأرض .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : هجَّد الرجل : إذا صَلى بالليل ، وهَجَّد : إذا نام بالليل .
وقال في موضع آخر : الهاجد : النائم ، والهاجد : المصلِّي ، قال : وكذلك المتهجِّد يكون مصلّياً ويكون نائماً .
عمرو عن أبيه قال : هَجد وهَجَّد : إذا قام مصلِّياً ، وهَجَد : إذا نام ، وذلك كله في آخر الليل .
قلت : والمعروفُ في كلام العرب أن الهاجدَ النائم ، وقد هَجد هُجوداً : إذا نامَ ، وأما المتهجِّد ، فهو القائم إلى الصلاة من النوم آخر الليل ، وكأنه قيل له : متهجِّد لإلقائه الهجود عن نفسه ، كما أنه قيل للعابد : متحنِّث لإلقائه الحِنْتَ عن نفسه ، وهو الإثم .
جهد : وقال الليث : الجَهْد : ما جَهَد الإنسانَ من مَرَض أو أمر شاق فهو مَجْهود . قال : والجُهْد لغة بهذا المعنى ، قال : والجُهد : شيء قليلٌ يعيش به المُقلّ على جَهْدِ العَيْش .
قال الله جل وعزّ : ( وَالَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ ) ( التّوبَة : 79 ) على هذا المعنى . قال : والجَهْد أيضاً : بلُوغُكَ غايةَ الأمر الّذي لا تأَلو عن الجَهْد فيه . تقول : جَهَدْتُ جَهْدي واجتهدتُ رَأْيي ونَفْسي حتى بلغتُ مجهودي .
ابن السكّيت : الجَهْد : الغاية .
وقال الفرّاء : بلغتُ به الجَهْد : أي الغايةَ ، واجهَدْ جَهْدكَ في هذا الأمر : أي ابلُغْ فيه غايَتَك . وأما الجُهد فالطاقة ، يقال : اجهد جُهْدَك . قال : وجَهَدْتُ فلاناً : بلغت مشقّته ، وأجَهدتُه على أن يفعل كذا وكذا ، وأجهَدَ القومُ علينا في العَداوة وجاهَدْتُ العَدُوَّ مُجاهَدة .
أبو عُبيد : جَهَدتُه وأَجْهدْتُه ، بمعنًى واحد .
وقال الأعشى :
جَهَدْنَ لهَا مَعَ إِجْهادِها
شَمِر ، عن أبي عمرو ، يقال : هذه بَقْلة لا يَجْهَدها المال : أي لا يكثر منها ، وهذا كلأ يَجهْده المال : إذا كان يَلِجُّ عليه ويَرْعاه .
وقال الأصمعيّ : كلّ لبن شُدّ مَذْقُه بالماء فهو مَجْهود .
وقال الشّماخ يصف إبلاً بالغزارة :
تُضحي وقد ضَمِنتْ ضَرَّاتُها غُرَفاً
مِن ناصعِ اللّونِ حُلْوِ الطَّعم مَجْهودِ
فمن رَوى البيت هكذا أراد بقوله : مجهودِ : المشتهى الذي يُلَحّ عليه في الشُّرب لطيبه وحلاوته ، ومن رواه : ( حلو غير مجهود ) : فمعناه أنها غِزَارٌ لايَجْهدها الحَلب فَينهكُ لَبنَها .
وقال الأصمعيّ في قوله غير مجهود : إنه يُمذَق لأنه كثير .
وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( وَالَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ ) ( التوبة : 97 ) قال : الجُهد : الطاقة ، تقول : هذا جُهدي ، أي طاقتي : ويقال : اجهْد جُهْدَك .
وأخبرني المنذريّ عن القاسم بن محمد القرشيّ بن سعيد بن عمرو ، عن مروان ،
عن عيسى بن المغيرة ، عن الشَّعبيّ قال : الجُهد الطاقة : تقول : هذا جُهدي : أي طاقتي . الجُهْد في القيتة والجَهد في العمل .
شَمِر عن ابن شميل ، قال الجَهاد : أظهرُ الأرض وأسواها : أي أشدّها استواء ، أنبتَتْ أو لم تُنبت ، ليس قُرْبَه جَبَل ولا أكَمة ، والصّحراء جَهاد ، وأنشد :
يَعُود ثرَى الأرض الجماد ويَنْبُت ال
جَهادُ بها والعُودُ رَيّانُ أَخضرُ
قال ، وقال أبو عمرو : الجَماد والجَهاد : الأرض الجَدْبة التي لا شيء فيها ، والجماعةُ : جُمُدٌ وجُهُد .
وقال الكميت :
أَمَرَعَتْ في نَداهُ إذ قَحَط القَطْ
رُ فأمسَى جَهادُها مُمْطُورا
وقال الفراء : أرضٌ فضَاء وجَهاد ، وبراز بمعنًى واحد .
وقال غيرُه : أجهدَ فيه الشَّيبُ إجهاداً : إذا بدا فيه وكَثُر .
وقال عديّ بن زيد :
لا تُواتيك إذ صَحَوتَ وإذ أَجْ
هَدَ في العارِضَيْنِ منْكَ القَتِيرُ
ويقال : أَجهدَ لك الطريقُ ، وأجهَدَ لك الحقُّ : بَرَزَ وظهَر ووضح .
وقال أبو عمرو بنُ العَلاء : حلَفَ بالله فأجْهَدَ ، وسار فأَجْهدَ ، ولا يكون فَجَهد .
وقال أبو سعيد : أجهَدَ لَك هذا الأمرُ فاركْبه : أي أمكَنك وأَعرَضَ لك .
وقال أبو عمرو : أَجهَدَ القومُ لي : أي أشرَفوا .
وقال الشاعر :
لمّا رأيتُ القومَ قد أجهَدوا
ثُرْتُ إليهم بالحُسام الصَّقِيلْ
وقال أبو زيد ، يقال : إنَّ فلاناً لمُجْهِدٌ لك ، وقد أجهَد : إذا اختَلَط .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الجَهاض والجَهاد ثَمَرُ الأراك ، ونحو ذلك .
قال أبو عمرو ، وقال الحسن في قول الله جلّ وعزّ : ( وَيَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ ) ( البَقَرَة : 219 ) هو أن لا يَجهَد الرجلُ مالَه ثم يَقعُد يسأل الناس .
وقال النضر : معنى يَجهَد مالَه : يعطيه ههنا وههنا .
هدج : قال اللّيث : الهَدَجان : مِشْية الشيخ ونحو ذلك ، يقال : هَدَج الشيخُ وهَدَجت الرِّيح : أي حَنَّت وصَوّتت ، والتهدُّج : تقطيع الصّوت ، وهَدَجُ الظَّليم : وهو سعيٌ ومشيٌ . وَعَدْوٌ ، كل ذلك إذا كان في ارتهاش وأنشد :
والمُعْصِفاتِ لا يزلنَ هدجا
وقال العجّاج يصف الظَّليم :
أَصَكَّ نَغْضاً لايَني مُسْتهْدَجا
قال ابن الأعرابيّ في قوله : مُسْتَهْدَجَا أي مستعجِلا ، أي أفزع فمرّ ، ومن رواه بكسر الدال أراد أنّه لا يزال عَجْلان في عَدْوِه .
وقال غيره : الهَدْجة : رَزْمة الناقة وَحَنِينُها على وَلَدها ، وناقةٌ هَدُوج ومِهداج . ويقال للرِّيحِ الحَنون : لها هَدْجة ومِهْداح ، ومنه
قولُ أبي وَجْزة السعديّ يصف حُمُر الوحش :
حتّى سَلَكْن الشَّوَى منهنّ في مَسَكٍ
مِنْ نَسْلِ جَوابةِ الآفاق مِهْدَاج
المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال : تهدَّجوا عليه وتَبأَبؤُوا عليه : إذا أَظهروا إلْطافَه ، ويقال : ظَلِيمٌ هَدَجْدَج لِهدَجانه في مِشْيتهِ .
قال ابن أحمر :
لِهدَجْدِجٍ جَربٍ مَساعرُه
قد عادها شهراً إلى شهرِ
وإنما قال : جَرِب مَساعِرهُ لأنّ ذلك الموضع من النّعام لا ريشَ عليه .
وقال الأصمعي : الهَدَجان : مُداركة الخَطْو ، وأنشد :
وهَدَجانا لم يكن مِنْ مِشْيتي
كهَدَجان الرَّأْل خَلْفَ الهيقتِ
مُزَوْزِياً لما رآها زَوْزَتِ
وقال ابن الأعرابيّ : هَدَج : إذا اضطَرَب مشيهُ من الكِبَر ، وهو الهُداج .
والهَوْدج : مركَب من مراكب النساء . وقِدْرٌ هَدُوج : سريعة الغَليان .
دجه : أهمله الليث .
وقال ابن الأعرابيّ : دَجَّه الرّجل ، إذا نام في الدُّجْيَة ، وهي قُترَة الصائد .

##### Türkçe

ه ج د
**هجد** ، **دجه** ، **جهد** ، **هدج** : (kullanılan).

**هجد** : Leys dedi ki: **هَجَد** kavim **هُجوداً**: uyudukları zaman; ve **تَهجدوا**: namaz için uyandıkları zaman.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **الهاجد**: kin güden; ve **الهاجد**: geceleyin namaz kılan.

Hutay’e dedi ki:
فحَيَّاك وُدٌّ من هداك لِفْتيةٍ
وخُوصٍ بأعلى ذي طُوالة هُجَّدِ

İbn Büzürc dedi ki: **أهْجدتُ الرجلَ**: onu uyuttum; ve **هَجَّدْتُه**: onu uyandırdım.

Allah azze ve celle dedi: ( **وَمِنَ الَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَّكَ** ) (الإسراء: 79).

Başkası dedi ki: **وهجّدتُ الرجلَ**: onu uyuttum.

Ve ondan, Lebîd’in sözü; dedi ki:
هَجِّدْنا فقد طالَ السُّرَى
وقَدَرْنا إنْ خنا الدَّهْرَ غَفَلْ

Sanki dedi ki: Bizi uyut; çünkü gece yürüyüşü bize uzun geldi de nihayet uyku bize galip geldi. Ve denir ki: **أهجدت الرجلَ**: onu uyur buldum.

Harrânî, İbn Sikkît’ten: **أَهجَدَ البعيرُ**: **جِرَانَه**’ini yere attığı zaman.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **هجَّد الرجل**: geceleyin namaz kıldığı zaman; ve **هَجَّد**: geceleyin uyuduğu zaman.

Ve başka bir yerde dedi ki: **الهاجد**: uyuyan; ve **الهاجد**: namaz kılan. Dedi ki: ve كذلك **المتهجِّد** hem namaz kılan olur hem uyuyan olur.

Amr, babasından dedi ki: **هَجد** ve **هَجَّد**: namaz kılarak kalktığı zaman; ve **هَجَد**: uyuduğu zaman; ve bunların hepsi gecenin sonundadır.

Dedim ki: Arapların كلامında bilinen, **الهاجد**’in uyuyan olduğudur; ve **هَجد هُجوداً**: uyuduğu zaman. أما **المتهجِّد** ise, gecenin sonunda uykudan namaza kalkan kimsedir; ve sanki ona **متهجِّد** denilmiştir, kendinden **الهجود**’u atması sebebiyle; tıpkı **العابد**’e **متحنِّث** denildiği gibi, kendinden **الحِنْتَ**’ı atması sebebiyle; ve o, günahtır.

**جهد** : Leys dedi ki: **الجَهْد**: insanı hastalık yahut ağır bir işten yoran şeydir; o halde o, **مَجْهود**’dur. Dedi ki: **الجُهْد** da bu manada bir dildir (lehçedir). Dedi ki: ve **الجُهد**: yoksulun, yaşamın zorluğu üzerinde kendisiyle yaşadığı az bir şeydir.

Allah azze ve celle dedi: ( **وَالَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ** ) (التوبة: 79) bu mana üzeredir. Dedi ki: ve **الجَهْد** ayrıca: içinde **الجَهْد**’den geri durmadığın işin son haddine ulaşmandır. Dersin ki: **جَهَدْتُ جَهْدي** ve **اجتهدتُ رَأْيي ونَفْسي** ta ki **مجهودي**’me ulaştım.

İbn Sikkît: **الجَهْد**: son haddir.

Ferrâ dedi ki: **بلغتُ به الجَهْد**: yani son haddi; ve **اجهَدْ جَهْدكَ** bu işte: yani onda son haddine ulaş. أما **الجُهد** ise güçtür; denir ki: **اجهد جُهْدَك**. Dedi ki: ve **جَهَدْتُ فلاناً**: onun meşakkatine ulaştım; ve **أجَهدتُه** onu şöyle şöyle yapmaya zorladım; ve **أجهَدَ القومُ علينا في العَداوة**: bize düşmanlıkta ileri gittiler; ve **جاهَدْتُ العَدُوَّ مُجاهَدة**: düşmanla mücadele ettim.

Ebû Ubeyd: **جَهَدتُه** ve **أَجْهدْتُه**: tek bir mana iledir.

A‘şâ dedi ki:
جَهَدْنَ لهَا مَعَ إِجْهادِها

Şemir, Ebû Amr’dan: denir ki: bu bir ot, mal onu **لا يَجْهَدها**: yani ondan çoğalmaz; ve bu bir otlaktır, mal onu **يَجهْده**: üzerine ısrarla gittiği ve otladığı zaman.

Asma‘î dedi ki: su ile **مَذْقُه**’u sıkılaştırılan her süt, **مَجْهود**’dur.

Şemmâh, bol sütlü develeri vasfederek dedi ki:
تُضحي وقد ضَمِنتْ ضَرَّاتُها غُرَفاً
مِن ناصعِ اللّونِ حُلْوِ الطَّعم مَجْهودِ

Kim beyti böyle rivayet ederse, onun sözüyle: **مجهودِ**: içimde, iyiliği ve tatlılığı sebebiyle içmeye ısrar edilen iştah çekici olanı murad etti. Ve kim onu ( **حلو غير مجهود** ) diye rivayet ederse, manası: onlar bol sütlüdür; sağım onu **لايَجْهدها** da sütünü tüketip bitkin düşürmez.

Asma‘î, **غير مجهود** sözünde dedi ki: o, çok olduğu için suyla karıştırılır.

Ferrâ, Allah azze ve celle’nin sözü hakkında: ( **وَالَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ** ) (التوبة: 97) dedi ki: **الجُهد**: güçtür. Dersin ki: bu **جُهدي**’dir, yani gücümdür. Ve denir ki: **اجهْد جُهْدَك**.

Münzirî bana haber verdi; Kâsım b. Muhammed el-Kureşî b. Saîd b. Amr’dan, Mervân’dan,
Îsâ b. Muğîre’den, Şa‘bî’den; dedi ki: **الجُهد** güçtür. Dersin ki: bu **جُهدي**’dir: yani gücümdür. **الجُهْد** azıkta; **الجَهد** işte.

Şemir, İbn Şümeyl’den: dedi ki: **الجَهاد**: yerin en açık ve en kötüsüdür; yani en şiddetli düz olanıdır; bitki bitirmiş olsun yahut bitirmemiş olsun; yakınında dağ yoktur, tepecik yoktur. Ve çöl **جَهاد**’dır. Ve inşad etti:
يَعُود ثرَى الأرض الجماد ويَنْبُت ال
جَهادُ بها والعُودُ رَيّانُ أَخضرُ

Dedi; ve Ebû Amr dedi ki: **الجَماد** ve **الجَهاد**: içinde hiçbir şey olmayan çorak arazidir. Ve çoğulu: **جُمُد** ve **جُهُد**.

Kümeyt dedi ki:
أَمَرَعَتْ في نَداهُ إذ قَحَط القَطْ
رُ فأمسَى جَهادُها مُمْطُورا

Ferrâ dedi ki: **أرضٌ فضَاء** ve **جَهاد** ve **براز** tek bir mana iledir.

Başkası dedi ki: **أجهدَ فيه الشَّيبُ إجهاداً**: onda belirdiği ve çoğaldığı zaman.

Adiyy b. Zeyd dedi ki:
لا تُواتيك إذ صَحَوتَ وإذ أَجْ
هَدَ في العارِضَيْنِ منْكَ القَتِيرُ

Ve denir ki: **أَجهدَ لك الطريقُ** ve **أجهَدَ لك الحقُّ**: ortaya çıktı, göründü ve açık oldu.

Ebû Amr b. Alâ dedi ki: Allah’a yemin etti de **فأجْهَدَ**; ve yürüdü de **فأَجْهدَ**; ve **فَجَهد** olmaz.

Ebû Saîd dedi ki: **أجهَدَ لَك هذا الأمرُ فاركْبه**: yani sana mümkün oldu ve sana arz olundu.

Ebû Amr dedi ki: **أَجهَدَ القومُ لي**: yani yükseldiler (yüksekten göründüler).

Şair dedi ki:
لمّا رأيتُ القومَ قد أجهَدوا
ثُرْتُ إليهم بالحُسام الصَّقِيلْ

Ebû Zeyd: denir ki: şüphesiz falan sana **لَمُجْهِدٌ**’dir; ve **قد أجهَد**: karıştığı zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi ki: **الجَهاض** ve **الجَهاد**: **الأراك**’ın meyvesidir; ve bunun benzeri.

Ebû Amr dedi; ve Hasan, Allah azze ve celle’nin sözü hakkında: ( **وَيَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ** ) (البقرة: 219) dedi ki: o, kişinin malını **لا يَجهَد** etmemesidir; sonra oturup insanlardan istemesidir.

Nadr dedi ki: **يَجهَد مالَه**’in manası: onu burada burada vermesidir.

**هدج** : Leys dedi ki: **الهَدَجان**: ihtiyarın yürüyüşü ve bunun benzeridir. Denir ki: **هَدَج الشيخُ**; ve **هَدَجت الرِّيح**: yani inledi ve ses çıkardı. Ve **التهدُّج**: sesin parça parça edilmesidir. Ve **هَدَجُ الظَّليم**: o, koşma ve yürüyüştür; ve koşmadır; bütün bunlar, titreme içinde olduğu zaman. Ve inşad etti:
والمُعْصِفاتِ لا يزلنَ هدجا

A‘ccâc, **الظَّليم**’i vasfederek dedi ki:
أَصَكَّ نَغْضاً لايَني مُسْتهْدَجا

İbnü’l-A‘râbî, onun sözü hakkında: **مُسْتَهْدَجَا** yani acele eden; yani ürktü de geçti. Ve kim onu **الدال**’ı kesre ile rivayet ederse, onun koşusunda daima aceleci olduğunu murad etti.

Başkası dedi ki: **الهَدْجة**: devenin böğürmesi ve yavrusu üzerine inlemesidir. Ve deve: **هَدُوج** ve **مِهداج**. Ve inleyen rüzgâra denir: onun **هَدْجة**’si ve **مِهْداح**’ı vardır. Ve ondan, Ebû Vecze es-Sa‘dî’nin sözü; yaban eşeklerini vasfeder:
حتّى سَلَكْن الشَّوَى منهنّ في مَسَكٍ
مِنْ نَسْلِ جَوابةِ الآفاق مِهْدَاج

Münzirî, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: denir ki: **تهدَّجوا عليه** ve **تَبأَبؤُوا عليه**: ona karşı yumuşaklığını açığa vurdukları zaman. Ve denir ki: **ظَلِيمٌ هَدَجْدَج**: yürüyüşündeki **هدَجانه** sebebiyle.

İbn Ahmer dedi ki:
لِهدَجْدِجٍ جَربٍ مَساعرُه
قد عادها شهراً إلى شهرِ

Ve ancak **جَرب مَساعِرهُ** dedi; çünkü devekuşunda o yerin üzerinde tüy yoktur.

Asma‘î dedi ki: **الهَدَجان**: adımı birbirine yetiştirmektir. Ve inşad etti:
وهَدَجانا لم يكن مِنْ مِشْيتي
كهَدَجان الرَّأْل خَلْفَ الهيقتِ
مُزَوْزِياً لما رآها زَوْزَتِ

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **هَدَج**: yaşlılıktan yürüyüşü sarsıldığı zaman; ve o, **الهُداج**’dır.

Ve **الهَوْدج**: kadınların bineklerinden bir binektir. Ve **قِدْرٌ هَدُوج**: çabuk kaynayan.

**دجه** : Leys onu ihmal etti.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **دَجَّه الرّجل**: **الدُّجْيَة** içinde uyuduğu zaman; ve o, avcının pusudur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والهاء وما يثلثهما)
(جهو) الجيم والهاء والحرف المعتل يدلُّ على انكشافِ الشَّيء. يقال أجْهَتِ السّماءُ، أقلَعَتْ. ويقال خِباءٌ مُجْهٍ لا سِتْر عَليه. وجهِيَ البيتُ يَجْهَى، إذا خَرِبَ؛ وهُوَ جاهٍ. ويقال إن الجَهْوَةَ السَّهُ مكشوفةً.
(جهد) الجيم والهاء والدال أصلُهُ المشقَّة، ثم يُحمَل عليه ما يقارِبُه. يقال جَهَدْتُ نفسي وأجْهَدت والجُهْد الطَّاقَة. قال الله تعالى: ﴿والَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ إلاَّ جُهْدَهُمْ﴾ [التوبة 79]. ويقال إنّ المجهود اللبن الذي أُخرِجَ زُبْده، ولا يكاد ذلك [يكونُ] إلاّ بمشقّةٍ ونَصَب. قال الشمّاخ:
تُضْحِ وقد ضَمِنَتْ ضَرّاتُها غُرَقاً *** مِنْ طَيِّبِ الطَّعْمِ حُلْوٍ غَيْرِ مَجْهُودِ([1])ومما يقارب البابَ الجَهادُ، وهي الأرض الصُّلبة. وفلانٌ يَجْهَد الطّعامَ، إذا حَمَل عليه بالأكل الكثير الشديد. والجاهد: الشَّهْوان. ومَرْعىً جَهِيدٌ: جَهَدَهُ المالُ لِطِيبه فأكَلَه.
(جهر) الجيم والهاء والراء أصلٌ واحد، وهو إعلان الشَّيء وكَشْفُه وعُلُوّه. يقال جَهَرْتُ بالكلام أعلنتُ به. ورجلٌ جَهِير الصَّوت، أي عالِيهِ. قال:
أخاطِبُ جَهْراً إذْ لهُنَّ تَخَافُت*** وشَتَّانَ بينَ الجهْرِ والمَنْطِق الخَفْتِ([2])ومن هذا الباب: جَهَرت الشّيءَ، إذا كان في عينك عظيماً. وجَهَرْت الرّجُل كذلك. قال:
* كأنَّما زُهاؤُه لِمَنْ جَهَرْ([3]) *
فأمّا العَيْن الجَهراءُ، فهي ([4]) التي لا تُبْصِر في الشمس. ويقال رأيْت جُهْرَ فلانٍ، أي هَيْئَتَه([5]). قال:
* وما غيَّبَ الأقوامُ تابِعةَ الجُهْرِ([6]) *
أي لن يقدِرُوا أن يغيّبوا من خُبْره وما كان تابعَ جُهْرِه([7]). ويقال جَهِيرٌ بَيِّنُ الجَهارة، إذا كان ذا منظرٍ. قال أبو النجم:
وأرَى البياضَ على النِّساء جَهَارَةً *** والعِتْقَُ أعرِفُهُ على الأَدْمَاءِ([8])
ويقال جَهَرْنا بني فلانٍ، أي صبَّحناهم على غِرَّة. وهو من الباب، أي أتيناهم صباحاً؛ والصبّاح جَهْر. ويقال للجماعة الجَهْراءَ. ويقال إنّ الجَهْراء الرّابية العريضة.
(جهز) الجيم والهاء والزاء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يُعْتَقَدُ ([9]) ويُحوَى، نحو الجَِهَاز، وهو متاع البيت. وجهَّزتُ فلاناً تكلفّتُ جَِهازَ سفرِه. فأما قولهم للبعير إذا شَرَد: "ضرَبَ في جَِهازه" فهو مثلٌ، أي إنّه حَمل جَِهازه ومرّ. قال أبو عبيدة: في أمثال العرب: "ضَرَب فلانٌ في جهازه" يضرب هذا في الهِجران والتَّباعُد. والأصل ما ذكرناه.
 (جهش) الجيم والهاء والشين أصلٌ واحد، وهو التهيُّؤ للبكاء. يقال جَهَش يَجْهَش وأجْهَش يُجْهِش، إذا تهيَّأ للبكاء. قال:
قامت تشكَّى إليَّ النَّفْسُ مُجْهِشَةً *** وقد حَمَلْتُكِ سبعاً بعد سبعِينا([10])(جهض) الجيم والهاء والضاد أصلٌ واحد، وهو زَوَالُ الشَّيء عن مكانه بسُرعة. يقال أجْهَضْنا فلاناً عن الشّيء، إذا نَحَّيناه عنه وغلَبْناه عليه. وأَجْهَضَتِ النّاقة إذا ألقَتْ ولدَها، فهي مُجْهِضٌ. وأمّا قولهم للحديد القلب: إنّه لَجاهضٌ وفيه جُهوضة وجَهَاضة، فهو من هذا، أي كأنَّ قلبَه من حِدّته يزُولُ من مكانه.
(جهف) الجيم والهاء والفاء ليس أصلاً([11])، إنَّما هو من باب الإبدال. يقال اجتهفتُ الشّيءَ إذا أخَذْتَه بشِدّة. والأصل اجتحفْت([12]). وقد مضى ذكره.
(جهل) الجيم والهاء واللام أصلان: أحدهما خِلاف العِلْم، والآخر الخِفّة وخِلاف الطُّمَأْنِينة.
فالأوّل الجَهْل نقيض العِلْم. ويقال للمفازة التي لا عَلَمَ بها مَجْهَلٌ.
والثاني قولهم للخشبة التي يحرك بها الجَمْرُ مِجْهَل([13])*. ويقال استجهلت الرِّيحُ الغُصْنَ، إذا حرّكَتْه فاضطَرَب. ومنه قول النابغة:
دعاك الهَوَى واستجهلَتْك المنازلُ *** وكيف تَصَابِي المرءِ والشَّيبُ شاملُ([14])وهو من الباب، لأنّ معناه استخفّتْك واستفزّتْك. والمَجْهَلة: الأمر الذي يحملك([15]) على الجهل.
(جهم) الجيم والهاء والميم يدلُّ على خلاف البَشاشة والطَّلاقة. يقال رجلٌ جهمُ الوجهِ أي كريهُهُ. ومن ذلك جَهْمة الليل وجُهْمتُه، وهي ما بين أوّلهِ إلى رُبُعه. ويقال جَهَمْتُ الرّجل وتجهَّمْتُه، إذا استَقْبَلتَه بوجه جَهْم. قال:
فلا تَجْهَمِينا أُمَّ عَمْرٍو فإنَّنا *** بِنَا داءُ ظَبْيٍ لم تَخُنْهُ عوامِله([16])ومن ذلك قوله:
* وبلدةٍ تَجَهَّمُ الجَهُوما([17]) *
فإنّ معناه تَستَقبِلُه بما يكره. ومن الباب الجَهَام: السَّحاب الذي أراق ماءَه، وذلك أنّ خَيْرَه يقلُّ فلا يُسْتَشْرَف له. ويقال الجَهُوم العاجز؛ وهو قريب.
(جهن) الجيم والهاء والنون كلمةٌ واحدة. قالوا جارية جُهانَةٌ، أي شابّة. قالوا: ومنه اشتقاق جُهَيْنة.
--------------ـــــ
([1]) في الأصل "تضحى" تحريف. على أن الرواية الجيدة: "تصبح". والغرق: جمع غرقة، بالضم، وهو القليل من اللبن خاصة. وفي الأصل: "غرفاً" تحريف. ويروى: "عرقاً" وهو بالتحريك: اللبن. والبيت في الديوان 23 واللسان (جهد، عرق، غرق)، وسيأتي في (عرق، غرق). وقبل البيت:
إن تمس في عرفط صلع جماجمه *** من الأسالق عاري الشوك مجرود.
 ([2]) البيت في اللسان (خفت).
([3]) البيت للعجاج، كما في الحيوان (3: 127). وهو في ديوانه 16 واللسان (جهر، وغر) وديوان المعاني (2: 71) والمخصص (6: 202).
 ([4])في الأصل: "وهي".
([5]) في الأصل: "جهرة فلان أي هيبته"، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) للقطامي. وصدره كما في ديوانه 76 واللسان ( جهر):
* شنئتك إذ أبصرت جهرك سيئاً *
([7]) وكذا ورد هذا التفسير في المجمل. وضبط البيت في اللسان برفع" الأقوام" و" تابعة". وقال في تفسيره: "ما" بمعنى الذي. يقول: ما غاب عنك من خبر الرجل فإنه تابع لمنظره. وأنث تابعة في البيت للمبالغة.
([8]) البيت في المجمل واللسان (جهر).
([9]) الاعتقاد هنا بمعنى الشراء والاقتناء.
([10]) البيت للبيد في ديوانه 46 طبع 1881 واللسان (جهش).
([11]) لم تذكر المادة في اللسان والجمهرة. وذكرها في القاموس.
([12]) في الأصل: "جحفت"، والوجه ما أثبت.
([13]) يقال مجهل ومجهلة، بكسر الميم فيهما، وجهيل وجهيلة.
([14]) ديوان النابغة 58 واللسان (جهل).
([15]) في الأصل: "يجهلك"، والصواب في المجمل.
([16]) لعمرو بن الفضفاض الجهني، كما في اللسان (جهم) برواية: "ولا تجهمينا". وسيأتي في (ظبي): "ولا تجهمينا". وأنشده في اللسان (ظبي) غير منسوب، برواية المقاييس. وعوامل الظبي: قوائمه.
([17]) بعده كما في اللسان (جهم):
* زجرتُ فيها عيهلا رَسوما *

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** و**الهاء** وما يثلثهما)

(**جهو**) **الجيم** ve**الهاء** ve illetli harf, şeyin açığa çıkmasına delâlet eder. Denir: **أجْهَتِ السّماءُ**; (yani) açıldı. Ve denir: **خِباءٌ مُجْهٍ**; üzerinde örtü yoktur. **وجهِيَ البيتُ يَجْهَى**; harap olduğunda; ve o **جاهٍ**’dir. Ve denir: **الجَهْوَةَ السَّهُ** açık (olandır).

(**جهد**) **الجيم** ve**الهاء** ve**الدال** aslı meşakkattir; sonra ona yakın olan şeye hamledilir. Denir: **جَهَدْتُ نفسي** ve **أجْهَدت**; ve **الجُهْد** tâkattir. Allah Teâlâ dedi: ﴿والَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ إلاَّ **جُهْدَهُمْ**﴾ [التوبة 79]. Ve denir: **المجهود**; zübdesi çıkarılmış süttür; ve bu neredeyse ancak meşakkat ve yorgunlukla olur. **الشمّاخ** dedi:
تُضْحِ وقد ضَمِنَتْ ضَرّاتُها غُرَقاً *** مِنْ طَيِّبِ الطَّعْمِ حُلْوٍ غَيْرِ مَجْهُودِ([1])
Ve bab’a yakın olanlardan: **الجَهادُ**; ve o sert arazidir. Ve falan **يَجْهَد الطّعامَ**; çok şiddetli çok yeme ile ona yüklendiğinde. Ve **الجاهد**: şehvânî olandır. Ve **مَرْعىً جَهِيدٌ**: mal onu, hoşluğundan dolayı yordu da onu yedi.

(**جهر**) **الجيم** ve**الهاء** ve**الراء** tek bir asıldır; o da şeyin ilânı, açığa çıkarılması ve yükselmesidir. Denir: **جَهَرْتُ بالكلام**; onu ilân ettim. Ve bir adam **جَهِير الصَّوت**; yani onun sesi yüksek. Dedi:
أخاطِبُ جَهْراً إذْ لهُنَّ تَخَافُت*** وشَتَّانَ بينَ الجهْرِ والمَنْطِق الخَفْتِ([2])
Ve bu babdandır: **جَهَرت الشّيءَ**; gözünde büyük olduğunda. Ve **جَهَرْت الرّجُل** de böyledir. Dedi:
* كأنَّما زُهاؤُه لِمَنْ جَهَرْ([3]) *
أما **العَيْن الجَهراءُ** ise, ([4]) güneşte görmeyen (göz)dür. Ve denir: **رأيْت جُهْرَ فلانٍ**; yani onun hey’eti([5]). Dedi:
* وما غيَّبَ الأقوامُ تابِعةَ الجُهْرِ([6]) *
Yani, onun haberinden ve **جُهْرِه**’ne tâbi olan şeyden bir şeyi gizlemeye güç yetiremeyecekler([7]). Ve denir: **جَهِيرٌ**; **الجَهارة**’sı açık (olan), bir görünüş sahibi olduğunda. **أبو النجم** dedi:
وأرَى البياضَ على النِّساء جَهَارَةً *** والعِتْقَُ أعرِفُهُ على الأَدْمَاءِ([8])
Ve denir: **جَهَرْنا بني فلانٍ**; yani onları gaflet üzere sabahladık. Ve o babdandır; yani onlara sabahleyin geldik; ve sabah vakti **جَهْر**’dir. Ve topluluğa **الجَهْراءَ** denir. Ve denir ki: **الجَهْراء** geniş tepedir.

(**جهز**) **الجيم** ve**الهاء** ve**الزاء** tek bir asıldır; o, inanılan([9]) ve toplanan bir şeydir; **الجَِهَاز** gibi; ve o ev eşyasıdır. Ve **جهَّزتُ فلاناً**; onun sefer teçhizatını üstlendim. أما onların, deve kaçtığında: “**ضرَبَ في جَِهازه**” demeleri ise, o bir meseldir; yani o, teçhizatını yükledi ve geçti. **أبو عبيدة** dedi: Arapların mesellerinde: “**ضَرَب فلانٌ في جهازه**”; bu, terk etme ve uzaklaşma hakkında vurulur. Asıl, zikrettiğimizdir.

(**جهش**) **الجيم** ve**الهاء** ve**الشين** tek bir asıldır; o, ağlamaya hazırlanmadır. Denir: **جَهَش يَجْهَش** ve **أجْهَش يُجْهِش**; ağlamaya hazırlandığında. Dedi:
قامت تشكَّى إليَّ النَّفْسُ مُجْهِشَةً *** وقد حَمَلْتُكِ سبعاً بعد سبعِينا([10])

(**جهض**) **الجيم** ve**الهاء** ve**الضاد** tek bir asıldır; o, şeyin yerinden süratle zâil olmasıdır. Denir: **أجْهَضْنا فلاناً عن الشّيء**; onu ondan uzaklaştırdığımızda ve ona karşı onu yendiğimizde. Ve **أَجْهَضَتِ النّاقة**; yavrusunu attığında; o hâlde o **مُجْهِضٌ**’dür. أما onların katı kalpli için: “o elbette **لَجاهضٌ**; ve onda **جُهوضة** ve **جَهَاضة** vardır” demeleri ise, bu bundandır; yani sanki kalbi, keskinliğinden dolayı yerinden zâil olur.

(**جهف**) **الجيم** ve**الهاء** ve**الفاء** asıl değildir([11]); ancak ibdâl babındandır. Denir: **اجتهفتُ الشّيءَ**; onu şiddetle aldığında. Asıl **اجتحفْت**’tir([12]). Onun zikri geçti.

(**جهل**) **الجيم** ve**الهاء** ve**اللام** iki asıldır: biri ilmin zıddı, diğeri hafiflik ve sükûnetin zıddı.

Birincisi: **الجَهْل** ilmin nakîzidir. Ve üzerinde alâmet bulunmayan çöl için **مَجْهَلٌ** denir.

İkincisi: onların, koru hareket ettirilen tahta için **مِجْهَل**([13]) demeleridir. Ve denir: **استجهلت الرِّيحُ الغُصْنَ**; onu hareket ettirdiğinde de o çalkalandığında. Ondandır, **النابغة**’nin sözü:
دعاك الهَوَى واستجهلَتْك المنازلُ *** وكيف تَصَابِي المرءِ والشَّيبُ شاملُ([14])
Ve o babdandır; çünkü mânâsı: seni hafife aldı ve seni kışkırttı. Ve **المَجْهَلة**: seni([15]) cehle sevk eden iştir.

(**جهم**) **الجيم** ve**الهاء** ve**الميم** beşâşet ve açıklığın zıddına delâlet eder. Denir: **رجلٌ جهمُ الوجهِ**; yani çirkinidir. Ondandır: **جَهْمة الليل** ve **جُهْمتُه**; ve o, başından dörtte birine kadar olan kısımdır. Ve denir: **جَهَمْتُ الرّجل** ve **تجهَّمْتُه**; ona asık bir yüzle yöneldiğinde. Dedi:
فلا تَجْهَمِينا أُمَّ عَمْرٍو فإنَّنا *** بِنَا داءُ ظَبْيٍ لم تَخُنْهُ عوامِله([16])
Ve ondandır onun sözü:
* وبلدةٍ تَجَهَّمُ الجَهُوما([17]) *
Çünkü mânâsı: onu hoşlanmadığı şeyle karşılar. Ve babdandır: **الجَهَام**; suyunu dökmüş buluttur; bu, hayrının azalması sebebiyledir; artık ona göz dikilmez. Ve denir: **الجَهُوم** âcizdir; ve o yakındır.

(**جهن**) **الجيم** ve**الهاء** ve**النون** tek bir kelimedir. Dediler: **جارية جُهانَةٌ**; yani genç. Dediler: ve ondan **جُهَيْنة**’nin اشتقاق’ı.

--------------ـــــ
([1]) Asılda “تضحى” tahriftir. Şu var ki iyi rivayet: “تصبح”tır. Ve **الغرق**: **غرقة**’nın çoğuludur; damme ile; ve o, özellikle sütün azı (demektir). Asılda: “غرفاً” tahriftir. Rivayet olunur: “عرقاً”; ve o, hareke ile: süttür. Beyit divanda 23 ve **اللسان**’da (**جهد**، **عرق**، **غرق**) (yer alır); ve (**عرق**، **غرق**)’ta gelecektir. Beyitten önce:
إن تمس في عرفط صلع جماجمه *** من الأسالق عاري الشوك مجرود.
([2]) Beyit **اللسان**’da (**خفت**) (yer alır).
([3]) Beyit **العجاج**’ındır; **الحيوان**’da (3: 127) olduğu gibi. Ve o, divanında 16 ve **اللسان**’da (**جهر**، و**غر**) ve **ديوان المعاني**’de (2: 71) ve **المخصص**’ta (6: 202) (yer alır).
([4]) Asılda: “وهي”.
([5]) Asılda: “جهرة فلان أي هيبته”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([6]) **القطامي**’nindir. Ve صدر’ı, divanında 76 ve **اللسان**’da (**جهر**) olduğu gibi:
* شنئتك إذ أبصرت جهرك سيئاً *
([7]) Bu tefsir **المجمل**’de de böyle vârid olmuştur. Ve **اللسان**’da beyit, “**الأقوام**” ve “**تابعة**”nın ref‘i ile ضبط edilmiştir. Ve tefsirinde dedi: “ما”, “الذي” mânâsınadır. Der ki: adamın haberinden sana gizli kalan şey, onun görünüşüne tâbidir. Ve beyitte **تابعة**’yı mübâlağa için müennes kıldı.
([8]) Beyit **المجمل** ve **اللسان**’da (**جهر**) (yer alır).
([9]) Burada **الاعتقاد** satın alma ve edinme mânâsınadır.
([10]) Beyit **لبيد**’indir; divanında 46, 1881 baskısı; ve **اللسان**’da (**جهش**) (yer alır).
([11]) Madde **اللسان** ve **الجمهرة**’de zikredilmedi. Onu **القاموس**’ta zikretti.
([12]) Asılda: “جحفت”; vech, ispat ettiğimdir.
([13]) **مجهل** ve **مجهلة** denir; ikisinde de **الميم**’in kesriyle; ve **جهيل** ve **جهيلة**.
([14]) **ديوان النابغة** 58 ve **اللسان**’da (**جهل**) (yer alır).
([15]) Asılda: “يجهلك”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([16]) **عمرو بن الفضفاض الجهني**’nindir; **اللسان**’da (**جهم**) “ولا تجهمينا” rivayetiyle olduğu gibi. Ve (**ظبي**)’de gelecektir: “ولا تجهمينا”. Ve onu **اللسان**’da (**ظبي**) nisbetsiz olarak, **المقاييس** rivayetiyle inşâd etti. Ve **عوامل الظبي**: onun ayaklarıdır.
([17]) Ondan sonra, **اللسان**’da (**جهم**) olduğu gibi:
* زجرتُ فيها عيهلا رَسوما *

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الجهد والجهد: الطاقة والمشقة، وقيل: الجهد بالفتح: المشقة، والجهد: الوسع.
وقيل: الجهد للإنسان، وقال تعالى: ﴿والذين لا يجدون إلا جهدهم﴾ [التوبة/79]، وقال تعالى: ﴿وأقسموا بالله جهد أيمانهم﴾ [النور/53]، أي: حلفوا واجتهدوا في الحلف أن يأتوا به على أبلغ ما في وسعهم. والاجتهاد: أخذ النفس ببذل الطاقة وتحمل المشقة، يقال: جهدت رأيي وأجهدته: أتعبته بالفكر، والجهاد والمجاهدة: استفراغ الوسع في مدافعة العدو، والجهاد ثلاثة أضرب:
- مجاهدة العدو الظاهر.
- ومجاهدة الشيطان.
- ومجاهدة النفس.
وتدخل ثلاثتها في قوله تعالى: ﴿وجاهدوا في الله حق جهاده﴾ [الحج/78]، ﴿وجاهدوا بأموالكم وأنفسكم في سبيل الله﴾ [التوبة/41]، ﴿إن الذين آمنوا وهاجروا وجاهدوا بأموالهم وأنفسهم في سبيل الله﴾ [الأنفال/72]، وقال صلى الله عليه وسلم: (جاهدوا أهواءكم كما تجاهدون أعداءكم) (الحديث ذكره المؤلف في كتاب الذريعة ص 34، ولم أجده لهذا اللفظ في كتب الحديث. لكن أخرج حمد في المسند 6/22 عن فضالة بن عبيد أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: (والمجاهد من جاهد نفسه في طاعة الله عز وجل) ؛ وأخرجه الترمذي في الزهد 4/165 وفي الجهاد برقم (1621) وقال: حسن صحيح؛ وأخرجه أبو داود في الجهاد برقم (2500) ). والمجاهدة تكون باليد واللسان، قال صلى الله عليه وسلم: (جاهدوا الكفار بأيديكم وألسنتكم) (الحديث أخرجه ابن حبان برقم (1618) وصححه؛ والحاكم 2/81 ووافقه الذهبي، وصححه النووي أيضا في رياض الصالحين ص 515؛ وأخرجه أبو داود في الجهاد، ورقمه (2504) ؛ والنسائي 6/7؛ وأحمد 3/124، وانظر شرح السنة 12/378؛ والفتح الكبير 2/62).

##### Türkçe

- **الجهد** ve **الجهد**: güç ve meşakkat; ve denildi ki: fetha ile **الجهد**: meşakkat; ve **الجهد**: vüs‘at (güç yetirebilme).
Ve denildi ki: **الجهد** insan içindir; ve Yüce Allah dedi ki: ﴿والذين لا يجدون إلا جهدهم﴾ [التوبة/79]; ve Yüce Allah dedi ki: ﴿وأقسموا بالله جهد أيمانهم﴾ [النور/53], yani: yemin ettiler ve yeminde çabaladılar; onu, güçlerinin yettiği en beliğ (en ileri) şeye göre getirmeye. Ve **الاجتهاد**: nefsi, gücü sarf etmeye ve meşakkati yüklenmeye almak; denilir: **جهدت رأيي وأجهدته**: onu düşünce ile yordum. Ve **الجهاد** ve **المجاهدة**: düşmanı savmada vüs‘ati tüketmek (sonuna kadar kullanmak); ve **الجهاد** üç darb (tür)dür:
- Zâhir (açık) düşmanla **مجاهدة**.
- Ve şeytanla **مجاهدة**.
- Ve nefisle **مجاهدة**.
Ve üçünün tamamı, Yüce Allah’ın şu sözüne dâhil olur: ﴿وجاهدوا في الله حق جهاده﴾ [الحج/78], ﴿وجاهدوا بأموالكم وأنفسكم في سبيل الله﴾ [التوبة/41], ﴿إن الذين آمنوا وهاجروا وجاهدوا بأموالهم وأنفسهم في سبيل الله﴾ [الأنفال/72]. Ve sallallahu aleyhi ve sellem dedi ki: (جاهدوا أهواءكم كما تجاهدون أعداءكم) (hadisi müellif **كتاب الذريعة**’da s. 34’te zikretti; ve ben bunu bu lafızla hadis kitaplarında bulmadım. Lakin Hamed **المسند**’de 6/22’de, Fudâle b. Ubeyd’den, Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem’in şöyle dediğini çıkardı: (والمجاهد من جاهد نفسه في طاعة الله عز وجل); ve Tirmizî **الزهد**’de 4/165’te ve **الجهاد**’da (1621) numara ile çıkardı ve dedi ki: hasen sahih; ve Ebû Dâvûd **الجهاد**’da (2500) numara ile çıkardı). Ve **المجاهدة** el ile ve dil ile olur; sallallahu aleyhi ve sellem dedi ki: (جاهدوا الكفار بأيديكم وألسنتكم) (hadisi İbn Hibbân (1618) numara ile çıkardı ve sahih saydı; ve Hâkim 2/81’de, Zehebî ona muvafakat etti; ve Nevevî de **رياض الصالحين** s. 515’te sahih saydı; ve Ebû Dâvûd **الجهاد**’da, numarası (2504) olarak çıkardı; ve Nesâî 6/7; ve Ahmed 3/124; ve **شرح السنة** 12/378’e; ve **الفتح الكبير** 2/62’ye bak).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ه د
جهد نفسه ورجل مجهود وجاء مجهوداً قد لفظ لجامه وأصابه جهد‏:‏ مشقة‏.‏
قال رؤبة‏:‏ أشكو إليك شدة المعيش وجهد أعوام نتفن ريشي نتف الحبارى عن قرا رهيش وأقسم بالله جهد القسيـم وحلـف جهـد اليميـن واجتهـد فـي الأمـر وجاهـد العـدو‏.‏
وجهـد الرجل‏:‏ ألح عليه في السؤال‏.‏
وبلغ جهده ومجهوده أي طاقته ولأبلغن جهيداي في هذا الأمر ومن المجاز‏:‏ سقاه لبناً مجهوداً وهو الذي أخرج زبده‏:‏ وقيل هو الذي أكثر ماؤه يقال‏:‏ لا يجهد ماؤك لبنك ومرقتك ومرقة مجهودة ومرعى جهيد‏:‏ جهده المال وأرض جهيـدة الكـلإ‏.‏
وجهـد جهده واجتهد رأيه‏.‏
وأجهد فيه الشيب‏:‏ كثر وانتشر‏.‏
قال عديّ‏:‏ لا تواتيك إذ صحوت وإذ أج - هد في العارضين منك القتير وغرثان جاهد‏:‏ شهوان يجهد الطعام لا يترك منه شيئاً‏.‏

##### Türkçe

ج ه د
**جهد** kendisini; ve **رجل مجهود** (yani: güçten düşürülmüş adam); ve **جاء مجهوداً** (yani: gemini fırlatıp atmış, ve ona **جهد** isabet etmiş): meşakkat.
Rü’be dedi: “Sana geçimin şiddetini ve yılların **جهد**’ini şikâyet ederim; tüyümü yoluyoruz, toy kuşunun tüyünü, seyrek tüyden yolma gibi.” Ve Allah’a yemin ederim: **جهد القسيم** ve **حلـف جهـد اليميـن**. Ve işte **اجتهـد** etti; ve düşmanla **جاهـد** etti.
Ve **جهـد الرجل**: ona, istemede ısrar etti.
Ve **بلغ جهده ومجهوده** yani onun tâkati; ve “Bu işte mutlaka **جهيداي**’imi ulaştıracağım.” Ve mecazdan: ona **لبناً مجهوداً** içirdi; o, kaymağını çıkarmış olandır; ve denildi ki: o, suyu çok olanıdır; denilir: “Suyun, sütün ve çorbanı **يجهد** etmesin.” Ve **مرقة مجهودة**; ve **مرعى جهيد**: mala **جهده** etti; ve **أرض جهيـدة الكـلإ**.
Ve **وجهـد جهده** ve **اجتهد** görüşü.
Ve onda **أجهد** etti ak saç: çoğaldı ve yayıldı.
Adiyy dedi: “Ayıldığımda sana uymaz; ve iki yanakta senden **أج - هد** olduğunda duman; ve **غرثان جاهد**: iştahlı; yemeği **يجهد** eder, ondan hiçbir şey bırakmaz.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجَهْدُ والجُهْدُ: الطاقة، تقول: اجْهَد جَهْدَك؛ وقيل: الجَهْد المشقة والجُهْد الطاقة. الليث: الجَهْدُ ما جَهَد الإِنسان من مرض أَو أَمر شاق، فهو مجهود؛ قال: والجُهْد لغة بهذا المعنى. وفي حديث أُمِّ معبد: شاة خَلَّفها الجَهْد عن الغنم؛ قال ابن الأَثير: قد تكرر لفظ الجَهْد والجُهْد في الحديث، وهو بالفتح، المشقة، وقيل: هما لغتان في الوسع والطاقة، فأَما في المشقة والغاية فالفتح لا غير؛ ويريد به في حديث أُم معبد في الشاة الهُزال؛ ومن المضموم حديث الصدقة أَيُّ الصدقة أَفضل، قال: جُهْدُ المُقِلِّ أَيْ قدر ما يحتمله حال القليل المال. وجُهِدَ الرجل إِذا هُزِلَ؛ قال سيبويه: وقالوا طلبتَه جُهْدَك، أَضافوا المصدر وإِن كان في موضع الحال، كما أَدخلوا فيه الأَلف واللام حين قالوا: أَرسَلَها العِراكَ؛ قال: وليس كل مصدر مضافاً كما أَنه ليس كل مصدر تدخله الأَلف واللام.وجَهَدَ يَجْهَدُ جَهْداً واجْتَهَد، كلاهما: جدَّ. وجَهَدَ دابته جَهْداً وأَجْهَدَها: بلغ جَهْدها وحمل عليها في السير فوق طاقتها. الجوهري: جَهَدْته وأَجْهَدْته بمعنى؛ قال الأَعشى:
فجالتْ وجالَ لها أَرْبعٌ،
جَهَدْنا لها مَعَ إِجهادها
وجَهْدٌ جاهد: يريدون المبالغة، كما قالوا: شِعْرٌ شَاعر ولَيْل لائل؛ قال سيبويه: وتقول جَهْدواي أَنك ذاهب؛ تجعل جَهْد
(* قوله «تجعل جهد إلخ»
كذا بالأصل ولم يتكلم على بقية الكلمة.) ظرفاً وترفع أَن به على ما ذهبوا إِليه في قولهم حقاً أَنك ذاهب. وجُهِد الرجل: بلغ جُهْده، وقيل: غُمَّ. وفي خبر قيس بن ذريح: أَنه لما طلق لُبْنَى اشتدّ عليه وجُهِدَ وضَمِنَ. وجَهَد بالرجل: امتحنه عن الخير وغيره.
الأَزهري: الجَهْد بلوغك غاية الأَمر الذي لا تأْلو على الجهد فيه؛ تقول: جَهَدْت جَهْدي واجْتَهَدتُ رأْبي ونفسي حتى بلغت مَجهودي. قال: وجهدت فلاناً إِذا بلغت مشقته وأَجهدته على أَن يفعل كذا وكذا. ابن الكسيت: الجَهْد الغاية. قال الفراء: بلغت به الجَهْد أَي الغاية. وجَهَدَ الرجل في كذا أَي جدَّ فيه وبالغ. وفي حديث الغسل: إِذا جلس بين شعبها الأَربع ثم جَهَدَها أَي دفعها وحفزها؛ وقيل: الجَهْد من أَسماء النكاح. وجَهَده المرض والتعب والحب يَجْهَدُه جَهْداً: هزله. وأَجْهَدَ الشيبُ: كثر وأَسرع؛ قال عدي بن زيد:
لا تؤاتيكَ إِنْ صَحَوْتَ، وإِنْ أَجـ
ـهَدَ في العارِضَيْن منك القَتِيرُ
وأَجْهَدَ فيه الشيب إِجْهاداً إِذا بدا فيه وكثر.
والجُهْدُ: الشيء القليل يعيش به المُقِلُّ على جهد العيش. وفي التنزيل العزيز: والذين لا يجدون إِلاَّ جُهْدَهم؛ على هذا المعنى. وقال الفراء: الجُهْدُ في هذه الآية الطاقة؛ تقول: هذا جهدي أَي طاقتي؛ وقرئ: والذين لا يجدون إِلا جُهدهم وجَهدَهم، بالضم والفتح؛ الجُهْد، بالضم: الطاقة، والجَهْد، بالفتح: من قولك اجْهَد جَهْدك في هذا الأَمر أَي ابلغ غايتك، ولا يقال اجْهَد جُهْدك.
والجَهاد: الأَرض المستوية، وقيل: الغليظة وتوصف به فيقال أَرض جَهاد. ابن شميل: الجَهاد أَظهر الأَرض وأَسواها أَي أَشدّها استواء، نَبَتَتْ أَو لم تَنْبُتْ، ليس قربه جبل ولا أَكمة. والصحراء جَهاد؛ وأَنشد: يَعُودُ ثَرَى الأَرضِ الجَهادَ، ويَنْبُتُ الـ
ـجَهادُ بها، والعُودُ رَيَّانُ أَخضر
أَبو عمرو: الجَماد والجَهاد الأَرض الجدبة التي لا شيء فيها، والجماعة جُهُد وجُمُد؛ قال الكميت:
أَمْرَعَتْ في نداه إِذ قَحَطَ القط
ـرُ، فأَمْسى جَهادُها ممطورا
قال الفراء: أَرض جَهاد وفَضاء وبَراز بمعنى واحد. وفي الحديث: أَنه، عليه الصلاة والسلام، نزل بأَرضٍ جَهادٍ؛ الجَهاد، بالفتح، الأَرض الصلبة، وقيل: هي التي لا نبات بها؛ وقول الطرمَّاح:
ذاك أَمْ حَقْباءُ بَيْدانة،
غَرْبَةُ العَيْنِ جَهادُ السَّنام
جعل الجهاد صفة للأَتان في اللفظ وإِنما هي في الحقيقة للأَرض، أَلا ترى أَنه لو قال غربة العين جهاد لم يجز، لأَن الأَتان لا تكون أَرضاً صلبة ولا أَرضاً غليظة؟ وأَجْهَدَتْ لك الأَرض: برزت. وفلان مُجهِد لك: محتاط. وقد أَجْهَد إِذا احتاط؛ قال:
نازَعْتُها بالهَيْنُمانِ وغَرَّها
قِيلِي: ومَنْ لكِ بالنَّصِيح المُجْهِدِ؟
ويقال: أَجْهَدَ لك الطريقُ وأَجهَدَ لك الحق أَي برز وظهر ووضح. وقال أَبو عمرو بن العلاء: حلف بالله فَأَجْهد وسار فَأَجْهَد، ولا يكون فَجَهَد. وقال أَبو سعيد: أَجْهَدَ لك الأَمر أَي أَمكنك وأَعرض لك. أَبو عمرو: أَجْهَدَ القوم لي أَي أَشرفوا؛ قال الشاعر:
لما رأَيتُ القومَ قد أَجهَدوا،
ثُرْت إِليهم بالحُسامِ الصَّقِيلْ
الأَزهري عن الشعبي قال: الجُهْدُ في الغُنْيَة والجَهْدُ في العمل. ابن عرفة: الجُهد، بضم الجيم، الوُسع والطاقة، والجَهْدُ المبالغة والغاية؛ ومنه قوله عزّ وجل: جَهْد أَيمانهم؛ أَي بالغوا في اليمين واجتهدوا فيها. وفي الحديث: أَعوذ بالله من جَهْد البلاء؛ قيل: إِنها الحالة الشاقة التي تأْتي على الرجل يختار عليها الموت. ويقال: جَهْد البلاء كثرة العيال وقلة الشيء. وفي حديث عثمان: والناس في جيش العسرة مُجْهِدون أَي معسرون. يقال: جُهِدَ الرجل فهو مجهود إِذا وجد مشقة، وجُهِدَ الناس فهم مَجُهودون إِذا أَجدبوا؛ فأَما أَجْهَدَ فهو مُجْهِدٌ، بالكسر، فمعناه ذو جَهْد ومشقة، أَو هو من أَجهَد دابته إِذا حمل عليها في السير فوق طاقتها. ورجل مُجْهِد إِذا كان ذا دابة ضعيفة من التعب، فاستعاره للحال في قلة المال. وأُجْهِد فهو مُجْهَد، بالفتح، أَي أَنه أُوقع في الجهد المشقة. وفي حديث الأَقرع والأَبرص: فوالله لا أُجْهَدُ اليومَ بشيء أَخذته لله، لا أَشُقُّ عليك وأَرُدُّك في شيء تأْخذه من مالي لله عز وجل. والمجهود: المشتهَى من الطعام واللبن؛ قال الشماخ يصف إِبلاً بالغزارة: تَضْحَى، وقد ضَمِنَتْ ضَرَّاتُها غُرَفاً
من ناصِعِ اللون، حُلْوِ الطَّعْمِ، مَجْهودِ
فمن رواه حلو الطعم مجهود أَراد بالمجهود: المشتهى الذي يلح عليه في شربه لطيبه وحلاوته، ومن رواه حلو غير مجهود فمعناه: أَنها غزار لا يجهدها الحلب فينهك لبنها؛ وفي المحكم: معناه غير قليل يجهد حلبه أَو تجهد الناقة عند حلبه؛ وقال الأَصمعي في قوله غير مجهود: أَي أَنه لا يمذق لأَنه كثير. قال الأَصمعي: كل لبن شُدَّ مَذْقُهُ بالماء فهو مجهود. وجَهَدت اللبن فهو مجهود أَي أَخرجت زبده كله. وجَهدْتُ الطعامَ: اشتهيته. والجاهد: الشهوان. وجُهِدَ الطعام وأُجْهِد أَي اشتُهِيَ. وجَهَدْتُ الطعامَ: أَكثرت من أَكله. ومرعى جَهِيد: جَهَدَه المال. وجُهِدَ الرجل فهو مجهود من المشقة. يقال: أَصابهم قحوط من المطر فجُهِدُوا جَهْداً شديداً. وجَهِدَ عيشهم، بالكسر، أَي نكد واشتد.
والاجتهاد والتجاهد: بذل الوسع والمجهود. وفي حديث معاذ: اجْتَهَدَ رَأْيَ الاجْتِهادِ؛ بذل الوسع في طلب الأَمر، وهو افتعال من الجهد الطاقة، والمراد به رد القضية التي تعرض للحاكم من طريق القياس إِلى الكتاب والسنة، ولم يرد الرأْي الذي رآه من قبل نفسه من غير حمل على كتاب أَو سنة.أَبو عمرو: هذه بقلة لا يَجْهَدُها المال أَي لا يكثر منها، وهذا كَلأٌ يَجْهَدُه المال إِذا كان يلح على رعيته. وأَجْهَدوا علينا العداوة: جدُّوا.
وجاهَدَ العدوَّ مُجاهَدة وجِهاداً: قاتله وجاهَد في سبيل الله. وفي الحديث: لا هِجرة بعد الفتح ولكن جِهاد ونِيَّةٌ؛ الجهاد محاربة الأَعداء، وهو المبالغة واستفراغ ما في الوسع والطاقة من قول أَو فعل، والمراد بالنية إِخلاص العمل لله أَي أَنه لم يبق بعد فتح مكة هجرة لأَنها قد صارت دار إِسلام، وإِنما هو الإِخلاص في الجهاد وقتال الكفار. والجهاد: المبالغة واستفراغ الوسع في الحرب أَو اللسان أَو ما أَطاق من شيء. وفي حديث الحسن: لا يَجْهَدُ الرجلُ مالَهُ ثم يقعد يسأَل الناس؛ قال النضر: قوله لا يجهد ماله أَي يعطيه ويفرقه جميعه ههنا وههنا؛ قال الحسن ذلك في قوله عز وجل: يسأَلونك ماذا ينفقون قل العفو.
ابن الأَعرابي: الجَهاض والجَهاد ثمر الأَراك. وبنو جُهادة: حيّ، والله أَعلم.

##### Türkçe

**الجَهْدُ** ve **الجُهْدُ**: güç/kuvvet; dersin ki: **اجْهَد جَهْدَك**; ve denildi ki: **الجَهْد** meşakkat, **الجُهْد** güç/kuvvettir. el-Leys: **الجَهْدُ** insanın hastalıktan yahut zor bir işten çektiği şeydir; o hâlde o **مجهود**dur; dedi ki: **الجُهْد** bu mânâ ile bir dildir (bir lehçedir). Ümm Ma‘bed hadîsinde: “koyunlardan **الجَهْد** onu geri bırakmış bir koyun”; İbnü’l-Esîr dedi ki: hadîste **الجَهْد** ve **الجُهْد** lafzı tekrar etmiştir; o, fetha iledir: meşakkat; ve denildi ki: ikisi de genişlik ve güçte iki dildir; fakat meşakkat ve nihayette fetha dışında yoktur; Ümm Ma‘bed hadîsinde koyunda onunla zayıflığı kasteder. Ve damme ile olan, sadaka hadîsidir: “Hangi sadaka daha faziletlidir?” dedi: **جُهْدُ المُقِلِّ**; yani malı az olanın hâlinin taşıyabildiği miktar. Ve **جُهِدَ** adam, zayıfladığı zaman. Sîbeveyh dedi ki: “**طلبتَه جُهْدَك**” dediler; masdarı, hâl yerinde olduğu hâlde izâfe ettiler; nitekim “**أَرسَلَها العِراكَ**” dediklerinde ona **الأَلف واللام**ı soktukları gibi; dedi ki: her masdar izâfeli değildir; nitekim her masdara **الأَلف واللام** girmediği gibi. Ve **جَهَدَ يَجْهَدُ جَهْداً** ve **اجْتَهَد**: ikisi de; ciddiyet gösterdi. Ve **جَهَدَ** binitini **جَهْداً** ve **أَجْهَدَها**: onun **جَهْد**ine ulaştı ve yürüyüşte gücünün üstünde ona yükledi. el-Cevherî: **جَهَدْته** ve **أَجْهَدْته** aynı mânâdadır; el-A‘şâ dedi ki:

فجالتْ وجالَ لها أَرْبعٌ،
جَهَدْنا لها مَعَ إِجهادها

Ve **جَهْدٌ جاهد**: mübalağa isterler; “**شِعْرٌ شَاعر**” ve “**لَيْل لائل**” dedikleri gibi. Sîbeveyh dedi ki: “**جَهْدواي أَنك ذاهب**” dersin; **جَهْد**ü
(* “**تجعل جهد إلخ**” sözü: asılda böyledir ve kelimenin geri kalanına dair konuşmadı.)
zarf yaparsın ve “**أَن**”ı onunla, “**حقاً أَنك ذاهب**” sözlerinde gittikleri şeye göre ref‘ edersin. Ve **جُهِد** adam: **جُهْد**üne ulaştı; ve denildi ki: boğuldu/sıkıldı. Kays b. Zurayh haberinde: Lubnâ’yı boşayınca ona ağır geldi, ve **جُهِدَ** ve **ضَمِنَ**. Ve **جَهَد** adamla: onu hayır ve başkası hakkında imtihan etti.

el-Ezherî: **الجَهْد**; içinde gayret etmekten geri durmadığın işin nihayetine ulaşmandır; dersin ki: **جَهَدْت جَهْدي** ve **اجْتَهَدتُ رأْبي ونفسي** ta ki **مَجهودي**me ulaştım. Dedi ki: birini **جَهَدت**; onun meşakkatinin sonuna vardığın zaman; ve onu **أَجهدته**; falan ve falanı yapmaya zorladığın zaman. İbnü’s-Sikkît: **الجَهْد** nihayettir. el-Ferrâ dedi ki: “Onunla **الجَهْد**e ulaştım” yani nihayete. Ve adam **جَهَدَ** falanda: yani onda ciddiyet gösterdi ve mübalağa etti. Gusül hadîsinde: “Dört şubesinin arasına oturduğunda sonra onu **جَهَدَها**” yani itti ve sevk etti; ve denildi ki: **الجَهْد** nikâhın isimlerindendir. Hastalık, yorgunluk ve sevgi onu **جَهَدَ** eder; **جَهْداً**: onu zayıflattı. Ve **أَجْهَدَ** ak saç: çoğaldı ve hızlandı; ‘Adiyy b. Zeyd dedi ki:

لا تؤاتيكَ إِنْ صَحَوْتَ، وإِنْ أَجـ
ـهَدَ في العارِضَيْن منك القَتِيرُ

Ve ak saç onda **أَجْهَدَ**; **إِجْهاداً**: onda belirdiği ve çoğaldığı zaman.

Ve **الجُهْدُ**: malı az olanın, geçim zorluğu üzere yaşadığı az şey. Aziz tenzilde: “**والذين لا يجدون إِلاَّ جُهْدَهم**”; bu mânâ üzeredir. el-Ferrâ dedi ki: bu âyette **الجُهْدُ** güçtür; dersin ki: “Bu benim **جهدي**m” yani gücümdür; ve şöyle okunmuştur: “**والذين لا يجدون إِلا جُهدهم**” ve “**وجَهدَهم**”, damme ve fetha ile; **الجُهْد** damme ile: güç; **الجَهْد** fetha ile: “**اجْهَد جَهْدك**” sözündendir; yani nihayetine ulaş; ve “**اجْهَد جُهْدك**” denilmez.

Ve **الجَهاد**: düz arazi; ve denildi ki: sert/katı; onunla vasfedilir de “**أَرض جَهاد**” denir. İbn Şümeyl: **الجَهاد** arazinin en açık ve en düz olanıdır; yani en şiddetli düzlüğü; bitmiş olsun yahut bitmemiş olsun; yakınında dağ yoktur, tepe yoktur. Çöl **جَهاد**dır; ve şu beyit okundu:

يَعُودُ ثَرَى الأَرضِ الجَهادَ، ويَنْبُتُ الـ
ـجَهادُ بها، والعُودُ رَيَّانُ أَخضر

Ebû ‘Amr: **الجَماد** ve **الجَهاد**; içinde hiçbir şey olmayan kıraç arazidir; çoğulu **جُهُد** ve **جُمُد**dur; el-Kumeyt dedi ki:

أَمْرَعَتْ في نداه إِذ قَحَطَ القط
ـرُ، فأَمْسى جَهادُها ممطورا

el-Ferrâ dedi ki: “**أَرض جَهاد**” ve “**فَضاء**” ve “**بَراز**” bir mânâdadır. Hadîste: onun, عليه الصلاة والسلام, “**أَرضٍ جَهادٍ**”a indiği; **الجَهاد** fetha ile: sert arazi; ve denildi ki: bitkisi olmayan arazidir. et-Tırimmâh’ın sözü:

ذاك أَمْ حَقْباءُ بَيْدانة،
غَرْبَةُ العَيْنِ جَهادُ السَّنام

**الجهاد**ı lafızda dişi eşeğin sıfatı yaptı; hâlbuki hakikatte o arazinindir; görmez misin ki “**غربة العين جهاد**” deseydi câiz olmazdı; çünkü dişi eşek sert arazi olmaz, kalın/sert arazi olmaz. Ve “Arazi sana **أَجْهَدَتْ**”: açığa çıktı. Ve falan kimse sana **مُجهِد**dir: ihtiyatlıdır. Ve **أَجْهَد** etti: ihtiyatlı davrandı; dedi ki:

نازَعْتُها بالهَيْنُمانِ وغَرَّها
قِيلِي: ومَنْ لكِ بالنَّصِيح المُجْهِدِ؟

Ve denir ki: “Yol sana **أَجْهَدَ**” ve “Hak sana **أَجهَدَ**” yani açığa çıktı, göründü, netleşti. Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ dedi ki: Allah’a yemin etti de **فَأَجْهد** etti; yürüdü de **فَأَجْهَد** etti; **فَجَهَد** olmaz. Ebû Sa‘îd dedi ki: “İş sana **أَجْهَدَ**” yani sana mümkün oldu ve sana arz oldu. Ebû ‘Amr: “Kavim bana **أَجْهَدَ** etti” yani göründüler/yükseldiler; şair dedi ki:

لما رأَيتُ القومَ قد أَجهَدوا،
ثُرْت إِليهم بالحُسامِ الصَّقِيلْ

eş-Şa‘bî’den el-Ezherî: **الجُهْدُ** zenginlikte, **الجَهْدُ** iştedir. İbn ‘Arafa: **الجُهد** (cîmin dammesiyle) genişlik ve güç; **الجَهْدُ** mübalağa ve nihayettir; ondan, aziz ve celîl olanın sözü: “**جَهْد أَيمانهم**”; yani yeminde mübalağa ettiler ve onda gayret ettiler. Hadîste: “Belânın **جَهْد**inden Allah’a sığınırım”; denildi ki: o, adama gelip onu ölüm seçmeye sevk eden zor hâldir. Ve denir ki: belânın **جَهْد**i; çoluk çocuğun çokluğu ve şeyin azlığıdır. Osman hadîsinde: “İnsanlar **جيش العسرة**de **مُجْهِدون**” yani darlık içindedirler. Denir ki: adam **جُهِدَ**; o hâlde o **مجهود**dur; meşakkat bulduğu zaman; ve insanlar **جُهِدَ**; o hâlde onlar **مَجُهودون**dur; kıtlık oldukları zaman. Fakat **أَجْهَدَ** ise o **مُجْهِدٌ**dir (kesre ile); mânâsı: **جَهْد** ve meşakkat sahibi; yahut “binitini **أَجهَدَ** etti”dendir; yürüyüşte gücünün üstünde ona yüklediği zaman. Ve adam **مُجْهِد**dir; yorgunluktan zayıf biniti olduğu zaman; onu, mal azlığı hâline ödünç aldı (mecaz yaptı). Ve **أُجْهِد** edildi; o hâlde o **مُجْهَد**dir (fetha ile); yani meşakkat olan **الجهد**e düşürüldü. el-Akra‘ ve el-Ebras hadîsinde: “Vallahi bugün Allah için aldığım bir şeyle **لا أُجْهَدُ**; sana zorluk çıkarmam ve seni, malımdan Allah için aldığın bir şeyde geri çevirmem.”

Ve **المجهود**: yemekten ve sütten arzulanan (iştah çeken) şey; eş-Şemmâh, bollukla develeri vasfederken dedi ki:

تَضْحَى، وقد ضَمِنَتْ ضَرَّاتُها غُرَفاً
من ناصِعِ اللون، حُلْوِ الطَّعْمِ، مَجْهودِ

Kim “**حُلْوِ الطَّعْمِ، مَجْهودِ**” diye rivayet ettiyse, **المجهود** ile kastı: güzelliği ve tatlılığı sebebiyle içilmesinde ısrar edilen arzulanan şeydir. Kim “**حُلْوِ** غير **مجهود**” diye rivayet ettiyse mânâsı: onların bol sütlü olduğudur; sağım onu **يجهد** etmez de sütünü tüketmez. **المحكم**’de: mânâsı, sağımı **يجهد** eden az olmayan; yahut sağımında deve **تجهد** olur. el-Asma‘î “**غير مجهود**” sözünde dedi ki: yani çok olduğu için sulandırılmaz. el-Asma‘î dedi ki: su ile **مَذْق**u şiddetlendirilmiş her süt **مجهود**dur. “Sütü **جَهَدت**” ettim; o hâlde o **مجهود**dur: yani kaymağının hepsini çıkardın. “Yemeği **جَهدْتُ**”: onu arzuladım. Ve **الجاهد**: şehvetli/iştahlı. Ve yemek **جُهِدَ** ve **أُجْهِد**: yani iştah edildi. “Yemeği **جَهَدْتُ**”: ondan çok yedim. Ve **مرعى جَهِيد**: mal onu **جَهَدَ** etti. Ve adam **جُهِدَ**; o hâlde o **مجهود**dur; meşakkatten. Denir ki: yağmurdan kıtlık onlara isabet etti de şiddetli bir **جَهْد** ile **جُهِدُوا**. Ve onların geçimi **جَهِدَ** (kesre ile): yani tatsızlaştı ve şiddetlendi.

Ve **الاجتهاد** ve **التجاهد**: genişliği ve **المجهود**u sarf etmektir. Muâz hadîsinde: “**اجْتَهَدَ رَأْيَ الاجْتِهادِ**”; işin talebinde genişliği sarf etti; o, **الجهد** (güç)ten ifti‘âldir; onunla murad: hâkime arız olan davayı kıyas yoluyla kitaba ve sünnete döndürmektir; kitaba yahut sünnete dayandırmadan, sırf kendi nefsinden gördüğü görüş murad edilmedi. Ebû ‘Amr: “Bu bir ottur; mal onu **لا يَجْهَدُها**” yani ondan çoğaltmaz; ve bu bir ottur; mal onu **يَجْهَدُه**; onu otlatmasında ısrar ettiği zaman. Ve “Bize düşmanlığı **أَجْهَدوا**”: ciddiyet gösterdiler.

Ve düşmanla **جاهَدَ**; **مُجاهَدة** ve **جِهاداً**: onunla savaştı; ve Allah yolunda **جاهَد** etti. Hadîste: “Fetihten sonra hicret yoktur; fakat **جِهاد** ve niyet vardır”; **الجهاد** düşmanlarla savaşmaktır; o, söz yahut fiilden, genişlik ve güçte olanı mübalağa ile tüketmektir; niyet ile murad: ameli Allah için hâlis kılmaktır; yani Mekke’nin fethinden sonra hicret kalmadı; çünkü o İslâm yurdu olmuştur; ancak, cihadda ihlâs ve kâfirlerle savaş vardır. Ve **الجهاد**: savaşta yahut dilde yahut bir şeyden gücünün yettiğinde, genişliği mübalağa ile tüketmektir. Hasan hadîsinde: “Adam malını **لا يَجْهَدُ** etmez, sonra oturup insanlardan ister”; en-Nadr dedi ki: “Malını **لا يجهد**” sözü: onu verir ve onu burada burada tamamen dağıtır; Hasan bunu, aziz ve celîl olanın sözü hakkında söyledi: “Sana neyi infak edeceklerini sorarlar; de ki: **العفو**.”

İbnü’l-A‘râbî: **الجَهاض** ve **الجَهاد**; **الأَراك**ın meyvesidir. Ve Benû **جُهادة**: bir kabiledir; Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ه د * * الجُّهْدُ * بفتح الجيم وضمها الطاقة وقُرئ بهما قوله تعالى ﴿والذين لا يجدون إلا جهدهم﴾ والجهد بالفتح المشقة يقال * جَهَدَ * دابته و * أجْهَدَهَا * إذا حمل عليها في السير فوق طاقتها و * جَهَدَ * الرجل في كذا أي جدَّ فيه وبالغ وبابهما قطع و * جُهِدَ * الرجل على ما لم يسم فاعله فهو * مَجْهودٌ * من المشقة و * جاهَدَ * في سبيل الله * مُجَاهَدَةً * و * جِهَادً * و * الاجْتِهادُ * و * التَّجَاهُدُ * بذل الوسع و * المَجْهودِ

##### Türkçe

* ج ه د * * **الجُّهْدُ** * **الجُّهْدُ**, **الجيم**’in fethası ve zammıyla: tâkat; ve onunla (iki vecihle) şu yüce sözü okunmuştur: ﴿والذين لا يجدون إلا جهدهم﴾; ve **الجهد** fetha ile: meşakkat. Denir ki: * **جَهَدَ** * binitini ve * **أجْهَدَهَا** *; yani yürüyüşte onun üzerine tâkatinin üstünde yük bindirdiği zaman. Ve * **جَهَدَ** * adam şu şeyde; yani onda ciddiyet gösterdi ve mübalağa etti; ve ikisinin bâbı **قطع**’tır. Ve * **جُهِدَ** * adam, faili adlandırılmayan (meçhul) üzere; o hâlde o, meşakkatten dolayı * **مَجْهودٌ** *dur. Ve Allah yolunda * **جاهَدَ** *; * **مُجَاهَدَةً** * ve * **جِهَادً** * (olarak). Ve * **الاجْتِهادُ** * ve * **التَّجَاهُدُ** *: gücün sonunu sarf etmektir. Ve * **المَجْهودِ** *

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الجهد، بالفتح: الطاقة والوسع، ويضم. والجهد، بالفتح فقط: المشقة. قال ابن الأثير: قد تكرر لفظ الجهد والجهد في الحديث، وهو بالفتح المشقة، وقيل: المبالغة والغاية. وبالضم: الوسع والطاقة، فأما في المشقة والغاية فالفتح لا غير، ويريد به في حديث أم معبد في الشاة الهزال. ومن المضموم حديث الصدقة: أي الصدقة أفضل? قال: جهد المقل أي قدر ما يحتمله حال القليل المال. وفي التنزيل  والذين لا يجدون إلا جهدهم  قال الفراء: الجهد في هذه الآية الطاقة، تقول: هذا جهدي، أي طاقتي. وقرىء  والذين لا يجدون إلا جهدهم  و  جهدهم  ، بالضم والفتح، الجهد، بالضم: الطاقة، والجهد، بالفتح، من قولك اجهد جهدك في هذا الأمر، أي ابلغ غايتك، والكلام في هذا المحل طويل الذيل، ولكن اقتصرنا على هذا القدر لئلا يمل منه. وجهد، كمنع،يجهد جهدا: جد، كاجتهد. وجهد دابته جهدا: بلغ جهدها، وحمل عليها في السير فوق طاقتها، كأجهدها. وفي الصحاح: جهدته وأجهدته بمعنى. قال الأعشي:
  فجالت وجال لها أربع                      جهدن لها مع إجهادها

  وجهد بزيد: امتحنه عن الخير وغيره. وجهد المرض فلانا وكذا التعب والحب يجهده جهدا: هزله. ومن المجاز: جهد اللبن فهو مجهود، أي أخرج زبده كله. وفي الأساس: يقال: سقاه لبنا مجهودا، أي منزوع الزبد أو أكثره ماء. يقال: لا تجهد لبنك ومرقتك. ومرقة مجهودة. وجهد الطعام: اشتهاه، كأجهده والمجهود: المشتهى من الطعام واللبن. قال الشماخ يصف إبلا بالغزارة:
  تضحي وقد ضمنت ضراتها غرقا                      من ناصع اللون حلو الطعم مجهود فمن رواه هكذا أراد بالمجهود المشتهى الذي يلح عليه في شربه لطيبه وحلاوته، ومن رواه حلو غير مجهود فمعناه أنها غزار لا يجهدها الحلب فينهك لبنها. وقال الأصمعي في قوله غير مجهود: أي أنه لايمذق، لأنه كثير. قال الأصمعي كل لبن شد مذقه بالماء فهو مجهود. وجهد الطعام: أكثر من أكله، وغرثان جاهد: شهوان يجهد الطعام لايترك منه شيئا، وهو مجاز. وجهد عيشه، كفرح: نكد واشتد، وعيش مجهود. وفي الحديث أعوذ بالله من جهد البلاء، ودرك الشقاء، وسوء القضاء، وشماتة الأعداء، قيل إنها هي الحالة الشاقة التي تأتي على الرجل يختار عليها الموت، أو هو كثرة العيال والفقر وقلة الشيء. وجهد جاهد، مبالغة، كما قالوا شعر شاعر وليل لائل. وفي الحديث أنه صلى الله عليه وسلم نزل بأرض جهاد، الجهاد،كسحاب: الأرض الصلبة، وقيل: هي التي لا نبات بها، وقيل: هي المستوية؛ وقيل الغليظة. وتوصف به فيقال: أرض جهاد، وعن ابن شميل: الجهاد: أظهر الأرض وأسواها، أي أشدها استواء، نبتت أو لم تنبت، ليس قربه جبل ولا أكمة. والصحراء جهاد. وأنشد:
  يعود ثرى الأرض الجهاد وينبت ال                      جهاد بها والعود ريان أخـضـر وعن أبي عمرو: الجماد والجهاد: الأرض الجدبة التي لا شيء فيها، والجماعة جمد وجهد، قال الكميت:
  أمرعت في نداه إذ قحط القط                      ر فأمسى جهادها ممطـورا وقال الفراء: أرض جهاد وفضاء وبراز بمعنى واحد. وعن ابن الأعرابي: الجهاض والجهاد: ثمر الأراك، وهو البرير والمرد، أيضا. والجهاد، بالكسر: القتال مع العدو، كالمجاهدة، قال الله تعالى:  وجاهدوا في الله  يقال جاهد العدو مجاهدة وجهادا: قاتله. وفي الحديث لا هجرة بعد الفتح ولكن جهاد ونية. الجهاد: محاربة الأعداء، وهو المبالغة واستفراغ ما في الوسع والطاقة من قول أو فعل، والمراد بالنية إخلاص العمل لله تعالى. قال شيخنا: والإتيان ب مع فيه من لحن العامة كما نصوا عليه. وحقيقة الجهاد كما قال الراغب: استفراغ الوسع والجهد فيما لا يرتضى وهو ثلاثة أضرب: مجاهدة العدو الظاهر، والشيطان، والنفس. وتدخل الثلاثة في قوله تعالى  وجاهدوا في الله حق جهاده  . ومن المجاز: أجهد فيه الشيءب إجهادا، إذا بدا وكثر وأسرع وانتشر. قال عدي ابن زيد:
  لا يواتيك إذ صحوت وإذ أج                      هد في العارضين منك قتير وأجهدت لك الأرض: برزت. وأجهد لك الطريق. وأجهد لك الحق، أي برز وظهر ووضح . وأجهد في الأمر: احتاط وهو مجهد لك: محتاط. قال:
  نازعتها بالهينمـان وغـرهـا                      قيلي، ومن لك بالنصيح المجهد

  وأجهد الشيء: اختلط، نقله الصاغاني. وأجهد ماله: أفناه وفرقه. وفي حديث الحسن لا يجهد الرجل ماله ثم يقعد يسأل الناس قال النضر: قوله لا يجهد الرجل ماله، أي يعطيه ويفرقه جميعه ها هنا، وها هنا. ولكن الذي ضبطه الصاغاني بخطه في الحديث لا يجهد الرجل، من حد ضرب - وذكر المعنى المذكور عن النضر، فتأمل. وأجهد علينا العدو، إذا جد في العداوة. وعن أبي عمرو: يقال أجهد لي القوم، أي أشرفوا. وقال أبو سعيد: يقال: أجهد لك الأمر فاركبه، أي أمكنك وأعرض لك. وجهاداك، بالضم، أن تفعل: أي قصاراك وغاية أمرك. وبن جهادة، بالضم: بطن منهم، أي من العرب. وقولهم: لأبلغن جهيداك في هذا الأمر، الجهيدي، بالضم مخففة: الجهد كالعهيدي من العهد، والعجيلى من العجلة. ومن المجاز مرعى جهيد: جهده المال وأرض جهيدة الكلإ. وعن أبي عمرو: هذه بقلة لا يجهدها المال، أي لا يكثر منها. وهذا كلأ يجهده المال، إذا كان يلح على رعيته. وفي المشارق لعياض نقلا عن ابن عرفة: الجهد، بالضم الوسع والطاقة، والجهد المبالغة والغاية، ومنه قوله تعالى  جهد أيمانهم  أي بالغوا في اليمين واجتهدوا فيها. والتجاهد: بذل الوسع والمجهود، كالاجتهاد، افتعال من الجهد: الطاقة. ومما يستدرك عليه: جهد الرجل، كعني: بلغ جهده، وقيل غم. وفي التهذيب: الجهد: بلوغك غاية الأمر الي لا تألو على الجهد فيه، تقول: جهدت جهدي وأجهدت رأيي ونفسي حتى بلغت مجهودي، وجهدت فلانا، إذا بلغت مشقته، وأجهدءته على أن يفعل كذا وكذا. وفي حديث الغسل: إذا جلس بين شعبها الأربع ثم جهدها أي دفعها وحفزها. وقيل: الجهد من أسماء النكاح. والجهد الشيء القليل يعيش به المقل على جهد العيش. وقال أبو عمرو بن العلاء: حلف بالله فأجهد، وسار فأجهد، ولا يكون فجهد. والمجهد كمحسن: المعسر. وجهد الناس فهم مجهودون، إذا أجدبوا. وأما أجهد فهو مجهد فمعناه ذو جهد ومشقة، أو هو من أجهد داته، إذا حمل عليها في السير فوق طاقتها. ورجل مجهد، إذا كان ذا دابة ضعيفة من التعب، فاستعاره للحال في قلة المال. وأجهد فهو مجهد، كمكرم، أي أنه أوقع في الجهد، أي المشقة. وفي حديث معاذ: أجتهد رأيي الاجتهاد: بذل الوسع في طلب الأمر، والمراد به رد القضية من طريق القياس إلى الكتاب والسنة. وهو مجاز، كما في الأساس. والجهدان، كسحبان: من أصابه الجهد، أي المشقة وسموا مجاهدا.

##### Türkçe

**الجهد** (fetha ile): güç ve genişlik; ve damme ile de gelir. Ve **الجهد** (yalnız fetha ile): meşakkat. İbnü’l-Esîr dedi: Hadiste **الجهد** ve **الجهد** lafzı tekrar etmiştir; o, fetha ile meşakkattir; ve “mübalağa ve nihayet” denilmiştir. Damme ile ise: genişlik ve güçtür. Meşakkat ve nihayet mânasında ise fetha başkası değil; ve onunla, Ümmü Ma‘bed hadîsinde koyundaki zayıflığı kasteder. Damme ile olanlardandır sadaka hadîsi: “Hangi sadaka daha faziletlidir?” dedi: **جهد المقل**; yani az mal hâlinin taşıyabildiği miktar. Tenzîlde: **والذين لا يجدون إلا جهدهم**. Ferrâ dedi: Bu âyette **الجهد** güçtür; dersin ki: “Bu benim **جهدي**mdir”, yani gücümdür. Ve şu şekilde kıraat olundu: **والذين لا يجدون إلا جهدهم** ve **جهدهم**, damme ve fetha ile. **الجهد** (damme ile): güçtür; ve **الجهد** (fetha ile), “Şu işte **اجهد جهدك**” sözündendir; yani nihayetine ulaş. Bu mahalde söz uzun kuyrukludur; fakat ondan bıkılmasın diye bu kadarıyla yetindik.

Ve **جهد**, **منع** gibi, **يجهد** **جهدا**: ciddiyet gösterdi; **اجتهد** gibi. Ve **جهد** binitini **جهدا**: onun **جهد**ine ulaştı; yürüyüşte onun gücünün üstünde ona yükledi; **أجهدها** gibi. **الصحاح**’ta: “**جهدته** ve **أجهدته**” mânaca birdir. A‘şâ dedi:

فجالت وجال لها أربع                      جهدن لها مع إجهادها

Ve **جهد** Zeyd’e: onu hayır ve başkası hakkında imtihan etti. Ve **جهد** hastalık falanı ve keza yorgunluk ve aşk onu **يجهده** **جهدا**: onu zayıflattı. Mecazdandır: **جهد** süt; o hâlde o **مجهود**dur; yani kaymağının hepsini çıkardı. **الأساس**’ta: “Ona **لبنا مجهودا** içirdi” denir; yani kaymağı çekilmiş yahut çoğu su olan. Denir ki: “Sütünü ve çorbanı **لا تجهد**.” Ve **مرقة مجهودة**. Ve **جهد** yemek: onu iştah etti; **أجهده** gibi. Ve **المجهود**: yemekten ve sütten iştah edilen şey. Şemmâh, bol sütlü develeri vasfederken dedi:

تضحي وقد ضمنت ضراتها غرقا                      من ناصع اللون حلو الطعم مجهود

Kim onu böyle rivayet ettiyse, **المجهود** ile, güzelliği ve tatlılığı sebebiyle içilmesinde ısrar edilen iştah edilen şeyi murad etti. Kim onu “**حلو** غير **مجهود**” diye rivayet ettiyse, mânası: onların bol sütlü olduğudur; sağım onu **لا يجهدها**; böylece sütünü tüketip bitirmez. Asma‘î, “**غير مجهود**” sözünde dedi: yani o sulandırılmaz; çünkü o çoktur. Asma‘î dedi: Su ile sulandırılması şiddetli olan her süt **مجهود**dur. Ve **جهد** yemek: onu yemeyi çoğalttı. Ve **غرثان جاهد**: şehvetli; yemeği **يجهد**; ondan hiçbir şey bırakmaz; ve o mecazdır. Ve **جهد** geçimi, **فرح** gibi: sıkıntılı oldu ve şiddetlendi; ve **عيش مجهود**. Hadiste: “Belânın **جهد**inden, şekâvetin erişmesinden, kazânın kötülüğünden, düşmanların sevinmesinden Allah’a sığınırım.” Denildi ki: O, erkeğe gelip onu ölüm seçmeye sevk eden meşakkatli hâldir; yahut o, çok çocuk, fakirlik ve şeyin azlığıdır. Ve **جهد جاهد**: mübalağadır; “**شعر شاعر**” ve “**ليل لائل**” dedikleri gibi. Hadiste: O (sallallahu aleyhi ve sellem) **أرض جهاد**’a indi. **الجهاد**, **سحاب** gibi: sert topraktır. Ve denildi ki: bitkisi olmayan olandır. Ve denildi ki: düz olandır; ve denildi ki: kalın/katı olandır. Onunla vasfedilir; “**أرض جهاد**” denir. İbn Şümeyl’den: **الجهاد**: yerin en açık ve en düz olanıdır; yani en şiddetli düz olanı; bitmiş olsun yahut bitmemiş olsun; yakınında dağ yoktur, tepecik yoktur. Çöl **جهاد**dır. Ve şu beyit okundu:

يعود ثرى الأرض الجهاد وينبت ال                      جهاد بها والعود ريان أخـضـر

Ebû Amr’dan: **الجماد** ve **الجهاد**: içinde hiçbir şey olmayan çorak topraktır. Ve cemaat: **جمد** ve **جهد**. Kümeyt dedi:

أمرعت في نداه إذ قحط القط                      ر فأمسى جهادها ممطـورا

Ferrâ dedi: “**أرض جهاد**” ve “**فضاء**” ve “**براز**” bir mânadadır. İbnü’l-A‘râbî’den: **الجهاض** ve **الجهاد**: **الأراك** meyvesidir; o **البرير** ve **المرد**dür, ayrıca. Ve **الجهاد** (kesra ile): düşmanla savaşmaktır; **المجاهدة** gibi. Allah Teâlâ dedi: **وجاهدوا في الله**. Denir ki: **جاهد** düşmanı **مجاهدة** ve **جهادا**: onunla savaştı. Hadiste: “Fetihten sonra hicret yoktur; fakat **جهاد** ve niyet vardır.” **الجهاد**: düşmanlarla savaşmaktır; ve o, söz yahut fiilden genişlik ve güçte olanı tüketip bitirmektir (mübalağa). Niyet ile murad: ameli Allah Teâlâ için hâlis kılmaktır. Şeyhimiz dedi: Onların nassettikleri üzere, onda avâmın lahninden olan “**ب**” ile getirme vardır. **الجهاد**ın hakikati, Râgıb’ın dediği gibi: razı olunmayan şeyde genişliği ve **الجهد**i tüketip bitirmektir; ve o üç kısımdır: zahir düşmanla mücâhede, şeytanla, nefisle. Üçü de şu kavle dâhil olur: **وجاهدوا في الله حق جهاده**. Mecazdandır: **أجهد** onda şeyi **ب** **إجهادا**, eğer ortaya çıktı, çoğaldı, hızlandı ve yayıldıysa. ‘Adî b. Zeyd dedi:

لا يواتيك إذ صحوت وإذ أج                      هد في العارضين منك قتير

Ve “Yer senin için **أجهدت**”: açığa çıktı. Ve “Yol senin için **أجهد**.” Ve “Hak senin için **أجهد**”; yani açığa çıktı, göründü ve açık oldu. Ve **أجهد** işte: ihtiyat etti; ve o senin için **مجهد**dir: ihtiyatlıdır. Dedi ki:

نازعتها بالهينمـان وغـرهـا                      قيلي، ومن لك بالنصيح المجهد

Ve **أجهد** şey: karıştı; Sâgânî onu nakletti. Ve **أجهد** malını: onu tüketti ve dağıttı. Hasan hadîsinde: “Kişi malını **لا يجهد** sonra oturup insanlardan istemez.” Nadr dedi: “**لا يجهد** الرجل ماله” sözü; yani onu verir ve onu bütünüyle burada ve burada dağıtır. Fakat Sâgânî’nin hattıyla hadiste ضبط ettiği: “**لا يجهد** الرجل”, **حد ضرب**’dan; ve Nadr’dan zikredilen mânayı zikretti; öyleyse düşün. Ve “Düşman bize **أجهد**”, eğer düşmanlıkta ciddiyet gösterdiyse. Ebû Amr’dan: “Kavim bana **أجهد**” denir; yani göründüler/yükseldiler. Ebû Sa‘îd dedi: “İş senin için **أجهد** oldu; ona bin” denir; yani sana mümkün oldu ve sana arz oldu. Ve **جهاداك** (damme ile): “şunu yapman”; yani son sınırın ve işinin nihayetidir. Ve **بن جهادة** (damme ile): onlardan bir batındır; yani Araplardan. Ve onların sözü: “Bu işte mutlaka senin **جهيداك**ına ulaşacağım.” **الجهيدي** (damme ile, hafifletilmiş): **الجهد**dir; **العهيدي** gibi **العهد**den, ve **العجيلى** gibi **العجلة**den. Mecazdandır: **مرعى جهيد**: mal onu **جهد** etti; ve **أرض جهيدة الكلإ**. Ebû Amr’dan: “Bu ot, mal onu **لا يجهدها**”; yani ondan çoğalmaz. Ve “Bu otlak, mal onu **يجهده**”, eğer onu otlatmasında ısrar ediyorsa. ‘Iyâd’ın **المشارق**’ında, İbn ‘Arefe’den naklen: **الجهد** (damme ile) genişlik ve güçtür; ve **الجهد** mübalağa ve nihayettir. Ondandır Allah Teâlâ’nın kavli: **جهد أيمانهم**; yani yeminde mübalağa ettiler ve onda çabaladılar. Ve **التجاهد**: genişliği ve **المجهود**u بذل etmektir; **الاجتهاد** gibi; **افتعال** babı, **الجهد**den: güç. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **جهد** adam, **عني** gibi: onun **جهد**ine ulaştı; ve denildi: kederlendi. **التهذيب**’te: **الجهد**: işte ona **الجهد** sarf etmekten geri durmadığın hâlde işin nihayetine ulaşmandır. Dersin ki: “**جهدت جهدي** ve **أجهدت** görüşümü ve nefsimi, nihayet **مجهودي**me ulaştım.” Ve “**جهدت** falanı”, eğer onun meşakkatine ulaştıysan. Ve “**أجهدءته** onu, şunu şunu yapmaya.” Gusül hadîsinde: “Dört şubesinin arasına oturduğu zaman, sonra onu **جهدها**”; yani onu itti ve onu sevk etti. Ve denildi ki: **الجهد** nikâhın isimlerindendir. Ve **الجهد**: az mal sahibinin, geçimin **جهد**i üzere yaşadığı az şeydir. Ebû Amr b. el-‘Alâ dedi: “Allah’a yemin etti de **أجهد** etti; yürüdü de **أجهد** etti; ve **فجهد** olmaz.” Ve **المجهد**, **محسن** gibi: darlık içinde olan. Ve “İnsanlar **جهد** oldu; o hâlde onlar **مجهودون**dur”, eğer kıtlığa uğradılarsa. Ama “**أجهد**; o hâlde o **مجهد**dir”in mânası: **جهد** ve meşakkat sahibi; yahut o, “**أجهد** binitini”ndendir; eğer yürüyüşte onun gücünün üstünde ona yüklediyse. Ve **رجل مجهد**, eğer yorgunluktan zayıf bir biniti olan kimse ise; onu, malın azlığındaki hâl için ödünç aldı. Ve “**أجهد**; o hâlde o **مجهد**dir”, **مكرم** gibi: yani o, **الجهد**e, yani meşakkate düşürdü. Muâz hadîsinde: “Görüşümü **أجتهد** ederim.” **الاجتهاد**: işi talepte genişliği بذل etmektir; ve onunla murad: davayı kıyas yoluyla Kitap ve Sünnet’e döndürmektir. Ve o mecazdır; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **الجهدان**, **سحبان** gibi: ona **الجهد** isabet eden; yani meşakkat. Ve onlara **مجاهد** adını verdiler.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَهَدَ
1 جَهَدَ جهد , (S, A, L, &c.,) aor. جَهَدَ , (K,) inf. n. جَهْدٌ, (TA,) He strove, laboured, or toiled; exerted himself or his power or efforts or endeavours or ability; employed himself vigorously, strenuously, laboriously, diligently, studiously, sedulously, earnestly, or with energy; was diligent, or studious; took pains, or extraordinary pains; (S, A, L, K;) فِى كَذَا in such a thing; (S;) or فِى الأَمْرِ in the affair; (A;) as also ↓ اجتهد; (A, K;) and so ↓ جاهد, with respect to speech and actions: (L:) or جَهَدَ فِى الأَمْرِ, aor. and inf. n. as above, he did his utmost, or used his utmost power or efforts or endeavours or ability, in prosecuting the affair: (Msb:) and ↓ اجتهد and ↓ تجاهد he exerted unsparingly his power, or ability: (S, A, K:) or فِى الأَمْرِ ↓ اجتهد he exerted unsparingly his power, or ability, in the prosecution of the affair, so as to effect his utmost. (Msb.) You say also, اِجْهَدْ جَهَدَكَ فِى هذَا الأَمْرِ (tropical:) Do thine utmost in this affair: (Fr, S, K: *) but not جُهْدَكَ. (Fr, S.) And رَأْيَهُ ↓ اجتهد (tropical:) He took pains, or put himself to trouble or fatigue, to form a right judgment or opinion. (MA.) And رَأْيِى وَنَفْسِى حَتَّى ↓ اِجْتَهَدْتُ بَلَغْتُ مَجْهُودِى (assumed tropical:) I exerted my judgment and my mind so that I attained the utmost of my power, or ability. (T, L.) ― -b2- جَهَدَبِهِ He tried, proved, or examined, him, (L, K,) عَنِ الخَيْرِ وَ غَيْرِهِ [respecting good qualities, &c.]. (L.) -A2- جَهَدَهُ, (Mgh, L, Msb,) aor. جَهَدَ , (Mgh, L,) inf. n. جَهْدٌ, (L, Msb,) It, (an affair, and a disease,) and he, (a man,) affected him severely; harassed, embarrassed, distressed, afflicted, troubled, inconvenienced, fatigued, or wearied, him: (Msb:) it (disease, L and K, and fatigue, and love, L) rendered him lean; emaciated him: (L, K:) he burdened him beyond his power; imposed upon him that which was beyond his power; as also ↓ اجهدهُ: (Mgh:) and, [as also ↓ اجهدهُ,] he importuned him, harassed him, or plied him hard, in asking, begging, or petitioning. (A.) [Hence,] جُهِدَ, said of a man, He was severely affected, harassed, embarrassed, distressed, afflicted, troubled, inconvenienced, fatigued, or wearied: (S, L:) or was grieved, or made sorry or unhappy. (L.) And أَصَابَهُمْ قُحُوطٌ مِنَ المَطَرِ فَجُهِدُوا جَهْدًا شَدِيدًا Drought befell them, and they consequently became severely distressed. (S.) And جُهِدُوا They were, or became, afflicted with drought, barrenness, or dearth; or with drought, and dryness of the earth. (L.) And رَجُلٌ يَجْهَدُ أَنْ يَحْمِلَ سِلَاحَهُ مِنَ الضَّعْفِ, for يَجْهَدُ نَفْسَهُ, A man who imposes upon himself a difficulty, or trouble, or fatigue, or a difficult or severe task, or who strains, or strains himself, in the carrying of his weapons, or arms, by reason of weakness. (Mgh.) And جَهَدَ دَابَّتَهُ and ↓ اجهدها He jaded, harassed, distressed, fatigued, or wearied, his beast; i. q. ↓ بَلَغَ جَهْدَهَا: (K:) or he tasked, or plied, his beast beyond his power in journeying, or marching, or in respect of pace. (S, Msb.) And أَجْهَدْتُهُ عَلَى أَنْ يَفْعَلَ كَذَا وَ كَذَا [I importuned him, or harassed him, to do such and such things]. (L.) ― -b2- Also, (S, Msb,) aor. as above, (A,) and so the inf. n., (Msb,) (tropical:) He deprived it (namely, milk,) of its butter, (S, A, K,) entirely: (S, K:) or churned it so as to extract its butter and render it sweet and pleasant: or mixed it with water: (Msb:) or diluted it so that it consisted for the most part of water: and in like man(???) is used in relation to broth. (A.) ― -b3- Hence, (Msb,) جَهَدَهَا (assumed tropical:) He lay with her; or compressed her: (L, Msb, from a trad.:) or i. q. دَفَعَهَا, and حَفَزَهَا [which has a similar meaning]. (L.) ― -b4- جَهَدَ الطَّعَامِ (assumed tropical:) He desired the food eagerly; longed for it; (S, K;) as also ↓ اجهدهُ. (K.) And جُهِدَ الطَّعَامُ and ↓ أُجْهِدَ (assumed tropical:) The food was eagerly desired, or longed for. (S.) ― -b5- Also (tropical:) He ate much of the food: (S, K:) he left nothing of it. (A.) You say also, هٰذَا كَلَأٌ يَجْهَدُهُ المَالُ (assumed tropical:) This is herbage, or pasture, of which the cattle eat perseveringly. (AA, TA.) -A3- جَهِدَ It (a state of life) was, or became, hard, difficult, strait, or distressful. (S, K.)

جِهَادٌ
3 جِهَادٌ جهاد , inf. n. of جاهد, properly signifies The using, or exerting, one's utmost power, efforts, endeavours, or ability, in contending with an object of disapprobation; and this is of three kinds, namely, a visible enemy, the devil, and one's self; all of which are included in the term as used in the Kur xxii. 77. (Er-Rلghib, TA.) See also 1, first sentence. You say, جاهد العَدُوَّ, (JK, A, Mgh,) inf. n. as above (JK, Mgh, K) and مُجَاهَدَةٌ, (JK, K,) He fought with the enemy: (K:) or he encountered the enemy, imposing upon himself difficulty or distress or fatigue, or exerting his power or efforts or endeavours or ability, [or the utmost thereof,] to repel him, his enemy doing the like: and hence جاهد came to be used by the Muslims to signify generally he fought, warred, or waged war, against unbelievers and the like. (Mgh.) You say also, جاهد فِى سَبِيلِ اللّٰهِ, inf. n. جِهَادٌ (S, Msb) and مُجَاهَدَةٌ, (S,) [He fought, &c., in the way of God; i. e., in the cause of religion.]

اجهد
4 اجهد أجهد اجهد جهد , as trans.: see 1, in six places. ― -b2- Also He made, or incited, another, to strive or labour or toil, to exert himself or his power or efforts or endeavours or ability, &c.; trans. of 1 in the first of the senses assigned to it above. (JK.) ― -b3- أُجْهِدَ He was thrown into a state of difficulty, distress, affliction, trouble, inconvenience, or fatigue. (L.) ― -b4- اجهد مَالَهُ He consumed, or wasted, and dispersed, his property: (K:) or gave it away, and dispersed it, altogether, here and there. (En-Nadr, TA.) -A2- As intrans., He (an enemy) strove, laboured, or exerted himself, in enmity, (K, TA,) عَلَيْنَا against us. (TA.) ― -b2- He acted with energy, or with the utmost energy: so in the phrases سَارَ فَأَجْهَدَ He marched, or journeyed, and did so with energy, or with the utmost energy; and حَلَفَ بِاللّٰهِ فَأَجْهَدَ He swore by God, and did so with energy, &c.: in which cases one should not say فَجَهَدَ. (Aboo-' Amr Ibn-El-'Alà, L.) ― -b3- He took the course prescribed by prudence, precaution, and sound judgment, فِى الأَمْرِ in the affair; syn. اِحْتَاطَ. (L, K.) ― -b4- He became in a state of difficulty, embarrassment, distress, affliction, trouble, inconvenience, or fatigue. (L.) ― -b5- (assumed tropical:) It (a thing) became mixed, or confused. (K.) -A3- He entered upon land such as is termed جَهَاد: he went forth into the desert; and into the plain, or open country. (JK.) ― -b2- It rose up; rose into view; appeared. (JK.) You say, اجهد لِىَ القَوْمُ The people, or company of men, came within my sight, or view; syn. أَشْرَفُوا. (AA, K.) And اجهد فِيهِ الشَّيْبُ Hoariness appeared upon him, and became much: (TA:) or (tropical:) became much, and spread: (A:) or became much, and was quick in its progress, (K, TA,) and spread. (TA.) And أَجْهَدَتْ لَهُ الأَرْضُ The land became open to him. (L, K. *) And in like manner, اجهد له الطَّرِيقُ, (L,) and الحَقُّ, (L, K, *) The road, and (assumed tropical:) the truth, became open, apparent, and manifest, to him. (L, K. *) And اجهد لَكَ الأَمْرُ (assumed tropical:) The thing became, or has become, within thy power, or reach; (Aboo-Sa'eed, K;) and offered, or presented, itself to thee. (Aboo-Sa'eed, TA.)

6 تَجَاْهَدَ see 1.

8 اـِجْتَهَدَ see 1, in five places. ― -b2- اِجْتِهَادٌ as a conventional term means A lawyer's exerting the faculties [of the mind] to the utmost, for the purpose of forming an opinion in a case of law [respecting a doubtful and difficult point]: (KT:) the seeking to form a right opinion: (KL:) [investigation of the law, or the working out a solution of any difficulty in the law, by means of reason and comparison: and] the referring a case proposed to the judge, [respecting a doubtful and difficult point,] from the method of analogy, to the Kur-ءn and the Sunneh. (L, TA. *)

جَهْدٌ
جَهْدٌ جهد Power; ability; as also ↓ جُهْدٌ; (S, A, IAth, L, Msb, K;) the latter of the dial. of El- Hijلz, and the former of other dials.; (Msb;) and ↓ مَجْهُودٌ: (A:) جهد in the Kur ix. 80 is read both جَهْد and ↓ جُهد: (S:) and جَهْدٌ signifies also labour, toil, exertion, effort, endeavour, energy, diligence, painstaking, or extraordinary painstaking: (L: [see جَهَدَ:]) or ↓ جُهْدٌ has the signification first mentioned above, (Fr, S, IAth, Msb,) and جَهْدٌ, with fet-h, is from اِجْهَدْ جَهْدَكَ فِى هٰذَا الأَمْرِ, (Fr, S,) or from جَهَدَ فِى الأَمْرِ, being an inf. n. from this verb, (Msb,) and signifies, [as also ↓ مَجْهُودٌ,] one's utmost; the utmost of one's power or ability or efforts or endeavours or energy. (Fr, S, IAth, Msb, K.) You say, بَذَلَ الجَهْدَ, (Msb in art. بلغ, &c.,) and ↓ المَجْهُودَ, (S, A,) or جَهْدَهُ, (Mgh,) [and ↓ مَجْهُودَهُ,] He exerted unsparingly his power or ability: (Mgh:) [or his utmost power or ability or efforts or endeavours or energy; as shown above.] And بَلَغَ جَهْدَهُ, (A, L,) and ↓ مَجْهُودَهُ, (A,) He accomplished the utmost of his power or ability; did his utmost. (A, L. [Like جَهَدَ جَهْدَهُ. See also بَلَغَ جَهْدَ دَابَّتِهِ, below.]) And ↓ جُهَيْدَى is syn. with جَهْدٌ; (K;) as in the saying, لَأَبْلُغَنَّ جُهَيْدَاىَ فِى الأَمْرِ (JK, TK,) i. e. I will assuredly accomplish the utmost of my power, or ability, in the affair. (TK. [In a copy of the A, جُهَيْدَاكَ; and so in the TA, I believe from that same copy.]) [So, too, is ↓ جُهَادَى; as in the saying,] جُهَادَاكَ أَنْ تَفْعَلَ The utmost of thy power, or ability, and the utmost of thy case, is, or will be, thy doing [such a thing]; syn. قُصَارَاكَ [q. v.], (JK, K,) and غَايَةُ أَمْرِكَ. (TA.) الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ, in the Kur [v. 58, &c.], means Who swore by God with the most energetic of their oaths: (K, * Jel:) or the strongest, or most forcible, of their oaths; جهد being originally an inf. n., and in the accus. as a denotative of state with يَجْهَدُونَ understood before it, or as an inf. n. (Bd.) ― -b2- Also Difficulty, or grievousness; embarrassment, distress, affliction, trouble, inconvenience, fatigue, or weariness; (S, A, IAth, Mgh, Msb, K;) so accord. to some who say that ↓ جُهْدٌ, with damm, has the first of the significations assigned to it above; (Msb;) as also ↓ مَجْهُودٌ: (Mgh:) a disease, or difficulty, that distresses or afflicts, a man; as also ↓ جُهْدٌ. (JK.) Hence, جَهْدُ البَلَآءِ, (Msb,) i. e. A state of difficulty, or trouble, to which death is preferred: or largeness of one's family, or household, combined with poverty. (L, K. *) [Hence also,] بَلَغَ جَهْدَ دَابَّتِهِ, [i. e. بَلَغَ مَشَقَّتَهَا,] i. q. جَهَدَهَا: see 1. (K.) ― -b3- Also Small provision, upon which a man possessing little property can live (JK, L) with difficulty. (L.) And جَهْدٌ المُقِلِّ What a man who possesses little property can afford to give in payment of the poor-rate required by the law. (L, from a trad.)

جُهْدٌ
جُهْدٌ جهد : see جَهْدٌ, in five places. -A2- Also Milk mixed [with water: see مَجْهُودٌ]. (JK.)

جَهَادٌ
جَهَادٌ جهاد Hard land: (JK, S:) or land in which is no herbage: (TA:) or hard land in which is no herbage: (K:) or level, or even, land: or rugged land: also used as an epithet; so that you say أَرْضٌ جَهَادٌ: (TA:) or level, smooth land, in which is no hill: (JK:) or the most plain and even of land, whether it have produced herbage or not, not having any mountain or hill near it: and such is what is termed a صَحْرَآء: (ISh, TA:) or an open tract of land: (Fr, TA:) or sterile, barren, or unfruitful, land, in which is nothing; as also جَمَادٌ: pl. جُهُدٌ. (AA, L.) -A2- Also The fruit of the أَرَاك; (IAar, K;) and so جَهَاضٌ. (IAar, TA.)

مَرْعًى جَهِيدٌ
مَرْعًى جَهِيدٌ مرعي جهيد (tropical:) Pasture much eaten by cattle. (S, A, K.) And أَرْضٌ جَهِيدَةُ الكَلَأِ (tropical:) Land of which the herbage is much eaten by cattle. (A.)

جُهَادَى
جُهَادَى جهاد جهادى جهادي : see جَهْدٌ.

جُهَيْدَى
جُهَيْدَى جهيد جهيدى جهيدي : see جَهْدٌ.

جَاهِدٌ
جَاهِدٌ جاهد [Striving, labouring, or toiling; &c.: see 1. Hence,] سَيْرُنَا جَاهِدٌ [Our journeying is laborious]. (TA in art. اخو.) And جَهْدٌ جَاهِدٌ [Intense labour or exertion, or the like: or severe difficulty or distress &c.]: an intensive expression, (K, TA,) like شِعْرٌ شَاعِرٌ and لَيْلٌ لَائِلٌ. (TA.) ― -b2- (assumed tropical:) Eagerly desiring [food]; longing for [it]: (JK, S:) pl. أَجْهَادٌ. (JK.) ― -b3- غَرْثَانُ جَاهِدٌ (tropical:) Hungry and greedy, leaving no food. (A.)

مُجْهَدٌ
مُجْهَدٌ مجهد A man thrown into a state of difficulty, embarrassment, distress, affliction, inconvenience, trouble, or fatigue. (L.)

هُوَ مُجْهَدُ لَكَ
هُوَ مُجْهَدُ لَكَ هو مجهد لك He is one who takes the course prescribed by prudence, precaution, or sound judgment, for thee; syn. مُحْتِيطٌ. (L.) And نَصِيحٌ مُجْهِدٌ A sincere, or faithful, and careful, adviser, or counsellor. (L.) ― -b2- رَجُلٌ مُجْهِدٌ A man in a state of difficulty, embarrassment, distress, affliction, inconvenience, trouble or fatigue: possessing little property; poor. (L.) ― -b3- And A man whose beast is weak by reason of fatigue. (L.)

مَجْهُودٌ
مَجْهُودٌ مجهود Severely affected, harassed, embarrassed, distressed, afflicted, troubled, inconvenienced, fatigued, or wearied: (S, Mgh, L:) distressed, or afflicted, by disease or difficulty: (JK:) afflicted with drought, barrenness, or dearth; or with drought, and dryness of the earth: (L:) and angry. (JK.) ― -b2- A hard, difficult, strait, or distressful, state of life. (TA.) ― -b3- (tropical:) Milk deprived of its butter (S, A) entirely: (S:) or mixed with water: (Msb:) or diluted so as to consist for the most part of water; and in like manner, broth: (A:) or churned so that its butter is extracted and it is rendered sweet and pleasant: and used as meaning eagerly desired, or longed for, and drunk without its occasioning disgust, by reason of its sweetness and pleasantness: (Msb:) or eagerly desired, or longed for; and so food in general: (JK, L:) or eagerly desired, or longed for, and drunk with perseverance, on account of its pleasantness and sweetness. (L.) -A2- See also جَهْدٌ, in six places.

##### Türkçe

**جَهَدَ**
1 **جَهَدَ** **جهد** , (S, A, L, &c.,) muzâri‘ı **جَهَدَ** , (K,) mastarı **جَهْدٌ**, (TA,) O çabaladı, emek verdi yahut didindi; kendisini yahut gücünü yahut gayretlerini yahut teşebbüslerini yahut kabiliyetini sarf etti; kendisini kuvvetle, şiddetle, zahmetle, gayretle, çalışarak, sebatla, ciddiyetle yahut enerjiyle meşgul etti; gayretli yahut çalışkan oldu; zahmet çekti yahut olağanüstü zahmet çekti; (S, A, L, K;) **فِى كَذَا** şu şeyde; (S;) yahut **فِى الأَمْرِ** işte; (A;) bunun gibi ↓ **اجتهد**; (A, K;) ve böylece ↓ **جاهد**, söz ve fiiller bakımından: (L:) yahut **جَهَدَ فِى الأَمْرِ**, muzâri‘ı ve mastarı yukarıdaki gibi, o işin takibinde elinden gelenin en sonunu yaptı, yahut en son gücünü yahut gayretlerini yahut teşebbüslerini yahut kabiliyetini kullandı: (Msb:) ve ↓ **اجتهد** ve ↓ **تجاهد** o, gücünü yahut kabiliyetini esirgemeksizin sarf etti: (S, A, K:) yahut **فِى الأَمْرِ** ↓ **اجتهد** o, işin yürütülmesinde gücünü yahut kabiliyetini esirgemeksizin sarf etti; öyle ki en son haddini gerçekleştirsin. (Msb.) Sen ayrıca dersin ki, **اِجْهَدْ جَهَدَكَ فِى هذَا الأَمْرِ** (mecaz:) Bu işte elinden gelenin en sonunu yap: (Fr, S, K: *) fakat **جُهْدَكَ** değil. (Fr, S.) Ve **رَأْيَهُ** ↓ **اجتهد** (mecaz:) O, doğru bir hüküm yahut görüş oluşturmak için zahmet çekti yahut kendisini meşakkate yahut yorgunluğa soktu. (MA.) Ve **رَأْيِى وَنَفْسِى حَتَّى ↓ اِجْتَهَدْتُ بَلَغْتُ مَجْهُودِى** (varsayılan mecaz:) Ben, hükmümü ve zihnimi sarf ettim; öyle ki gücümün yahut kabiliyetimin en sonuna ulaştım. (T, L.) ― -b2- **جَهَدَبِهِ** O, onu denedi, sınadı yahut yokladı, (L, K,) **عَنِ الخَيْرِ وَ غَيْرِهِ** [iyi vasıflar vb. hakkında]. (L.) -A2- **جَهَدَهُ**, (Mgh, L, Msb,) muzâri‘ı **جَهَدَ** , (Mgh, L,) mastarı **جَهْدٌ**, (L, Msb,) O (bir iş ve bir hastalık) ve o (bir adam) onu şiddetle etkiledi; onu hırpaladı, sıkıntıya soktu, bunaltı verdi, eziyet etti, rahatsız etti, meşakkat verdi, yordu yahut bitkin düşürdü: (Msb:) o (hastalık, L ve K, ve yorgunluk, ve aşk, L) onu zayıflattı; onu cılızlaştırdı: (L, K:) o, onu gücünün üstünde yükledi; ona gücünün üstünde olan şeyi yükledi; bunun gibi ↓ **اجهدهُ**: (Mgh:) ve [bunun gibi ↓ **اجهدهُ**,] o, istemede, dilenmede yahut dilekçede onu sıkıştırdı, bunaltıp hırpaladı yahut ona şiddetle yüklendi. (A.) [Bundan dolayı,] **جُهِدَ**, bir adam hakkında denir ki, O şiddetle etkilendi, hırpalandı, sıkıntıya sokuldu, bunaldı, eziyet gördü, rahatsız edildi, meşakkat verildi, yoruldu yahut bitkin düştü: (S, L:) yahut kederlendi, yahut üzgün yahut mutsuz kılındı. (L.) Ve **أَصَابَهُمْ قُحُوطٌ مِنَ المَطَرِ فَجُهِدُوا جَهْدًا شَدِيدًا** Onlara yağmurdan kuraklık isabet etti; bunun sonucunda şiddetli bir sıkıntıya düştüler. (S.) Ve **جُهِدُوا** Onlar kuraklıkla, kısırlıkla yahut kıtlıkla; yahut kuraklıkla ve yerin kuruluğuyla musibetlendiler yahut musibetlendiler. (L.) Ve **رَجُلٌ يَجْهَدُ أَنْ يَحْمِلَ سِلَاحَهُ مِنَ الضَّعْفِ**, **يَجْهَدُ نَفْسَهُ** yerine, Zayıflık sebebiyle silahını taşımada kendisine bir zorluk yahut meşakkat yahut yorgunluk yahut zor yahut şiddetli bir iş yükleyen; yahut zorlanan yahut kendisini zorlayan bir adam. (Mgh.) Ve **جَهَدَ دَابَّتَهُ** ve ↓ **اجهدها** O, hayvanını yordu, hırpaladı, sıkıntıya soktu, bitkin düşürdü yahut bezdirdi; yani ↓ **بَلَغَ جَهْدَهَا**: (K:) yahut yolculukta yahut yürüyüşte yahut hız bakımından hayvanını gücünün üstünde çalıştırdı yahut zorladı. (S, Msb.) Ve **أَجْهَدْتُهُ عَلَى أَنْ يَفْعَلَ كَذَا وَ كَذَا** [Ben onu, şöyle şöyle şeyler yapması için sıkıştırdım yahut bunaltıp hırpaladım]. (L.) ― -b2- Ayrıca, (S, Msb,) muzâri‘ı yukarıdaki gibi, (A,) ve mastar da böyle, (Msb,) (mecaz:) O, onu (yani sütü) tereyağından mahrum etti, (S, A, K,) tamamen: (S, K:) yahut onu, tereyağını çıkarmak ve onu tatlı ve hoş kılmak için yayıkta çalkaladı: yahut onu su ile karıştırdı: (Msb:) yahut onu, çoğu su olacak şekilde sulandırdı: ve benzeri şekilde çorba hakkında da kullanılır. (A.) ― -b3- Bundan dolayı, (Msb,) **جَهَدَهَا** (varsayılan mecaz:) O, onunla yattı; yahut onu sıktı: (L, Msb, bir rivayetten:) yahut yani **دَفَعَهَا**, ve **حَفَزَهَا** [benzer manalıdır]. (L.) ― -b4- **جَهَدَ الطَّعَامِ** (varsayılan mecaz:) O, yemeği şiddetle arzuladı; ona özlem duydu; (S, K;) bunun gibi ↓ **اجهدهُ**. (K.) Ve **جُهِدَ الطَّعَامُ** ve ↓ **أُجْهِدَ** (varsayılan mecaz:) Yemek şiddetle arzulandı yahut özlenildi. (S.) ― -b5- Ayrıca (mecaz:) O, yemekten çok yedi: (S, K:) ondan hiçbir şey bırakmadı. (A.) Sen ayrıca dersin ki, **هٰذَا كَلَأٌ يَجْهَدُهُ المَالُ** (varsayılan mecaz:) Bu, hayvanların ısrarla yediği bir otlaktır yahut meradır. (AA, TA.) -A3- **جَهِدَ** O (geçim hâli) sert oldu yahut sertleşti; zor oldu yahut zorlaştı; dar oldu yahut darlaştı; yahut sıkıntılı oldu. (S, K.)

**جِهَادٌ**
3 **جِهَادٌ** **جهاد** , **جاهد**’in mastarıdır; aslında, hoş görülmeyen bir nesneyle mücadelede kişinin en son gücünü, gayretlerini, teşebbüslerini yahut kabiliyetini kullanması yahut sarf etmesi demektir; ve bu üç kısımdır: görünen düşman, şeytan ve kişinin nefsi; bunların hepsi, Kur’ân xxii. 77’de kullanıldığı şekliyle bu terime dâhildir. (Er-Rلghib, TA.) Ayrıca 1’e, ilk cümleye bak. Sen dersin ki, **جاهد العَدُوَّ**, (JK, A, Mgh,) mastarı yukarıdaki gibi (JK, Mgh, K) ve **مُجَاهَدَةٌ**, (JK, K,) O, düşmanla savaştı: (K:) yahut o, düşmanla karşılaştı; kendisine zorluk yahut sıkıntı yahut yorgunluk yükleyerek, yahut gücünü yahut gayretlerini yahut teşebbüslerini yahut kabiliyetini [yahut bunların en sonunu] sarf ederek onu defetmek için; düşmanı da aynı şeyi yapar: ve bundan dolayı **جاهد**, Müslümanlarca genel olarak kâfirlere ve benzerlerine karşı savaştı, harp etti yahut savaş açtı manasında kullanılmaya başlandı. (Mgh.) Sen ayrıca dersin ki, **جاهد فِى سَبِيلِ اللّٰهِ**, mastarı **جِهَادٌ** (S, Msb) ve **مُجَاهَدَةٌ**, (S,) [O, Allah yolunda; yani din uğrunda savaştı, vb.]

**اجهد**
4 **اجهد** **أجهد** **اجهد** **جهد** , müteعدdi olarak: 1’e, altı yerde bak. ― -b2- Ayrıca O, başkasını çabalamaya yahut emek vermeye yahut didinmeye, kendisini yahut gücünü yahut gayretlerini yahut teşebbüslerini yahut kabiliyetini vb. sarf etmeye sevk etti yahut kışkırttı; yukarıda 1’e verilen manaların ilkinde onun müteaddîsi. (JK.) ― -b3- **أُجْهِدَ** O, zorluk, sıkıntı, eziyet, meşakkat, rahatsızlık yahut yorgunluk hâline atıldı. (L.) ― -b4- **اجهد مَالَهُ** O, malını tüketti yahut israf etti ve dağıttı: (K:) yahut onu verdi ve onu büsbütün oraya buraya dağıttı. (En-Nadr, TA.) -A2- Lâzım olarak, O (bir düşman) düşmanlıkta çabaladı, emek verdi yahut kendisini sarf etti, (K, TA,) **عَلَيْنَا** bize karşı. (TA.) ― -b2- O, enerjiyle yahut en son enerjiyle davrandı: **سَارَ فَأَجْهَدَ** “Yürüdü yahut yolculuk etti ve bunu enerjiyle yahut en son enerjiyle yaptı”; ve **حَلَفَ بِاللّٰهِ فَأَجْهَدَ** “Allah’a yemin etti ve bunu enerjiyle vb. yaptı” sözlerinde böyledir: bu hâllerde **فَجَهَدَ** denmemelidir. (Aboo-' Amr Ibn-El-'Alà, L.) ― -b3- O, işte ihtiyat, sakınma ve sağlam görüşün gerektirdiği yolu tuttu; **فِى الأَمْرِ** işte; eş anlamlısı **اِحْتَاطَ**. (L, K.) ― -b4- O, zorluk, sıkıntıya düşme, bunaltı, eziyet, meşakkat, rahatsızlık yahut yorgunluk hâlinde oldu. (L.) ― -b5- (varsayılan mecaz:) O (bir şey) karışık oldu yahut karıştı. (K.) -A3- O, **جَهَاد** denilen araziye girdi: çöle çıktı; ve düzlük yahut açık ülkeye çıktı. (JK.) ― -b2- O, yükseldi; görüşe yükseldi; göründü. (JK.) Sen dersin ki, **اجهد لِىَ القَوْمُ** Topluluk benim görüşüme yahut gözüme girdi; eş anlamlısı **أَشْرَفُوا**. (AA, K.) Ve **اجهد فِيهِ الشَّيْبُ** Ak düşme onda göründü ve çoğaldı: (TA:) yahut (mecaz:) çoğaldı ve yayıldı: (A:) yahut çoğaldı ve ilerlemesi hızlı oldu, (K, TA,) ve yayıldı. (TA.) Ve **أَجْهَدَتْ لَهُ الأَرْضُ** Arazi ona açık oldu. (L, K. *) Ve benzeri şekilde, **اجهد له الطَّرِيقُ**, (L,) ve **الحَقُّ**, (L, K, *) Yol ve (varsayılan mecaz:) hak, ona açık, belirgin ve zahir oldu. (L, K. *) Ve **اجهد لَكَ الأَمْرُ** (varsayılan mecaz:) İş senin gücün yahut erişimin içine girdi; (Aboo-Sa'eed, K;) ve sana kendisini arz etti yahut sundu. (Aboo-Sa'eed, TA.)

6 **تَجَاْهَدَ** 1’e bak.

8 **اـِجْتَهَدَ** 1’e, beş yerde bak. ― -b2- **اِجْتِهَادٌ** örfî bir terim olarak, bir fakihin, bir hukuk meselesinde [şüpheli ve zor bir nokta hakkında] bir görüş oluşturmak maksadıyla zihnî melekeleri en sonuna kadar sarf etmesi demektir: (KT:) doğru bir görüş oluşturmayı aramak: (KL:) [hukuku araştırmak, yahut hukukta herhangi bir güçlüğün çözümünü akıl ve kıyas yoluyla çıkarmak: ve] hâkime sunulan bir davayı [şüpheli ve zor bir nokta hakkında], kıyas yönteminden Kur’ân’a ve Sünnet’e döndürmek. (L, TA. *)

**جَهْدٌ**
**جَهْدٌ** **جهد** Güç; kabiliyet; bunun gibi ↓ **جُهْدٌ**; (S, A, IAth, L, Msb, K;) ikincisi Hicaz lehçesinden, birincisi diğer lehçelerdendir; (Msb;) ve ↓ **مَجْهُودٌ**: (A:) Kur’ân ix. 80’de **جهد** hem **جَهْد** hem de ↓ **جُهد** okunur: (S:) ve **جَهْدٌ** ayrıca emek, zahmet, sarf etme, gayret, teşebbüs, enerji, çalışkanlık, zahmet çekme yahut olağanüstü zahmet çekme manasına gelir: (L: [**جَهَدَ**’e bak:]) yahut ↓ **جُهْدٌ** yukarıda ilk zikredilen manaya sahiptir, (Fr, S, IAth, Msb,) ve **جَهْدٌ**, fetha ile, **اِجْهَدْ جَهْدَكَ فِى هٰذَا الأَمْرِ**’dendir, (Fr, S,) yahut **جَهَدَ فِى الأَمْرِ**’dendir; bu fiilden bir mastardır, (Msb,) ve [bunun gibi ↓ **مَجْهُودٌ**,] kişinin en sonu; gücünün yahut kabiliyetinin yahut gayretlerinin yahut teşebbüslerinin yahut enerjisinin en sonu demektir. (Fr, S, IAth, Msb, K.) Sen dersin ki, **بَذَلَ الجَهْدَ**, (Msb, madde **بلغ**’da, vb.,) ve ↓ **المَجْهُودَ**, (S, A,) yahut **جَهْدَهُ**, (Mgh,) [ve ↓ **مَجْهُودَهُ**,] O, gücünü yahut kabiliyetini esirgemeksizin sarf etti: (Mgh:) [yahut en son gücünü yahut kabiliyetini yahut gayretlerini yahut teşebbüslerini yahut enerjisini; yukarıda gösterildiği üzere.] Ve **بَلَغَ جَهْدَهُ**, (A, L,) ve ↓ **مَجْهُودَهُ**, (A,) O, gücünün yahut kabiliyetinin en sonunu gerçekleştirdi; elinden gelenin en sonunu yaptı. (A, L. [**جَهَدَ جَهْدَهُ** gibidir. Aşağıda **بَلَغَ جَهْدَ دَابَّتِهِ**’ye de bak.]) Ve ↓ **جُهَيْدَى** **جَهْدٌ** ile eş anlamlıdır; (K;) şu sözde olduğu gibi, **لَأَبْلُغَنَّ جُهَيْدَاىَ فِى الأَمْرِ** (JK, TK,) yani Ben, işte gücümün yahut kabiliyetimin en sonunu mutlaka gerçekleştireceğim. (TK. [A’nın bir nüshasında **جُهَيْدَاكَ**; ve TA’da da, zannederim, o aynı nüshadan.]) [Bunun gibi ↓ **جُهَادَى** da böyledir; şu sözde olduğu gibi,] **جُهَادَاكَ أَنْ تَفْعَلَ** Senin gücünün yahut kabiliyetinin en sonu ve hâlinin en sonu, [böyle bir şeyi] yapmandır yahut yapman olacaktır; eş anlamlısı **قُصَارَاكَ** [bk.], (JK, K,) ve **غَايَةُ أَمْرِكَ**. (TA.) **الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللّٰهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ**, Kur’ân’da [v. 58, vb.], “Allah’a yeminlerinin en enerjiklisiyle yemin edenler” demektir: (K, * Jel:) yahut yeminlerinin en kuvvetlisi yahut en şiddetlisi; **جهد** aslında bir mastardır; ve mansubdur, hâl bildiren olarak, önünde **يَجْهَدُونَ** takdir edilerek; yahut mastar olarak. (Bd.) ― -b2- Ayrıca Zorluk yahut ağırlık; sıkıntıya düşme, bunaltı, eziyet, meşakkat, rahatsızlık, yorgunluk yahut bitkinlik; (S, A, IAth, Mgh, Msb, K;) bazılarına göre böyledir; onlar derler ki ↓ **جُهْدٌ**, damme ile, yukarıda ona verilen manaların ilkine sahiptir; (Msb;) bunun gibi ↓ **مَجْهُودٌ**: (Mgh:) bir adamı bunaltan yahut eziyet eden bir hastalık yahut zorluk; bunun gibi ↓ **جُهْدٌ**. (JK.) Bundan dolayı, **جَهْدُ البَلَآءِ**, (Msb,) yani ölümün tercih edildiği bir zorluk yahut meşakkat hâli: yahut yoksullukla birlikte aile yahut hane halkının çokluğu. (L, K. *) [Bundan dolayı ayrıca,] **بَلَغَ جَهْدَ دَابَّتِهِ**, [yani **بَلَغَ مَشَقَّتَهَا**,] yani **جَهَدَهَا**: 1’e bak. (K.) ― -b3- Ayrıca Az bir azık; az mala sahip bir adamın güçlükle yaşayabildiği şey. (JK, L) (L.) Ve **جَهْدٌ المُقِلِّ** Az mala sahip olanın, şer‘an gerekli zekâtı ödemede verebileceği şey. (L, bir rivayetten.)

**جُهْدٌ**
**جُهْدٌ** **جهد** : **جَهْدٌ**’e bak, beş yerde. -A2- Ayrıca Su ile karıştırılmış süt [↓ **مَجْهُودٌ**’a bak]. (JK.)

**جَهَادٌ**
**جَهَادٌ** **جهاد** Sert arazi: (JK, S:) yahut içinde ot bulunmayan arazi: (TA:) yahut içinde ot bulunmayan sert arazi: (K:) yahut düz yahut düzgün arazi: yahut engebeli arazi: ayrıca sıfat olarak da kullanılır; öyle ki **أَرْضٌ جَهَادٌ** dersin: (TA:) yahut içinde tepe bulunmayan düz, pürüzsüz arazi: (JK:) yahut ot bitirmiş olsun olmasın, dağın yahut tepenin yakınında bulunmadığı, arazinin en düz ve en düzgün olanı: ve bu, **صَحْرَآء** denilen şeydir: (ISh, TA:) yahut açık bir arazi parçası: (Fr, TA:) yahut içinde hiçbir şey bulunmayan kısır, çorak yahut verimsiz arazi; bunun gibi **جَمَادٌ**: çoğulu **جُهُدٌ**. (AA, L.) -A2- Ayrıca **أَرَاك**’ın meyvesi; (IAar, K;) ve böylece **جَهَاضٌ**. (IAar, TA.)

**مَرْعًى جَهِيدٌ**
**مَرْعًى جَهِيدٌ** **مرعي جهيد** (mecaz:) Hayvanlar tarafından çok yenmiş otlak. (S, A, K.) Ve **أَرْضٌ جَهِيدَةُ الكَلَأِ** (mecaz:) Otu hayvanlar tarafından çok yenmiş arazi. (A.)

**جُهَادَى**
**جُهَادَى** **جهاد** **جهادى** **جهادي** : **جَهْدٌ**’e bak.

**جُهَيْدَى**
**جُهَيْدَى** **جهيد** **جهيدى** **جهيدي** : **جَهْدٌ**’e bak.

**جَاهِدٌ**
**جَاهِدٌ** **جاهد** [Çabalayan, emek veren yahut didinen; vb.: 1’e bak. Bundan dolayı,] **سَيْرُنَا جَاهِدٌ** [Bizim yolculuğumuz zahmetlidir]. (TA, madde **اخو**’da.) Ve **جَهْدٌ جَاهِدٌ** [şiddetli emek yahut sarf etme, yahut benzeri; yahut şiddetli zorluk yahut sıkıntı vb.]: pekiştirme ifadesidir, (K, TA,) **شِعْرٌ شَاعِرٌ** ve **لَيْلٌ لَائِلٌ** gibi. (TA.) ― -b2- (varsayılan mecaz:) [Yemeği] şiddetle arzulayan; [ona] özlem duyan: (JK, S:) çoğulu **أَجْهَادٌ**. (JK.) ― -b3- **غَرْثَانُ جَاهِدٌ** (mecaz:) Aç ve obur; hiçbir yiyecek bırakmayan. (A.)

**مُجْهَدٌ**
**مُجْهَدٌ** **مجهد** Zorluk, sıkıntıya düşme, bunaltı, eziyet, rahatsızlık, meşakkat yahut yorgunluk hâline atılmış bir adam. (L.)

**هُوَ مُجْهَدُ لَكَ**
**هُوَ مُجْهَدُ لَكَ** **هو مجهد لك** O, senin için ihtiyatın, sakınmanın yahut sağlam görüşün gerektirdiği yolu tutan kimsedir; eş anlamlısı **مُحْتِيطٌ**. (L.) Ve **نَصِيحٌ مُجْهِدٌ** Samimi yahut vefalı ve dikkatli bir öğütçü yahut danışman. (L.) ― -b2- **رَجُلٌ مُجْهِدٌ** Zorluk, sıkıntıya düşme, bunaltı, eziyet, rahatsızlık, meşakkat yahut yorgunluk hâlinde bir adam: az mala sahip; fakir. (L.) ― -b3- Ve Yorgunluk sebebiyle hayvanı zayıf olan bir adam. (L.)

**مَجْهُودٌ**
**مَجْهُودٌ** **مجهود** Şiddetle etkilenmiş, hırpalanmış, sıkıntıya sokulmuş, bunalmış, eziyet görmüş, rahatsız edilmiş, meşakkat verilmiş, yorulmuş yahut bitkin düşmüş: (S, Mgh, L:) hastalık yahut zorluk sebebiyle sıkıntıya düşmüş yahut eziyet görmüş: (JK:) kuraklıkla, kısırlıkla yahut kıtlıkla; yahut kuraklıkla ve yerin kuruluğuyla musibetlenmiş: (L:) ve öfkeli. (JK.) ― -b2- Sert, zor, dar yahut sıkıntılı bir geçim hâli. (TA.) ― -b3- (mecaz:) Tereyağından mahrum edilmiş süt (S, A) tamamen: (S:) yahut su ile karıştırılmış: (Msb:) yahut çoğu su olacak şekilde sulandırılmış; ve benzeri şekilde çorba: (A:) yahut yayıkta çalkalanmış; öyle ki tereyağı çıkarılmış ve o tatlı ve hoş kılınmış: ve tatlılığı ve hoşluğu sebebiyle tiksinti vermeksizin şiddetle arzulanan yahut özlenilen ve içilen manasında kullanılır: (Msb:) yahut şiddetle arzulanan yahut özlenilen; ve böylece genel olarak yemek: (JK, L:) yahut hoşluğu ve tatlılığı sebebiyle şiddetle arzulanan yahut özlenilen ve sebatla içilen. (L.) -A2- Ayrıca **جَهْدٌ**’e bak, altı yerde.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَهَدَ
جَهَدَ A ( n. ac. جَهْد 1 )
a.  [ Fī ], Strove, laboured, toiled hard; did his utmost at.

b.  [ Bi &  'An ], Tried, tested, examined respecting.

c.  Distressed, harassed, exhausted.

d.  Desired, longed for.

جَاْهَدَ
جَاْهَدَ III ,
a.  Strove, fought against; waged war against.

أَجْهَدَ
أَجْهَدَ IV ,
a.  Made to strive, labour hard; urged on; distressed; importuned.

b.  Strove hard, laboured, toiled.

c.  Wasted, dissipated.

d.  Desired, longed for.

e.  Appeared, came in sight, presented itself.

تَجَاْهَدَ
تَجَاْهَدَ VI ,  اِجْتَهَدَ VIII ,
a.  see I (a) .

اِسْتَجْهَدَ
اِسْتَجْهَدَ X
a.  [ Fī ], Meditated upon, pondered.  جَهْد 1 ,  جُهْد 3 , Effort, exertion.

b.  Power, ability; vigour, energy.

c.  Weariness; distress; pain.

جَاْهِد
جَاْهِد 21 , ( pl. أَجْهَاْد 38 ),
a.  Toiling, labouring, striving.

b.  Painful, laborious, toilsome.

جَهَاْد
جَهَاْد 22 , ( pl. جُهُد 10 ),
a.  Hard, sterile land.

b.  The open country.

جِهَاْد
جِهَاْد 23 ,
a.  Fight, strife.

b.  Holy War,  Jihād .

جِهَاْدِيّ
جِهَاْدِيّ 23yi ,
a.  Belonging or relating to the Jihad.

جَهڤدَ
N. P. جَهڤدَ I ,
a.  Overwrought, exhausted.

b.  Zeal; efforts, pains, one's utmost.

اِجْتَهَدَ
N. Ag. اِجْتَهَدَ VIII ,
a.  Diligent, assiduous, painstaking.

مُجَاهَدَة
مُجَاهَدَة
a.  see 23 .

##### Türkçe

**جَهَدَ**
**جَهَدَ** A (mastar, acc. **جَهْد** 1 )
a.  [ **فِي** ], Çabaladı, emek verdi, çok çalıştı; -de/-da elinden gelenin en iyisini yaptı.

b.  [ **بِ** &  **عَنْ** ], -e dair denedi, sınadı, inceledi.

c.  Sıkıntıya soktu, bunaltıp rahatsız etti, tüketti.

d.  Arzuladı, özlem duydu.

**جَاْهَدَ**
**جَاْهَدَ** III ,
a.  Çabaladı, karşı savaştı; -e karşı savaş açtı.

**أَجْهَدَ**
**أَجْهَدَ** IV ,
a.  Çabalatıp çok çalıştırdı; teşvik etti; sıkıntıya soktu; ısrarla istedi.

b.  Çok çabaladı, emek verdi, çok çalıştı.

c.  Ziyan etti, saçıp savurdu.

d.  Arzuladı, özlem duydu.

e.  Göründü, görüş alanına geldi, kendini gösterdi.

**تَجَاْهَدَ**
**تَجَاْهَدَ** VI ,  **اِجْتَهَدَ** VIII ,
a.  I (a)’ya bak.

**اِسْتَجْهَدَ**
**اِسْتَجْهَدَ** X
a.  [ **فِي** ], Üzerinde düşündü, tefekkür etti.  **جَهْد** 1 ,  **جُهْد** 3 , Çaba, gayret.

b.  Güç, kudret; canlılık, enerji.

c.  Yorgunluk; sıkıntı; acı.

**جَاْهِد**
**جَاْهِد** 21 , (çoğ. **أَجْهَاْد** 38 ),
a.  Emek veren, çalışan, çabalayan.

b.  Acı verici, zahmetli, yorucu.

**جَهَاْد**
**جَهَاْد** 22 , (çoğ. **جُهُد** 10 ),
a.  Sert, verimsiz arazi.

b.  Açık kır.

**جِهَاْد**
**جِهَاْد** 23 ,
a.  Savaş, mücadele.

b.  Kutsal Savaş,  Cihad .

**جِهَاْدِيّ**
**جِهَاْدِيّ** 23yi ,
a.  Cihad’a ait veya onunla ilgili.

**جَهڤدَ**
Özel isim. **جَهڤدَ** I ,
a.  Aşırı çalıştırılmış, tükenmiş.

b.  Gayret; çabalar, zahmetler, kişinin elinden gelenin en iyisi.

**اِجْتَهَدَ**
Etken isim. **اِجْتَهَدَ** VIII ,
a.  Gayretli, sebatkâr, titiz, zahmet çeken.

**مُجَاهَدَة**
**مُجَاهَدَة**
a.  23’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

جهد
جَهَدَ - يَجْهَدُ - جَهْد - جِهَاد - جَاهَدَ - يَجَاهِدُ - مُجَاهِد - مُجَاهِدِيْن
جَهَدَ - يَجْهَدُ + كائن: التقدير: جَهَدَ - يَجْهَدُ + الكائن + نفسه: يتعب ويرهق بشدة أثناء إنجاز عمل: يعمل بأقصى طاقة ممكنة: يعمل عملاً  يبذل فيه كمية كبيرة وأقصى ما يستطيع من التعب والطاقة والألم لكي ينجزه ويتمه
جَهَدَ - يَجْهَدُ + أمر+ كائناً: جعله يحمل أكثرمن طاقته: جعله يعمل عملاً  يبذل فيه كمية كبيرة وأقصى ما يستطيع من التعب والطاقة والألم لكي يُنجِزه ويُتِمّه
جَهْد: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل " جَهَدَ - يَجْهَدُ ": بذل أقصى ما يستطيع من التعب والطاقة والألم لكي ينجز ويتم أمراً: وهو أيضاً ما يكون بفعل " جَهَدَ - يَجْهَدُ ": الجهد المبذول: أقصى الطاقة الممكنة
﴿وأقسموا بالله جهد أيمانهم لا يبعث الله من يموت﴾: وأقسموا بالله بأقصى طاقة ممكنة لأيمانهم وقسمهم
جِهَاد: على وزن " فـِعال": اسم فعل مبالغة من " جَهَدَ - يَجْهَدُ ": بذل الجهد بشدة
جَاهَدَ - يَجَاهِدُ + كائن + كائناً: على وزن " فاعَلَ" من " جَهَدَ - يَجْهَدُ ": يتبادل مع آخر فعل " جَهَدَ - يَجْهَدُ": يجعل كل منهما الآخر يجهد فيبذل أقصى ما عنده ويتعب ويرهق
﴿ياأيها النبي جاهد الكفار والمنافقين﴾
جَاهَدَ - يَجَاهِدُ + كائن + كائناً + في أمر أو كائن
﴿والذين جاهدوا فينا لنهدينهم سبلنا﴾
جَاهَدَ - يَجَاهِدُ + كائن + كائناً + لـِ يفعل أمراً : يقوم بفعل " جهد " بشكل متبادل مع آخر: يقوم الفاعل، وفاعل آخر كل منهما بأقصى ما يستطيع من التعب والطاقة والألم، لكي ينجز كل منهما عملاً  متبادلاً مشتركاً، قد يكون مقبولاً من كليهما، وقد يكون متضاداً وهو الفعل الحربي أو الصراع
جَاهَدَ - يَجَاهِدُ + كائن + كائناً + على أن يفعل أمراً
﴿وإن جاهداك على أن تشرك بي ما ليس لك به علم فلا تطعهما﴾
مُجَاهِد:اسم فاعل صفة مشبهة من " جَاهَدَ - يَجَاهِدُ "
مُجَاهِدِيْن : حمع " مُجَاهِد"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " إنفاذ الإرادة وإنجاز العمل ببذل التعب والمشقة والجهد"، وهي:
كَبَدَ - يَكْبِدُ، جَهَدَ - يَجْهَدُ، نَصِبَ - يَنْصَبُ، كَدَحَ - يَكْدَحُ، لَغَبَ - يَلْغُب، مَعِزَ - يَمْعَزُ
جَهَدَ - يَجْهَدُ - جهد
	﴿وأقسموا بالله جهد أيمانهم لا يبعث الله من يموت بلى وعدا عليه حقا ولكن أكثر الناس لا يعلمون(38)﴾ النحل
	﴿وأقسموا بالله جهد أيمانهم لئن جاءتهم آية ليؤمنن بها قل إنما الآيات عند الله وما يشعركم أنها إذا جاءت لا يؤمنون(109)﴾ الأنعام ﴿وأقسموا بالله جهد أيمانهم لئن جاءهم نذير ليكونن أهدى من إحدى الأمم فلما جاءهم نذير ما زادهم إلا نفورا(42)﴾ فاطر
	﴿ويقول الذين آمنوا أهؤلاء الذين أقسموا بالله جهد أيمانهم إنهم لمعكم حبطت أعمالهم فأصبحوا خاسرين(53)﴾ المائدة ﴿وأقسموا بالله جهد أيمانهم لئن أمرتهم ليخرجن قل لا تقسموا طاعة معروفة إن الله خبير بما تعملون(53)﴾ النور
	﴿الذين يلمزون المطوعين من المؤمنين في الصدقات والذين لا يجدون إلا جهدهم فيسخرون منهم سخر الله منهم ولهم عذاب أليم(79)﴾ التوبة
جهاد
 ﴿وجاهدوا في الله حق جهاده هو اجتباكم وما جعل عليكم في الدين من حرج ملة أبيكم إبراهيم هو سماكم المسلمين من قبل وفي هذا ليكون الرسول شهيدا عليكم وتكونوا شهداء على الناس فأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة واعتصموا بالله هو مولاكم فنعم المولى ونعم النصير (78)﴾ الحج
 	﴿قُلْ إِنْ كَانَ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ وَإِخْوَانُكُمْ وَأَزْوَاجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوَالٌ اقْتَرَفْتُمُوهَا وَتِجَارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسَادَهَا وَمَسَاكِنُ تَرْضَوْنَهَا أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنْ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَجِهَادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ(24)﴾ التوبة ﴿يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَقَدْ كَفَرُوا بِمَا جَاءَكُمْ مِنْ الْحَقِّ يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَإِيَّاكُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّكُمْ إِنْ كُنتُمْ خَرَجْتُمْ جِهَادًا فِي سَبِيلِي وَابْتِغَاءَ مَرْضَاتِي تُسِرُّونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَأَنَا أَعْلَمُ بِمَا أَخْفَيْتُمْ وَمَا أَعْلَنتُمْ وَمَنْ يَفْعَلْهُ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ(1)﴾ الممتحنة
 	﴿فَلَا تُطِعْ الْكَافِرِينَ وَجَاهِدْهُمْ بِهِ جِهَادًا كَبِيرًا(52)﴾الفرقان
جاهد - يجاهد
جاهداك لتشرك﴿ووصينا الإنسان بوالديه حسنا وإن جاهداك لتشرك بي ما ليس لك به علم فلا تطعهما إلي مرجعكم فأنبئكم بما كنتم تعملون(8)﴾ العنكبوت ﴿وإن جاهداك على أن تشرك بي ما ليس لك به علم فلا تطعهما وصاحبهما في الدنيا معروفا واتبع سبيل من أناب إلي ثم إلي مرجعكم فأنبئكم بما كنتم تعملون(15)﴾ لقمان
الجهاد الشرعي
الهدف من الجهاد
ابتلاء ليعلم المجاهد - الصابر - الذين لا يتخذون وليجة﴿أم حسبتم أن تدخلوا الجنة ولما يعلم الله الذين جاهدوا منكم ويعلم الصابرين(142)﴾ آل عمران ﴿أم حسبتم أن تتركوا ولما يعلم الله الذين جاهدوا منكم ولم يتخذوا من دون الله ولا رسوله ولا المؤمنين وليجة والله خبير بما تعملون(16)﴾ التوبة
نبلو أخباركم	﴿ولنبلونكم حتى نعلم المجاهدين منكم والصابرين ونبلو أخباركم(31)﴾ محمد
للثواب	﴿ومن جاهد فإنما يجاهد لنفسه إن الله لغني عن العالمين(6)﴾ العنكبوت
للهداية	﴿والذين جاهدوا فينا لنهدينهم سبلنا وإن الله لمع المحسنين(69)﴾ العنكبوت
الأمر بالجهاد
1) جاهد الكفار والمنافقين
﴿ياأيها النبي جاهد الكفار والمنافقين واغلظ عليهم ومأواهم جهنم وبئس المصير(73)﴾ التوبة ﴿ياأيها النبي جاهد الكفار والمنافقين واغلظ عليهم ومأواهم جهنم وبئس المصير(9)﴾ التحريم
2) جاهد الكافرين
﴿فلا تطع الكافرين وجاهدهم به جهادا كبيرا(52)﴾ الفرقان
أنواع وأشكال الجهاد
أ - من حيث الهدف من الجهاد :  في سبيل الله
 ﴿انفروا خفافا وثقالا وجاهدوا بأموالكم وأنفسكم في سبيل الله ذلكم خير لكم إن كنتم تعلمون (41)﴾ التوبة ﴿تؤمنون بالله ورسوله وتجاهدون في سبيل الله بأموالكم وأنفسكم ذلكم خير لكم إن كنتم تعلمون(11)﴾ الصف
 	﴿ياأيها الذين آمنوا من يرتد منكم عن دينه فسوف يأتي الله بقوم يحبهم ويحبونه أذلة على المؤمنين أعزة على الكافرين يجاهدون في سبيل الله ولا يخافون لومة لائم ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء والله واسع عليم(54)﴾ المائدة ﴿ياأيها الذين آمنوا اتقوا الله وابتغوا إليه الوسيلة وجاهدوا في سبيله لعلكم تفلحون (35)﴾ المائدة
 	﴿الذين آمنوا وهاجروا وجاهدوا في سبيل الله بأموالهم وأنفسهم أعظم درجة عند الله وأولئك هم الفائزون(20)﴾ التوبة ﴿إن الذين آمنوا وهاجروا وجاهدوا بأموالهم وأنفسهم في سبيل اللهوالذين آووا ونصروا أولئك بعضهم أولياء بعض والذين آمنوا ولم يهاجروا ما لكم من ولايتهم من شيء حتى يهاجروا وإن استنصروكم في الدين فعليكم النصر إلا على قوم بينكم وبينهم ميثاق والله بما تعملون بصير(72)﴾ الأنفال
آمنوا وهاجروا وجاهدوا في سبيل الله	﴿والذين آمنوا وهاجروا وجاهدوا في سبيل الله والذين آووا ونصروا أولئك هم المؤمنون حقا لهم مغفرة ورزق كريم(74)﴾ الأنفال ﴿إن الذين آمنوا والذين هاجروا وجاهدوا في سبيل الله أولئك يرجون رحمة الله والله غفور رحيم (218)﴾ البقرة
 	﴿لا يستوي القاعدون من المؤمنين غير أولي الضرر والمجاهدون في سبيل الله بأموالهم وأنفسهم فضل الله المجاهدين بأموالهم وأنفسهم على القاعدين درجة وكلا وعد الله الحسنى وفضل الله المجاهدين على القاعدين أجرا عظيما(95)﴾ النساء ﴿أجعلتم سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام كمن آمن بالله واليوم الآخر وجاهد في سبيل الله لا يستوون عند الله والله لا يهدي القوم الظالمين(19)﴾ التوبة
 	﴿إنما المؤمنون الذين آمنوا بالله ورسوله ثم لم يرتابوا وجاهدوا بأموالهم وأنفسهم في سبيل الله أولئك هم الصادقون(15)﴾ الحجرات
أ - من حيث وسيلة الجهاد :
1 - بأموالكم وأنفسكم
 ﴿انفروا خفافا وثقالا وجاهدوا بأموالكم وأنفسكم في سبيل الله ذلكم خير لكم إن كنتم تعلمون (41)﴾ التوبة ﴿تؤمنون بالله ورسوله وتجاهدون في سبيل الله بأموالكم وأنفسكم ذلكم خير لكم إن كنتم تعلمون(11)﴾ الصف
 	﴿لا يستوي القاعدون من المؤمنين غير أولي الضرر والمجاهدون في سبيل الله بأموالهم وأنفسهم فضل الله المجاهدين بأموالهم وأنفسهم على القاعدين درجة وكلا وعد الله الحسنى وفضل الله المجاهدين على القاعدين أجرا عظيما(95)﴾ النساء
	﴿الذين آمنوا وهاجروا وجاهدوا في سبيل الله بأموالهم وأنفسهم أعظم درجة عند الله وأولئك هم الفائزون(20)﴾ التوبة ﴿إن الذين آمنوا وهاجروا وجاهدوا بأموالهم وأنفسهم في سبيل اللهوالذين آووا ونصروا أولئك بعضهم أولياء بعض والذين آمنوا ولم يهاجروا ما لكم من ولايتهم من شيء حتى يهاجروا وإن استنصروكم في الدين فعليكم النصر إلا على قوم بينكم وبينهم ميثاق والله بما تعملون بصير(72)﴾ الأنفال
	﴿لكن الرسول والذين آمنوا معه جاهدوا بأموالهم وأنفسهم وأولئك لهم الخيرات وأولئك هم المفلحون (88)﴾ التوبة ﴿إنما المؤمنون الذين آمنوا بالله ورسوله ثم لم يرتابوا وجاهدوا بأموالهم وأنفسهم في سبيل الله أولئك هم الصادقون(15)﴾ الحجرات
2 - بالكلام بدون خوف لومة لائم
 ﴿ياأيها الذين آمنوا من يرتد منكم عن دينه فسوف يأتي الله بقوم يحبهم ويحبونه أذلة على المؤمنين أعزة على الكافرين يجاهدون في سبيل الله ولا يخافون لومة لائم ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء والله واسع عليم(54)﴾ المائدة
3 - بالوسيلة ؟
 ﴿ياأيها الذين آمنوا اتقوا الله وابتغوا إليه الوسيلة وجاهدوا في سبيله لعلكم تفلحون (35)﴾ المائدة
4 - خفافا وثقالا
 ﴿انفروا خفافا وثقالا وجاهدوا بأموالكم وأنفسكم في سبيل الله ذلكم خير لكم إن كنتم تعلمون (41)﴾ التوبة
5 - حق جهاده ( جميع ما ذكر ؟.؟ )
 ﴿وجاهدوا في الله حق جهاده هو اجتباكم وما جعل عليكم في الدين من حرج ملة أبيكم إبراهيم هو سماكم المسلمين من قبل وفي هذا ليكون الرسول شهيدا عليكم وتكونوا شهداء على الناس فأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة واعتصموا بالله هو مولاكم فنعم المولى ونعم النصير (78)﴾ الحج
ثواب الجهاد
رحمة وغفران﴿إن الذين آمنوا والذين هاجروا وجاهدوا في سبيل الله أولئك يرجون رحمة الله والله غفور رحيم (218)﴾ البقرة ﴿ثم إن ربك للذين هاجروا من بعد ما فتنوا ثم جاهدوا وصبروا إن ربك من بعدها لغفور رحيم (110)﴾ النحل
تفضيل المجاهدين الحسنى وأجر عظيم     أعظم درجة وهم الفائزون	﴿لا يستوي القاعدون من المؤمنين غير أولي الضرر والمجاهدون في سبيل الله بأموالهم وأنفسهم فضل الله المجاهدين بأموالهم وأنفسهم على القاعدين درجة وكلا وعد الله الحسنى وفضل الله المجاهدين على القاعدين أجرا عظيما(95)﴾ النساء ﴿الذين آمنوا وهاجروا وجاهدوا في سبيل الله بأموالهم وأنفسهم أعظم درجة عند الله وأولئك هم الفائزون(20)﴾ التوبة ﴿أجعلتم سقاية الحاج وعمارة المسجد الحرام كمن آمن بالله واليوم الآخر وجاهد في سبيل الله لا يستوون عند الله والله لا يهدي القوم الظالمين(19)﴾ التوبة
مغفرة ورزق كريم	﴿والذين آمنوا وهاجروا وجاهدوا في سبيل الله والذين آووا ونصروا أولئك هم المؤمنون حقا لهم مغفرة ورزق كريم(74)﴾ الأنفال
الخيرات وأولئك هم المفلحون الصادقون	﴿لكن الرسول والذين آمنوا معه جاهدوا بأموالهم وأنفسهم وأولئك لهم الخيرات وأولئك هم المفلحون (88)﴾ التوبة ﴿إنما المؤمنون الذين آمنوا بالله ورسوله ثم لم يرتابوا وجاهدوا بأموالهم وأنفسهم في سبيل الله أولئك هم الصادقون(15)﴾ الحجرات
التهرب من الجهاد
﴿فرح المخلفون بمقعدهم خلاف رسول الله وكرهوا أن يجاهدوا بأموالهم وأنفسهم في سبيل الله وقالوا لا تنفروا في الحر قل نار جهنم أشد حرا لو كانوا يفقهون(81)﴾ التوبة ﴿قل إن كان آباؤكم وأبناؤكم وإخوانكم وأزواجكم وعشيرتكم وأموال اقترفتموها وتجارة تخشون كسادها ومساكن ترضونها أحب إليكم من الله ورسوله وجهاد في سبيله فتربصوا حتى يأتي الله بأمره والله لا يهدي القوم الفاسقين(24)﴾ التوبة
	﴿وإذا أنزلت سورة أن آمنوا بالله وجاهدوا مع رسوله استأذنك أولوا الطول منهم وقالوا ذرنا نكن مع القاعدين(86)﴾ التوبة ﴿لا يستأذنك الذين يؤمنون بالله واليوم الآخر أن يجاهدوا بأموالهم وأنفسهم والله عليم بالمتقين(44)﴾ التوبة
الولاء في الجهاد
﴿ياأيها الذين آمنوا لا تتخذوا عدوي وعدوكم أولياء تلقون إليهم بالمودة وقد كفروا بما جاءكم من الحق يخرجون الرسول وإياكم أن تؤمنوا بالله ربكم إن كنتم خرجتم جهادا في سبيلي وابتغاء مرضاتي تسرون إليهم بالمودة وأنا أعلم بما أخفيتم وما أعلنتم ومن يفعله منكم فقد ضل سواء السبيل(1)﴾ الممتحنة
	﴿إن الذين آمنوا وهاجروا وجاهدوا بأموالهم وأنفسهم في سبيل الله والذين آووا ونصروا أولئك بعضهم أولياء بعض والذين آمنوا ولم يهاجروا ما لكم من ولايتهم من شيء حتى يهاجروا وإن استنصروكم في الدين فعليكم النصر إلا على قوم بينكم وبينهم ميثاق والله بما تعملون بصير(72)﴾ الأنفال ﴿والذين آمنوا من بعد وهاجروا وجاهدوا معكم فأولئك منكم وأولوا الأرحام بعضهم أولى ببعض في كتاب الله إن الله بكل شيء عليم(75)﴾ الأنفال
مجاهدين
﴿ولنبلونكم حتى نعلم المجاهدين منكم والصابرين ونبلو أخباركم(31)﴾ محمد ﴿أم حسبتم أن تدخلوا الجنة ولما يعلم الله الذين جاهدوا منكم ويعلم الصابرين(142)﴾ آل عمران
	﴿لا يستوي القاعدون من المؤمنين غير أولي الضرر والمجاهدون في سبيل الله بأموالهم وأنفسهم فضل الله المجاهدين بأموالهم وأنفسهم على القاعدين درجة وكلا وعد الله الحسنى وفضل الله المجاهدين على القاعدين أجرا عظيما(95)﴾ النساء
مختار الصحاح
● [جهد] ج ه د: الجُّهْدُ بفتح الجيم وضمها الطاقة وقُرئ بهما قوله تعالى ﴿والذين لا يجدون إلا جهدهم﴾ والجهد بالفتح المشقة يقال جَهَدَ دابته و أجْهَدَهَا إذا حمل عليها في السير فوق طاقتها و جَهَدَ الرجل في كذا أي جدَّ فيه وبالغ وبابهما قطع و جُهِدَ الرجل على ما لم يسم فاعله فهو مَجْهودٌ من المشقة و جاهَدَ في سبيل الله مُجَاهَدَةً و جِهَادً و الاجْتِهادُ و التَّجَاهُدُ بذل الوسع و المَجْهودِ
الراغب
جهد
- الجهد والجهد: الطاقة والمشقة، وقيل: الجهد بالفتح: المشقة، والجهد: الوسع.
وقيل: الجهد للإنسان، وقال تعالى: }والذين لا يجدون إلا جهدهم﴿[التوبة/79]، وقال تعالى:﴾وأقسموا بالله جهد أيمانهم{ [النور/53]، أي: حلفوا واجتهدوا في الحلف أن يأتوا به على أبلغ ما في وسعهم. والاجتهاد: أخذ النفس ببذل الطاقة وتحمل المشقة، يقال: جهدت رأيي وأجهدته: أتعبته بالفكر، والجهاد والمجاهدة: استفراغ الوسع في مدافعة العدو، والجهاد ثلاثة أضرب:
- مجاهدة العدو الظاهر.
- ومجاهدة الشيطان.
- ومجاهدة النفس.
وتدخل ثلاثتها في قوله تعالى: }وجاهدوا في الله حق جهاده﴿[الحج/78]،﴾وجاهدوا بأموالكم وأنفسكم في سبيل الله﴿[التوبة/41]،﴾إن الذين آمنوا وهاجروا وجاهدوا بأموالهم وأنفسهم في سبيل الله{ [الأنفال/72]، وقال صلى الله عليه وسلم: (جاهدوا أهواءكم كما تجاهدون أعداءكم) (الحديث ذكره المؤلف في كتاب الذريعة ص 34، ولم أجده لهذا اللفظ في كتب الحديث. لكن أخرج حمد في المسند 6/22 عن فضالة بن عبيد أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: (والمجاهد من جاهد نفسه في طاعة الله عز وجل) ؛ وأخرجه الترمذي في الزهد 4/165 وفي الجهاد برقم (1621) وقال: حسن صحيح؛ وأخرجه أبو داود في الجهاد برقم (2500) ). والمجاهدة تكون باليد واللسان، قال صلى الله عليه وسلم: (جاهدوا الكفار بأيديكم وألسنتكم) (الحديث أخرجه ابن حبان برقم (1618) وصححه؛ والحاكم 2/81 ووافقه الذهبي، وصححه النووي أيضا في رياض الصالحين ص 515؛ وأخرجه أبو داود في الجهاد، ورقمه (2504) ؛ والنسائي 6/7؛ وأحمد 3/124، وانظر شرح السنة 12/378؛ والفتح الكبير 2/62).
ملخص اللسان
1.    جَهَدَ يَجْهَدُ جَهْداً واجْتَهَد: جدَّ.
2.    وجَهَدَ دابته  جَهْداً وأَجْهَدَها: بلغ جَهْدها وحمل عليها في السير فوق طاقتها.
3.    وجَهَده  المرض والتعب والحب يَجْهَدُه جَهْداً: هزله.
4.    الجَهْدُ والجُهْدُ: الطاقة،
5.    الجَهْد  المشقة
6.    الجَهْدُ ما جَهَد الإِنسان من مرض أَو  أَمر شاق،
7.    جُهْدُ المُقِلِّ أَيْ قدر ما يحتمله حال القليل المال.
8.     وجُهِدَ الرجل إِذا  هُزِلَ؛
9.    وجُهِد الرجل: غُمَّ.
10.                       وجَهَد بالرجل: امتحنه عن الخير وغيره.
11.                       الجَهْد الغاية.
12.                       وجَهَدَ الرجل في  كذا أَي جدَّ فيه وبالغ.
13.                       جَهَدَها أَي دفعها وحفزها؛
14.                       الجَهْد من أَسماء النكاح.
15.                       وأَجْهَدَ الشيبُ: كثر وأَسرع؛
16.                       وأَجْهَدَ فيه الشيب إِجْهاداً إِذا بدا فيه وكثر.
17.                       والجُهْدُ: الشيء القليل يعيش به المُقِلُّ على جهد العيش.
18.                       هذا جهدي أَي طاقتي؛
19.                       والجَهاد: الأَرض المستوية،
20.                       الجَهاد: الغليظة وتوصف به فيقال أَرض جَهاد.
21.                        الجَهاد أَظهر الأَرض وأَسواها أَي أَشدّها استواء،
22.                       الجَماد والجَهاد الأَرض الجدبة التي لا شيء فيها،
23.                       الجَهاد ، الأَرض الصلبة،
24.                       وأَجْهَدَتْ لك الأَرض: برزت.
25.                       وفلان مُجهِد لك: محتاط.
26.                       وقد أَجْهَد إِذا احتاط؛
27.                       أَجْهَدَ لك الأَمر أَي أَمكنك وأَعرض لك.
28.                       أَجْهَدَ القوم لي أَي أَشرفوا؛
29.                       الجُهد ، الوُسع والطاقة،
30.                       والجَهْدُ المبالغة والغاية؛
31.                       جَهْد أَيمانهم؛ أَي بالغوا في اليمين واجتهدوا فيها.
32.                       أَعوذ بالله من جَهْد البلاء: إِنها الحالة الشاقة  التي تأْتي على الرجل يختار عليها الموت.
33.                       جَهْد البلاء كثرة العيال  وقلة الشيء.
34.                       مُجْهِدون أَي معسرون.
35.                       جُهِدَ الرجل فهو مجهود إِذا وجد مشقة،
36.                       وجُهِدَ الناس فهم  مَجُهودون إِذا أَجدبوا؛
37.                       أَجهَد دابته إِذا حمل عليها في السير فوق طاقتها.
38.                       ورجل  مُجْهِد إِذا كان ذا دابة ضعيفة من التعب،
39.                       والمجهود: المشتهَى من الطعام واللبن؛
40.                       وجَهَدت اللبن  فهو مجهود أَي أَخرجت زبده كله.
41.                       وجَهدْتُ الطعامَ: اشتهيته.
42.                       والجاهد:  الشهوان.
43.                        وجَهَدْتُ الطعامَ: أَكثرت  من أَكله.
44.                       ومرعى جَهِيد: جَهَدَه المال.
45.                        وجُهِدَ الرجل فهو مجهود من  المشقة.
46.                       وجَهِدَ  عيشهم ، أَي نكد واشتد.
47.                       والاجتهاد والتجاهد: بذل الوسع والمجهود.
48.                       اجْتَهَدَ  رَأْيَ الاجْتِهادِ؛ بذل الوسع في طلب الأَمر،
49.                       هذه بقلة لا يَجْهَدُها المال أَي لا يكثر منها،
50.                       وهذا كَلأٌ  يَجْهَدُه المال إِذا كان يلح على رعيته.
51.                        وأَجْهَدوا علينا العداوة:  جدُّوا.
52.                       وجاهَدَ العدوَّ مُجاهَدة وجِهاداً: قاتله وجاهَد في سبيل الله.
53.                       الجهاد محاربة الأَعداء،
54.                       والجهاد: المبالغة  واستفراغ الوسع في الحرب أَو اللسان أَو ما أَطاق من شيء.
55.                       لا  يجهد ماله أَي يعطيه ويفرقه جميعه ههنا وههنا؛
56.                        الجَهاض والجَهاد ثمر الأَراك.
57.                       وبنو جُهادة: حيّ،
لسان العرب
● - جهد: الجَهْدُ والجُهْدُ: الطاقة، تقول: اجْهَد جَهْدَك؛ وقيل: الجَهْد  المشقة والجُهْد الطاقة. الليث: الجَهْدُ ما جَهَد الإِنسان من مرض أَو  أَمر شاق، فهو مجهود؛ قال: والجُهْد لغة بهذا المعنى. وفي حديث أُمِّ  معبد: شاة خَلَّفها الجَهْد عن الغنم؛ قال ابن الأَثير: قد تكرر لفظ الجَهْد  والجُهْد في الحديث، وهو بالفتح، المشقة، وقيل: هما لغتان في الوسع  والطاقة، فأَما في المشقة والغاية فالفتح لا غير؛ ويريد به في حديث أُم معبد  في الشاة الهُزال؛ ومن المضموم حديث الصدقة أَيُّ الصدقة أَفضل، قال:  جُهْدُ المُقِلِّ أَيْ قدر ما يحتمله حال القليل المال. وجُهِدَ الرجل إِذا  هُزِلَ؛ قال سيبويه: وقالوا طلبتَه جُهْدَك، أَضافوا المصدر وإِن كان في  موضع الحال، كما أَدخلوا فيه الأَلف واللام حين قالوا: أَرسَلَها  العِراكَ؛ قال: وليس كل مصدر مضافاً كما أَنه ليس كل مصدر تدخله الأَلف  واللام.وجَهَدَ يَجْهَدُ جَهْداً واجْتَهَد، كلاهما: جدَّ. وجَهَدَ دابته  جَهْداً وأَجْهَدَها: بلغ جَهْدها وحمل عليها في السير فوق طاقتها. الجوهري:  جَهَدْته وأَجْهَدْته بمعنى؛ قال الأَعشى:  فجالتْ وجالَ لها أَرْبعٌ،  جَهَدْنا لها مَعَ إِجهادها  وجَهْدٌ جاهد: يريدون المبالغة، كما قالوا: شِعْرٌ شَاعر ولَيْل لائل؛  قال سيبويه: وتقول جَهْدواي أَنك ذاهب؛ تجعل جَهْد  (* قوله «تجعل جهد إلخ»  كذا بالأصل ولم يتكلم على بقية الكلمة.) ظرفاً وترفع أَن به على ما  ذهبوا إِليه في قولهم حقاً أَنك ذاهب. وجُهِد الرجل: بلغ جُهْده، وقيل:  غُمَّ. وفي خبر قيس بن ذريح: أَنه لما طلق لُبْنَى اشتدّ عليه وجُهِدَ  وضَمِنَ. وجَهَد بالرجل: امتحنه عن الخير وغيره.  الأَزهري: الجَهْد بلوغك غاية الأَمر الذي لا تأْلو على الجهد فيه؛  تقول: جَهَدْت جَهْدي واجْتَهَدتُ رأْبي ونفسي حتى بلغت مَجهودي. قال: وجهدت  فلاناً إِذا بلغت مشقته وأَجهدته على أَن يفعل كذا وكذا. ابن الكسيت:  الجَهْد الغاية. قال الفراء: بلغت به الجَهْد أَي الغاية. وجَهَدَ الرجل في  كذا أَي جدَّ فيه وبالغ. وفي حديث الغسل: إِذا جلس بين شعبها الأَربع ثم  جَهَدَها أَي دفعها وحفزها؛ وقيل: الجَهْد من أَسماء النكاح. وجَهَده  المرض والتعب والحب يَجْهَدُه جَهْداً: هزله. وأَجْهَدَ الشيبُ: كثر وأَسرع؛  قال عدي بن زيد:  لا تؤاتيكَ إِنْ صَحَوْتَ، وإِنْ أَجـ  ـهَدَ في العارِضَيْن منك القَتِيرُ  وأَجْهَدَ فيه الشيب إِجْهاداً إِذا بدا فيه وكثر.  والجُهْدُ: الشيء القليل يعيش به المُقِلُّ على جهد العيش. وفي التنزيل  العزيز: والذين لا يجدون إِلاَّ جُهْدَهم؛ على هذا المعنى. وقال الفراء:  الجُهْدُ في هذه الآية الطاقة؛ تقول: هذا جهدي أَي طاقتي؛ وقرئ: والذين  لا يجدون إِلا جُهدهم وجَهدَهم، بالضم والفتح؛ الجُهْد، بالضم: الطاقة،  والجَهْد، بالفتح: من قولك اجْهَد جَهْدك في هذا الأَمر أَي ابلغ غايتك،  ولا يقال اجْهَد جُهْدك.  والجَهاد: الأَرض المستوية، وقيل: الغليظة وتوصف به فيقال أَرض جَهاد.  ابن شميل: الجَهاد أَظهر الأَرض وأَسواها أَي أَشدّها استواء، نَبَتَتْ  أَو لم تَنْبُتْ، ليس قربه جبل ولا أَكمة. والصحراء جَهاد؛ وأَنشد:  يَعُودُ ثَرَى الأَرضِ الجَهادَ، ويَنْبُتُ الـ  ـجَهادُ بها، والعُودُ رَيَّانُ أَخضر  أَبو عمرو: الجَماد والجَهاد الأَرض الجدبة التي لا شيء فيها، والجماعة  جُهُد وجُمُد؛ قال الكميت:  أَمْرَعَتْ في نداه إِذ قَحَطَ القط  ـرُ، فأَمْسى جَهادُها ممطورا  قال الفراء: أَرض جَهاد وفَضاء وبَراز بمعنى واحد. وفي الحديث: أَنه،  عليه الصلاة والسلام، نزل بأَرضٍ جَهادٍ؛ الجَهاد، بالفتح، الأَرض الصلبة،  وقيل: هي التي لا نبات بها؛ وقول الطرمَّاح:  ذاك أَمْ حَقْباءُ بَيْدانة،  غَرْبَةُ العَيْنِ جَهادُ السَّنام  جعل الجهاد صفة للأَتان في اللفظ وإِنما هي في الحقيقة للأَرض، أَلا ترى  أَنه لو قال غربة العين جهاد لم يجز، لأَن الأَتان لا تكون أَرضاً صلبة  ولا أَرضاً غليظة؟ وأَجْهَدَتْ لك الأَرض: برزت. وفلان مُجهِد لك: محتاط.  وقد أَجْهَد إِذا احتاط؛ قال:  نازَعْتُها بالهَيْنُمانِ وغَرَّها  قِيلِي: ومَنْ لكِ بالنَّصِيح المُجْهِدِ؟  ويقال: أَجْهَدَ لك الطريقُ وأَجهَدَ لك الحق أَي برز وظهر ووضح. وقال  أَبو عمرو بن العلاء: حلف بالله فَأَجْهد وسار فَأَجْهَد، ولا يكون  فَجَهَد. وقال أَبو سعيد: أَجْهَدَ لك الأَمر أَي أَمكنك وأَعرض لك. أَبو عمرو:  أَجْهَدَ القوم لي أَي أَشرفوا؛ قال الشاعر:  لما رأَيتُ القومَ قد أَجهَدوا،  ثُرْت إِليهم بالحُسامِ الصَّقِيلْ  الأَزهري عن الشعبي قال: الجُهْدُ في الغُنْيَة والجَهْدُ في العمل. ابن  عرفة: الجُهد، بضم الجيم، الوُسع والطاقة، والجَهْدُ المبالغة والغاية؛  ومنه قوله عزّ وجل: جَهْد أَيمانهم؛ أَي بالغوا في اليمين واجتهدوا فيها.  وفي الحديث: أَعوذ بالله من جَهْد البلاء؛ قيل: إِنها الحالة الشاقة  التي تأْتي على الرجل يختار عليها الموت. ويقال: جَهْد البلاء كثرة العيال  وقلة الشيء. وفي حديث عثمان: والناس في جيش العسرة مُجْهِدون أَي معسرون.  يقال: جُهِدَ الرجل فهو مجهود إِذا وجد مشقة، وجُهِدَ الناس فهم  مَجُهودون إِذا أَجدبوا؛ فأَما أَجْهَدَ فهو مُجْهِدٌ، بالكسر، فمعناه ذو جَهْد  ومشقة، أَو هو من أَجهَد دابته إِذا حمل عليها في السير فوق طاقتها. ورجل  مُجْهِد إِذا كان ذا دابة ضعيفة من التعب، فاستعاره للحال في قلة المال.  وأُجْهِد فهو مُجْهَد، بالفتح، أَي أَنه أُوقع في الجهد المشقة. وفي حديث  الأَقرع والأَبرص: فوالله لا أُجْهَدُ اليومَ بشيء أَخذته لله، لا  أَشُقُّ عليك وأَرُدُّك في شيء تأْخذه من مالي لله عز وجل.  والمجهود: المشتهَى من الطعام واللبن؛ قال الشماخ يصف إِبلاً بالغزارة:  تَضْحَى، وقد ضَمِنَتْ ضَرَّاتُها غُرَفاً  من ناصِعِ اللون، حُلْوِ الطَّعْمِ، مَجْهودِ  فمن رواه حلو الطعم مجهود أَراد بالمجهود: المشتهى الذي يلح عليه في  شربه لطيبه وحلاوته، ومن رواه حلو غير مجهود فمعناه: أَنها غزار لا يجهدها  الحلب فينهك لبنها؛ وفي المحكم: معناه غير قليل يجهد حلبه أَو تجهد الناقة  عند حلبه؛ وقال الأَصمعي في قوله غير مجهود: أَي أَنه لا يمذق لأَنه  كثير. قال الأَصمعي: كل لبن شُدَّ مَذْقُهُ بالماء فهو مجهود. وجَهَدت اللبن  فهو مجهود أَي أَخرجت زبده كله. وجَهدْتُ الطعامَ: اشتهيته. والجاهد:  الشهوان. وجُهِدَ الطعام وأُجْهِد أَي اشتُهِيَ. وجَهَدْتُ الطعامَ: أَكثرت  من أَكله. ومرعى جَهِيد: جَهَدَه المال. وجُهِدَ الرجل فهو مجهود من  المشقة. يقال: أَصابهم قحوط من المطر فجُهِدُوا جَهْداً شديداً. وجَهِدَ  عيشهم، بالكسر، أَي نكد واشتد.  والاجتهاد والتجاهد: بذل الوسع والمجهود. وفي حديث معاذ: اجْتَهَدَ  رَأْيَ الاجْتِهادِ؛ بذل الوسع في طلب الأَمر، وهو افتعال من الجهد الطاقة،  والمراد به رد القضية التي تعرض للحاكم من طريق القياس إِلى الكتاب  والسنة، ولم يرد الرأْي الذي رآه من قبل نفسه من غير حمل على كتاب أَو  سنة.أَبو عمرو: هذه بقلة لا يَجْهَدُها المال أَي لا يكثر منها، وهذا كَلأٌ  يَجْهَدُه المال إِذا كان يلح على رعيته. وأَجْهَدوا علينا العداوة:  جدُّوا.  وجاهَدَ العدوَّ مُجاهَدة وجِهاداً: قاتله وجاهَد في سبيل الله. وفي  الحديث: لا هِجرة بعد الفتح ولكن جِهاد ونِيَّةٌ؛ الجهاد محاربة الأَعداء،  وهو المبالغة واستفراغ ما في الوسع والطاقة من قول أَو فعل، والمراد  بالنية إِخلاص العمل لله أَي أَنه لم يبق بعد فتح مكة هجرة لأَنها قد صارت دار  إِسلام، وإِنما هو الإِخلاص في الجهاد وقتال الكفار. والجهاد: المبالغة  واستفراغ الوسع في الحرب أَو اللسان أَو ما أَطاق من شيء. وفي حديث  الحسن: لا يَجْهَدُ الرجلُ مالَهُ ثم يقعد يسأَل الناس؛ قال النضر: قوله لا  يجهد ماله أَي يعطيه ويفرقه جميعه ههنا وههنا؛ قال الحسن ذلك في قوله عز  وجل: يسأَلونك ماذا ينفقون قل العفو.  ابن الأَعرابي: الجَهاض والجَهاد ثمر الأَراك. وبنو جُهادة: حيّ، والله  أَعلم.
مقاييس اللغة:
(جهد) الجيم والهاء والدال أصلُهُ المشقَّة، ثم يُحمَل عليه ما يقارِبُه. يقال جَهَدْتُ نفسي وأجْهَدت والجُهْد الطَّاقَة. قال الله تعالى: ﴿والَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ إلاَّ جُهْدَهُمْ﴾ [التوبة 79]. ويقال إنّ المجهود اللبن الذي أُخرِجَ زُبْده، ولا يكاد ذلك [يكونُ] إلاّ بمشقّةٍ ونَصَب. قال الشمّاخ:
تُضْحِ وقد ضَمِنَتْ ضَرّاتُها غُرَقاً *** مِنْ طَيِّبِ الطَّعْمِ حُلْوٍ غَيْرِ مَجْهُودِ([1])
ومما يقارب البابَ الجَهادُ، وهي الأرض الصُّلبة. وفلانٌ يَجْهَد الطّعامَ، إذا حَمَل عليه بالأكل الكثير الشديد. والجاهد: الشَّهْوان. ومَرْعىً جَهِيدٌ: جَهَدَهُ المالُ لِطِيبه فأكَلَه.
القاموس المحيط:
الجَهْدُ الطاقَةُ، ويضمُّ، والمَشَقَّةُ. واجْهَدْ جَهْدَكَ ابْلُغْ غايَتَكَ. وجَهَدَ، كمَنَعَ جَدَّ، كاجْتَهَدَ، ودابَّتَه بَلَغَ جَهْدَها، كأَجْهَدَها، وبِزَيْدٍ امْتَحَنَه، والمَرَضُ فلاناً هَزَلَه، واللَّبَنَ أخْرَجَ زُبْدَهُ كُلَّه،
والطَّعامَ: اشْتهاهُ، كأَجْهَدَه، وأكْثَرَ من أكْلِهِ. وجَهِدَ عَيْشُه، كفَرِحَ: نَكِدَ، واشْتَدَّ. وجَهْدُ البلاءِ: الحالةُ التي يُخْتارُ عليها الموْتُ، أو كثْرَةُ العِيالِ، والفَقْرُ. وجَهْدٌ جاهِدٌ: مُبالَغَةٌ. وكسَحابٍ: الأرضُ الصُّلْبَةُ لا نَباتَ بها، وثَمَر الْأَرَاكِ، وبالكسر: القِتالُ مع العَدُوِّ، كالمُجاهَدَةِ. وأجْهَدَ الشَّيْبُ: كثُرَ، وأسْرَعَ، والأرضُ: بَرَزَتْ، والحَقُّ: ظَهَرَ، ووضَحَ، وفي الْأَمْرِ: احْتاطَ، والشيءُ: اخْتَلَطَ، ومالَهُ: أفْناه وفَرَّقَه، والعَدُوُّ: جَدَّ في العَداوَةِ، ولي القومُ: أشْرَفوا، ولك الْأَمْرُ: أمْكَنَكَ. وجُهاداكَ أن تَفْعَلَ: قُصاراكَ. وبنو جُهادَةَ: بطْنٌ منهم. والجُهَيْدَى، مُخَفَّفَةً: الجَهْدُ.
ومرْعًى جَهيدٌ: جَهَده المالُ: وقولُه تعالى: " جَهْدَ أَيْمانِهمْ " ، أي: بالَغُوا في اليمينِ، واجْتَهَدوا.
والتَّجاهُدُ: بَذْلُ الوُسْعِ، كالاجْتهادِ.
تاج العروس:
جهد
الجَهْدُ بالفتح : الطَّاقَةُ والوُسْع ويُضَمّ . والجَهْد بالفتح فقط : المَشَقَّة . قال ابن الأَثير : قد تكرَّرَ لفْظ الجَهْد والجُهْد في الحديث وهو بالفتح المَشقَّةَ وقيل : المُبالغةُ والغاية . وبالضّمّ : الوُسْع والطّاقَة فأَمّا في المَشقّة والغايةِ فالفتحُ لا غَيرُ ويريدُ به في حديث أُمّ مَعْبد في الشَّاةِ الهُزالَ . ومن المضموم حديثُ الصَّدَقة : أَيُّ الصَّدَقة أَفضل ؟ قال : جُهْدُ المُقِلّ أَي قَدْرُ ما يَحتمله حالُ القليلِ المالِ . وفي التنزيل " والذِينَ لا يَجِدُون إِلاَّ جُهْدَهُمْ " قال الفراءُ : الجُهْد في هذه الآيةِ الطاقَةُ تقولُ : هذَا جُهْدي أَي طَاقَتي . وقُرِىء " والذين لا يجِدُون إِلاَّ جُهْدَهُم " و " جَهْدَهُم " بالضّمّ والفتح الجُهْد بالضّمّ : الطَّاقَة والجَهْد بالفتح من قولك اجهَدْ جَهْدَك في هذا الأَمْرِ أَي ابلغْ غايَتَك والكلام في هذا المَحلّ طَويلُ الذَّيْلِ ولكن اقتصرنا على هذا القَدْرِ لئلاَّ يُمَلَّ منه . وجَهَدَ كمنَعَ يَجْهَد جَهْداً : جَدَّ كاجْتَهدَ . وجَهَدَ دَابَّتَه جَهْداً : بَلَغَ جَهْدَهَا وحَمَلَ عليها في السَّيْر فوقَ طاقتِها كأَجْهَدَهَا . وفي الصّحاح : جَهَدْته وأَجْهَدْته بمعنًى . قال الأَعشي :
فجَالَتْ وَجَالَ لَهَا أَرْبَعٌ ... جَهَدْنَ لها مَعَ إِجْهَادِهَا
وجَهَدَ بزَيدٍ : امتَحَنَه عن الخَيْر وغيره . وجَهَدَ المَرضُ فُلاناً وكذا التّعَبُ والحُبُّ يَجْهَده جَهْداً : هَزَله . ومن المجاز : جَهَدَ اللَّبَنَ فهو مجهودٌ أَي أَخْرَجَ زُبْدَه كُلَّه . وفي الأَساس : يقال : سقاهُ لبناً مَجهوداً أَي منزوعَ الزُّبْد أَو أَكثرُه ماءٌ . يقال : لا تَجْهَد لَبنَك ومَرقَتَك . ومَرَقةٌ مجهودةٌ . وجَهَدَ الطّعَامَ : اشْتَهَاه كأَجْهَدَه والمجهود : المُشتَهَى من الطَّعَام واللَّبَن . قال الشَّمَّاخ يَصف إِبلاً بالغَزَارة :
تُضْحِي وقد ضَمِنَتْ ضَرّاتُهَا غُرَقاً ... من ناصِع اللَّون حُلْوِ الطَّعْمِ مَجهودِ فمَن رَواه هكذا أَراد بالمجهود المُشْتَهَى الّذي يُلَحُّ عليه في شُرْبِه لطِيبِه وحَلاَوتِه ومن رواه حُلْوٍ غيرِ مجهود فمعناه أَنَّهَا غِزَارٌ لا يُجهدُهَا الحلَبُ فينهك لَبَنَها . وقال الأَصمعيّ في قوله غير مجهود : أَي أَنّه لايُمْذَق لأَنّه كثير . قال الأَصمعيّ كل لَبنٍ شُدَّ مَذْقُه بالماءِ فهو مَجهود . وجَهَدَ الطَّعَامَ : أَكثَرَ مِنْ أَكلِهِ وغَرْثَانُ جاهدٌ : شَهْوَانُ يَجْهَد الطّعَامَ لايَترُكُ منه شيئاً وهو مَجاز . وجَهِدَ عَيْشُه كفَرِح : نَكِدَ واشتَدَّ وعَيشٌ مَجهود . وفي الحديث أَعوذُ باللّهِ من جَهْدِ البَلاَءِ ودَرْكِ الشّقاءِ وسُوءِ القَضَاءِ وشَمَاتةِ الأَعداءِ قيل إِنّها هي الحَالَة الشَّاقَّةُ الّتي تأْتِي على الرَّجل يَخْتَارُ عَليها الموتَ أَو هو كَثْرَةُ العيَالِ والفَقْرُ وقِلَّةُ الشْيءِ . وجَهْدٌ جاهِدٌ مُبالغةٌ كما قالوا شِعْرٌ شاعِرٌ ولَيلٌ لائِلٌ . وفي الحديث أَنّه صلَّى اللّه عليه وسلّم نزَلَ بأَرْضٍ جَهَادٍ الجَهَادُ كسَحَاب : الأَرضُ الصُّلْبَةُ وقيل : هي التي لا نَبَاتَ بها وقيل : هي المُستَوِيَة ؛ وقيل الغَليظَة . وتُوصَفُ به فيقال : أَرْضٌ جَهَادٌ وعن ابنِ شُميل : الجَهَادُ : أَظْهَرُ الأَرضِ وأَسْوَاها أَي أَشدُّهَا استواءً نَبَتَتْ أَو لم تَنبُت ليس قُرْبَه جَبَلٌ ولا أَكمةٌ . والصَّحْرَاءُ جَهَادٌ . وأَنشد :
يَعودُ ثَرَى الأَرضِ الجَهَادَ ويَنبُت ال ... جَهادُ بها والعُودُ رَيَّانُ أَخضَرُ وعن أَبي عَمْرٍو : الجَمَادُ والجَهَادُ : الأَرضُ الجَدْبَة التي لا شَيءَ فيها والجماعَة جُمُدٌ وجُهُدٌ قال الكُميت :
أَمْرَعَتْ في نَدَاه إِذْ قَحَطَ القَطْ ... ر فأَمْسَى جَهَادُهَا مَمطورَا وقال الفرّاءُ : أَرْضٌ جَهَادٌ وفَضَاءٌ وَبَرَازٌ بمعنًى واحدٍ . وعن ابن الأَعرابيّ : الجَهَاضُ والجَهَادُ : ثَمَرُ الأَرَاكِ وهو البَرِيرُ والمَرْدُ أَيضاً . والجِهَادُ بالكسر : القِتَالُ معَ العَدُوِّ كالمُجَاهَدة قال اللّه تعالى : " وجاهِدُوا في اللّه " يقال جَاهَدَ العَدوَّ مُجاهدةً وجِهَاداً : قاتَلَه . وفي الحديث لا هِجْرَةَ بَعْدَ الفَتْحِ ولكنْ جِهَادٌ ونِيّةٌ . الجِهادُ : مُحَاربةُ الأَعداءِ وهو المبالغةُ واستفراغُ ما في الوُسْعِ والطاقَةِ من قَوْلٍ أَو فِعْلٍ والمراد بالنِّيّة إِخلاصُ العَمَلِ للّه تعالى . قال شيخنا : والإِتيان ب مع فيه من لحْنِ العامّة كما نَصُّوا عليه . وحَقيقة الجِهاد كما قال الرّاغب : استفراغُ الوُسْع والجُهْد فيما لا يُرْتَضَى وهو ثلاثةُ أَضْرُبٍ : مُجاهدةُ العَدُوِّ الظاهِرِ والشيطانِ والنَفْسِ . وتدخل الثلاثةُ في قوله تعالى " وجَاهِدُوا في اللّهِ حَقّ جِهَاده " . ومن المَجاز : أَجْهَدَ فيه الشَّيءبُ إِجْهَاداً إِذا بدَا وكَثُر وأَسْرَعَ وانتَشَر . قال عدِيُّ ابن زيد :
لا يُوَاتِيكَ إِذْ صَحَوْتَ وإِذْ أَجْ ... هَدَ في العَارِضَيْنِ مِنك قَتِيرُ وأَجْهَدَتْ لك الأَرْضُ : بَرَزَتْ . وأَجْهَدَ لك الطّريقُ . وأَجهَدَ لك الحَقُّ أَي بَرَزَ وظَهَرَ ووَضَحَ . وأَجْهَدَ في الأَمْرِ : احتَاطَ وهو مُجْهَدٌ لك : مُحتاطٌ . قال :
نازعْتُها بالهَيْنَمَانِ وغَرَّها ... قِيلِي ومَنْ لكِ بالنَّصيح المُجْهدِ
وأَجهَدَ الشَّيءُ : اخْتَلَطَ نقلَه الصاغانيّ . وأَجهَدَ مَالَه : أَفْنَاه وفَرَّقَه . وفي حديث الحسن لا يجْهد الرّجُلُ مالَه ثُمَّ يَقْعُدُ يَسأَلُ النّاسَ قال النَّضر : قوله لا يجْهد الرجلُ مالَه أَي يعطيه ويُفرِّقه جَميعَه ها هنا وها هنا . ولكن الذي ضبطه الصاغانيّ بخطّه في الحديث لا يَجْهَد الرَّجُل من حَدّ ضَرَبَ - وذكَر المعنَى المذكور عن النَّضْر فتأَمَّلْ . وأَجْهَدَ علينا العَدُوُّ إِذا جَدَّ في العَداوة . وعن أَبي عَمْرٍو : يقال أَجَهدَ لي القَوْمُ أَي أَشْرَفُوا . وقال أَبو سعيد : يقال : أَجهَدَ لك الأَمْرُ فارْكَبْه أَي أَمكَنَك وأَعْرَضَ لك . وجُهَادَاكَ بالضّمّ أَنْ تَفعَلَ : أَي قُصَارَاكَ وغايَةُ أَمْرِك . وبن جُهَادَةَ بالضّمّ : بَطْنٌ منهم أَي من العرب . وقولُهم : لأَبلُغَنَّ جُهَيْدَاك في هذا الأَمرِ الجُهَيْدَي بالضّمّ مخفَّفة : الجَهْد كالعُهَيْدَي من العَهْد والعُجَيلَى من العجَلة . ومن المجاز مَرْعًى جَهِيدٌ : جَهَدَهُ المالُ وأَرْضٌ جَهِيدةُ الكَلإِ . وعن أَبي عَمْرٍو : هذه بَقْلَةٌ لا يَجْهَدُها المالُ أَي لا يُكْثِر منها . وهذا كلأٌ يَجْهَدُه المالُ إِذا كَانَ يُلِحُّ على رِعْيَته . وفي المشارِق لعياضٍ نقلاً عن ابن عَرَفَة : الجُهْد بالضّمّ الوُسْع والطّاقَة والجَهْد المبالغةُ والغاية ومنه قوله تعالى " جَهْدَ أَيْمَانِهِم " أَي بالَغُوا في اليَمِينِ واجْتَهَدُوا فيها . والتَّجاهُد : بَذْلُ الوُسْعِ والمَجهودِ كالاجْتِهادِ افتعالٌ من الجَهْدِ : الطَّاقةِ . ومما يستدرك عليه : جُهِدَ الرّجلُ كُعنِيَ : بُلِغَ جُهْدُه وقيل غُمَّ . وفي التَّهْذِيب : الجَهْدُ : بلوغك غايةَ الأَمرِ الي لا تَأْلو على الجَهْدِ فيه تقول : جَهَدْت جَهْدي وأَجْهَدتُ رأْيي ونَفْسِي حتَّى بَلَغْتُ مَجهودي وجَهَدْت فُلاناً إِذَا بَلَغتَ مَشقَّتَه وأَجْهَدءتُه على أَن يَفْعَل كذا وكذا . وفي حديث الغُسْل : إِذا جَلَسَ بين شُعَبِهَا الأَربعِ ثُمَّ جَهَدَهَا أَي دَفَعَهَا وحَفَزَها . وقيل : الجَهْد من أَسماءِ النِّكاح . والجُهْد الشيءُ القليلُ يَعيش به المُقِلّ على جَهْد العَيْش . وقال أَبو عَمْرو بن العلاءِ : حَلَف باللّه فأَجْهَدَ وسارَ فأَجْهدَ ولا يَكون فَجَهَدَ . والمُجْهِد كمُحْسِن : المُعْسِر . وجُهِدَ النّاسُ فهم مجهودون إِذا أَجدَبُوا . وأَما أَجْهَدَ فهو مُجْهِدٌ فمعناه ذو جَهْدٍ ومَشَقّةٍ أَو هو من أَجْهَدَ دَاَّتَه إِذا حَمَلَ عليها في السَّيْر فوقَ طاقَتِها . ورَجلٌ مُجْهِدٌ إِذا كان ذا دابّةٍ ضَعيفةٍ من التَّعب فاستَعَاره للحالِ في قلّة المال . وأُجهِدَ فهو مُجْهَد كمُكْرَم أَي أَنّه أُوقِعَ في الجَهْد أَي المَشقّة . وفي حديثِ مُعاذٍ : أَجْتَهِدُ رَأْيي الاجتهادُ : بَذْلُ الوُسْع في طَلبِ الأَمر والمراد به رَدُّ القَضِيَّة من طَرِيق القِيَاسِ إِلى الكِتَاب والسُّنَّة . وهو مَجاز كما في الأَسَاس . والجَهْدَانُ كسَحْبَانَ : مَن أَصابَه الجَهْدُ أَي المَشقّة وسَمَّوْا مُجَاهِداً

_Türkçe çeviri henüz yok_
