# جهز (ج-ه-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%87%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Cihaz yola çıkan kimsenin yol için aldığı gereklerdir

- Harfler: ج - ه - ز
- Kur'an'da: 4 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بِجَهَازِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B2/siga/%D8%A8%D9%90%D8%AC%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%A7%D8%B2%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | بِفَعَالِهِمْ | Onların donanımını | 2 | 2 | [12:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B2/ayet/12:59.md) |
| [جَهَّزَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B2/siga/%D8%AC%D9%8E%D9%87%D9%8E%D9%91%D8%B2%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَّلَهُمْ | Onları donattı | 2 | 2 | [12:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B2/ayet/12:59.md) |

## Mücavir kökler — 16 mücavir (24 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
2. [عير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Kervan
3. [رحل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Rıhle : “Hayvan eğeri” demektir
4. [سرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Çaldı
5. [كيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kile ölçü birimidir
6. [سقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sakiy: Kaba konmuş sudur
7. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
8. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kulak demektir
9. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bab kapı demektir
10. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hayr : At sürüsü demektir
11. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Nezle” konaklama yeri demektir
12. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
13. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
14. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
15. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Evye kuş yuvası demektir
16. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جهز |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md), [زود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AF.md), [هيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3.md) |
| Zıt Kök | [جرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir yolculuk, iş veya intikal için gereken yük, donanım ve azığı eksiksiz hazırlayıp yükleme |
| Çekirdek Özet 2 | Bir hedefe veya göreve sevk edilecek kimselerin ihtiyaç duyduğu zahire ve araç-gereçle ikmal edilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Bir eylemin veya misyonun icrası için altyapı, lojistik ve donanım bütünlüğünün önceden kurulması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca günümüz Türkçesindeki mekanik «cihaz / alet» manasına indirgeyerek yol azığı ve lojistik ikmal boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جه | Açığa çıkma, yüklenme, gücünü veya varlığını ortaya koyma; bu çekirdeği paylaşan [جهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF.md) kökünde takatin ortaya dökülmesi, [جهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B1.md) kökünde ses veya görüntünün aşikar kılınması, [جهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84.md) kökünde iç dengenin kaybolup taşkınlığın dışa vurması, [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) kökünde ise sertliğin yüze yansıması görülür. | ز | Çekirdeğin taşıdığı açığa çıkarma ve yüklenme eylemine keskinlik, sınırlılık ve belirli bir iş için toplanıp bağlanma niteliği katarak; bir kimseyi veya nesneyi yolculuk veya görev için somut yük, azık ve techizatla donatma anlamına odaklamıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, yük kaldırma | Yolculuğa, yüke ve bir yerden bir yere intikal etmeye dair ilk hareketi başlatır. |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Hazırlığın, hareketliliğin ve lüzumlu nesnelerin belirgin şekilde meydana çıkarılmasını ifade eder. |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme, sınırlama | Dağınık unsurların toplanıp hedefe uygun biçimde bağlanmasını, ayrılmasını ve sonuca ulaştırılmasını sağlar. |
| جهز | Yükü toplayıp sınırlayarak intikale hazır hale getirme | Bir intikalin icrası için gereken vasıta, azık ve nesnelerin bir araya getirilip hedefe göre tam olarak donatılması hareketini temsil eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir yolcunun, gelinin veya ölünün gideceği yere varması için ihtiyaç duyduğu eşya, azık, binek takımı ve techizatın toplanıp üzerine yüklenmesi; ayrıca yaralı bir kimsenin işini tek hamlede bitirip hareketini sonlandırma. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Kök erken dönem şiirinde devenin üzerindeki semer ve yük takımını ifade eden cemel veya hevdac donanımı bağlamında yer bulur. Ayrıca Huzaa veya İyad kabilelerine atfedilen mesellerde devenin yükünü döküp kaçmasını anlatan darb-ı meselde geçer: ضرب البعير في جهازه |
| Erken Arapça kullanım | Emevi dönemi halifesi Ömer b. Abdülaziz’e nispet edilen şiirde ahiret yolculuğu için gerekli ameli donanım anlamında kullanılmıştır: تَجَهَّزِي بِجَهَازٍ تَبْلُغِينَ بِهِ / يَا نَفْسُ قَبْلَ الرَّدَى لَمْ تُخْلَقِي عَبَثَا |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça جهز kökü, merkezi Sami dillerinde bir amaca dönük lojistik hazırlık, eşya ve ikmal donanımı fikrini temsil eder. Kökün birincil anlam katmanı, hareket edecek bir özneye lüzumlu yükün (azık, binek takımı, giysi) sağlanmasıdır; bu yönüyle kök Arapçada hem isim formuyla donanımı hem de tef‘îl kalıbıyla donatma fiilini merkezine alır. Aramice ve Süryanice katmanlarda benzer konsonant dizilimleri doğrudan techizat anlamından ziyade sonuca ulaştırma, hızlıca bitirme veya zorlama yönündeki ikincil semantik nüanslarla kesişir; Arapçadaki «yaralının işini bitirme» anlamı ile Süryanicedeki nihayete erdirme çağrışımları arasında fonetik ve anlamsal bir geçişkenlik bulunur. Ancak yol eşyası ve lojistik donanım manası Arap dilinde özgün bir kurumsallık kazanmış, bedevi göçebelikten yerleşik kervan ve sefer teşkilatına uzanan süreçte teknik bir ikmal terimine dönüşmüştür.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir seyahat veya eylem için gerekli nesneleri bütünüyle sağlayıp yükleme | Kökün temel fiili olan donatmak ve bir yaralının işini tek hamlede tamamlamak eylemleri, bir süreci eksiksiz sonuca vardırma ortak paydasında birleşir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve İbranice kök akrabalıkları | Süryanicede sonuca erdirme ve Arapçadaki tek darbede canını alma kullanımı arasındaki semantik ortaklık mevcuttur; donanım boyutu Güney Sami sahasında belirginleşmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kök tabakası | Lojistik yükümlülük ve yük bağlama bağlamında diğer kollarda doğrulanabilir doğrudan kökdeş kelime tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جهز | Anlamlı | Techiz etmek, donatmak, yüklemek | Yolculuk veya belirli bir iş için gereken eşya ve azığı bütünüyle hazırlamak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| جزه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir. |
| [هجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B2.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir. |
| [هزج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%AC.md) | Anlamlı | Nağmelemek, ses çıkarmak | Sesin boğazda hafifçe ve peş peşe dalgalanması, neşeli ve hızlı vezinli şiir okuma. | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre müsta‘meldir; Kur'an'da geçmez. |
| زجه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir. |
| زهج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جهز | Merkez | Donatma ve azıklandırma | Bir sefer veya intikal için gereken harici araç, azık ve binek yükünü eksiksiz sağlamak. | Lojistik ve taşınabilir yük hazırlığını doğrudan hedefe bağlar. |
| [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Hazırlık ve biriktirme | İleride doğacak ihtiyaçlar için nesneleri sayıp biriktirme ve hazır tutma. | [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) geleceğe dönük birikimi, جهز ise fiilen yola çıkacak özneye yüklemeyi bildirir. |
| [زود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AF.md) | Komşu | Azık temini | Yolcunun yalnızca tüketim ve beslenme ihtiyacını karşılayan gıda maddeleri. | [زود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AF.md) sadece gıda ve besini kapsarken, جهز binek takımı, kaplar ve aletleri de içine alan üst kavramdır. |
| [هيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3.md) | Komşu | Biçimlendirme ve elverişli kılma | Bir nesneyi veya durumu eyleme hazır, düzenli ve uygun hale getirme. | [هيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3.md) içsel ve yapısal elverişliliği, جهز ise harici techizat ikmalini öne çıkarır. |
| [جرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D8%AF.md) | Zıt | Soyma, çıkarma, mahrum bırakma | Üzerindeki örtüyü, techizatı veya eşyayı bütünüyle alıp yalın ve korunaksız bırakmak. | Donatmanın ve yüklemenin tam tersi olarak nesneyi takımsız ve techizatsız bırakmayı ifade eder. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جهز | Donatmak, azık hazırlamak, sefere hazırlamak | İntikal edecek kimseye lüzumlu techizat ve iaşeyi eksiksiz teslim etme hali. | Kesin |
| Latince | Apparare, instruere | Hazırlamak, donatmak, techiz etmek | Apparare ön hazırlığı, instruere ise bir amaç doğrultusunda eksiksiz donatmayı karşılar; yükleme fiiliyle örtüşür. | Güçlü |
| İngilizce | Equip, provision, outfit | Techiz etmek, erzak sağlamak, donatmak | Equip ve outfit genel techizatı, provision ise erzak ve zahire boyutunu karşılar; kökün sefer yükü manasını paylaşırlar. | Kesin |
| Almanca | Ausrüsten, verproviantieren | Donatmak, kumanya sağlamak | Ausrüsten teknik techizatı, verproviantieren ise kervan veya orduya sefer azığı teminini doğrudan ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | Équiper, approvisionner | Techiz etmek, iaşe temin etmek | Yolcu veya seferi birlik için gereken araç ve erzağın sağlanmasını karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ | Zahire ve yüklerini eksiksiz yükleyip yola çıkarma | Kıtlık döneminde zahire almak için Mısır'a gelen kardeşlerin bineklerine buğday yüklerinin sarılması ve dönüş yolculukları için hazırlanması; Yûsuf [12:59](https://lisan.digital/tr/ayet/12:59.md). |
| جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ | Techizat ve erzak içerisine gizli bir unsuru yerleştirerek ikmal etme | Kardeşlerin yükleri bağlanırken hükümdarın su kabının bünyamin'in yükü içerisine gizlice konulması anındaki ikmal; Yûsuf [12:70](https://lisan.digital/tr/ayet/12:70.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstitaat ve ilahi inayet bağlamı | Kulun fiili işleyebilmesi için gereken harici araçların, bedeni sıhhatin ve imkanların Allah tarafından donatılması meselesi. | Kulun fiil anındaki alet ve donanım bütünlüğü. |
| Fıkıh | Nafaka, mehir ve cenaze hukuku | Cenazenin yıkanıp kefenlenmesi için gereken masraflar (cihâzü'l-meyyit) ile evlenen kadının çeyizi ve ev eşyası (cihâzü'l-arûs). | Hukuken temini zorunlu olan asgari maddi donanım ve teçhizat. |
| Tefsir | Kıssa tahlili ve Yusuf kıssası | Yusuf'un kardeşlerine adil ve tam ölçekle zahire vermesi, yüklerini hazırlatırken kurduğu idari ve pedagojik tedbir. | Kervanın eksiksiz iaşesi ve yük düzeni. |
| Hadis | Cihad ve gazve lojistiği | Sefer için bir gaziyi binek, silah ve azıkla donatmanın bizzat sefere çıkmış gibi ecir kazandırması prensibi. | Bir amelin faaline maddi ve lojistik altyapı sağlama. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulun ahiret yolculuğu ve kulluk vazifesi | Ameli donanım | İntikal azığı | İnsanın dünya hayatından ebedi hayata geçişinde ihtiyaç duyduğu takva ve salih amel donanımıdır. | Güçlü |
| İlmi | Araştırma ve bilgi üretimi | Metodolojik altyapı | Veri ve alet ikmali | Bir meseleyi vuzuha kavuşturmak için zihnin gerekli kavramsal araçlar ve gözlem vasıtalarıyla donatılmasıdır. | Muhtemel |
| Siyasi | Devletin ordu ve bürokrasi teşkilatı | Lojistik seferberlik | Sevk ve idare ikmali | Bir kamu görevinin veya savunma hareketinin icrası için personelin binek, iaşe ve araçlarla eksiksiz donatılmasıdır. | Kesin |
| İktisadi | Ticaret kervanları ve mal ikmali | Emtia yükü ve sermaye techizatı | Tedarik ve dağıtım | Kıtlık veya kriz anlarında piyasaya arz edilecek gıda ve emtianın taşınabilir yükler halinde hazırlanıp sevk edilmesidir. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sistem ilklendirmesi ve parametre ataması (Initialization) | Bir algoritmanın veya fiziksel bir donanımın çalışmaya başlamadan önce ihtiyaç duyduğu girdi değişkenleri, hafıza alanı ve enerji ile eksiksiz yüklenip hazır konuma getirilmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal lojistik ve operasyonel ikmal kapasitesi | Bir örgütün ya da bireyin bir görevi veya göç hareketini başarabilmesi için gereken maddi, mali ve lojistik kaynaklarla önceden donatılması süreci. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökten türeyen «cihaz» kelimesinin günümüz Türkçesinde sadece elektrikli, elektronik veya mekanik bir aygıt, aparat ya da tıbbi alet seviyesine indirgenmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir gaye uğruna hareket edecek olan kimsenin ihtiyaç duyduğu yol erzakı, taşıma kapları, binek techizatı ve seyahat vasıtalarının tamamını kapsayan bütüncül lojistik donanım. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yûsuf suresindeki ayetlerde geçen «cihâz» ifadesini modern alet çağrışımıyla okumak; ayetteki kardeşlerin bineklerine yüklenen zahire, çuval ve kapların oluşturduğu iktisadi yardım ve sefer yükü hakikatini ıskalamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Bir niyetin veya emrin fiiliyata geçebilmesi için harici şartların, maddi altyapının ve lojistik donanımın eksiksiz kurulması gerektiğini; ilahi hikmetin ve peygamberi siyasetin tedarik ve tedbire verdiği değeri gösterdiği için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yûsuf suresinde kıtlık yönetimi, devlet eliyle zahire dağıtımı, kervan lojistiği ve bir hedefe ulaşmak için eşyayı stratejik araç olarak kullanma sahnelerini anlatan ayetlerde belirleyicidir; Yûsuf [12:59](https://lisan.digital/tr/ayet/12:59.md), [12:70](https://lisan.digital/tr/ayet/12:70.md). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tevekkül ve dini vazifeyi sadece zihni bir niyet veya temenni sanıp maddi hazırlık, lojistik ikmal ve teknik donanım safhasını ihmal eden pasif dindarlık algısını düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir yolcunun, kervanın veya askerin intikali için gereken azık, eşya ve binek takımını eksiksiz şekilde toplayıp üzerine yüklemek.
- Soyut anlam: Bir hedefin tahakkuku için zaruri olan bütün altyapı, imkan ve vasıtaları önceden temin ederek sistemi tam hazır hale getirmek.
- Sistematik karşılık: Bir operasyonun veya görevin icrası öncesinde icracı özneye aktarılan toplam lojistik kapasite ve donatım matrisi.
- LaTeX modeli: $$T(S, \Delta) = S \cup \bigoplus_{k=1}^{n} D_k \implies \Phi(S) = 1$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$ donatılacak özneyi veya sistemi temsil eder; $D_k$ sisteme dahil edilen her bir zaruri donanım, azık, araç ve techizat unsurudur; $\bigoplus$ bu unsurların eksiksiz lojistik bütünleşmesini gösterir; $T(S, \Delta)$ intikal ve sefer şartları altında gerçekleşen techiz etme fonksiyonudur; $\Phi(S) = 1$ ise öznenin eylemi icra edebilir tam yetkinlik ve hazırlık durumuna ulaştığını ifade eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%87%D8%B2/occurrences?meal=IK

### [Yusuf 12:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B2/ayet/12:59.md) — جَهَّزَهُمْ · بِجَهَازِهِمْ

وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ قَالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ أَلَا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ

Meal (IK): Onların yüklerini hazırlatınca dedi ki: Bana baba bir kardeşinizi getirin. Görmüyormusunuz ki ben, ölçüyü tam ölçüyorum ve ben, konukseverlerin en iyisiyim.

### [Yusuf 12:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B2/ayet/12:70.md) — جَهَّزَهُمْ · بِجَهَازِهِمْ

فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ جَعَلَ السِّقَايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ

Meal (IK): Onların yüklerini yüklettiğinde su kabını öz kardeşinin yüküne koydurdu. Sonra bir münadi: Ey kafile; siz gerçekten hırsızlarsınız, diye bağırdı.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Cihaz yola çıkan kimsenin yol için aldığı gereklerdir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والجيم والزاي معهما
هز ج، ج ه ز مستعملان فقط
هزج:
الهَزَج: صوتٌ مُطربٌ، ورَعْدٌ هَزِجٌ بالصَّوْت، وعُودٌ هَزِجٌ، ومُغَنٍّ هَزِجٌ. يُهَزِّجُ الصّوتَ تَهْزيجاً.
والهَزَجُ: ضَرْبٌ من أعاريض الشِّعْر وهو: مفاعيلن مفاعيلن مفاعيلن مفاعيلن، أربعة أجزاء على هذا البناء كلّه.
جهز:
جهَّزْتُ القومَ تجهيزاً، إذا تكلّفت لهم جَهازَهم للسَّفَر، وكذلك جَهاز العَروس والميِّت، وهو ما يحتاج إليه في وَجْهِه. وتَجَهَّزوا جَهازاً.
وسمعتُ أهلَ البصرةِ يُخَطِّئون من يقول الجِهاز بالكسر.
وأَجْهَزْتُ على الجريح: أَثْبَتُّ قتلَهُ.
وموتٌ مُجْهِزٌ، أي: وَحِيٌّ.
وجَهيِزةُ: اسمُ امرأةٍ، خليقةٍ في جسمها رعناء يُضْرَبُ بها المثلُ في الحُمْق. قال:
كأنّ صَلا جهيزةَ حين قامتْ		حِبابُ الماءِ حالاً بعد حـال

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الجيم** و**الزاي** معهما
**هز ج**، **ج ه ز** yalnızca kullanılmış olanlardır.

**هزج**:
**الهَزَج**: hoşça (nağmeli) bir ses; ve ses bakımından **هَزِج** bir gök gürültüsü; ve **هَزِج** bir ud; ve **هَزِج** bir şarkıcı. Sesi **يُهَزِّجُ**; **تَهْزيجاً** (tehziyc) olarak.
Ve **الهَزَجُ**: şiirin aruzlarından bir darb (bahir)dir; o da: **مفاعيلن مفاعيلن مفاعيلن مفاعيلن**; bu bina üzere bütünüyle dört cüzdür.

**جهز**:
Kavmi **جهَّزْتُ**; **تجهيزاً** (teçhîzen), onlara sefer için **جَهازَهم**’lerini (hazırlıklarını) külfete girip üstlendiğim zaman; ve yine gelinin ve ölünün **جَهاز**’ı; o da onun işinin yönünde ihtiyaç duyduğu şeydir. Ve **تَجَهَّزوا**; **جَهازاً** (cihâzen).
Ve Basra ehlinin, kesre ile **الجِهاز** diyen kimseyi hatalı saydıklarını işittim.
Ve yaralı üzerine **أَجْهَزْتُ**: onun öldürülmesini sağlamlaştırdım (kesinleştirdim).
Ve **موتٌ مُجْهِزٌ**: yani, çabuk (ani).
Ve **جَهيِزةُ**: bir kadının adıdır; bedeninde yaratılışça ahmakça (budalaca) olan; ahmaklıkta kendisiyle mesel vurulan. Dedi ki:
كأنّ صَلا جهيزةَ حين قامتْ		حِبابُ الماءِ حالاً بعد حـال

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الأصمعي: أَجْهَزْتُ على الجريح، إذا أسرعت قتله وقد تَمَّمْتَ عليه. وفرسٌ جَهيزٌ، إذا كان سريع الشَدِّ. ومن أمثالهم في الشيء إذا نَفَر فلم يَعُدْ: ضَرَبَ في جَهازِهِ بالفتح. قال الأصمعيُّ: وأصله في البعير يسقُط عن ظهره القَتَبُ بأداته فيقع بين قوائمه فينفِر عنه حتَّى يذهب في الأرض ويجمع على أَجْهِزَةٍ. وَالجَهازُ أيضاً: فَرْجُ المرأةِ. وأما جِهازُ العروس وجِهَازُ السَفَر، فَيُفْتَحُ ويكسر. وجَهَّزْتُ العروس تَجْهيزاً. وكذلك جَهَّزْتُ الجيش. يقال: جَهَّزَ عليه الخيل. وجَهَّزْتُ فلاناً، إذا هيَّأتَ جِهَازَ سفره. وتجَهَّزْتُ لأمرِ كذا، أي تهيأت له.

##### Türkçe

الأصمعي: **أَجْهَزْتُ** yaralı üzerine (bunu) yaptım; onu öldürmeyi aceleye getirdiğin ve onun üzerinde (işi) tamamladığın zaman. Ve hızlı koşan bir at: **جَهيزٌ**; (yani) şiddetli koşmada hızlı olduğu zaman. Ve onların mesellerinden, bir şey hakkında, ürküp de geri dönmediği zaman: “Fethalı olarak **ضَرَبَ في جَهازِهِ**.” الأصمعي dedi ki: Bunun aslı, devede, sırtından semer (ve) aletiyle birlikte **القَتَبُ** düşer de iki ayağının arasına düşer; o da ondan ürker, ta ki yeryüzünde gidip kayboluncaya kadar; ve **أَجْهِزَةٍ** üzere cem‘ olunur. Ve **الجَهازُ** da: kadının ferci. أما gelince, gelinin **جِهازُ**’ı ve yolculuğun **جِهَازُ**’ı; hem fetha ile hem kesra ile gelir. Ve gelini **جَهَّزْتُ**; **تَجْهيزاً** (olarak) donattım. Aynı şekilde orduyu da **جَهَّزْتُ**. Denir ki: **جَهَّزَ** onun üzerine atlıları. Ve falanı **جَهَّزْتُ**; (yani) onun yolculuk **جِهَازَ**’ını hazırladığın zaman. Ve bir iş için **تجَهَّزْتُ**; yani ona hazırlandım.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ج ز
هزج ، جهز
استعمل من وجوهه : هزج ، جهز .
هزج : قال الليث : الهزَج : صوتٌ مُطرِب ، ورَعْدٌ هَزِجٌ بالصَّوت .
وقال الشاعر :
أجشُّ مُجَلْجِلٌ هَزِجٌ مُلِثٌّ
تُكَرْكِرُه الجَنائِبُ في السِّداد
وعُودٌ هَزِج ، ومُغَنَ هَزج : يُهَزِّجُ الصوتَ تَهزيجاً . والهَزَج : نوعٌ من أعاريض الشِّعر ، وهو مَفاعِيلُنْ مفاعيلن ، على هذا البناء كله أربعة أجزاء .
وقال الأصمعيّ : الهَزَج تدارُكُ الصوت في خِفّةٍ وَسُرعة . يقال : هو هَزج الصوت هُزَامِجهُ : أَي مُدَارِكه . قال : وليس الهَزَج من الترنُّم في شيء .
وقال عنترة :
وكأنما ينأى بجانب دفِّها ال
وَحْشِيِّ مِن هَزَج العَشيِّ مُؤَوِّمِ
يعني ذُباباً لطيرَانه ترَنُّمٌ ، فالناقة تُحاذر لَسعَهُ إياها .
جهز : أبو عُبيدة : فَرسٌ جَهيز الشَّدّ : أي سريعُ العَدْوِ ، وأنشد :
ومقلِّصٍ عَتِدٍ جَهيزٍ شَدُّه
قيدِ الأوابد في الرِّهان جَوَادِ
ابن السكيت ، عن الأصمعي : أجْهزْتُ على الجَريح ، إذا أَسْرَعْتَ قتلَه وقد تمَّمْتَ عليه .
قال : وفرس جَهيزٌ ، إذا كان سريعَ الشّد . قال : والعرب تقول : أَحْمَقُ من جهيزة ، قال : وهي أُمُّ شَبيب الخارجي ، قال : وكان أبو شَبِيب من مهاجرة الكوفة ، اشترى جَهيزة ، وكانت هي حمراء طويلةً جميلةً فأدارها على الإسلام ، فأبت فواقَعَها فحمَلتْ ، فتحرّك الولدُ في بطنها فقالت : في بطني شيء يَنقُز ، فقيل : أَحْمَقُ من جَهيزة .
وقال أبو العباس : قال ابن الأعرابيّ في قولهم : هو أَحْمَق من جَهيزة ، قال : هي الدُّبَّة .
وقال الليث : كانت جَهيزة امرأةً خليقةً في بدنِها رَعْناءَ يضرَب بها المَثَل في الحُمْق ، وأنشد :
كأنّ صَلاَ جَهيزةَ حين قامت
حَبابُ الماء حالاً بعد حال .
قال : وقيل : الجَهيزة : جرو الدُّبّ ، والجِبسُ : أنثاه ، وقيل : الجهيزة : عِرْس الذِّئب ، يعنُون الذِّئبة ، وقيل : حُمْقها أنها تدعُ ولدَها وتُرضِع وَلَد الضَّبُع . قال :
كمُرْضَعَةٍ أولادَ أخرَى وضيَّعتْ
بَنِيها فلم ترْقَعْ بذلك مَرْقعا
ويشهد على ذلك ما بين الذئب والضبع من الألفة ، ويقال : إنَّ الضبُع إذا صِيدَت فإن الذئبَ يكفُل عيالَها ، فيأتيها باللّحم ، ومنه قوله :
لدَى الحبْل حتى عالَ أوسٌ عِيالها
قال : وجهَّزْت القوم تجهيزاً : إذا تكلَّفت لهم جَهازَهم للسفر ، وكذلك جَهاز العَرُوس والميّت : وهو ما يحتاج إليه في وَجْهه ، وقد تَجهزوا جَهازاً .
قال : وسمعتُ أهلَ البَصْرة يخطِّئون الجِهاز بالكسر .
قلت : والقرّاء كلهم على فَتْح الجيم في قول الله جلَّ وعزَّ : ( وَلَمَّا جَهَّزَهُم بِجَهَازِهِمْ ) ( يُوسُف : 59 ) وجِهاز بالكسر لغة ليست بجيدة ، وموت مجهز : أي وَحِيٌّ . والعرب تقول : ضربٍ البعيرُ في جهازه ، إذا جَفَلَ فَنَدَّ في الأرض والتَبَط حتى طَوَّح ما عليه من أَداةٍ وحِمْل .

##### Türkçe

ه ج ز
**هزج** , **جهز**
Şu vecihlerinden kullanıldı: **هزج** , **جهز** .

**هزج**: Leys dedi: **الهزَج**: coşturucu bir ses; ve ses bakımından **هَزِج** bir gök gürültüsü.
Şair dedi:
أجشُّ مُجَلْجِلٌ هَزِجٌ مُلِثٌّ
تُكَرْكِرُه الجَنائِبُ في السِّداد

Ve **عُودٌ هَزِج**; ve **مُغَنَ هَزج**: sesi **تَهزيجاً** olarak **يُهَزِّجُ** eder. Ve **الهَزَج**: şiirin aruzlarından bir türdür; o, **مَفاعِيلُنْ مفاعيلن**’dir; bu bina üzere tamamı dört parçadır.
Asmaî dedi: **الهَزَج** hafiflik ve sürat içinde sesin ardı ardına yetişmesidir. Denir: o, sesin **هَزج**’idir, onun **هُزَامِجهُ**’idir: yani onun ardı ardına yetişmesidir. Dedi: ve **الهَزَج** terennümden hiçbir şeyde değildir.
Antara dedi:
وكأنما ينأى بجانب دفِّها ال
وَحْشِيِّ مِن هَزَج العَشيِّ مُؤَوِّمِ

Yani uçuşu için bir terennümü olan bir sinek; böylece deve dişlemesinin onu sokmasından sakınır.

**جهز**: Ebû Ubeyde: **فَرسٌ جَهيز الشَّدّ**: yani koşuda hızlıdır; ve şu beyti okudu:
ومقلِّصٍ عَتِدٍ جَهيزٍ شَدُّه
قيدِ الأوابد في الرِّهان جَوَادِ

İbnü’s-Sikkît, Asmaî’den: **أجْهزْتُ على الجَريح**: eğer onu öldürmeyi hızlandırdıysan ve onun işini tamamladıysan.
Dedi: ve **فرس جَهيزٌ**: eğer şedd (koşu)da hızlı ise. Dedi: ve Araplar der: “**أَحْمَقُ من جهيزة**”; dedi: o, Hâricî Şebîb’in annesidir; dedi: ve Ebû Şebîb Kûfe muhacirlerindendi; **جَهيزة**’yi satın aldı; o kırmızı, uzun, güzel idi; onu İslâm’a arz etti, o ise kaçındı; bunun üzerine onunla cima etti, o da hamile kaldı; çocuk karnında hareket edince dedi ki: “Karnımda zıplayan bir şey var”; bunun üzerine “**أَحْمَقُ من جَهيزة**” denildi.
Ebû’l-Abbâs dedi: İbnü’l-A‘râbî onların “**هو أَحْمَق من جَهيزة**” sözünde dedi: o, **الدُّبَّة**’dir.
Leys dedi: **جَهيزة** bedeninde yapılı, ahmak bir kadın idi; ahmaklıkta kendisiyle mesel vurulur; ve şu beyti okudu:
كأنّ صَلاَ جَهيزةَ حين قامت
حَبابُ الماء حالاً بعد حال .

Dedi: ve denildi ki: **الجَهيزة**: ayı yavrusu; ve **الجِبسُ**: onun dişisi; ve denildi ki: **الجهيزة**: kurdun gelini; dişi kurdu kastediyorlar; ve denildi ki: onun ahmaklığı, yavrusunu bırakıp sırtlan yavrusunu emzirmesidir. Dedi:
كمُرْضَعَةٍ أولادَ أخرَى وضيَّعتْ
بَنِيها فلم ترْقَعْ بذلك مَرْقعا

Ve buna, kurt ile sırtlan arasındaki ülfet delâlet eder; ve denir ki: sırtlan avlandığı zaman kurt onun yavrularına kefil olur; ona et getirir; ve ondan şu sözdür:
لدَى الحبْل حتى عالَ أوسٌ عِيالها

Dedi: **وجهَّزْت القوم تجهيزاً**: eğer onlar için sefer için **جَهازَهم**’u külfete girdiysen; ve gelinin ve ölünün **جَهاز**’ı da böyledir: o, gittiği işte ihtiyaç duyduğu şeydir; ve onlar **جَهازاً** teçhizlendiler.
Dedi: ve Basra ehlinin **الجِهاز**’ı kesre ile hatalı saydıklarını işittim.
Dedim: ve kurrânın hepsi, Allah جلَّ وعزَّ’in sözü olan: ( وَلَمَّا جَهَّزَهُم بِجَهَازِهِمْ ) ( يوسف : 59 ) ifadesinde cim’in fethası üzeredir; kesre ile **جِهاز** iyi olmayan bir lugattır. Ve **موت مجهز**: yani çabuk. Ve Araplar der: “**ضربٍ البعيرُ في جهازه**”, eğer ürküp sıçradı da yerde kaçıp savruldu ve üzerinde bulunan edevat ve yükten her ne varsa fırlatıp attıysa.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والهاء وما يثلثهما)
(جهو) الجيم والهاء والحرف المعتل يدلُّ على انكشافِ الشَّيء. يقال أجْهَتِ السّماءُ، أقلَعَتْ. ويقال خِباءٌ مُجْهٍ لا سِتْر عَليه. وجهِيَ البيتُ يَجْهَى، إذا خَرِبَ؛ وهُوَ جاهٍ. ويقال إن الجَهْوَةَ السَّهُ مكشوفةً.
(جهد) الجيم والهاء والدال أصلُهُ المشقَّة، ثم يُحمَل عليه ما يقارِبُه. يقال جَهَدْتُ نفسي وأجْهَدت والجُهْد الطَّاقَة. قال الله تعالى: ﴿والَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ إلاَّ جُهْدَهُمْ﴾ [التوبة 79]. ويقال إنّ المجهود اللبن الذي أُخرِجَ زُبْده، ولا يكاد ذلك [يكونُ] إلاّ بمشقّةٍ ونَصَب. قال الشمّاخ:
تُضْحِ وقد ضَمِنَتْ ضَرّاتُها غُرَقاً *** مِنْ طَيِّبِ الطَّعْمِ حُلْوٍ غَيْرِ مَجْهُودِ([1])ومما يقارب البابَ الجَهادُ، وهي الأرض الصُّلبة. وفلانٌ يَجْهَد الطّعامَ، إذا حَمَل عليه بالأكل الكثير الشديد. والجاهد: الشَّهْوان. ومَرْعىً جَهِيدٌ: جَهَدَهُ المالُ لِطِيبه فأكَلَه.
(جهر) الجيم والهاء والراء أصلٌ واحد، وهو إعلان الشَّيء وكَشْفُه وعُلُوّه. يقال جَهَرْتُ بالكلام أعلنتُ به. ورجلٌ جَهِير الصَّوت، أي عالِيهِ. قال:
أخاطِبُ جَهْراً إذْ لهُنَّ تَخَافُت*** وشَتَّانَ بينَ الجهْرِ والمَنْطِق الخَفْتِ([2])ومن هذا الباب: جَهَرت الشّيءَ، إذا كان في عينك عظيماً. وجَهَرْت الرّجُل كذلك. قال:
* كأنَّما زُهاؤُه لِمَنْ جَهَرْ([3]) *
فأمّا العَيْن الجَهراءُ، فهي ([4]) التي لا تُبْصِر في الشمس. ويقال رأيْت جُهْرَ فلانٍ، أي هَيْئَتَه([5]). قال:
* وما غيَّبَ الأقوامُ تابِعةَ الجُهْرِ([6]) *
أي لن يقدِرُوا أن يغيّبوا من خُبْره وما كان تابعَ جُهْرِه([7]). ويقال جَهِيرٌ بَيِّنُ الجَهارة، إذا كان ذا منظرٍ. قال أبو النجم:
وأرَى البياضَ على النِّساء جَهَارَةً *** والعِتْقَُ أعرِفُهُ على الأَدْمَاءِ([8])
ويقال جَهَرْنا بني فلانٍ، أي صبَّحناهم على غِرَّة. وهو من الباب، أي أتيناهم صباحاً؛ والصبّاح جَهْر. ويقال للجماعة الجَهْراءَ. ويقال إنّ الجَهْراء الرّابية العريضة.
(جهز) الجيم والهاء والزاء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يُعْتَقَدُ ([9]) ويُحوَى، نحو الجَِهَاز، وهو متاع البيت. وجهَّزتُ فلاناً تكلفّتُ جَِهازَ سفرِه. فأما قولهم للبعير إذا شَرَد: "ضرَبَ في جَِهازه" فهو مثلٌ، أي إنّه حَمل جَِهازه ومرّ. قال أبو عبيدة: في أمثال العرب: "ضَرَب فلانٌ في جهازه" يضرب هذا في الهِجران والتَّباعُد. والأصل ما ذكرناه.
 (جهش) الجيم والهاء والشين أصلٌ واحد، وهو التهيُّؤ للبكاء. يقال جَهَش يَجْهَش وأجْهَش يُجْهِش، إذا تهيَّأ للبكاء. قال:
قامت تشكَّى إليَّ النَّفْسُ مُجْهِشَةً *** وقد حَمَلْتُكِ سبعاً بعد سبعِينا([10])(جهض) الجيم والهاء والضاد أصلٌ واحد، وهو زَوَالُ الشَّيء عن مكانه بسُرعة. يقال أجْهَضْنا فلاناً عن الشّيء، إذا نَحَّيناه عنه وغلَبْناه عليه. وأَجْهَضَتِ النّاقة إذا ألقَتْ ولدَها، فهي مُجْهِضٌ. وأمّا قولهم للحديد القلب: إنّه لَجاهضٌ وفيه جُهوضة وجَهَاضة، فهو من هذا، أي كأنَّ قلبَه من حِدّته يزُولُ من مكانه.
(جهف) الجيم والهاء والفاء ليس أصلاً([11])، إنَّما هو من باب الإبدال. يقال اجتهفتُ الشّيءَ إذا أخَذْتَه بشِدّة. والأصل اجتحفْت([12]). وقد مضى ذكره.
(جهل) الجيم والهاء واللام أصلان: أحدهما خِلاف العِلْم، والآخر الخِفّة وخِلاف الطُّمَأْنِينة.
فالأوّل الجَهْل نقيض العِلْم. ويقال للمفازة التي لا عَلَمَ بها مَجْهَلٌ.
والثاني قولهم للخشبة التي يحرك بها الجَمْرُ مِجْهَل([13])*. ويقال استجهلت الرِّيحُ الغُصْنَ، إذا حرّكَتْه فاضطَرَب. ومنه قول النابغة:
دعاك الهَوَى واستجهلَتْك المنازلُ *** وكيف تَصَابِي المرءِ والشَّيبُ شاملُ([14])وهو من الباب، لأنّ معناه استخفّتْك واستفزّتْك. والمَجْهَلة: الأمر الذي يحملك([15]) على الجهل.
(جهم) الجيم والهاء والميم يدلُّ على خلاف البَشاشة والطَّلاقة. يقال رجلٌ جهمُ الوجهِ أي كريهُهُ. ومن ذلك جَهْمة الليل وجُهْمتُه، وهي ما بين أوّلهِ إلى رُبُعه. ويقال جَهَمْتُ الرّجل وتجهَّمْتُه، إذا استَقْبَلتَه بوجه جَهْم. قال:
فلا تَجْهَمِينا أُمَّ عَمْرٍو فإنَّنا *** بِنَا داءُ ظَبْيٍ لم تَخُنْهُ عوامِله([16])ومن ذلك قوله:
* وبلدةٍ تَجَهَّمُ الجَهُوما([17]) *
فإنّ معناه تَستَقبِلُه بما يكره. ومن الباب الجَهَام: السَّحاب الذي أراق ماءَه، وذلك أنّ خَيْرَه يقلُّ فلا يُسْتَشْرَف له. ويقال الجَهُوم العاجز؛ وهو قريب.
(جهن) الجيم والهاء والنون كلمةٌ واحدة. قالوا جارية جُهانَةٌ، أي شابّة. قالوا: ومنه اشتقاق جُهَيْنة.
--------------ـــــ
([1]) في الأصل "تضحى" تحريف. على أن الرواية الجيدة: "تصبح". والغرق: جمع غرقة، بالضم، وهو القليل من اللبن خاصة. وفي الأصل: "غرفاً" تحريف. ويروى: "عرقاً" وهو بالتحريك: اللبن. والبيت في الديوان 23 واللسان (جهد، عرق، غرق)، وسيأتي في (عرق، غرق). وقبل البيت:
إن تمس في عرفط صلع جماجمه *** من الأسالق عاري الشوك مجرود.
 ([2]) البيت في اللسان (خفت).
([3]) البيت للعجاج، كما في الحيوان (3: 127). وهو في ديوانه 16 واللسان (جهر، وغر) وديوان المعاني (2: 71) والمخصص (6: 202).
 ([4])في الأصل: "وهي".
([5]) في الأصل: "جهرة فلان أي هيبته"، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) للقطامي. وصدره كما في ديوانه 76 واللسان ( جهر):
* شنئتك إذ أبصرت جهرك سيئاً *
([7]) وكذا ورد هذا التفسير في المجمل. وضبط البيت في اللسان برفع" الأقوام" و" تابعة". وقال في تفسيره: "ما" بمعنى الذي. يقول: ما غاب عنك من خبر الرجل فإنه تابع لمنظره. وأنث تابعة في البيت للمبالغة.
([8]) البيت في المجمل واللسان (جهر).
([9]) الاعتقاد هنا بمعنى الشراء والاقتناء.
([10]) البيت للبيد في ديوانه 46 طبع 1881 واللسان (جهش).
([11]) لم تذكر المادة في اللسان والجمهرة. وذكرها في القاموس.
([12]) في الأصل: "جحفت"، والوجه ما أثبت.
([13]) يقال مجهل ومجهلة، بكسر الميم فيهما، وجهيل وجهيلة.
([14]) ديوان النابغة 58 واللسان (جهل).
([15]) في الأصل: "يجهلك"، والصواب في المجمل.
([16]) لعمرو بن الفضفاض الجهني، كما في اللسان (جهم) برواية: "ولا تجهمينا". وسيأتي في (ظبي): "ولا تجهمينا". وأنشده في اللسان (ظبي) غير منسوب، برواية المقاييس. وعوامل الظبي: قوائمه.
([17]) بعده كما في اللسان (جهم):
* زجرتُ فيها عيهلا رَسوما *

ـ

##### Türkçe

(جîm, **الهاء** ve ikisini üçleyen illetli harf babı)

(**جهو**) **الجيم** ve **الهاء** ve illetli harf, şeyin açığa çıkmasına delâlet eder. Denir: **أجْهَتِ السّماءُ**; açıldı. Ve denir: **خِباءٌ مُجْهٍ**; üzerinde örtü olmayan (çadır). Ve **جهِيَ البيتُ يَجْهَى**; harap olduğunda; ve o **جاهٍ**dir. Ve denir: **الجَهْوَةَ**; açık olan **السَّهُ**dur.

(**جهد**) **الجيم** ve **الهاء** ve **الدال**; aslı meşakkattir, sonra ona yakın olan şeye hamledilir. Denir: **جَهَدْتُ نفسي** ve **أجْهَدت**; ve **الجُهْد** tâkattir. Allah Teâlâ dedi: ﴿والَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ إلاَّ **جُهْدَهُمْ**﴾ [التوبة 79]. Ve denir: **المجهود**; kaymağı çıkarılmış süttür; ve bu neredeyse ancak bir meşakkat ve yorgunlukla olur. **الشمّاخ** dedi:
تُضْحِ وقد ضَمِنَتْ ضَرّاتُها غُرَقاً *** مِنْ طَيِّبِ الطَّعْمِ حُلْوٍ غَيْرِ مَجْهُودِ([1])
Ve bab’a yakın olanlardan: **الجَهادُ**; ve o sert arazidir. Ve falan **يَجْهَد الطّعامَ**; çok şiddetli yeme ile ona yüklendiğinde. Ve **الجاهد**: şehvetli olan. Ve **مَرْعىً جَهِيدٌ**: mal onu, hoşluğundan dolayı yordu da onu yedi.

(**جهر**) **الجيم** ve **الهاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da şeyin ilânı ve açığa çıkarılması ve yükselmesidir. Denir: **جَهَرْتُ بالكلام**; onu ilân ettim. Ve **رجلٌ جَهِير الصَّوت**; yani onun sesi yüksek olan. Dedi:
أخاطِبُ جَهْراً إذْ لهُنَّ تَخَافُت*** وشَتَّانَ بينَ الجهْرِ والمَنْطِق الخَفْتِ([2])
Ve bu babdandır: **جَهَرت الشّيءَ**; gözünde büyük olduğunda. Ve **جَهَرْت الرّجُل** de böyledir. Dedi:
* كأنَّما زُهاؤُه لِمَنْ جَهَرْ([3]) *
Ama **العَيْن الجَهراءُ**; o ([4]) güneşte görmeyen (göz)dür. Ve denir: **رأيْت جُهْرَ فلانٍ**; yani onun heyeti([5]). Dedi:
* وما غيَّبَ الأقوامُ تابِعةَ الجُهْرِ([6]) *
Yani onun haberinden ve **جُهْرِه**nin tâbii olan şeyden, onu gizlemeye güç yetiremeyeceklerdir([7]). Ve denir: **جَهِيرٌ**; **بَيِّنُ الجَهارة**; manzarası olan kimse olduğunda. **أبو النجم** dedi:
وأرَى البياضَ على النِّساء جَهَارَةً *** والعِتْقَُ أعرِفُهُ على الأَدْمَاءِ([8])
Ve denir: **جَهَرْنا بني فلانٍ**; yani onları gaflet üzere sabahladık. Ve o babdandır; yani onlara sabahleyin geldik; ve sabahleyin gelme **جَهْر**dir. Ve topluluğa **الجَهْراءَ** denir. Ve denir: **الجَهْراء** geniş tepedir.

(**جهز**) **الجيم** ve **الهاء** ve **الزاء** tek bir asıldır; o, ([9]) inanılan ve toplanıp bir araya getirilen bir şeydir; **الجَِهَاز** gibi; o da ev eşyasıdır. Ve **جهَّزتُ فلاناً**; onun sefer **جَِهاز**ını üstlendim. Ama onların, deve için, ürküp kaçtığında: “**ضرَبَ في جَِهازه**” demeleri bir meseldir; yani o, **جَِهاز**ını yüklenip geçti. **أبو عبيدة** dedi: Arapların mesellerinde: “**ضَرَب فلانٌ في جهازه**”; bu, terk etme ve uzaklaşma hakkında darb olunur. Asıl, zikrettiğimizdir.

(**جهش**) **الجيم** ve **الهاء** ve **الشين** tek bir asıldır; o da ağlamaya hazırlanmadır. Denir: **جَهَش يَجْهَش** ve **أجْهَش يُجْهِش**; ağlamaya hazırlandığında. Dedi:
قامت تشكَّى إليَّ النَّفْسُ مُجْهِشَةً *** وقد حَمَلْتُكِ سبعاً بعد سبعِينا([10])

(**جهض**) **الجيم** ve **الهاء** ve **الضاد** tek bir asıldır; o, şeyin yerinden süratle yok olup gitmesidir. Denir: **أجْهَضْنا فلاناً عن الشّيء**; onu ondan uzaklaştırdığımızda ve ona karşı galip geldiğimizde. Ve **أَجْهَضَتِ النّاقة**; yavrusunu attığında; o hâlde o **مُجْهِضٌ**dür. Ama onların, katı yürekli için: “o elbette **لَجاهضٌ**dur; onda **جُهوضة** ve **جَهَاضة** vardır” demeleri; bu da bundandır; yani sanki kalbi, keskinliğinden dolayı yerinden zâil olur.

(**جهف**) **الجيم** ve **الهاء** ve **الفاء** asıl değildir([11]); ancak ibdâl babındandır. Denir: **اجتهفتُ الشّيءَ**; onu şiddetle aldığında. Asıl **اجتحفْت**tir([12]). Onun zikri geçti.

(**جهل**) **الجيم** ve **الهاء** ve **اللام** iki asıldır: biri ilmin zıddı, diğeri hafiflik ve sükûnetin zıddı.

Birincisi: **الجَهْل** ilmin nakîzidir. Ve üzerinde alâmet bulunmayan çöl için **مَجْهَلٌ** denir.

İkincisi: koru hareket ettirilen tahta için onların **مِجْهَل**([13]) demeleridir. Ve denir: **استجهلت الرِّيحُ الغُصْنَ**; onu hareket ettirip çalkaladığında. Ondandır, **النابغة**’nin sözü:
دعاك الهَوَى واستجهلَتْك المنازلُ *** وكيف تَصَابِي المرءِ والشَّيبُ شاملُ([14])
Ve o babdandır; çünkü onun mânâsı: seni hafife aldı ve seni tahrik etti. Ve **المَجْهَلة**: seni([15]) cehle sevk eden iştir.

(**جهم**) **الجيم** ve **الهاء** ve **الميم**; güler yüzlülüğün ve açıklığın zıddına delâlet eder. Denir: **رجلٌ جهمُ الوجهِ**; yani çirkin yüzlü. Ve bundandır: **جَهْمة الليل** ve **جُهْمتُه**; ve o, başından dörtte birine kadar olan kısımdır. Ve denir: **جَهَمْتُ الرّجل** ve **تجهَّمْتُه**; ona asık bir yüzle yöneldiğinde. Dedi:
فلا تَجْهَمِينا أُمَّ عَمْرٍو فإنَّنا *** بِنَا داءُ ظَبْيٍ لم تَخُنْهُ عوامِله([16])
Ve bundandır onun sözü:
* وبلدةٍ تَجَهَّمُ الجَهُوما([17]) *
Şu hâlde mânâsı: onu hoşlanmadığı şeyle karşılar. Ve babdandır: **الجَهَام**; suyunu boşaltmış buluttur; bu, hayrının azalması sebebiyledir; ona göz dikilmez. Ve denir: **الجَهُوم** âcizdir; ve o yakındır.

(**جهن**) **الجيم** ve **الهاء** ve **النون** tek bir kelimedir. Dediler: **جارية جُهانَةٌ**; yani genç. Dediler: ve ondan **جُهَيْنة**nin اشتقاقı.

--------------ـــــ
([1]) Asılda “تضحى” tahriftir. Şu da var ki iyi rivayet: “تصبح”tır. Ve **الغرق**: **غرقة**’nın cemidir; damme ile; ve o, özellikle sütün azıktır. Ve asılda: “غرفاً” tahriftir. Rivayet olunur: “عرقاً”; ve o, hareke ile: süttür. Ve beyit divanda 23 ve **اللسان**’da (**جهد**، **عرق**، **غرق**)tadır; ve (**عرق**، **غرق**)ta gelecektir. Beyitten önce:
إن تمس في عرفط صلع جماجمه *** من الأسالق عاري الشوك مجرود.
([2]) Beyit **اللسان**’da (**خفت**)tedir.
([3]) Beyit **العجاج**’ındır; **الحيوان**’da (3: 127) olduğu üzere. Ve onun divanında 16 ve **اللسان**’da (**جهر**، **وغر**) ve **ديوان المعاني**’de (2: 71) ve **المخصص**’ta (6: 202)dir.
([4]) Asılda: “وهي”.
([5]) Asılda: “جهرة فلان أي هيبته”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([6]) **القطامي**’nindir. Ve sadrı, onun divanında 76 ve **اللسان**’da (**جهر**) olduğu üzere:
* شنئتك إذ أبصرت جهرك سيئاً *
([7]) Ve bu tefsir **المجمل**’de böylece vârid olmuştur. Ve beyitin ضبطı **اللسان**’da “الأقوام” ve “تابعة”nın ref‘i iledir. Ve tefsirinde dedi: “ما” “الذي” mânâsınadır. Der ki: adamın haberinden sana gaip olan şey, onun manzarasına tâbidir. Ve beyitte **تابعة**’yı mübalağa için müennes kıldı.
([8]) Beyit **المجمل** ve **اللسان**’da (**جهر**)dedir.
([9]) Burada **الاعتقاد** satın alma ve edinme mânâsınadır.
([10]) Beyit **لبيد**’indir; onun divanında 46, 1881 basımı, ve **اللسان**’da (**جهش**)tedir.
([11]) Madde **اللسان** ve **الجمهرة**’de zikredilmedi. Onu **القاموس**’ta zikretti.
([12]) Asılda: “جحفت”; vech, ispat ettiğimizdir.
([13]) **مجهل** ve **مجهلة** denir; ikisinde de **الميم**’in kesriyle; ve **جهيل** ve **جهيلة**.
([14]) **ديوان النابغة** 58 ve **اللسان**’da (**جهل**)dedir.
([15]) Asılda: “يجهلك”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([16]) **عمرو بن الفضفاض الجهني**’nindir; **اللسان**’da (**جهم**) “ولا تجهمينا” rivayetiyle olduğu üzere. Ve (**ظبي**)de gelecektir: “ولا تجهمينا”. Ve onu **اللسان**’da (**ظبي**) nisbesiz olarak, **المقاييس** rivayetiyle inşad etti. Ve **عوامل الظبي**: onun ayaklarıdır.
([17]) Ondan sonra, **اللسان**’da (**جهم**) olduğu üzere:
* زجرتُ فيها عيهلا رَسوما *

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B2/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿فلما جهزهم بجهازهم﴾ [يوسف/70]، الجهاز: ما يعد من متاع وغيره، والتجهيز: حمل ذلك أو بعثه، وضرب البعير بجهازه: إذا ألقى متاعه في رجله فنفر، وجهيزة (وفي المثل: (أحمق من جهيزة). وهي أم شبيب الخارجي، وكان أبو شبيب من مهاجرة الكوفة، اشترى جهيزة من السبي، وكانت حمراء طويلة، فأرادها على الإسلام فأبت، فواقعها، فحملت، فتحرك الولد في بطنها، فقالت: في بطني شيء ينقز، فقيل: أحمق من جهيزة) : امرأة محمقة. وقيل للذئبة التي ترضع ولد غيرهها. جهيزة.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿فلما جهزهم بجهازهم﴾ [Yusuf/70]; **الجهاز**: eşya ve başkası türünden hazırlanmış olan şey; **التجهيز**: onu yüklemek yahut onu göndermek. “Deveyi **بجهازه** vurdu”: eğer eşyasını ayağına attı da ürktü ise. Ve **جهيزة** (meselde: (أحمق من جهيزة). O, Haricî Şebîb’in annesidir. Şebîb’in babası Kûfe muhacirlerindendi. **جهيزة**’yi esirlerden satın aldı; o kızıl, uzun boylu idi. Onu İslâm üzere istemişti de o reddetti; onunla cinsel ilişkide bulundu; hamile kaldı. Çocuk karnında hareket etti; dedi ki: “Karnımda zıplayan bir şey var.” Bunun üzerine denildi ki: “**جهيزة**’den daha ahmak.”): ahmak bir kadın. Ve başkasının yavrusunu emziren dişi kurda da **جهيزة** denildi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

جَهاز العَرُوس والميت وجِهازهما: ما يحتاجان إِليه، وكذلك جهاز المسافر، يفتح ويكسر؛ وقد جَهَّزَه فَتَجَهَّز وجَهَّزْتُ العروسَ تَجْهِيزاً، وكذلك جَهَّزت الجيش. وفي الحديث: من لم يغز ولم يجهز غازياً؛ تجهيز الغازي: تَحْمِيله وإِعداد ما يحتاج إِليه في غزوة، ومنه تَجْهِيزُ العروس: وتَجْهِيز الميت. وجَهَّزت القوم تَجْهِيزاً إِذا تكلَّفت لهم بِجهازِهِمْ للسفر، وكذلك جِهَاز العروس والميت، وهو ما يحتاج له في وجهه، وقد تَجَهَّزُوا جَهازاً. قال الليث: وسمعت أَهل البصرة يخطئُون الجِهَازَ، بالكسر. قال الأَزهري: والقراء كلهم على فتح الجيم في قوله تعالى: ولما جَهَّزَهُمْ بِجهَازِهم؛ قال: وجِهَاز، بالكسر، لغة رديئة؛ قال عمر بن عبد العزيز:
تَجَهَّزي بِجهازٍ تَبْلُغِينَ به،
يا نَفْسُ، قبل الرَّدَى، لم تُخْلَقي عَبَثا
وجَهاز الراحلة: ما عليها. وجَهَاز المرأَة: حَياؤُها، وهو فَرْجها. وموت مُجْهِز أَي وَحِيٌّ.
وجَهَزَ على الجريح وأَجْهَزَ: أَثْبَت قَتْله. الأَصمعي: أَجْهَزْتُ على الجريح إِذا أَسرعت قتله وقد تَمَّمت عليه. قال ابن سيده: ولا يقال (*
قوله« قال ابن سيده ولا يقال إلخ» عبارة القاموس وشرحه في مادة ج و ز: وأجزت على الجريح لغة في أجهزت، وأنكره ابن سيده فقال ولا يقال إلخ) أَجاز عليه إِنما يقال أَجازَ على اسمه أَي ضَرَب. وموت مُجْهِز وجَهِيز أَي سريع. وفي الحديث: هل تَنْظُرون إِلا مرضاً مُفْسداً أَو موتاً مُجْهِزاًف أَي سريعاً. ومنه حديث علي، رضوان الله عليه: لا يُجْهَز على جَريحهم أَي من صُرِع منهم وكُفِيَ قِتالُه لا يُقْتل لأَنهم مُسْلمون، والقصد من قتالهم دفع شرهم، فإِذا لم يكن ذلك إِلا بقتلهم قُتِلوا. وفي حديث ابن مسعود، رضي الله عنه: أَنه أَتى على أَبي جهل وهو صَرِيع فأَجْهَزَ عليه. ومن أَمثالهم في الشيء إِذا نَفَر فلم يَعُدْ: ضَرَب في جَهَازه، بالفتح، وأَصله في البعير يسقط عن ظهره القَتَب بأَداته فيقع بين قوائمه فَيَنْفِرُ عنه حتى يذهب في الأَرض، ويجمع على أَجْهِزَة؛ قال الشاعر:
يَبِتْنَ يَنْقُلْنَ بأَجْهِزاتِها
قال: والعرب تقول ضَرَب البعيرُ في جَهازِه إِذا جَفَلَ فَنَدَّ في الأَرض والْتَبَط حتى طَوَّحَ ما عليه من أَداة وحِمْل. وضَرَبَ في جَهازٍ البعيرُ إِذا شرد. وجَهَّزت فلاناً أَي هَيَّأْتَ جَهاز سفره. وتَجَهَّزْت لأَمْرِ كذا أَي تهيأَت له. وفرس جَهِيز: خفيف. أَبو عبيدة: فرس جَهِيز الشدّ أَي سريع العدو، وأَنشد:
ومُقَلِّص عَتَد جَهِيز شَدُّهُ،
قَيْد الأَوَابِدِ في الرِّهانِ جَواد
وجَهِيزَةُ: اسم امرأَة رَعْناءَ تُحَمَّق. وفي المثل: أَحْمَقُ من جَهِيزَةَ؛ قيل: هي أُم شبِيبٍ الخَارجي، كان أَبو شَبِيبٍ من مُهاجِرَة الكوفة اشترى جَهِيزَةَ من السَّبي، وكانت حمراء طويلة جميلة فأَرَادَها على الإِسلام فأبت، فواقعها فحملت فتحرك الولد في بطنها، فقالت: في بَطْني شيء يَنْقُز، فقيل: أَحمق من جَهِيزَة. قال ابن بري: وهذا هو المشهور من هذا المثل: أَحمق من جَهِيزَةَ، غير مصروف، وذكر الجاحظ أَنه أَحمق من جَهِيزَةٍ، بالصرف. والجَهِيزَة: عِرْسُ الذئب يَعْنون الذِّئْبَةَ، ومن حُمْقها أَنها تَدَعُ ولدَها وتُرْضع أَولاد الضبع كَفِعْلِ النعامة بِبَيْض غيرها؛ وعلى ذلك قول ابنِ جِذْلِ الطَّعَانِ:
كَمُرْضِعَةٍ أَولادَ أُخرى، وضَيَّعَتْ
بَنِيها، فلم تَرْقَعْ بذلك مَرْقَعا
وكذلك النعامة إِذا قامت عن بَيْضها لطلب قُوتِها فلقيت بيض نعامة أُخرى حَضَنَتْه فَحُمِّقَتْ بذلك؛ وعلى ذلك قول ابن هرمة:
إِنِّي وتَرْكي نَدى الأَكْرَمِينَ،
وقَدْحي بِكَفَّيّ زَنْداً شَحاحا
كتارِكَةٍ بَيْضها بالعَراء،
ومُلْبِسَةٍ بَيْض أُخرى جَناها
قالوا: ويشهد لما بين الذئب والضبع من الأُنْفَةِ أَن الضبع إِذا صِيدَتْ أَو قُتِلت فإِن الذئب يَكْفُل أَولادها ويأْتيها باللحم؛ وأَنشدوا في ذلك للكميت:
كما خامَرَتْ في حِضْنِها أُمُّ عامِر
لذي الحَبْل، حتى عال أَوْسٌ عِيالَها
(* قوله« لذي الحبل» أي للصائد الذي يعلق الحبل في عرقوبها.) وقيل في قولهم أَحمق من جَهِيزَةَ: هي الضبع نفسها، وقيل: الجَهِيزَةُ جِرْوُ الدُّبِّ والجِبْسُ أُنْثاه، وقيل: الجَهِيزة الدُّبَّةُ. وقال الليث: كانت جَهِيزَة امرأَة خَلِيقَةً في بدنها رَعْناء يضرب بها المثل في الحمق؛ وأَنشد:
كأَنَّ صَلا جَهِيزَة، حين قامتْ،
حِبابُ الماء حالاً بعد حالِ

##### Türkçe

**جَهاز** gelinin ve ölünün ve ikisinin **جِهاز**ı: ihtiyaç duydukları şey; yolcunun **جهاز**ı da böyledir; (ج) fetha ile de kesra ile de okunur; ve onu **جَهَّزَه**; böylece o **فَتَجَهَّز**; ve gelini **جَهَّزْتُ** **تَجْهِيزاً**; orduyu da aynı şekilde **جَهَّزت**. Hadiste: “Kim gazâ etmez ve bir gaziyi **يجهز** etmezse”; gaziyi **تجهيز**: onu yüklemek ve bir gazâda ihtiyaç duyduğu şeyi hazırlamak; bundan gelinin **تَجْهِيزُ**i ve ölünün **تَجْهِيز**i (de)dir. Kavmi **جَهَّزت** **تَجْهِيزاً**: onlar için yolculuk için **بِجهازِهِمْ** ile külfete girdiğim zaman; gelinin ve ölünün **جِهَاز**ı da böyledir; o, yönünde kendisine ihtiyaç duyulan şeydir; ve **تَجَهَّزُوا جَهازاً**. Leys dedi: Basra ehlinin **الجِهَازَ**ı, kesra ile, hatalı saydıklarını işittim. Ezherî dedi: Kurrânın hepsi, Allah’ın sözü olan “**ولما جَهَّزَهُمْ بِجهَازِهم**”de **الجيم**in fethası üzeredir; dedi: **وجِهَاز** kesra ile, kötü bir dildir; Ömer b. Abdülazîz dedi ki:
**تَجَهَّزي بِجهازٍ تَبْلُغِينَ به،
يا نَفْسُ، قبل الرَّدَى، لم تُخْلَقي عَبَثا**

**جَهاز** binek hayvanının: üzerindeki şey. Kadının **جَهَاز**ı: hayâsıdır; o da onun ferci (cinsel uzvu)dur. **مُجْهِز** bir ölüm: yani ani.

Yaralı üzerine **جَهَزَ** ve **أَجْهَزَ**: onun öldürülmesini sağlamlaştırdı. Asmaî: Yaralı üzerine **أَجْهَزْتُ**: onu öldürmeyi acele ettiğim ve onun işini tamamladığım zaman. İbn Sîde dedi: ve denilmez
(* “İbn Sîde dedi ve denilmez ilh.” sözü, **ج و ز** maddesinde Kâmûs’un ve şerhinin ibaresidir: “**وأجزت** على الجريح, **أجهزت**’in bir dilidir; İbn Sîde bunu inkâr etti ve ‘ve denilmez’ dedi ilh.”)
**أَجاز** onun üzerine; ancak denilir: ismi üzerine **أَجازَ** yani vurdu. **موت مُجْهِز** ve **جَهِيز**: yani hızlı. Hadiste: “Siz ancak bozucu bir hastalığı yahut **موتاً مُجْهِزاً**ı mı bekliyorsunuz”; yani hızlı. Bundan, Ali’nin hadisi, Allah ondan razı olsun: “Onların yaralısı üzerine **يُجْهَز** edilmez”; yani onlardan yere serilen ve onunla savaşılması yeterli görülen kimse öldürülmez; çünkü onlar Müslümandırlar; onlarla savaşmaktan maksat şerlerini defetmektir; eğer bu ancak onları öldürmekle olursa öldürülürler. İbn Mes‘ûd’un hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Ebu Cehil üzerine geldi, o yere serilmişti; onun üzerine **فَأَجْهَزَ** etti. Onların darb-ı mesellerinden, bir şey ürküp de geri dönmediği zaman: fetha ile, “**ضَرَب في جَهَازه**”; aslı, devede, sırtından aletiyle birlikte **القَتَب** düşer de iki ön ayağı arasına düşer; o da ondan ürker, ta ki yerde gidip kayboluncaya kadar; **أَجْهِزَة** üzerine cem‘ olunur; şair dedi ki:
**يَبِتْنَ يَنْقُلْنَ بأَجْهِزاتِها**
Dedi: Araplar “Deve **ضَرَب** etti **في جَهازِه**” derler; ürküp yerde kaçtığı, debelendiği ve üzerindeki alet ve yükü savurduğu zaman. Deve, kaçıp uzaklaştığı zaman **ضَرَبَ في جَهازٍ**. Falanı **جَهَّزت**: yani onun yolculuk **جَهاز**ını hazırladın. Şu iş için **تَجَهَّزْت**: yani ona hazırlandın. **فرس جَهِيز**: hafif. Ebû Ubeyde: **فرس جَهِيز الشدّ**: yani koşuda hızlı; ve şu beyti okudu:
**ومُقَلِّص عَتَد جَهِيز شَدُّهُ،
قَيْد الأَوَابِدِ في الرِّهانِ جَواد**

**جَهِيزَةُ**: ahmaklaştırılan, budala bir kadının adıdır. Meselde: “**أَحْمَقُ من جَهِيزَةَ**”; denildi ki: o, Hâricî Şebîb’in annesidir; Ebû Şebîb, Kûfe muhâcirlerinden idi; **جَهِيزَةَ**yı esirlerden satın aldı; o kızıl, uzun, güzel idi; onu İslâm’a zorladı, o ise reddetti; onunla cinsel ilişkide bulundu, hamile kaldı; çocuk karnında hareket etti; dedi ki: “Karnımda zıplayan bir şey var”; bunun üzerine “**أَحمق من جَهِيزَة**” denildi. İbn Berrî dedi: Bu, bu meselden meşhur olanıdır: “**أَحمق من جَهِيزَةَ**”, gayr-i munsarif; Câhiz, onun “**أَحمق من جَهِيزَةٍ**” (munsarif) olduğunu zikretti. **الجَهِيزَة**: kurdun düğünü; dişi kurdu kastederler; onun ahmaklığındandır ki yavrusunu bırakır ve sırtlanın yavrularını, devekuşunun başkasının yumurtasıyla yaptığı gibi, emzirir; bunun üzerine İbn Cizl et-Ta‘ân’ın sözü:
**كَمُرْضِعَةٍ أَولادَ أُخرى، وضَيَّعَتْ
بَنِيها، فلم تَرْقَعْ بذلك مَرْقَعا**
Devekuşu da böyledir: yumurtalarından yiyeceğini aramak için kalktığı zaman, başka bir devekuşunun yumurtalarına rastlar, onu kuluçkaya yatar; bununla ahmak sayılmıştır; bunun üzerine İbn Hirma’nın sözü:
**إِنِّي وتَرْكي نَدى الأَكْرَمِينَ،
وقَدْحي بِكَفَّيّ زَنْداً شَحاحا
كتارِكَةٍ بَيْضها بالعَراء،
ومُلْبِسَةٍ بَيْض أُخرى جَناها**
Dediler ki: Kurt ile sırtlan arasındaki nefret (duygusu)na şahit olan şudur: Sırtlan avlanır yahut öldürülürse, kurt onun yavrularına kefil olur ve ona et getirir; ve bunun hakkında Kumeyt’ten şu beyti okudular:
**كما خامَرَتْ في حِضْنِها أُمُّ عامِر
لذي الحَبْل، حتى عال أَوْسٌ عِيالَها**
(* “**لذي الحبل**” sözü: yani, ipi onun aşık kemiğine takan avcı için.)

“**أَحمق من جَهِيزَةَ**” sözünde denildi ki: o, sırtlanın kendisidir; ve denildi ki: **الجَهِيزَةُ** ayı yavrusudur, **الجِبْسُ** onun dişisidir; ve denildi ki: **الجَهِيزة** dişi ayıdır. Leys dedi: **جَهِيزَة** bedeninde yapılı, budala bir kadındı; ahmaklıkta onunla darb-ı mesel getirilir; ve şu beyti okudu:
**كأَنَّ صَلا جَهِيزَة، حين قامتْ،
حِبابُ الماء حالاً بعد حالِ**

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B2/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ه ز * * أجْهَزَ * على الجريح أسرع قتله وتمّمه و * جِهَازُ * العروس والسفر بفتح الجيم وكسرها و * جَهَّزَ * العروس والجيش * تَجْهيزا * و * جَهَّزهُ * أيضا هيأ جهاز سفره و * تَجَهَّزَ * لكذا تهيأ له

##### Türkçe

* ج ه ز * **أجْهَزَ** yaralı üzerine: onu öldürmesini hızlandırdı ve tamamladı; ve gelinin ve yolculuğun **جِهَازُ**’u, **الجيم**’in fethasıyla ve kesrasıyladır; ve **جَهَّزَ** gelini ve orduyu **تَجْهيزا** (olarak); ve **جَهَّزهُ** da: onun yolculuk **جهاز**’ını hazırladı; ve **تَجَهَّزَ** şunun için: ona hazırlandı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

جهاز الميت والعروس والمسافر بالكسر والفتح: ما يحتاجون إليه، قال الليث: وسمعت أهل البصرة يخطئون الجهاز، بالكسر. قال الأزهري: والقراء كلهم على فتح الجيم في قوله تعالى:  فلما جهزهم بجهازهم  قال: وجهاز، بالكسر: لغة رديئة. قال عمر بن عبد العزيز:
  تجهزي بجهاز تبـلـغـين بـه                      يا نفس قبل الردى لم تخلقي عبثا وقد جهزه تجهيزا فتجهز. وجهز القوم تجهيزا: إذا تكلف لهم بجهازهم للسفر. وتجهيز الغازي: تحميله وإعداد ما يحتاج إليه في غزوه. وجهزت فلانا: هيأت جهاز سفره. وتجهزت لأمر كذا، أي تهيأت له، ج أجهزة، وجج، أي جمع الجمع أجهزات، قال الشاعر:
  يبتن ينقلن بأجهزاتها الجهاز، بالفتح، ما على الراحلة. والجهاز: حياء المرأة، وهو فرجها. وجهز على الجريح، كمنع، جهزا: قتله، قاله ابن دريد، وقال غيره: جهز عليه وأجهز: أثبت قتله. وقال الأصمعي: أجهز على الجريح، إذا أسرعه، أي القتل، قد تمم عليه، وفي حديث علي رضي الله عنه:  لا تجهزوا على جريحهم  أي من صرع وكفي قتاله لا يقتل، لأنهم مسلمون، والقصد من قتالهم دفع شرهم، فإذا لم يكن ذلك إلا بقتلهم قتلوا. وفي حديث ابن مسعود:  أنه أتى على أبي جهل وهو صريع فأجهز عليه  . وقال ابن سيده: ولا يقال أجاز عليه. وقد تقدم. وموت مجهز وجهيز، أي وحي سريع. ومنه الحديث:  هل تنظرون إلا مرضا مفسدا أو موتا مجهزا  . وفرس جهيز، أي خفيف، وقال أبو عبيدة: فرس جهيز الشد، أي سريع العدو، وأنشد:
  ومقلص عتد جهـيز شـده                      قيد الأوابد في الرهان جواد وجهيزة: اسم امرأة رعناء تحمق، يقال: إنه اجتمع قوم يخطبون في الصلح بين حيين في دم كي يرضوا بالدية، فبينما هم كذلك قالت جهيزة: ظفر بالقاتل ولي للمقتول فقتله، فقالوا عند ذلك:
  قطعت جهيزة قول كل خطيب

  فضرب به المثل. جهيزة: علم للذئب أو عرسه، أي أنثاه أو الضبع، قاله أبو زيد؛ أو الدبة أو الدب، والجبس أنثاه، أو جروها. قيل: جهيزة: امرأة حمقاء، قيل: هي أم شبيب الخارجي، وكان أبوه أي أبو شبيب من مهاجرة الكوفة، اشتراها من السبي، وكانت حمراء طويلة جميلة، فأرادها على الإسلام فأبت، فواقعها فحملت، فتحرك الولد في بطنها فقالت: في بطني شيء ينقز، فقيل، وفي بعض النسخ: فقالوا: أحمق من جهيزة. قال ابن عدي وابن بري، وهذا هو المشهور في هذا المثل: أحمق من جهيزة. غير مصروف. وذكر الجاحظ أنه: أحمق من جهيزة، بالصرف. أو المراد بالجهيزة عرس الذئب، أي أنثاه، وهي تحمق، قال الجاحظ: لأنها تدع ولدها وترضع ولد الضبع. من الإلقة كفعل النعامة ببيض غيرها، وعلى ذلك قول ابن جذل الطعان:
  كمرضعة أولاد أخرى وضيعت                      بنيها فلم ترقع بذلك مرقـعـا ويقال: إذا صيدت الضبع كفل الذئب ولدها ويأتيه باللحم، قال الكميت:
  كما خامرت في حضنها أم عامر                      لذي الحبل حتى عال أوس عيالها وقوله: لذي الحبل، أي للصائد الذي يعلق الحبل في عرقوبها. وقال الليث: كانت جهيزة امرأة خليقة في بدنها، رعناء، يضرب بها المثل في الحمق وأنشد:
  كأن صلا جهيزة حين قامت                      حباب الماء حالا بعد حـال وأرض جهزاء: مرتفعة، وعين جهزاء: خارجة الحدقة. وبالراء أعرف، وقد ذكر في موضعه.
 يقال: تجهزت للأمر واجهاززت، أي تهيأت له، وقد جهزته تجهيزا: هيأته. ومن أمثالهم في الشيء إذا نفر فلم يعد: ضرب في جهازه. بالفتح، أي نفر فلم يعد. وأصله في البعير يسقط عن ظهره القتب بأداته فيقع بين قوائمه فينفر منه، وفي بعض النسخ: عنه حتى يذهب في الأرض. وفي التهذيب: العرب تقول: ضرب البعير في جهازه. إذا جفل فند في الأرض والتبط حتى طوح ما عليه من أداة وحمل، وضرب بمعنى سار، وفي من صلة المعنى، أي صار عاثرا في جهازه. ومما يستدرك عليه:

##### Türkçe

**جهاز** ölünün, gelinin ve yolcunun (kesre ve fetha ile): onların ihtiyaç duydukları şey. Leys dedi: Basra ehlinin **الجهاز**’ı, kesre ile, hatalı saydıklarını işittim. Ezherî dedi: Kıraat ehlinin hepsi, Yüce Allah’ın sözü olan: **فلما جهزهم بجهازهم** (âyetinde) **الجيم**’in fethası üzeredir. Dedi ki: **وجهاز** kesre ile: kötü bir dildir. Ömer b. Abdülazîz dedi:
  “**تجهزي** bir **جهاز** ile ki onunla ulaşırsın,
  ey nefis, helâkten önce; boş yere yaratılmadın.”

Ve onu **جهزه** (donattı) **تجهيزا** (donatma) ile; böylece o da **تجهز** (donandı). Ve kavim **جهز** etti **تجهيزا**: onlara, yolculuk için **جهاز**larıyla külfetlendiği (hazırladığı) zaman. Ve **تجهيز** gazinin: onu yüklemek ve gazasında ihtiyaç duyduğu şeyi hazırlamak. Ve “Falancayı **جهزت**”: onun yolculuk **جهاز**ını hazırladım. Ve “Şu iş için **تجهزت**”, yani ona hazırlandım. Çoğulu **أجهزة**; ve çoğulun çoğulu (yani cem‘u’l-cem‘) **أجهزات**. Şair dedi:
  “Gecelerler; **أجهزاتها** ile taşırlar.”

**الجهاز**, fetha ile: binek üzerinde olan şey. Ve **الجهاز**: kadının hayâsı; o da onun ferci (cinsel uzvu)dur. Ve “yaralıya **جهز** etti”, **كمنع** (babında), **جهزا**: onu öldürdü; bunu İbn Düreyd söyledi. Başkası dedi: “Ona **جهز** etti” ve “**أجهز**”: onun öldürülmesini kesinleştirdi. Asmaî dedi: “Yaralıya **أجهز** etti”: onu hızlandırdığı zaman; yani öldürmeyi; onun üzerine tamamladı. Ali رضى الله عنه hadîsinde: **لا تجهزوا على جريحهم**: yani devrilmiş ve onunla savaşılması yeterli görülmüş kimse öldürülmez; çünkü onlar Müslümandırlar; onlarla savaşmaktan maksat, şerlerini defetmektir; eğer bu ancak onları öldürmekle olursa, öldürülürler. İbn Mes‘ûd hadîsinde: **أنه أتى على أبي جهل وهو صريع فأجهز عليه**. İbn Sîde dedi: “Ona **أجاز** etti” denilmez. Ve daha önce geçti. Ve **موت مجهز** ve **جهيز**: yani çabuk (ve) süratli (ölüm). Ondandır hadîs: **هل تنظرون إلا مرضا مفسدا أو موتا مجهزا**. Ve **فرس جهيز**: yani hafif. Ebû Ubeyde dedi: **فرس جهيز الشد**: yani koşusu hızlı. Ve şu beyti okudu:
  “Ve kısaltılmış (kuyruklu) bir at; koşusu **جهيز**;
  yarışta yabanîleri bağlayan bir cins at.”

Ve **جهيزة**: ahmaklık eden, budala bir kadın adıdır. Denir ki: iki mahalle arasında bir kan (davası) hakkında diyetle razı olsunlar diye sulh için hutbe irad eden bir kavim toplandı; onlar böyle iken **جهيزة** dedi: “Katile galip gelindi ve maktulün velîsi onu öldürdü.” Bunun üzerine dediler ki:
  “**جهيزة** her hatibin sözünü kesti.”

Bununla mesel vuruldu. **جهيزة**: kurdun dişisi yahut gelinciği; yani onun dişisi; yahut sırtlan; bunu Ebû Zeyd söyledi. Yahut ayı yahut erkek ayı; **الجبس** onun dişisidir; yahut onun yavrusu. Denildi ki: **جهيزة**: ahmak bir kadındır. Denildi ki: o, Hâricî Şebîb’in annesidir; babası, yani Ebû Şebîb, Kûfe muhacirlerindendi; onu esirlerden satın aldı; o kızıl (tenli), uzun, güzel idi; onu İslâm’a zorladı da o reddetti; onunla cima etti, hamile kaldı; çocuk karnında hareket edince dedi: “Karnımda zıplayan bir şey var.” Denildi; bazı nüshalarda: “Dediler ki: **جهيزة**’den daha ahmak.” İbn Adî ve İbn Berrî dedi: Bu, bu meselde meşhur olanıdır: **أحمق من جهيزة**. Gayr-i munsarif. Câhiz, onun “**أحمق من جهيزة**”, sarf ile (munsarif olarak) olduğunu zikretti. Yahut **الجهيزة** ile murad, kurdun gelinciği; yani onun dişisi; o ahmaklık eder. Câhiz dedi: çünkü o, yavrusunu bırakır ve sırtlanın yavrusunu emzirir; **الإلقة**’dan (yapışkanlıktan) devekuşunun başkasının yumurtasıyla yaptığı gibi. Buna göre İbn Cezel et-Ta‘ân’ın sözü:
  “Başkasının çocuklarını emziren gibi; zayi etti
  kendi oğullarını; bununla bir yama yamamadı.”

Ve denir ki: sırtlan avlandığı zaman kurt onun yavrusunu kefil olur; ona et getirir. Kümeyt dedi:
  “Nasıl ki kucağında Ümmü Âmir gizlendi,
  ip sahibi için; tâ ki Evs onun çocuklarını geçindirdi.”

Ve onun sözü: **لذي الحبل**: yani, onun aşık kemiğine ip takan avcı için. Leys dedi: **جهيزة** bedeninde etli (dolgun), budala bir kadındı; ahmaklıkta onunla mesel vurulur. Ve şu beyti okudu:
  “Sanki **جهيزة**’nin kalçası, kalktığı vakit,
  su kabarcıklarıdır; hâl hâl (bir hâlden bir hâle).”

Ve **أرض جهزاء**: yüksek (arazi). Ve **عين جهزاء**: göz bebeği dışarı çıkmış. **بالراء** ile daha bilinir; yerinde zikredilmiştir.

Denir ki: “İş için **تجهزت** ve **اجهاززت**”: yani ona hazırlandım. Ve onu **جهزته** **تجهيزا**: onu hazırladım. Onların mesellerindendir: bir şey ürküp de geri dönmezse: “**ضرب في جهازه**” (fetha ile): yani ürktü de geri dönmedi. Aslı, devede: semerin, aletiyle birlikte sırtından düşüp ayaklarının arasına düşmesi; ondan ürküp kaçmasıdır. Bazı nüshalarda: “ondan, ta ki yerde (uzaklara) gidinceye kadar.” **التهذيب**’de: Araplar der ki: “Deve **ضرب** etti **في جهازه**”: ürküp yerde kaçtığı, sıçrayıp üzerinde olan alet ve yükü savurduğu zaman. Ve **ضرب** “yürüdü/gitti” mânasınadır; ve **في** mânanın bağlantısındandır; yani **جهاز**ında tökezleyici oldu. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir:

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَهَزَ عَلَى الجَرِيحِ
1 جَهَزَ عَلَى الجَرِيحِ جهز علي الجريح : see 4, in two places.

جهّز
2 جهّز جهز , inf. n. تَجْهِيزٌ, He fitted out, equipped, furnished, or supplied, a bride, and a traveller, and a corpse, (S, Msb, K,) and an army, (S,) with her, or his, or their, جَهَاز [i. e. requisites, equipage, furniture, accoutrements, or apparatus]: (S, Msb. K:) he provided a warrior with a beast to ride, and with other requisites for his expedition: (TA:) he prepared him or it. (TA.) You say also, جهَز عَلَيْهِ الخَيْلَ [He fitted out the horsemen and sent them against him]. (S.) -A2- See also 4.

اجهز عَلَى الجَرِيحِ
4 اجهز عَلَى الجَرِيحِ اجهز علي الجريح , (As, JK, S, Mgh, Msb, K,) inf. n. اـِجْهُازٌ; (Msb;) and عَلَيْهَ ↓ جَهَزَ, aor. حَهَزَ , (Msb, K,) inf. n. جَهْزٌ; (TA;) He despatched, or he hastened and completed the slaughter of, the wounded man; (As, S, Mgh, Msb, K;) he made his slaughter sure, or certain: (JK, K:) and ↓ جهّز, with teshdeed, signifies the same, but denoting muchness, or frequency, or repetition, of the action, or its application to many objects, and intensiveness: (Msb:) or على الجريح ↓ جَهَزَ signifies he slew the wounded man. (IDrd, TA.) You should not say, أَجَزْتُ على الجريح, (S,) or أَجَازَ عليه. (ISd, TA.)

تجهّز
5 تجهّز أجهز جهز تجهز He fitted out, equipped, furnished, or supplied, himself; or he or it became fitted out or equipped or furnished or supplied; with his or its جَهَاز [or requisites, &c.]: (K:) he prepared himself. (S, K.) You say, تَجَهَّزْتُ لِأَمْرِ كَذَا, (S, K, *) and ↓ اِجْهَازَزْتُ, (K,) I prepared myself for such a thing. (S, K.)

اِجْهَازَزْتُ لِأَمْرِكَذَا
11 اِجْهَازَزْتُ لِأَمْرِكَذَا ذ : see 5.

جَهَازٌ
جَهَازٌ جهاز , (S, Msb, K, &c.,) so accord. to the seven readers in the Kur xii. 59 and 70, (Az, Msb,) and ↓ جِهَازٌ, (S, Msb, K,) but the latter is rare, (Msb,) or bad, (Az, TA,) or an erroneous pronunciation of the people of El-Basrah, (Lth, TA,) The requisites, (Msb, K,) equipments, equipage, furniture, accoutrements, or apparatus, (Msb,) of a bride, [i. e. her paraphernalia,] and of a traveller, and of a corpse: (S, Msb, K:) provisions and other requisites for a traveller: (Har p. 104:) pl. [of pauc.] أَجْهِزَةٌ, and pl. pl. أَجْهِزَاتٌ. (S, K.) ― -b2- Accord. to some, Household goods or furniture and utensils: accord. to 'Alee Ibn- 'Eesà, excellent goods that are conveyed from country to country: and hence the جهاز of the bride: (Har p. 104:) or excellent goods that are conveyed as merchandise. (Mgh.) ― -b3- Also the former, What is upon a camel that is used for riding [consisting of the saddle and its appertenances]. (K.) It is said in a prov., ضَرَبَ فِى جَهَازِهِ], with fet-h [to the ج], (As, S, K,) i. e. He took fright and fled or went away at random, and did not return: (K:) or it is said of a thing that goes away and does not return: (As, S:) originally relating to a camel from whose back the saddle with its apparatus tumbles, falling between his legs, in consequence of which he takes fright and flees or runs away at random, so that he goes away into the land: (As, S, K:) ضَرَبَ signifies he went; (سار; for which in the CK is put صار;) and the meaning of the phrase is, he went stumbling upon his apparatus. (K.) In the T it is said, The Arabs say, ضَرَبَ البَعِيرُ فِى جَهَازِهِ, meaning The camel took fright and ran away at random, beating the ground with his feet so as to throw down the apparatus and load that were upon him. (TA.) -A2- Also the former, The pudendum of a woman. (S K, TA.)

جِهَازٌ
جِهَازٌ جهاز : see جَهَازٌ.

فَرَسٌ جَهِيزٌ
فَرَسٌ جَهِيزٌ فرس جهيز , (S, K,) or جَهِيزُ الشَّدِّ, (AO, TA,) A horse quick, or swift, in running: (AO, S:) or the former, a horse that is light, or active. (K.) ― -b2- مَوْتٌ جَهِيزٌ, and ↓ مُجْهِزٌ, A quick death. (K.)

مَوْتٌ مُجْهِزٌ
مَوْتٌ مُجْهِزٌ موت مجهز : see what next precedes.

مُجَهَّزٌ
مُجَهَّزٌ مجهز One for whom are prepared travellingprovisions and equipage, that he may perform the pilgrimage for another. (Mgh.)

مُجَهِّزٌ
مُجَهِّزٌ مجهز One who sends forth traders with excellent goods: or who travels with such goods. (Mgh.) Hence, app., the vulgar term ↓ مُجَاهِزٌ, meaning A rich merchant. (Mgh.) ― -b2- And مُجَهِّزُونَ Travelling-companions who assist one in the loading of the beasts. (Msb.)

مُجَاهِزٌ
مُجَاهِزٌ مجاهز : see the next preceding paragraph.

##### Türkçe

**جَهَزَ عَلَى الجَرِيحِ**
1 **جَهَزَ عَلَى الجَرِيحِ** **جهز علي الجريح**: 4’e bak, iki yerde.

**جهّز**
2 **جهّز** **جهز**, mastar ismi **تَجْهِيزٌ**, Bir gelini, bir yolcuyu ve bir ölüyü, (S, Msb, K,) ve bir orduyu, (S,) onun, bunun veya onların **جَهَاز**’ı [yani gerekler, teçhizat, eşya, silah donanımı veya alet-edavat] ile donattı, teçhiz etti, döşedi veya tedarik etti: (S, Msb. K:) bir savaşçıya binmek için bir binek ve seferi için başka gerekler sağladı: (TA:) onu veya onu hazırladı. (TA.) Şunu da dersin: **جهَز عَلَيْهِ الخَيْلَ** [Atlıları teçhiz etti ve onları onun üzerine gönderdi]. (S.) -A2- 4’e de bak.

**اجهز عَلَى الجَرِيحِ**
4 **اجهز عَلَى الجَرِيحِ** **اجهز علي الجريح**, (As, JK, S, Mgh, Msb, K,) mastar ismi **اـِجْهُازٌ**; (Msb;) ve **جَهَزَ** ↓ **عَلَيْهَ**, muzari‘i **حَهَزَ**, (Msb, K,) mastar ismi **جَهْزٌ**; (TA;) Yaralı adamı işini bitirdi; yahut yaralı adamın boğazlamasını acele edip tamamladı; (As, S, Mgh, Msb, K;) onun boğazlamasını sağlam, yahut kesin kıldı: (JK, K:) ve **جهّز** ↓, teşdîd ile, aynı manaya gelir; fakat fiilin çokluğunu, yahut sıklığını, yahut tekrarını, yahut birçok nesneye uygulanmasını ve şiddetliliği göstererek: (Msb:) yahut **جَهَزَ** ↓ **على الجريح** şu manaya gelir: yaralı adamı öldürdü. (IDrd, TA.) Şunu söylememelisin: **أَجَزْتُ على الجريح**, (S,) yahut **أَجَازَ عليه**. (ISd, TA.)

**تجهّز**
5 **تجهّز** **أجهز** **جهز** **تجهز** Kendisini donattı, teçhiz etti, döşedi veya tedarik etti; yahut o veya o şey donatılmış, teçhiz edilmiş, döşenmiş veya tedarik edilmiş oldu; onun veya onun **جَهَاز**’ı [yahut gerekleri, vb.] ile: (K:) kendisini hazırladı. (S, K.) Şunu dersin: **تَجَهَّزْتُ لِأَمْرِ كَذَا**, (S, K, *) ve **اِجْهَازَزْتُ** ↓, (K,) Şöyle bir iş için kendimi hazırladım. (S, K.)

**اِجْهَازَزْتُ لِأَمْرِكَذَا**
11 **اِجْهَازَزْتُ لِأَمْرِكَذَا** **ذ**: 5’e bak.

**جَهَازٌ**
**جَهَازٌ** **جهاز**, (S, Msb, K, &c.,) Kur’ân xii. 59 ve 70’te yedi kıraate göre böyle, (Az, Msb,) ve **جِهَازٌ** ↓, (S, Msb, K,) fakat ikincisi nadirdir, (Msb,) yahut kötüdür, (Az, TA,) yahut Basra halkının hatalı bir telaffuzudur, (Lth, TA,) Bir gelinin [yani onun çeyizi], bir yolcunun ve bir ölünün gerekleri, (Msb, K,) teçhizatları, yol donanımı, eşyası, silah donanımı veya alet-edavatı: (S, Msb, K:) bir yolcu için azık ve başka gerekler: (Har p. 104:) cem‘ [kıllat] **أَجْهِزَةٌ**, ve cem‘u’l-cem‘ **أَجْهِزَاتٌ**. (S, K.) ― -b2- Bazılarına göre, ev eşyası veya mobilya ve kap-kacak: ‘Alee Ibn- ‘Eesà’ya göre, ülkeden ülkeye taşınan seçkin mallar: ve buradan gelinin **جهاز**’ı: (Har p. 104:) yahut ticaret malı olarak taşınan seçkin mallar. (Mgh.) ― -b3- Yine birincisi, Binmek için kullanılan bir devenin üzerinde bulunan şey [eyer ve onun eklentilerinden oluşan]. (K.) Bir darb-ı meselde şöyle denir: **ضَرَبَ فِى جَهَازِهِ**, **ج**’ye fetha ile, (As, S, K,) yani ürktü ve kaçtı yahut rastgele gidip uzaklaştı ve geri dönmedi: (K:) yahut geri gidip dönmeyen bir şey hakkında söylenir: (As, S:) aslı, sırtından eyerin aletiyle birlikte düşüp bacaklarının arasına düşen bir deve ile ilgilidir; bunun sonucunda ürker ve kaçıp rastgele koşar, öyle ki araziye gider: (As, S, K:) **ضَرَبَ** “gitti” demektir; (**سار**; CK’de bunun yerine **صار** konmuştur;) ve ibarenin manası, aleti üzerinde sendeleyerek gitti, demektir. (K.) T’de şöyle denir: Araplar **ضَرَبَ البَعِيرُ فِى جَهَازِهِ** derler; manası: Deve ürktü ve rastgele kaçtı; ayaklarıyla yere vurarak üzerinde bulunan aleti ve yükü düşürdü. (TA.) -A2- Yine birincisi, Bir kadının avret yeri. (S K, TA.)

**جِهَازٌ**
**جِهَازٌ** **جهاز**: **جَهَازٌ**’a bak.

**فَرَسٌ جَهِيزٌ**
**فَرَسٌ جَهِيزٌ** **فرس جهيز**, (S, K,) yahut **جَهِيزُ الشَّدِّ**, (AO, TA,) Koşmada çabuk, yahut hızlı bir at: (AO, S:) yahut birincisi, hafif, yahut çevik bir at. (K.) ― -b2- **مَوْتٌ جَهِيزٌ**, ve **مُجْهِزٌ** ↓, Çabuk bir ölüm. (K.)

**مَوْتٌ مُجْهِزٌ**
**مَوْتٌ مُجْهِزٌ** **موت مجهز**: bir önce gelen şeye bak.

**مُجَهَّزٌ**
**مُجَهَّزٌ** **مجهز** Başkası adına haccı yerine getirsin diye kendisi için yol azığı ve yol donanımı hazırlanan kimse. (Mgh.)

**مُجَهِّزٌ**
**مُجَهِّزٌ** **مجهز** Seçkin mallarla tüccarları gönderen kimse; yahut böyle mallarla yolculuk eden kimse. (Mgh.) Buradan, görünüşe göre, avamın **مُجَاهِزٌ** ↓ tabiri; manası: zengin bir tüccar. (Mgh.) ― -b2- Ve **مُجَهِّزُونَ**: bineklerin yüklenmesinde kişiye yardım eden yol arkadaşları. (Msb.)

**مُجَاهِزٌ**
**مُجَاهِزٌ** **مجاهز**: bir önceki paragraf’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَهَزَ
جَهَزَ جَهَّزَ II ,
a.  Fitted out, equipped, prepared; organized.

أَجْهَزَ
أَجْهَزَ IV
a.  [ 'Ala ], Dispatched, finished off ( wounded man ).

تَجَهَّزَ
تَجَهَّزَ V
a.  [ La ], Equipped, prepared himself for.

b.  [ La ], Was fitted out, equipped for, prepared, ready to.

جَهَاْز
جَهَاْز 22 ,  جِهَاْز 23 , ( pl. أَجْهِزَة 15t ),
a.  Requisites; outfit, equipment, accoutrements; furniture, utensils.

b.  Trousseau.

c.  Rigging, tackling ( uessel ).

##### Türkçe

جَهَزَ
**جَهَزَ** **جَهَّزَ** II ,
a. Donattı, teçhiz etti, hazırladı; düzenledi.

أَجْهَزَ
**أَجْهَزَ** IV
a. [ 'Ala ], (yaralı adamı) gönderdi, işini bitirdi.

تَجَهَّزَ
**تَجَهَّزَ** V
a. [ La ], kendisini için donattı, hazırladı.

b. [ La ], için donatıldı, teçhiz edildi, hazırlandı, hazır oldu.

جَهَاْز
**جَهَاْز** 22 , **جِهَاْز** 23 , (çoğ. **أَجْهِزَة** 15t ),
a. Gerekli şeyler; takım, teçhizat, donanım, koşumlar; mobilya, kap-kacak.

b. Çeyiz.

c. (gemi) donanımı, teçhizatı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B2/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

جهز
جَهَزَ - يَجْهَزُ - جَهَاز - جَهَّزَ - يُجَهِّزُ

جهَزَ - يَجْهَزُ + الكائن أو الشيء + بـِ شيء: يصبح " جاهزاً " به: يستكمل إعداد وتحضير مستلزمات القيام بفعل أو مجموعة أفعال
جَهَاز: على وزن " فـَعال": اسم فعل مبالغة من " جَهَزَ - يَجْهَزُ ": اسم آلة منه: ما يجعل المرء يجهز من الأدوات والأشياء للقيام بفعل أو عمل محدد
جَهَّزَ - يُجَهِّزُ: على وزن " فَعَّلَ " من " جَهَزَ - يَجْهَزُ ": جعله " يَجْهَزُ " على وجه الشدة والتكرار : جعله يستكمل إعداد وتحضير مستلزماته من جميع الوجوه اللازمة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الجهوزية والنضج وانتهاء التغيرات"، وهي:
نَضِجَ - يَنْضَجُ، يَنَعَ - يَيْنَعُ (يَنَعَ - يَيْنِعُ)، جَنَى - يَجْنِي، وَجَبَ - يَجِبُ، هَاءَ - يَهِيْءُ (هَاءَ - يَهَاءُ)، جَهَزَ - يَجْهَزُ

جهَّز - جهاز
	﴿وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ قَالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ أَلَا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنزِلِينَ(59)﴾ يوسف ﴿فلما جهزهم بجهازهم جعل السقاية في رحل أخيه ثم أذن مؤذن أيتها العير إنكم لسارقون(70)﴾ يوسف
مختار الصحاح
● [جهز] ج ه ز: أجْهَزَ على الجريح أسرع قتله وتمّمه و جِهَازُ العروس والسفر بفتح الجيم وكسرها و جَهَّزَ العروس والجيش تَجْهيزا و جَهَّزهُ أيضا هيأ جهاز سفره و تَجَهَّزَ لكذا تهيأ له
الراغب
جهز
قال تعالى: }فلما جهزهم بجهازهم{ [يوسف/70]، الجهاز: ما يعد من متاع وغيره، والتجهيز: حمل ذلك أو بعثه، وضرب البعير بجهازه: إذا ألقى متاعه في رجله فنفر، وجهيزة (وفي المثل: (أحمق من جهيزة). وهي أم شبيب الخارجي، وكان أبو شبيب من مهاجرة الكوفة، اشترى جهيزة من السبي، وكانت حمراء طويلة، فأرادها على الإسلام فأبت، فواقعها، فحملت، فتحرك الولد في بطنها، فقالت: في بطني شيء ينقز، فقيل: أحمق من جهيزة) : امرأة محمقة. وقيل للذئبة التي ترضع ولد غيرهها. جهيزة.
ملخص اللسان
1.     وجَهَّزت القوم تَجْهِيزاً إِذا تكلَّفت لهم  بِجهازِهِمْ للسفر،
2.     وجَهَّزت فلاناً أَي هَيَّأْتَ جَهاز سفره.
3.     وتَجَهَّزْت  لأَمْرِ كذا أَي تهيأَت له.
4.     جَهاز العَرُوس والميت وجِهازهما: ما يحتاجان إِليه،
5.     تجهيز  الغازي: تَحْمِيله وإِعداد ما يحتاج إِليه في غزوة،
6.     وجَهاز الراحلة: ما عليها.
7.     وجَهَاز المرأَة: حَياؤُها،وهو فَرْجها.
8.      وموت مُجْهِز أَي وَحِيٌّ.
9.     وجَهَزَ على الجريح وأَجْهَزَ: أَثْبَت قَتْله.
10.                        أَجْهَزْتُ  على الجريح إِذا أَسرعت قتله وقد تَمَّمت عليه.
11.                        أَجازَ على اسمه أَي ضَرَب.
12.                        وموت مُجْهِز وجَهِيز أَي  سريع.
13.                        ضَرَب البعيرُ في جَهازِه إِذا جَفَلَ فَنَدَّ في  الأَرض والْتَبَط حتى طَوَّحَ ما عليه من أَداة وحِمْل.
14.                        وضَرَبَ في جَهازٍ  البعيرُ إِذا شرد.
15.                        وفرس جَهِيز: خفيف.
16.                        فرس جَهِيز  الشدّ أَي سريع العدو،
17.                        وجَهِيزَةُ: اسم امرأَة رَعْناءَ تُحَمَّق.
18.                        والجَهِيزَة: عِرْسُ الذئب يَعْنون الذِّئْبَةَ،
19.                        الجَهِيزَةُ  جِرْوُ الدُّبِّ والجِبْسُ أُنْثاه،
20.                       الجَهِيزة الدُّبَّةُ.
لسان العرب
● - جهز: جَهاز العَرُوس والميت وجِهازهما: ما يحتاجان إِليه، وكذلك جهاز  المسافر، يفتح ويكسر؛ وقد جَهَّزَه فَتَجَهَّز وجَهَّزْتُ العروسَ  تَجْهِيزاً، وكذلك جَهَّزت الجيش. وفي الحديث: من لم يغز ولم يجهز غازياً؛ تجهيز  الغازي: تَحْمِيله وإِعداد ما يحتاج إِليه في غزوة، ومنه تَجْهِيزُ  العروس: وتَجْهِيز الميت. وجَهَّزت القوم تَجْهِيزاً إِذا تكلَّفت لهم  بِجهازِهِمْ للسفر، وكذلك جِهَاز العروس والميت، وهو ما يحتاج له في وجهه، وقد  تَجَهَّزُوا جَهازاً. قال الليث: وسمعت أَهل البصرة يخطئُون الجِهَازَ،  بالكسر. قال الأَزهري: والقراء كلهم على فتح الجيم في قوله تعالى: ولما  جَهَّزَهُمْ بِجهَازِهم؛ قال: وجِهَاز، بالكسر، لغة رديئة؛ قال عمر بن عبد  العزيز:  تَجَهَّزي بِجهازٍ تَبْلُغِينَ به،  يا نَفْسُ، قبل الرَّدَى، لم تُخْلَقي عَبَثا  وجَهاز الراحلة: ما عليها. وجَهَاز المرأَة: حَياؤُها، وهو فَرْجها.  وموت مُجْهِز أَي وَحِيٌّ.  وجَهَزَ على الجريح وأَجْهَزَ: أَثْبَت قَتْله. الأَصمعي: أَجْهَزْتُ  على الجريح إِذا أَسرعت قتله وقد تَمَّمت عليه. قال ابن سيده: ولا يقال  (*  قوله« قال ابن سيده ولا يقال إلخ» عبارة القاموس وشرحه في مادة ج و ز:  وأجزت على الجريح لغة في أجهزت، وأنكره ابن سيده فقال ولا يقال إلخ) أَجاز  عليه إِنما يقال أَجازَ على اسمه أَي ضَرَب. وموت مُجْهِز وجَهِيز أَي  سريع. وفي الحديث: هل تَنْظُرون إِلا مرضاً مُفْسداً أَو موتاً مُجْهِزاًف  أَي سريعاً. ومنه حديث علي، رضوان الله عليه: لا يُجْهَز على جَريحهم أَي  من صُرِع منهم وكُفِيَ قِتالُه لا يُقْتل لأَنهم مُسْلمون، والقصد من  قتالهم دفع شرهم، فإِذا لم يكن ذلك إِلا بقتلهم قُتِلوا. وفي حديث ابن مسعود،  رضي الله عنه: أَنه أَتى على أَبي جهل وهو صَرِيع فأَجْهَزَ عليه. ومن  أَمثالهم في الشيء إِذا نَفَر فلم يَعُدْ: ضَرَب في جَهَازه، بالفتح، وأَصله  في البعير يسقط عن ظهره القَتَب بأَداته فيقع بين قوائمه فَيَنْفِرُ عنه  حتى يذهب في الأَرض، ويجمع على أَجْهِزَة؛ قال الشاعر:  يَبِتْنَ يَنْقُلْنَ بأَجْهِزاتِها  قال: والعرب تقول ضَرَب البعيرُ في جَهازِه إِذا جَفَلَ فَنَدَّ في  الأَرض والْتَبَط حتى طَوَّحَ ما عليه من أَداة وحِمْل. وضَرَبَ في جَهازٍ  البعيرُ إِذا شرد. وجَهَّزت فلاناً أَي هَيَّأْتَ جَهاز سفره. وتَجَهَّزْت  لأَمْرِ كذا أَي تهيأَت له. وفرس جَهِيز: خفيف. أَبو عبيدة: فرس جَهِيز  الشدّ أَي سريع العدو، وأَنشد:  ومُقَلِّص عَتَد جَهِيز شَدُّهُ،  قَيْد الأَوَابِدِ في الرِّهانِ جَواد  وجَهِيزَةُ: اسم امرأَة رَعْناءَ تُحَمَّق. وفي المثل: أَحْمَقُ من  جَهِيزَةَ؛ قيل: هي أُم شبِيبٍ الخَارجي، كان أَبو شَبِيبٍ من مُهاجِرَة  الكوفة اشترى جَهِيزَةَ من السَّبي، وكانت حمراء طويلة جميلة فأَرَادَها على  الإِسلام فأبت، فواقعها فحملت فتحرك الولد في بطنها، فقالت: في بَطْني  شيء يَنْقُز، فقيل: أَحمق من جَهِيزَة. قال ابن بري: وهذا هو المشهور من  هذا المثل: أَحمق من جَهِيزَةَ، غير مصروف، وذكر الجاحظ أَنه أَحمق من  جَهِيزَةٍ، بالصرف. والجَهِيزَة: عِرْسُ الذئب يَعْنون الذِّئْبَةَ، ومن  حُمْقها أَنها تَدَعُ ولدَها وتُرْضع أَولاد الضبع كَفِعْلِ النعامة بِبَيْض  غيرها؛ وعلى ذلك قول ابنِ جِذْلِ الطَّعَانِ:  كَمُرْضِعَةٍ أَولادَ أُخرى، وضَيَّعَتْ  بَنِيها، فلم تَرْقَعْ بذلك مَرْقَعا  وكذلك النعامة إِذا قامت عن بَيْضها لطلب قُوتِها فلقيت بيض نعامة أُخرى  حَضَنَتْه فَحُمِّقَتْ بذلك؛ وعلى ذلك قول ابن هرمة:  إِنِّي وتَرْكي نَدى الأَكْرَمِينَ،  وقَدْحي بِكَفَّيّ زَنْداً شَحاحا  كتارِكَةٍ بَيْضها بالعَراء،  ومُلْبِسَةٍ بَيْض أُخرى جَناها  قالوا: ويشهد لما بين الذئب والضبع من الأُنْفَةِ أَن الضبع إِذا  صِيدَتْ أَو قُتِلت فإِن الذئب يَكْفُل أَولادها ويأْتيها باللحم؛ وأَنشدوا في  ذلك للكميت:  كما خامَرَتْ في حِضْنِها أُمُّ عامِر  لذي الحَبْل، حتى عال أَوْسٌ عِيالَها  (* قوله« لذي الحبل» أي للصائد الذي يعلق الحبل في عرقوبها.)  وقيل في قولهم أَحمق من جَهِيزَةَ: هي الضبع نفسها، وقيل: الجَهِيزَةُ  جِرْوُ الدُّبِّ والجِبْسُ أُنْثاه، وقيل: الجَهِيزة الدُّبَّةُ. وقال  الليث: كانت جَهِيزَة امرأَة خَلِيقَةً في بدنها رَعْناء يضرب بها المثل في  الحمق؛ وأَنشد:  كأَنَّ صَلا جَهِيزَة، حين قامتْ،  حِبابُ الماء حالاً بعد حالِ
مقاييس اللغة:
(جهز) الجيم والهاء والزاء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يُعْتَقَدُ ([9]) ويُحوَى، نحو الجَِهَاز، وهو متاع البيت. وجهَّزتُ فلاناً تكلفّتُ جَِهازَ سفرِه. فأما قولهم للبعير إذا شَرَد: "ضرَبَ في جَِهازه" فهو مثلٌ، أي إنّه حَمل جَِهازه ومرّ. قال أبو عبيدة: في أمثال العرب: "ضَرَب فلانٌ في جهازه" يضرب هذا في الهِجران والتَّباعُد. والأصل ما ذكرناه.
القاموس المحيط:
جِهازُ المَيِّتِ والعَرُوسِ والمُسافِرِ، بالكسر والفتحِ ما يَحْتَاجُونَ إليه، وقد جَهَّزَهُ تَجْهِيزاً فَتَجَهَّزَ ج أَجْهِزَةٌ جج أجْهِزاتٌ، وبالفتح ما على الرَّاحِلَةِ، وحَياءُ المرأة. وجَهَزَ على الجَريحِ، كَمَنَعَ، وأَجْهَزَ أثْبَتَ قَتْلَهُ، وأَسْرَعَهُ، وتَمَّمَ عليه. ومَوْتٌ مُجْهِزٌ وجَهيزٌ سَريعٌ. وَفَرَسٌ جهِيزٌ خَفيفٌ. وجَهيزَةُ امرأةٌ رعْنَاء. واجْتَمَعَ قَومٌ يَخْطُبُونَ في الصُّلْحِ بينَ حَيَّيْنِ في دَمٍ كَيْ يَرْضَوْا بالدِّيَةِ، فبَيْنَمَا هُمْ كذلِكَ، قالَت جَهيزَةُ ظَفِرَ بالقاتِلِ وَلِيٌّ لِلْمَقْتُولِ، فَقَتَلَهُ. فقالوا قَطَعَتْ جَهيزةُ قولَ كُلِّ خَطيبٍ، وعَلَمٌ للذِّئْبِ أو عِرْسِهِ، أو الضَّبُعِ، أو الدُّبَّةِ، أو جِرْوِهَا، وامرأةٌ حَمْقَاء أُمُّ شَبِيبٍ الخارِجِيِّ، وكان أبوهُ اشْتَرَاهَا من السَّبْيِ، فواقَعَها، فَحَمَلَتْ، فَتَحَرَّكَ الوَلَدُ، فقالت في بَطْنِي شيءٌ يَنْقُزُ. فقالوا أحْمَقُ من جَهيزَةَ، أو المُرَادُ عِرْسُ الذِّئْبِ، لأنَّهَا تَدَعُ وَلَدَهَا، وتُرْضِعُ ولَدَ الضَّبُعِ. ويقالُ إذا صِيدَتِ الضَّبُع، كَفَلَ الذِّئْبُ وَلَدَها، وأرضٌ جَهْزاءُ مُرْتَفِعَةٌ. وعَيْنٌ جَهْزَاء خارجَةُ الحَدَقَةِ، وبالرَّاء أعْرَفُ. وتَجَهَّزْتُ للأمْرِ واجْهَاززْتُ تَهَيَّأْت له ومن أمثَالِهِمْ ضَرَبَ في جَهَازِهِ، بالفتح، أي نَفَرَ فلمْ يَعُدْ، وأصْلُهُ البعيرُ يَسْقُطُ عن ظَهْرِهِ القَتَبُ بأَدَاتِهِ، فَيَقَعُ بَيْنَ قَوائِمِهِ، فَيَنْفِرُ مِنْهُ حتى يَذْهَبَ في الأرضِ، وضَرَبَ بمعنى سارَ، وفي من صِلَةِ المعنى، أي صارَ عاثِراً في جَهَازِهِ.
تاج العروس:
جهز
جِهازُ الميِّتِ والعَروسِ والمسافرِ بالكسر والفتح : ما يَحْتَاجونَ إليه قال الليثُ : وسَمِعْتُ أَهْلَ البَصْرةِ يُخطِئون الجِهازَ بالكسر . قال الأَزْهَرِيّ : والقُرّاءُ كلُّهم على فَتْحِ الجيم في قَوْلُهُ تَعالى : " فلمّا جَهَّزَهم بجَهازِهِم " قال : وجِهاز بالكسر : لغةٌ رديئة . قال عمر بن عبد العزيز :
تَجَهَّزي بجِهازٍ تَبْلُغينَ به ... يا نَفْسُ قَبْلَ الرَّدى لم تُخْلَقي عَبَثَا وقد جَهَّزَه تَجْهِيزاً فَتَجَهَّزَ . وجهَّزَ القومَ تَجْهِيزاً : إذا تكلَّفَ لهم بجَهازِهم للسَّفَر . وتَجهيزُ الغازي : تَحْمُيلُه وإعدادُ ما يحتاجُ إليه في غَزْوِه . وجهَّزْتُ فلاناً : هيَّأْتُ جَهازَ سفَرِه . وتجَهَّزْتُ لأمرِ كذا أي تهيَّأْتُ له ج أَجْهِزَةٌ وجج أي جمع الجمع أَجْهِزاتٌ قال الشاعر :
" يَبِتْنَ يَنْقُلْنَ بأَجْهِزاتِها الجَهاز بالفَتْح ما على الرَّاحِلة . والجَهاز : حَياءُ المرأةِ وهو فَرْجُها . وَجَهَزَ على الجَريح كَمَنَعَ جَهْزَاً : قَتَلَه قاله ابنُ دُرَيْد وقال غيرُه : جَهَزَ عليه وأَجْهَزَ : أَثْبَتَ قَتْلَه . وقال الأصمعيّ : أَجْهَزَ على الجريح إذا أَسْرَعَه أي القتلَ قد تَمَّمَ عَلَيْه وفي حديث عليٍّ رضي الله عنه : " لا تُجهِزوا على جريحِهُم " أي مَن صُرِع وكُفِي قِتالُه لا يُقتَل لأنّهم مُسلمون والقصد من قتالهم دَفْعُ شرِّهم فإذا لم يكن ذلك إلاّ بقتلِهم قُتلوا . وفي حديث ابنِ مَسْعُودٍ : " أنّه أتى على أبي جَهْل وهو صريعٌ فَأَجْهزَ عليه " . وقال ابنُ سِيدَه : ولا يقال أجازَ عليه . وقد تقدّم . ومَوْتٌ مُجْهِزٌ وجَهِيزٌ أي وَحِيٌّ سَريعٌ . ومنه الحديث : " هل تَنْظُرونَ إلا مَرَضَاً مُفسِداً أو مَوْتَاً مُجهِزاً " . وفرَسٌ جَهيزٌ أي خفيفٌ وقال أبو عُبَيْدة : فرَسٌ جَهيزُ الشَدِّ أي سريعُ العَدْو وأنشد :
ومُقَلِّص عَتَد جَهيز شَدُّه ... قَيْد الأوابِدِ في الرِّهانِ جَواد وجَهيزَة : اسم امرأة رَعْنَاء تُحمَّقُ يقال : إنّه اجتمعَ قومٌ يَخْطُبون في الصُّلْحِ بين حيَّيْنِ في دمٍ كي يَرْضَوْا بالدِّيَة فبينما هم كذلك قالت جَهيزَةُ : ظَفِرَ بالقاتلِ وَلِيٌّ للمَقتولِ فَقَتَله فقالوا عند ذلك :
" قَطَعَتْ جَهيزَةُ قَوْلَ كلِّ خَطيبِ
فضُرِب به المثَل . جَهيزَةُ : علَمٌ للذِّئْبِ أو عِرْسِه أي أُنْثاه أو الضَّبُع قاله أبو زيد ؛ أو الدُّبَّة أو الدُّبِّ والجِبْسُ أُنثاه أو جِرْوِها . قيل : جَهيزة : امرأةٌ حَمْقَاء قيل : هي أمُّ شَبيبٍ الخارجيّ وكان أبوه أي أبو شَبيبٍ من مُهاجِرَةِ الكُوفة اشتراها من السَّبْيِ وكانت حَمْرَاءَ طويلةً جميلةً فأرادها على الإسلامِ فَأَبَتْ فواقَعها فَحَمَلتْ فتحرَّكَ الولَدُ في بَطْنِها فقالت : في بَطْنِي شيءٌ يَنْقُزُ فقيل وفي بعضِ النُّسَخ : فقالوا : أَحْمَقُ من جَهيزَة . قال ابن عَدِيّ وابنُ بَرّيّ وهذا هو المشهور في هذا المثَل : أَحْمَقُ من جَهِيزَةَ . غيرُ مَصْرُوف . وذكر الجاحظُ أنّه : أَحْمَقُ من جَهيزةٍ بالصَّرْف . أو المُرادُ بالجَهيزَة عِرْسُ الذِّئب أي أُنثاه وهي تُحَمَّقُ قال الجاحظ : لأنّها تَدَعُ وَلَدَها وتُرضِعُ وَلَدَ الضَّبعِ . من الإلْقَةِ كفِعلِ النَّعامةِ ببَيْضِ غَيْرِها وعلى ذلك قَوْلُ ابن جِذْلِ الطِّعان :
كمُرضِعَةٍ أولادَ أُخرى وضَيَّعَتْ ... بَنيها فَلَمْ تَرْقَعْ بذلك مَرْقَعا ويقال : إذا صِيدَت الضَّبُعُ كَفَلَ الذِّئبُ وَلَدَها ويأتيه باللّحم قال الكُمَيْت :
كما خامَرَتْ في حِضْنِها أمُّ عامرٍ ... لذي الحَبْلِ حتى عالَ أَوْسٌ عِيالَها وقولُه : لذي الحَبل أي للصائد الذي يُعلِّقُ الحَبلَ في عُرْقوبِها . وقال الليثُ : كانت جَهيزَةُ امرأةً خَليقةً في بدَنِها رَعْنَاءَ يُضرَبُ بها المثَلُ في الحُمقِ وأنشد :
كأنَّ صَلا جَهيزةَ حين قامَتْ ... حَبَابُ الماءِ حالاً بَعْدَ حالِ وأرضٌ جَهْزَاءُ : مُرتَفِعةٌ وعَينٌ جَهْزَاءُ : خارِجَةُ الحَدَقة . وبالراءِ أَعْرَفُ وقد ذُكِر في مَوْضِعه
يقال : تَجَهَّزْتُ للأمرِ واجْهازَزْتُ أي تهيَّأْتُ له وقد جهَّزْتُه تَجْهِيزاً : هيَّأْتُه . ومن أمثالِهم في الشيءِ إذا نَفَرَ فلم يعُدْ : ضَرَبَ في جَهازِه . بالفَتْح أي نَفَرَ فلم يعُدْ . وأصلُه في البعير يَسْقُطُ عن ظَهْرِه القَتَبُ بأداتِه فيقعُ بين قَوائِمه فينْفِرُ منه وفي بعضِ النُّسَخ : عنه حتى يذهبَ في الأرض . وفي التهذيب : العربُ تقول : ضَرَبَ البعيرُ في جَهازِه . إذا جَفَلَ فنَدَّ في الأرضِ والْتَبَطَ حتى طَوَّحَ ما عليه من أداةٍ وحِملٍ وَضَرَبَ بمعنى سارَ وفي مِن صلةِ المَعنى أي صارَ عاثِراً في جَهازِه .

##### Türkçe

جهز
**جَهَزَ** - **يَجْهَزُ** - **جَهَاز** - **جَهَّزَ** - **يُجَهِّزُ**

**جَهَزَ** - **يَجْهَزُ** + varlık veya şey + bir şey ile: onunla “hazır” olur: bir fiili veya bir fiiller grubunu yapmanın gereklerinin hazırlanmasını ve hazırlanıp tamamlanmasını tamamlar.
**جَهَاز**: “**فـَعال**” vezni üzere: **جَهَزَ** - **يَجْهَزُ**’dan mübalağa ism-i fiil: ondan âlet ismi: kişinin belirli bir fiili veya işi yapmak için aletlerden ve şeylerden hazırlanmasını sağlayan şey.
**جَهَّزَ** - **يُجَهِّزُ**: **جَهَزَ** - **يَجْهَزُ**’dan “**فَعَّلَ**” vezni üzere: onu, şiddet ve tekrar yönü üzere “**يَجْهَزُ**” kıldı: gerekli bütün yönlerden gereklerini hazırlayıp hazırlamasını tamamlamasını sağladı.
Ve lafız, “hazır oluş ve olgunlaşma ve değişimlerin sona ermesi” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**نَضِجَ** - **يَنْضَجُ**، **يَنَعَ** - **يَيْنَعُ** (**يَنَعَ** - **يَيْنِعُ**)، **جَنَى** - **يَجْنِي**، **وَجَبَ** - **يَجِبُ**، **هَاءَ** - **يَهِيْءُ** (**هَاءَ** - **يَهَاءُ**)، **جَهَزَ** - **يَجْهَزُ**

**جهَّز** - **جهاز**
	﴿“Ve onları cihazlarıyla donatıp hazırlayınca dedi ki: Bana babanızdan bir kardeşinizi getirin; görmüyor musunuz ki ben ölçüyü tam veriyorum ve ben konuklayanların en hayırlısıyım (59)”﴾ Yusuf ﴿“Onları cihazlarıyla donatıp hazırlayınca, su kabını kardeşinin yüküne koydu; sonra bir çağırıcı seslendi: Ey kervan, siz gerçekten hırsızsınız (70)”﴾ Yusuf
Muhtâr es-Sıhâh
● [**جهز**] ج ه ز: **أجْهَزَ** yaralı üzerine: onu öldürmesini çabuklaştırdı ve onu tamamladı. Ve gelin ve yolculuğun **جِهَازُ**’ı, **الجيم**’in fethi ve kesri ile. Ve gelini ve orduyu **جَهَّزَ** **تَجْهيزا**; ve onu da **جَهَّزَ**: yolculuk cihazını hazırladı. Ve **تَجَهَّزَ** şu şey için: ona hazırlandı.
er-Râgıb
جهز
Yüce Allah dedi ki: ﴿“Onları cihazlarıyla donatıp hazırlayınca”﴾ [Yusuf/70]; **الجهاز**: eşya ve başkası türünden hazırlanmış olan şey. Ve **التجهيز**: onu yüklemek yahut göndermek. Ve deve, cihazıyla vurdu: eğer eşyasını ayağına attı da ürktü ise. Ve **جهيزة** (meselde: (**أحمق من جهيزة**)): Şebîb el-Hâricî’nin annesidir; Ebû Şebîb Kûfe muhacirlerindendi; **جهيزة**’yi esirlerden satın aldı; kırmızı, uzun idi; onu İslâm’a zorladı da reddetti; onunla cinsel ilişkide bulundu; hamile kaldı; çocuk karnında hareket etti; dedi ki: karnımda zıplayan bir şey var; denildi ki: **أحمق من جهيزة**): ahmak bir kadın. Ve denildi ki: başkasının yavrusunu emziren dişi kurda: **جهيزة**.
Lisân’ın özeti
1.	Ve kavmi **جَهَّزتُ** **تَجْهِيزاً**: eğer onlara yolculuk için **بِجهازِهِمْ** hususunda külfete girdim ise.
2.	Ve falanı **جَهَّزتُ**: yani onun yolculuk cihazını hazırladın.
3.	Ve **تَجَهَّزْتُ** şu iş için: yani ona hazırlandım.
4.	Gelin ve ölünün **جَهاز**’ı ve ikisinin **جِهاز**’ı: ikisinin ihtiyaç duyduğu şey.
5.	Gaziyi **تجهيز**: onu yüklemek ve gazvesinde ihtiyaç duyduğu şeyi hazırlamak.
6.	Binek hayvanının **جَهاز**’ı: onun üzerindeki şey.
7.	Kadının **جَهَاز**’ı: onun hayâsı; o da onun ferci.
8.	**مُجْهِز** ölüm: yani çabuk.
9.	Yaralı üzerine **جَهَزَ** ve **أَجْهَزَ**: onun öldürülmesini sabitledi.
10.	Yaralı üzerine **أَجْهَزْتُ**: eğer onu öldürmeyi çabuklaştırdım ve onun üzerinde tamamladım ise.
11.	İsmi üzerine **أَجازَ**: yani vurdu.
12.	**مُجْهِز** ve **جَهِيز** ölüm: yani hızlı.
13.	Deve, cihazında vurdu: eğer ürktü de yerde kaçıp sıçradı ve çırpındı; ta ki üzerindeki alet ve yükü savurdu ise.
14.	Deve, bir **جَهاز** içinde vurdu: eğer kaçtı ise.
15.	**جَهِيز** at: hafif.
16.	**جَهِيز** şeddli at: yani koşuda hızlı.
17.	**جَهِيزَةُ**: ahmaklaştırılan sersem bir kadının adı.
18.	Ve **الجَهِيزَة**: kurdun dişisi; dişi kurdu kastederler.
19.	**الجَهِيزَةُ**: ayı yavrusu; **الجِبْسُ** onun dişisi.
20.	**الجَهِيزة**: dişi ayı.
Lisânü’l-ʿArab
● - **جهز**: gelin ve ölünün **جَهاز**’ı ve ikisinin **جِهاز**’ı: ikisinin ihtiyaç duyduğu şey; yolcunun cihazı da böyledir; **الجيم** feth edilir ve kesr edilir. Ve onu **جَهَّزَه**; o da **فَتَجَهَّز** oldu. Ve gelini **جَهَّزْتُ** **تَجْهِيزاً**; orduyu da böyle **جَهَّزتُ**. Hadiste: “Kim gazâ etmedi ve bir gaziyi teçhiz etmedi”; gaziyi **تجهيز**: onu yüklemek ve gazvesinde ihtiyaç duyduğu şeyi hazırlamak; ondan gelinin **تَجْهِيزُ**’i ve ölünün **تَجْهِيز**’i. Ve kavmi **جَهَّزتُ** **تَجْهِيزاً**: eğer onlara yolculuk için **بِجهازِهِمْ** hususunda külfete girdim ise; gelin ve ölünün **جِهَاز**’ı da böyledir; o, gittiği yönde ihtiyaç duyduğu şeydir; ve **تَجَهَّزُوا** **جَهازاً**. Leys dedi ki: Basra ehlinin **الجِهَازَ**’ı kesr ile hatalı saydıklarını işittim. Ezherî dedi ki: Kârîlerin hepsi, Yüce Allah’ın sözü olan “Ve onları **بِجهَازِهم** donatıp hazırlayınca”da **الجيم**’in fethi üzeredir; dedi ki: kesr ile **جِهَاز**, kötü bir dildir. Ömer b. Abdülazîz dedi ki:
**تَجَهَّزي بِجهازٍ تَبْلُغِينَ به،  يا نَفْسُ، قبل الرَّدَى، لم تُخْلَقي عَبَثا**
Ve binek hayvanının **جَهاز**’ı: onun üzerindeki şey. Ve kadının **جَهَاز**’ı: onun hayâsı; o da onun ferci. Ve **مُجْهِز** ölüm: yani çabuk. Ve yaralı üzerine **جَهَزَ** ve **أَجْهَزَ**: onun öldürülmesini sabitledi. Asmaʿî: yaralı üzerine **أَجْهَزْتُ**: eğer onu öldürmeyi çabuklaştırdım ve onun üzerinde tamamladım ise. İbn Sîde dedi ki: ve denilmez (kavlinin “İbn Sîde dedi ki ve denilmez…” ibaresi, Kâmûs ve şerhinin ج و ز maddesindedir: “**أجزت** yaralı üzerine, **أجهزت**’te bir dildir” ve İbn Sîde onu inkâr etti de “ve denilmez…” dedi) yaralı üzerine **أَجاز**; ancak denilir: ismi üzerine **أَجازَ** yani vurdu. Ve **مُجْهِز** ve **جَهِيز** ölüm: yani hızlı. Hadiste: “Siz ancak bozucu bir hastalık yahut **مُجْهِزاً** bir ölüm mü bekliyorsunuz?” yani hızlı. Ondan, Ali’nin hadisi, Allah ondan razı olsun: “Onların yaralıları üzerine **لا يُجْهَز** edilmez”; yani onlardan yere serilen ve savaşması giderilen kimse öldürülmez; çünkü onlar Müslümandırlar; onlarla savaşmanın maksadı şerlerini def etmektir; eğer bu ancak onları öldürmekle olursa öldürülürler. İbn Mesʿûd’un hadisi, Allah ondan razı olsun: Ebû Cehil üzerine geldi, o yere serilmişti; onun üzerine **فَأَجْهَزَ** etti. Ve onların mesellerinden, bir şey ürküp de dönmediğinde: feth ile **ضَرَب في جَهَازه**; aslı, devenin sırtından aletiyle birlikte semerinin düşmesi, iki ayağı arasına düşmesi, ondan ürkmesi, ta ki yerde gidip kaybolmasıdır. Ve **أَجْهِزَة** üzerine cem olunur; şair dedi ki:
**يَبِتْنَ يَنْقُلْنَ بأَجْهِزاتِها**
Dedi ki: Araplar “deve cihazında vurdu” derler: eğer ürktü de yerde kaçıp sıçradı ve çırpındı; ta ki üzerindeki alet ve yükü savurdu ise. Ve deve bir **جَهاز** içinde vurdu: eğer kaçtı ise. Ve falanı **جَهَّزتُ**: yani onun yolculuk cihazını hazırladın. Ve **تَجَهَّزْتُ** şu iş için: yani ona hazırlandım. Ve **جَهِيز** at: hafif. Ebû Ubeyde: **جَهِيز الشدّ** at: yani koşuda hızlı; ve şu beyti okudu:
**ومُقَلِّص عَتَد جَهِيز شَدُّهُ،  قَيْد الأَوَابِدِ في الرِّهانِ جَواد**
Ve **جَهِيزَةُ**: ahmaklaştırılan sersem bir kadının adı. Meselde: **أَحْمَقُ من جَهِيزَةَ**; denildi ki: o, Şebîb el-Hâricî’nin annesidir; Ebû Şebîb Kûfe muhacirlerindendi; **جَهِيزَةَ**’yi esirlerden satın aldı; kırmızı, uzun, güzel idi; onu İslâm’a zorladı da reddetti; onunla cinsel ilişkide bulundu; hamile kaldı; çocuk karnında hareket etti; dedi ki: karnımda zıplayan bir şey var; denildi ki: **أَحمق من جَهِيزَة**. İbn Berrî dedi ki: bu, bu meselin meşhur olanıdır: **أَحمق من جَهِيزَةَ**; gayr-i munsarif. Câhız, onun **أَحمق من جَهِيزَةٍ** (munsarif) olduğunu zikretti. Ve **الجَهِيزَة**: kurdun dişisi; dişi kurdu kastederler; onun ahmaklığındandır ki yavrusunu bırakır ve sırtlan yavrularını emzirir; devekuşunun başkasının yumurtasıyla yaptığı gibi; bunun üzerine İbn Cizl et-Taʿân’ın sözü:
**كَمُرْضِعَةٍ أَولادَ أُخرى، وضَيَّعَتْ  بَنِيها، فلم تَرْقَعْ بذلك مَرْقَعا**
Ve devekuşu da böyledir: yumurtasından yiyecek aramak için kalktığında başka bir devekuşunun yumurtasıyla karşılaşırsa onu kuluçkaya yatar; bununla ahmaklaştırılmış olur; bunun üzerine İbn Hirme’nin sözü:
**إِنِّي وتَرْكي نَدى الأَكْرَمِينَ،  وقَدْحي بِكَفَّيّ زَنْداً شَحاحا  كتارِكَةٍ بَيْضها بالعَراء،  ومُلْبِسَةٍ بَيْض أُخرى جَناها**
Dediler ki: kurt ile sırtlan arasındaki nefret hususunda şahitlik eder ki sırtlan avlandığında yahut öldürüldüğünde kurt onun yavrularını kefil olur ve ona et getirir; ve bunun hakkında Kumeyt’in şu beyti okunmuştur:
**كما خامَرَتْ في حِضْنِها أُمُّ عامِر  لذي الحَبْل، حتى عال أَوْسٌ عِيالَها**
(kavli “**لذي الحبل**”: yani avcı için; o, ipi onun aşil damarına asar.)
Ve denildi ki onların “**أَحمق من جَهِيزَةَ**” sözünde: o, sırtlanın kendisidir. Ve denildi ki: **الجَهِيزَةُ** ayı yavrusudur; **الجِبْسُ** onun dişisidir. Ve denildi ki: **الجَهِيزة** dişi ayıdır. Leys dedi ki: **جَهِيزَة** bedeninde yapılı, sersem bir kadındı; ahmaklıkta onunla mesel vurulur; ve şu beyti okudu:
**كأَنَّ صَلا جَهِيزَة، حين قامتْ،  حِبابُ الماء حالاً بعد حالِ**
Maqâyîsü’l-Luğa:
(**جهز**) **الجيم** ve **الهاء** ve **الزاي** tek bir asıldır; o, bir şeydir ki itikad olunur ([9]) ve toplanır; **الجَِهَاز** gibi; o, ev eşyasıdır. Ve falanı **جهَّزتُ**: onun yolculuk **جَِهاز**’ını üstlendim. Ama onların, deve için kaçtığında söyledikleri “**ضرَبَ في جَِهازه**” bir meseldir; yani o, **جَِهاز**’ını yükledi ve geçti. Ebû Ubeyde dedi ki: Arap mesellerinde: “**ضَرَب فلانٌ في جهازه**”; bu, terk ediş ve uzaklaşma hakkında vurulur. Asıl, zikrettiğimiz şeydir.
el-Kâmûsü’l-Muhît:
Ölü, gelin ve yolcunun **جِهازُ**’ı, kesr ve feth ile: ihtiyaç duydukları şey; ve onu **جَهَّزَهُ** **تَجْهِيزاً**; o da **فَتَجَهَّزَ**; cemi **أَجْهِزَةٌ**; cemʿu’l-cemʿi **أجْهِزاتٌ**. Ve feth ile: binek üzerindeki şey. Ve kadının hayâsı. Ve yaralı üzerine **جَهَزَ** ( **كَمَنَعَ** gibi) ve **أَجْهَزَ**: onun öldürülmesini sabitledi; onu çabuklaştırdı; ve onun üzerinde tamamladı. Ve **مُجْهِزٌ** ve **جَهيزٌ** ölüm: hızlı. Ve **جهِيزٌ** at: hafif. Ve **جَهيزَةُ**: sersem bir kadın. Ve bir kavim, iki kabile arasında kan hakkında sulhta hutbe irad ederken toplandı; diyetle razı olsunlar diye; onlar böyle iken **جَهيزَةُ** dedi: öldürülenin velisi katile galip geldi, onu öldürdü. Bunun üzerine dediler ki: **قَطَعَتْ جَهيزةُ قولَ كُلِّ خَطيبٍ**. Ve (o) kurdun yahut dişisinin adı; yahut sırtlan; yahut dişi ayı; yahut onun yavrusu; ve ahmak bir kadın: Şebîb el-Hâricî’nin annesi; babası onu esirlerden satın almıştı; onunla cinsel ilişkide bulundu; hamile kaldı; çocuk hareket etti; dedi ki: karnımda zıplayan bir şey var; dediler ki: **أحْمَقُ من جَهيزَةَ**. Yahut murad, kurdun dişisidir; çünkü o, yavrusunu bırakır ve sırtlan yavrusunu emzirir. Ve denilir: sırtlan avlandığında kurt onun yavrusunu kefil olur. Ve **جَهْزاءُ** yer: yüksek. Ve **جَهْزَاء** göz: göz bebeği dışarı çıkmış; **بالرَّاء** ile daha bilinir. Ve **تَجَهَّزْتُ** iş için ve **اجْهَاززْتُ**: ona hazırlandım. Ve onların mesellerinden: feth ile **ضَرَبَ في جَهَازِهِ**: yani ürktü de dönmedi; aslı, devenin sırtından aletiyle birlikte semerin düşmesi, iki ayağı arasına düşmesi, ondan ürkmesi, ta ki yerde gidip kaybolmasıdır. Ve **ضَرَبَ** “yürüdü” manasındadır; ve **في** mana bağlantısındandır; yani cihazında tökezleyen oldu.
Tâcü’l-ʿArûs:
جهز
Ölü, gelin ve yolcunun **جِهازُ**’ı, kesr ve feth ile: ihtiyaç duydukları şey. Leys dedi ki: Basra ehlinin **الجِهازَ**’ı kesr ile hatalı saydıklarını işittim. Ezherî dedi ki: kârîlerin hepsi, Yüce Allah’ın sözü olan “**فلمّا جَهَّزَهم بجَهازِهِم**”de **الجيم**’in fethi üzeredir; dedi ki: kesr ile **جِهاز** kötü bir dildir. Ömer b. Abdülazîz dedi ki:
**تَجَهَّزي بجِهازٍ تَبْلُغينَ به ... يا نَفْسُ قَبْلَ الرَّدى لم تُخْلَقي عَبَثَا**
Ve onu **جَهَّزَه** **تَجْهِيزاً**; o da **فَتَجَهَّزَ** oldu. Ve kavmi **وجهَّزَ** **تَجْهِيزاً**: eğer onlara yolculuk için cihazları hususunda külfete girdiyse. Ve gaziyi **تَجهيزُ**: onu yüklemek ve gazvesinde ihtiyaç duyduğu şeyi hazırlamak. Ve falanı **جهَّزْتُ**: onun yolculuk cihazını hazırladım. Ve **تجَهَّزْتُ** şu iş için: yani ona hazırlandım. Cemi **أَجْهِزَةٌ**; ve cemʿu’l-cemʿ yani cemʿin cemi **أَجْهِزاتٌ**; şair dedi ki:
**يَبِتْنَ يَنْقُلْنَ بأَجْهِزاتِها**
Feth ile **الجَهاز**: binek üzerindeki şey. Ve **الجَهاز**: kadının hayâsı; o da onun ferci. Ve yaralı üzerine **وَجَهَزَ** ( **كَمَنَعَ** gibi) **جَهْزَاً**: onu öldürdü; bunu İbn Düreyd söyledi. Başkası dedi ki: onun üzerine **جَهَزَ** ve **أَجْهَزَ**: onun öldürülmesini sabitledi. Asmaʿî dedi ki: yaralı üzerine **أَجْهَزَ**: eğer onu çabuklaştırdı, yani öldürmeyi; onun üzerinde tamamladı. Ali’nin hadisi, Allah ondan razı olsun: “**لا تُجهِزوا على جريحِهُم**”: yani yere serilen ve savaşması giderilen kimse öldürülmez; çünkü onlar Müslümandırlar; onlarla savaşmanın maksadı şerlerini def etmektir; eğer bu ancak onları öldürmekle olursa öldürülürler. İbn Mesʿûd’un hadisi: “Ebû Cehil üzerine geldi, o yere serilmişti; onun üzerine **فَأَجْهزَ** etti.” İbn Sîde dedi ki: ve denilmez: onun üzerine **أجازَ**. Ve geçti. Ve **مُجْهِزٌ** ve **جَهِيزٌ** ölüm: yani çabuk, hızlı. Ondan hadiste: “Siz ancak bozucu bir hastalık yahut **مَوْتَاً مُجهِزاً** mı bekliyorsunuz?” Ve **جَهيزٌ** at: yani hafif. Ebû Ubeyde dedi ki: **جَهيزُ الشَدِّ** at: yani koşuda hızlı; ve şu beyti okudu:
**ومُقَلِّص عَتَد جَهيز شَدُّه ... قَيْد الأوابِدِ في الرِّهانِ جَواد**
Ve **جَهيزَة**: ahmaklaştırılan sersem bir kadının adı. Denilir: iki kabile arasında kan hakkında sulhta hutbe irad eden bir kavim toplandı; diyetle razı olsunlar diye; onlar böyle iken **جَهيزَةُ** dedi: öldürülenin velisi katile galip geldi, onu öldürdü; bunun üzerine dediler:
**قَطَعَتْ جَهيزَةُ قَوْلَ كلِّ خَطيبِ**
Bununla mesel vuruldu. **جَهيزَةُ**: kurdun adı yahut dişisinin adı, yani dişisi; yahut sırtlan, bunu Ebû Zeyd söyledi; yahut dişi ayı; yahut ayı ve **الجِبْسُ** onun dişisi; yahut onun yavrusu. Denildi ki: **جَهيزة** ahmak bir kadındır; denildi ki: o, Şebîb el-Hâricî’nin annesidir; babası yani Ebû Şebîb Kûfe muhacirlerindendi; onu esirlerden satın aldı; kırmızı, uzun, güzel idi; onu İslâm’a zorladı da reddetti; onunla cinsel ilişkide bulundu; hamile kaldı; çocuk karnında hareket etti; dedi ki: karnımda zıplayan bir şey var; denildi ki (bazı nüshalarda: dediler ki): **أَحْمَقُ من جَهيزَة**. İbn ʿAdî ve İbn Berrî dedi ki: bu, bu meselde meşhur olanıdır: **أَحْمَقُ من جَهِيزَةَ**; gayr-i munsarif. Câhız, onun **أَحْمَقُ من جَهيزةٍ** (munsarif) olduğunu zikretti. Yahut **الجَهيزَة** ile murad, kurdun dişisidir; yani dişisi; o ahmaklaştırılır. Câhız dedi ki: çünkü o, yavrusunu bırakır ve sırtlan yavrusunu emzirir; devekuşunun başkasının yumurtasıyla yaptığı gibi; bunun üzerine İbn Cizl et-Tiʿân’ın sözü:
**كمُرضِعَةٍ أولادَ أُخرى وضَيَّعَتْ ... بَنيها فَلَمْ تَرْقَعْ بذلك مَرْقَعا**
Ve denilir: sırtlan avlandığında kurt onun yavrusunu kefil olur ve ona et getirir. Kumeyt dedi ki:
**كما خامَرَتْ في حِضْنِها أمُّ عامرٍ ... لذي الحَبْلِ حتى عالَ أَوْسٌ عِيالَها**
Ve kavli: **لذي الحَبل** yani avcı için; o, ipi onun aşil damarına asar. Leys dedi ki: **جَهيزَة** bedeninde yapılı, sersem bir kadındı; ahmaklıkta onunla mesel vurulur; ve şu beyti okudu:
**كأنَّ صَلا جَهيزةَ حين قامَتْ ... حَبَابُ الماءِ حالاً بَعْدَ حالِ**
Ve **جَهْزَاءُ** yer: yüksek. Ve **جَهْزَاءُ** göz: göz bebeği dışarı çıkmış. Ve **بالراء** ile daha bilinir; yerinde zikredilmiştir.
Denilir: **تَجَهَّزْتُ** iş için ve **اجْهازَزْتُ**: yani ona hazırlandım. Ve onu **جهَّزْتُه** **تَجْهِيزاً**: onu hazırladım. Ve onların mesellerinden, bir şey ürküp de dönmediğinde: feth ile **ضَرَبَ في جَهازِه**: yani ürktü de dönmedi. Aslı, devenin sırtından aletiyle birlikte semerin düşmesi, iki ayağı arasına düşmesi, ondan ürkmesi (bazı nüshalarda: ondan) ta ki yerde gidip kaybolmasıdır. Ve Tehzîb’de: Araplar “deve cihazında vurdu” derler: eğer ürktü de yerde kaçıp sıçradı ve çırpındı; ta ki üzerindeki alet ve yükü savurdu ise. Ve **ضَرَبَ** “yürüdü” manasındadır; ve **في** mana bağlantısındandır; yani cihazında tökezleyen oldu.
