# جهز — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B2/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%87%D8%B2/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جهز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B2.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جهز

جهاز الميت والعروس والمسافر بالكسر والفتح: ما يحتاجون إليه، قال الليث: وسمعت أهل البصرة يخطئون الجهاز، بالكسر. قال الأزهري: والقراء كلهم على فتح الجيم في قوله تعالى:  فلما جهزهم بجهازهم  قال: وجهاز، بالكسر: لغة رديئة. قال عمر بن عبد العزيز:
  تجهزي بجهاز تبـلـغـين بـه                      يا نفس قبل الردى لم تخلقي عبثا وقد جهزه تجهيزا فتجهز. وجهز القوم تجهيزا: إذا تكلف لهم بجهازهم للسفر. وتجهيز الغازي: تحميله وإعداد ما يحتاج إليه في غزوه. وجهزت فلانا: هيأت جهاز سفره. وتجهزت لأمر كذا، أي تهيأت له، ج أجهزة، وجج، أي جمع الجمع أجهزات، قال الشاعر:
  يبتن ينقلن بأجهزاتها الجهاز، بالفتح، ما على الراحلة. والجهاز: حياء المرأة، وهو فرجها. وجهز على الجريح، كمنع، جهزا: قتله، قاله ابن دريد، وقال غيره: جهز عليه وأجهز: أثبت قتله. وقال الأصمعي: أجهز على الجريح، إذا أسرعه، أي القتل، قد تمم عليه، وفي حديث علي رضي الله عنه:  لا تجهزوا على جريحهم  أي من صرع وكفي قتاله لا يقتل، لأنهم مسلمون، والقصد من قتالهم دفع شرهم، فإذا لم يكن ذلك إلا بقتلهم قتلوا. وفي حديث ابن مسعود:  أنه أتى على أبي جهل وهو صريع فأجهز عليه  . وقال ابن سيده: ولا يقال أجاز عليه. وقد تقدم. وموت مجهز وجهيز، أي وحي سريع. ومنه الحديث:  هل تنظرون إلا مرضا مفسدا أو موتا مجهزا  . وفرس جهيز، أي خفيف، وقال أبو عبيدة: فرس جهيز الشد، أي سريع العدو، وأنشد:
  ومقلص عتد جهـيز شـده                      قيد الأوابد في الرهان جواد وجهيزة: اسم امرأة رعناء تحمق، يقال: إنه اجتمع قوم يخطبون في الصلح بين حيين في دم كي يرضوا بالدية، فبينما هم كذلك قالت جهيزة: ظفر بالقاتل ولي للمقتول فقتله، فقالوا عند ذلك:
  قطعت جهيزة قول كل خطيب

  فضرب به المثل. جهيزة: علم للذئب أو عرسه، أي أنثاه أو الضبع، قاله أبو زيد؛ أو الدبة أو الدب، والجبس أنثاه، أو جروها. قيل: جهيزة: امرأة حمقاء، قيل: هي أم شبيب الخارجي، وكان أبوه أي أبو شبيب من مهاجرة الكوفة، اشتراها من السبي، وكانت حمراء طويلة جميلة، فأرادها على الإسلام فأبت، فواقعها فحملت، فتحرك الولد في بطنها فقالت: في بطني شيء ينقز، فقيل، وفي بعض النسخ: فقالوا: أحمق من جهيزة. قال ابن عدي وابن بري، وهذا هو المشهور في هذا المثل: أحمق من جهيزة. غير مصروف. وذكر الجاحظ أنه: أحمق من جهيزة، بالصرف. أو المراد بالجهيزة عرس الذئب، أي أنثاه، وهي تحمق، قال الجاحظ: لأنها تدع ولدها وترضع ولد الضبع. من الإلقة كفعل النعامة ببيض غيرها، وعلى ذلك قول ابن جذل الطعان:
  كمرضعة أولاد أخرى وضيعت                      بنيها فلم ترقع بذلك مرقـعـا ويقال: إذا صيدت الضبع كفل الذئب ولدها ويأتيه باللحم، قال الكميت:
  كما خامرت في حضنها أم عامر                      لذي الحبل حتى عال أوس عيالها وقوله: لذي الحبل، أي للصائد الذي يعلق الحبل في عرقوبها. وقال الليث: كانت جهيزة امرأة خليقة في بدنها، رعناء، يضرب بها المثل في الحمق وأنشد:
  كأن صلا جهيزة حين قامت                      حباب الماء حالا بعد حـال وأرض جهزاء: مرتفعة، وعين جهزاء: خارجة الحدقة. وبالراء أعرف، وقد ذكر في موضعه.
 يقال: تجهزت للأمر واجهاززت، أي تهيأت له، وقد جهزته تجهيزا: هيأته. ومن أمثالهم في الشيء إذا نفر فلم يعد: ضرب في جهازه. بالفتح، أي نفر فلم يعد. وأصله في البعير يسقط عن ظهره القتب بأداته فيقع بين قوائمه فينفر منه، وفي بعض النسخ: عنه حتى يذهب في الأرض. وفي التهذيب: العرب تقول: ضرب البعير في جهازه. إذا جفل فند في الأرض والتبط حتى طوح ما عليه من أداة وحمل، وضرب بمعنى سار، وفي من صلة المعنى، أي صار عاثرا في جهازه. ومما يستدرك عليه:

### Türkçe

**جهاز** ölünün, gelinin ve yolcunun (kesre ve fetha ile): onların ihtiyaç duydukları şey. Leys dedi: Basra ehlinin **الجهاز**’ı, kesre ile, hatalı saydıklarını işittim. Ezherî dedi: Kıraat ehlinin hepsi, Yüce Allah’ın sözü olan: **فلما جهزهم بجهازهم** (âyetinde) **الجيم**’in fethası üzeredir. Dedi ki: **وجهاز** kesre ile: kötü bir dildir. Ömer b. Abdülazîz dedi:
  “**تجهزي** bir **جهاز** ile ki onunla ulaşırsın,
  ey nefis, helâkten önce; boş yere yaratılmadın.”

Ve onu **جهزه** (donattı) **تجهيزا** (donatma) ile; böylece o da **تجهز** (donandı). Ve kavim **جهز** etti **تجهيزا**: onlara, yolculuk için **جهاز**larıyla külfetlendiği (hazırladığı) zaman. Ve **تجهيز** gazinin: onu yüklemek ve gazasında ihtiyaç duyduğu şeyi hazırlamak. Ve “Falancayı **جهزت**”: onun yolculuk **جهاز**ını hazırladım. Ve “Şu iş için **تجهزت**”, yani ona hazırlandım. Çoğulu **أجهزة**; ve çoğulun çoğulu (yani cem‘u’l-cem‘) **أجهزات**. Şair dedi:
  “Gecelerler; **أجهزاتها** ile taşırlar.”

**الجهاز**, fetha ile: binek üzerinde olan şey. Ve **الجهاز**: kadının hayâsı; o da onun ferci (cinsel uzvu)dur. Ve “yaralıya **جهز** etti”, **كمنع** (babında), **جهزا**: onu öldürdü; bunu İbn Düreyd söyledi. Başkası dedi: “Ona **جهز** etti” ve “**أجهز**”: onun öldürülmesini kesinleştirdi. Asmaî dedi: “Yaralıya **أجهز** etti”: onu hızlandırdığı zaman; yani öldürmeyi; onun üzerine tamamladı. Ali رضى الله عنه hadîsinde: **لا تجهزوا على جريحهم**: yani devrilmiş ve onunla savaşılması yeterli görülmüş kimse öldürülmez; çünkü onlar Müslümandırlar; onlarla savaşmaktan maksat, şerlerini defetmektir; eğer bu ancak onları öldürmekle olursa, öldürülürler. İbn Mes‘ûd hadîsinde: **أنه أتى على أبي جهل وهو صريع فأجهز عليه**. İbn Sîde dedi: “Ona **أجاز** etti” denilmez. Ve daha önce geçti. Ve **موت مجهز** ve **جهيز**: yani çabuk (ve) süratli (ölüm). Ondandır hadîs: **هل تنظرون إلا مرضا مفسدا أو موتا مجهزا**. Ve **فرس جهيز**: yani hafif. Ebû Ubeyde dedi: **فرس جهيز الشد**: yani koşusu hızlı. Ve şu beyti okudu:
  “Ve kısaltılmış (kuyruklu) bir at; koşusu **جهيز**;
  yarışta yabanîleri bağlayan bir cins at.”

Ve **جهيزة**: ahmaklık eden, budala bir kadın adıdır. Denir ki: iki mahalle arasında bir kan (davası) hakkında diyetle razı olsunlar diye sulh için hutbe irad eden bir kavim toplandı; onlar böyle iken **جهيزة** dedi: “Katile galip gelindi ve maktulün velîsi onu öldürdü.” Bunun üzerine dediler ki:
  “**جهيزة** her hatibin sözünü kesti.”

Bununla mesel vuruldu. **جهيزة**: kurdun dişisi yahut gelinciği; yani onun dişisi; yahut sırtlan; bunu Ebû Zeyd söyledi. Yahut ayı yahut erkek ayı; **الجبس** onun dişisidir; yahut onun yavrusu. Denildi ki: **جهيزة**: ahmak bir kadındır. Denildi ki: o, Hâricî Şebîb’in annesidir; babası, yani Ebû Şebîb, Kûfe muhacirlerindendi; onu esirlerden satın aldı; o kızıl (tenli), uzun, güzel idi; onu İslâm’a zorladı da o reddetti; onunla cima etti, hamile kaldı; çocuk karnında hareket edince dedi: “Karnımda zıplayan bir şey var.” Denildi; bazı nüshalarda: “Dediler ki: **جهيزة**’den daha ahmak.” İbn Adî ve İbn Berrî dedi: Bu, bu meselde meşhur olanıdır: **أحمق من جهيزة**. Gayr-i munsarif. Câhiz, onun “**أحمق من جهيزة**”, sarf ile (munsarif olarak) olduğunu zikretti. Yahut **الجهيزة** ile murad, kurdun gelinciği; yani onun dişisi; o ahmaklık eder. Câhiz dedi: çünkü o, yavrusunu bırakır ve sırtlanın yavrusunu emzirir; **الإلقة**’dan (yapışkanlıktan) devekuşunun başkasının yumurtasıyla yaptığı gibi. Buna göre İbn Cezel et-Ta‘ân’ın sözü:
  “Başkasının çocuklarını emziren gibi; zayi etti
  kendi oğullarını; bununla bir yama yamamadı.”

Ve denir ki: sırtlan avlandığı zaman kurt onun yavrusunu kefil olur; ona et getirir. Kümeyt dedi:
  “Nasıl ki kucağında Ümmü Âmir gizlendi,
  ip sahibi için; tâ ki Evs onun çocuklarını geçindirdi.”

Ve onun sözü: **لذي الحبل**: yani, onun aşık kemiğine ip takan avcı için. Leys dedi: **جهيزة** bedeninde etli (dolgun), budala bir kadındı; ahmaklıkta onunla mesel vurulur. Ve şu beyti okudu:
  “Sanki **جهيزة**’nin kalçası, kalktığı vakit,
  su kabarcıklarıdır; hâl hâl (bir hâlden bir hâle).”

Ve **أرض جهزاء**: yüksek (arazi). Ve **عين جهزاء**: göz bebeği dışarı çıkmış. **بالراء** ile daha bilinir; yerinde zikredilmiştir.

Denir ki: “İş için **تجهزت** ve **اجهاززت**”: yani ona hazırlandım. Ve onu **جهزته** **تجهيزا**: onu hazırladım. Onların mesellerindendir: bir şey ürküp de geri dönmezse: “**ضرب في جهازه**” (fetha ile): yani ürktü de geri dönmedi. Aslı, devede: semerin, aletiyle birlikte sırtından düşüp ayaklarının arasına düşmesi; ondan ürküp kaçmasıdır. Bazı nüshalarda: “ondan, ta ki yerde (uzaklara) gidinceye kadar.” **التهذيب**’de: Araplar der ki: “Deve **ضرب** etti **في جهازه**”: ürküp yerde kaçtığı, sıçrayıp üzerinde olan alet ve yükü savurduğu zaman. Ve **ضرب** “yürüdü/gitti” mânasınadır; ve **في** mânanın bağlantısındandır; yani **جهاز**ında tökezleyici oldu. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir:
