# جهز — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B2/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%87%D8%B2/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جهز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B2.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جهز

جَهاز العَرُوس والميت وجِهازهما: ما يحتاجان إِليه، وكذلك جهاز المسافر، يفتح ويكسر؛ وقد جَهَّزَه فَتَجَهَّز وجَهَّزْتُ العروسَ تَجْهِيزاً، وكذلك جَهَّزت الجيش. وفي الحديث: من لم يغز ولم يجهز غازياً؛ تجهيز الغازي: تَحْمِيله وإِعداد ما يحتاج إِليه في غزوة، ومنه تَجْهِيزُ العروس: وتَجْهِيز الميت. وجَهَّزت القوم تَجْهِيزاً إِذا تكلَّفت لهم بِجهازِهِمْ للسفر، وكذلك جِهَاز العروس والميت، وهو ما يحتاج له في وجهه، وقد تَجَهَّزُوا جَهازاً. قال الليث: وسمعت أَهل البصرة يخطئُون الجِهَازَ، بالكسر. قال الأَزهري: والقراء كلهم على فتح الجيم في قوله تعالى: ولما جَهَّزَهُمْ بِجهَازِهم؛ قال: وجِهَاز، بالكسر، لغة رديئة؛ قال عمر بن عبد العزيز:
تَجَهَّزي بِجهازٍ تَبْلُغِينَ به،
يا نَفْسُ، قبل الرَّدَى، لم تُخْلَقي عَبَثا
وجَهاز الراحلة: ما عليها. وجَهَاز المرأَة: حَياؤُها، وهو فَرْجها. وموت مُجْهِز أَي وَحِيٌّ.
وجَهَزَ على الجريح وأَجْهَزَ: أَثْبَت قَتْله. الأَصمعي: أَجْهَزْتُ على الجريح إِذا أَسرعت قتله وقد تَمَّمت عليه. قال ابن سيده: ولا يقال (*
قوله« قال ابن سيده ولا يقال إلخ» عبارة القاموس وشرحه في مادة ج و ز: وأجزت على الجريح لغة في أجهزت، وأنكره ابن سيده فقال ولا يقال إلخ) أَجاز عليه إِنما يقال أَجازَ على اسمه أَي ضَرَب. وموت مُجْهِز وجَهِيز أَي سريع. وفي الحديث: هل تَنْظُرون إِلا مرضاً مُفْسداً أَو موتاً مُجْهِزاًف أَي سريعاً. ومنه حديث علي، رضوان الله عليه: لا يُجْهَز على جَريحهم أَي من صُرِع منهم وكُفِيَ قِتالُه لا يُقْتل لأَنهم مُسْلمون، والقصد من قتالهم دفع شرهم، فإِذا لم يكن ذلك إِلا بقتلهم قُتِلوا. وفي حديث ابن مسعود، رضي الله عنه: أَنه أَتى على أَبي جهل وهو صَرِيع فأَجْهَزَ عليه. ومن أَمثالهم في الشيء إِذا نَفَر فلم يَعُدْ: ضَرَب في جَهَازه، بالفتح، وأَصله في البعير يسقط عن ظهره القَتَب بأَداته فيقع بين قوائمه فَيَنْفِرُ عنه حتى يذهب في الأَرض، ويجمع على أَجْهِزَة؛ قال الشاعر:
يَبِتْنَ يَنْقُلْنَ بأَجْهِزاتِها
قال: والعرب تقول ضَرَب البعيرُ في جَهازِه إِذا جَفَلَ فَنَدَّ في الأَرض والْتَبَط حتى طَوَّحَ ما عليه من أَداة وحِمْل. وضَرَبَ في جَهازٍ البعيرُ إِذا شرد. وجَهَّزت فلاناً أَي هَيَّأْتَ جَهاز سفره. وتَجَهَّزْت لأَمْرِ كذا أَي تهيأَت له. وفرس جَهِيز: خفيف. أَبو عبيدة: فرس جَهِيز الشدّ أَي سريع العدو، وأَنشد:
ومُقَلِّص عَتَد جَهِيز شَدُّهُ،
قَيْد الأَوَابِدِ في الرِّهانِ جَواد
وجَهِيزَةُ: اسم امرأَة رَعْناءَ تُحَمَّق. وفي المثل: أَحْمَقُ من جَهِيزَةَ؛ قيل: هي أُم شبِيبٍ الخَارجي، كان أَبو شَبِيبٍ من مُهاجِرَة الكوفة اشترى جَهِيزَةَ من السَّبي، وكانت حمراء طويلة جميلة فأَرَادَها على الإِسلام فأبت، فواقعها فحملت فتحرك الولد في بطنها، فقالت: في بَطْني شيء يَنْقُز، فقيل: أَحمق من جَهِيزَة. قال ابن بري: وهذا هو المشهور من هذا المثل: أَحمق من جَهِيزَةَ، غير مصروف، وذكر الجاحظ أَنه أَحمق من جَهِيزَةٍ، بالصرف. والجَهِيزَة: عِرْسُ الذئب يَعْنون الذِّئْبَةَ، ومن حُمْقها أَنها تَدَعُ ولدَها وتُرْضع أَولاد الضبع كَفِعْلِ النعامة بِبَيْض غيرها؛ وعلى ذلك قول ابنِ جِذْلِ الطَّعَانِ:
كَمُرْضِعَةٍ أَولادَ أُخرى، وضَيَّعَتْ
بَنِيها، فلم تَرْقَعْ بذلك مَرْقَعا
وكذلك النعامة إِذا قامت عن بَيْضها لطلب قُوتِها فلقيت بيض نعامة أُخرى حَضَنَتْه فَحُمِّقَتْ بذلك؛ وعلى ذلك قول ابن هرمة:
إِنِّي وتَرْكي نَدى الأَكْرَمِينَ،
وقَدْحي بِكَفَّيّ زَنْداً شَحاحا
كتارِكَةٍ بَيْضها بالعَراء،
ومُلْبِسَةٍ بَيْض أُخرى جَناها
قالوا: ويشهد لما بين الذئب والضبع من الأُنْفَةِ أَن الضبع إِذا صِيدَتْ أَو قُتِلت فإِن الذئب يَكْفُل أَولادها ويأْتيها باللحم؛ وأَنشدوا في ذلك للكميت:
كما خامَرَتْ في حِضْنِها أُمُّ عامِر
لذي الحَبْل، حتى عال أَوْسٌ عِيالَها
(* قوله« لذي الحبل» أي للصائد الذي يعلق الحبل في عرقوبها.) وقيل في قولهم أَحمق من جَهِيزَةَ: هي الضبع نفسها، وقيل: الجَهِيزَةُ جِرْوُ الدُّبِّ والجِبْسُ أُنْثاه، وقيل: الجَهِيزة الدُّبَّةُ. وقال الليث: كانت جَهِيزَة امرأَة خَلِيقَةً في بدنها رَعْناء يضرب بها المثل في الحمق؛ وأَنشد:
كأَنَّ صَلا جَهِيزَة، حين قامتْ،
حِبابُ الماء حالاً بعد حالِ

### Türkçe

**جَهاز** gelinin ve ölünün ve ikisinin **جِهاز**ı: ihtiyaç duydukları şey; yolcunun **جهاز**ı da böyledir; (ج) fetha ile de kesra ile de okunur; ve onu **جَهَّزَه**; böylece o **فَتَجَهَّز**; ve gelini **جَهَّزْتُ** **تَجْهِيزاً**; orduyu da aynı şekilde **جَهَّزت**. Hadiste: “Kim gazâ etmez ve bir gaziyi **يجهز** etmezse”; gaziyi **تجهيز**: onu yüklemek ve bir gazâda ihtiyaç duyduğu şeyi hazırlamak; bundan gelinin **تَجْهِيزُ**i ve ölünün **تَجْهِيز**i (de)dir. Kavmi **جَهَّزت** **تَجْهِيزاً**: onlar için yolculuk için **بِجهازِهِمْ** ile külfete girdiğim zaman; gelinin ve ölünün **جِهَاز**ı da böyledir; o, yönünde kendisine ihtiyaç duyulan şeydir; ve **تَجَهَّزُوا جَهازاً**. Leys dedi: Basra ehlinin **الجِهَازَ**ı, kesra ile, hatalı saydıklarını işittim. Ezherî dedi: Kurrânın hepsi, Allah’ın sözü olan “**ولما جَهَّزَهُمْ بِجهَازِهم**”de **الجيم**in fethası üzeredir; dedi: **وجِهَاز** kesra ile, kötü bir dildir; Ömer b. Abdülazîz dedi ki:
**تَجَهَّزي بِجهازٍ تَبْلُغِينَ به،
يا نَفْسُ، قبل الرَّدَى، لم تُخْلَقي عَبَثا**

**جَهاز** binek hayvanının: üzerindeki şey. Kadının **جَهَاز**ı: hayâsıdır; o da onun ferci (cinsel uzvu)dur. **مُجْهِز** bir ölüm: yani ani.

Yaralı üzerine **جَهَزَ** ve **أَجْهَزَ**: onun öldürülmesini sağlamlaştırdı. Asmaî: Yaralı üzerine **أَجْهَزْتُ**: onu öldürmeyi acele ettiğim ve onun işini tamamladığım zaman. İbn Sîde dedi: ve denilmez
(* “İbn Sîde dedi ve denilmez ilh.” sözü, **ج و ز** maddesinde Kâmûs’un ve şerhinin ibaresidir: “**وأجزت** على الجريح, **أجهزت**’in bir dilidir; İbn Sîde bunu inkâr etti ve ‘ve denilmez’ dedi ilh.”)
**أَجاز** onun üzerine; ancak denilir: ismi üzerine **أَجازَ** yani vurdu. **موت مُجْهِز** ve **جَهِيز**: yani hızlı. Hadiste: “Siz ancak bozucu bir hastalığı yahut **موتاً مُجْهِزاً**ı mı bekliyorsunuz”; yani hızlı. Bundan, Ali’nin hadisi, Allah ondan razı olsun: “Onların yaralısı üzerine **يُجْهَز** edilmez”; yani onlardan yere serilen ve onunla savaşılması yeterli görülen kimse öldürülmez; çünkü onlar Müslümandırlar; onlarla savaşmaktan maksat şerlerini defetmektir; eğer bu ancak onları öldürmekle olursa öldürülürler. İbn Mes‘ûd’un hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Ebu Cehil üzerine geldi, o yere serilmişti; onun üzerine **فَأَجْهَزَ** etti. Onların darb-ı mesellerinden, bir şey ürküp de geri dönmediği zaman: fetha ile, “**ضَرَب في جَهَازه**”; aslı, devede, sırtından aletiyle birlikte **القَتَب** düşer de iki ön ayağı arasına düşer; o da ondan ürker, ta ki yerde gidip kayboluncaya kadar; **أَجْهِزَة** üzerine cem‘ olunur; şair dedi ki:
**يَبِتْنَ يَنْقُلْنَ بأَجْهِزاتِها**
Dedi: Araplar “Deve **ضَرَب** etti **في جَهازِه**” derler; ürküp yerde kaçtığı, debelendiği ve üzerindeki alet ve yükü savurduğu zaman. Deve, kaçıp uzaklaştığı zaman **ضَرَبَ في جَهازٍ**. Falanı **جَهَّزت**: yani onun yolculuk **جَهاز**ını hazırladın. Şu iş için **تَجَهَّزْت**: yani ona hazırlandın. **فرس جَهِيز**: hafif. Ebû Ubeyde: **فرس جَهِيز الشدّ**: yani koşuda hızlı; ve şu beyti okudu:
**ومُقَلِّص عَتَد جَهِيز شَدُّهُ،
قَيْد الأَوَابِدِ في الرِّهانِ جَواد**

**جَهِيزَةُ**: ahmaklaştırılan, budala bir kadının adıdır. Meselde: “**أَحْمَقُ من جَهِيزَةَ**”; denildi ki: o, Hâricî Şebîb’in annesidir; Ebû Şebîb, Kûfe muhâcirlerinden idi; **جَهِيزَةَ**yı esirlerden satın aldı; o kızıl, uzun, güzel idi; onu İslâm’a zorladı, o ise reddetti; onunla cinsel ilişkide bulundu, hamile kaldı; çocuk karnında hareket etti; dedi ki: “Karnımda zıplayan bir şey var”; bunun üzerine “**أَحمق من جَهِيزَة**” denildi. İbn Berrî dedi: Bu, bu meselden meşhur olanıdır: “**أَحمق من جَهِيزَةَ**”, gayr-i munsarif; Câhiz, onun “**أَحمق من جَهِيزَةٍ**” (munsarif) olduğunu zikretti. **الجَهِيزَة**: kurdun düğünü; dişi kurdu kastederler; onun ahmaklığındandır ki yavrusunu bırakır ve sırtlanın yavrularını, devekuşunun başkasının yumurtasıyla yaptığı gibi, emzirir; bunun üzerine İbn Cizl et-Ta‘ân’ın sözü:
**كَمُرْضِعَةٍ أَولادَ أُخرى، وضَيَّعَتْ
بَنِيها، فلم تَرْقَعْ بذلك مَرْقَعا**
Devekuşu da böyledir: yumurtalarından yiyeceğini aramak için kalktığı zaman, başka bir devekuşunun yumurtalarına rastlar, onu kuluçkaya yatar; bununla ahmak sayılmıştır; bunun üzerine İbn Hirma’nın sözü:
**إِنِّي وتَرْكي نَدى الأَكْرَمِينَ،
وقَدْحي بِكَفَّيّ زَنْداً شَحاحا
كتارِكَةٍ بَيْضها بالعَراء،
ومُلْبِسَةٍ بَيْض أُخرى جَناها**
Dediler ki: Kurt ile sırtlan arasındaki nefret (duygusu)na şahit olan şudur: Sırtlan avlanır yahut öldürülürse, kurt onun yavrularına kefil olur ve ona et getirir; ve bunun hakkında Kumeyt’ten şu beyti okudular:
**كما خامَرَتْ في حِضْنِها أُمُّ عامِر
لذي الحَبْل، حتى عال أَوْسٌ عِيالَها**
(* “**لذي الحبل**” sözü: yani, ipi onun aşık kemiğine takan avcı için.)

“**أَحمق من جَهِيزَةَ**” sözünde denildi ki: o, sırtlanın kendisidir; ve denildi ki: **الجَهِيزَةُ** ayı yavrusudur, **الجِبْسُ** onun dişisidir; ve denildi ki: **الجَهِيزة** dişi ayıdır. Leys dedi: **جَهِيزَة** bedeninde yapılı, budala bir kadındı; ahmaklıkta onunla darb-ı mesel getirilir; ve şu beyti okudu:
**كأَنَّ صَلا جَهِيزَة، حين قامتْ،
حِبابُ الماء حالاً بعد حالِ**
