# جهل (ج-ه-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%87%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Cehl fokurdayıp kaynayan kazan demektir

- Harfler: ج - ه - ل
- Kur'an'da: 24 geçiş · 24 ayet · 9 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (9)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْجَاهِلِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%90%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْفَاعِلِينَ | Cahiller | 6 | 6 | [2:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/2:67.md) |
| [الْجَاهِلِيَّةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%90%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%90.md) | الْفَاعِلِيَّةِ | Cahillik | 4 | 4 | [3:154](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/3:154.md) |
| [بِجَهَالَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/siga/%D8%A8%D9%90%D8%AC%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | بِفَعَالَةٍ | Cehaletle beraber | 4 | 4 | [4:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/4:17.md) |
| [تَجْهَلُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%AC%D9%92%D9%87%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تَفْعَلُونَ | Bilmiyorsunuz | 4 | 4 | [7:138](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/7:138.md) |
| [الْجَاهِلُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | الْفَاعِلُونَ | Cahiller | 2 | 2 | [25:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/25:63.md) |
| [الْجَاهِلُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%90%D9%84%D9%8F.md) | الْفَاعِلُ | Cahil | 1 | 1 | [2:273](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/2:273.md) |
| [جَاهِلُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/siga/%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | فَاعِلُونَ | Cahiller | 1 | 1 | [12:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/12:89.md) |
| [جَهُولًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/siga/%D8%AC%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%88%D9%84%D9%8B%D8%A7.md) | فَعُولًا | Cahil | 1 | 1 | [33:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/33:72.md) |
| [يَجْهَلُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AC%D9%92%D9%87%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعَلُونَ | Bilmiyorlar | 1 | 1 | [6:111](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/6:111.md) |

## Mücavir kökler — 46 mücavir (173 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 4 ortak ayet · G² 15 · Ön dişler demektir
2. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 10 · “Süllem” merdiven demektir
3. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 8 ortak ayet · G² 10 · Hayvanların ön ayaklarına denir
4. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Eveye yuva demektir
5. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Buğa boğa demektir
6. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 7 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
7. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 11 ortak ayet · G² 7 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
8. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · “Sehl” ova demektir
9. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
10. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Hilal yeni ay demektir
11. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Murar acı bir ağacın adıdır
12. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 13 ortak ayet · G² 6 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
13. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Beyt ev demektir
14. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
15. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 7 ortak ayet · G² 5 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
16. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 7 ortak ayet · G² 5 · Dağın sivri noktası demektir
17. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
18. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Tanınan ile
19. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 9 ortak ayet · G² 5 · Kevn, tepe demektir
20. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
21. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Kelime
22. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · İki yüzlüler
23. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Baid uzak demektir
24. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
25. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · “Nezle” konaklama yeri demektir
26. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Musa
27. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
28. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Şey
29. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
30. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
31. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
32. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Gem demektir
33. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
34. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
35. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Saçak demektir
36. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
37. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ana kapının önündeki bekçidir
38. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
39. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
40. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
41. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
42. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
43. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
44. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
45. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
46. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جهل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [سفه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%87.md), [حمق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%82.md), [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Rüzgârın dalı titretmesi, közün karıştırılması ve alâmeti bulunmayan ıssız arazide yönün yitirilmesi gibi hafiflik, sarsıntı ve kararsızlık hareketi |
| Çekirdek Özet 2 | Salt enformasyon eksikliğinden öte, nefsin dürtülerine kapılarak gerçeğe ve aklın icaplarına aykırı, taşkın ve fevri davranış sergileme |
| Çekirdek Özet 3 | Vahiy ve rasyonel bilginin kurucu otoritesinden koparak heva, kabile asabiyeti ve keyfî dürtülere dayalı bir ahlak ve nizam kurma eğilimi |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca okuma yazma bilmeme veya malumat eksikliğine indirgeyerek Kur'an'ın ahlaki, hukuki ve eylemsel taşkınlık eleştirisini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جه | Dışa vurma, kabarma, ortaya çıkma ve taşkınlık hareketi; nitekim [جهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%AF.md) kökünde gücün son sınırına kadar dışa vurulması, [جهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B1.md) kökünde sesin ve sözün alenileşmesi, [جهز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B2.md) kökünde donanımın ortaya çıkarılması ve [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) kökünde hoşnutsuzluğun surata yansıması bu çekirdekle kurulur | ل | Temel taşkınlık ve kabarma hareketini zihinsel hafiflik, fevrilik, sebat yoksunluğu ve nefsin dengesizce kımıldaması yönünde daraltarak davranışsal ve zihinsel istikrarsızlığa dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | İtici bir kuvvetle harekete geçme, bir yükü veya baskıyı taşıyıp sevk etme yönelimi |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Aniden görünür olma, heyecanla dışarı fırlama ve kontrolsüz bir dışavurum hali |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Hareketi belirli bir amaca veya hedefe doğru sevk etme, dürtme ve sürükleme |
| جهل | İçsel bir dürtü ve kontrolsüz bir itici güçle harekete geçen enerjinin, ölçü ve istikametten yoksun kalarak taşkın bir hafiflikle eyleme dönüşmesi |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Şiddetli rüzgârın taze dalı sarsıp titretmesi ve yerinden oynatması (استجهلت الريح الغصن), kor halindeki ateşi harlamak için karıştırmaya yarayan tahta değnek (مجهل) ve üzerinde yol izi, tepe veya taş gibi belirleyici hiçbir işaret bulunmayan tehlikeli ve ıssız çöl (مجهل) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairi Amr b. Külsûm muallakasında kökü hilm karşıtı fevrilik, saldırganlık ve öfkeyle haddi aşma anlamında kullanmıştır: ألا لا يجهلن أحد علينا فنجهل فوق جهل الجاهلينا / Nâbiğa ez-Zübyânî ise kökü hevanın ve hatıraların insanı sarsıp hafifliğe sevk etmesi anlamında zikreder: دعاك الهوى واستجهلتك المنازل وكيف تصابي المرء والشيب شامل |
| Erken Arapça kullanım | İslam öncesi ve erken dönem kullanımında kavram bilgi yokluğundan çok ağırbaşlılık, sabır ve temkin manasındaki [حلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%85.md) kavramının zıddı olarak kabile taassubu, kışkırtmaya kapılma, sefihlik ve nefsin kontrolsüz taşkınlığı için kullanılmıştır |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça جهل kökü, Sami dil ailesi içerisinde özellikle Güney ve Merkezi Sami zemininde ahlaki, psikolojik ve eylemsel bir boyuta genişleyerek kendine özgü güçlü bir semantik derinlik kazanmıştır. Batı Sami dillerinde (İbranice ve Ârâmîce/Süryanice) Arapçadaki bu üçlü harf çatısı doğrudan birebir eşsesli bir kökle genel cehaleti karşılamaktan ziyade, bu semantik matris İbranicede kaba, temkinsiz ve basiretsiz davranışı niteleyen köklerle temsil edilir. Kökün ilksel semantik çekirdeğinde yer alan sarsılma, hafiflik, yerinde duramama ve işaret taşları bulunmayan bir arazide pusulasız kalma imgesi, Arap dilinde hem zihnin kesin bilgiden mahrum kalması durumunu hem de nefsin rasyonel denetimi yitirerek kabarmasını birleştiren ortak bir eksen kurmuştur. Dolayısıyla kök, kadim Sami mirasından devraldığı kararsızlık ve hafiflik tabakasını, bedevi çöl tecrübesi ve kabile çatışmaları zemininde toplumsal bir taşkınlık ve bilisizlik kategorisine dönüştürmüştür.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Rüzgârın dalı oynatması ve işaretsiz çöl zemininden türeyiş | Fiziksel sarsılma ve yönsüzlük hali, nefsin hafifliğine ve temkinsiz hareketine, oradan da gerçeğe uygun bilgi ve eylemden yoksunluğa evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Çevre Sami dillerindeki kavramsal karşılıklar | Akraba Sami dillerinde doğrudan birebir fonetik eşdeğer yerine akılsızlık, kaba davranış ve zihinsel körlük bildiren paralel morfemlerle semantik matris paylaşımı görülür | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ve doğrudan türemiş bir kökdeş veri tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lane’s Lexicon, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جهل | Anlamlı | Sarsılmak, hafiflik, bilgisizlik | Hedef kök; bilginin veya hilmin zıddı olarak hafiflik ve taşkınlık göstermek | Kur'an'da geçer |
| [جله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%84%D9%87.md) | Anlamlı | Açığa çıkmak, alnın açılması | Başın ön tarafındaki saçın dökülüp derinin açıkta kalması, örtünün kalkması | Hedef kökle açığa çıkma ve örtüsüz kalma yönünden ortak çekirdek paylaşır; Kur'an'da geçmez |
| [هجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D9%84.md) | Anlamlı | Geniş ve çukur arazi, aylaklık | Ağaçsız alçak vadi; hedefsizce ve başıboş biçimde dolaşmak veya uyumak | Sarsıntı ve yönsüzlük yönünden hedef kökle anlamsal irtibat taşır; Kur'an'da geçmez |
| [هلج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D8%AC.md) | Anlamlı | Hezeyan, karışıklık, sayıklama | Uyku ile uyanıklık arasında tutarsız sözler sarf etmek, zihnin bulanması | Akli denetimin ve berraklığın yitimi açısından hedef kökün zihinsel boyutuna yakındır; Kur'an'da geçmez |
| لجه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiş, kullanımına rastlanmamıştır | Kur'an'da geçmez |
| [لهج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%87%D8%AC.md) | Anlamlı | Düşkün olmak, dilin alışması | Bir söze veya nesneye aşırı düşkünlük gösterip durmaksızın onunla meşgul olmak, dil alışkanlığı | İçsel bir dürtünün dışa vurumu bakımından جه çekirdeğiyle temas eder; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جهل | Merkez | Bilgisizlik, hafiflik ve fevrilik | Bilgi yokluğuyla birlikte nefsin temkinsizce kabarıp gerçeğe aykırı davranması | Eylemin hem idrak hem de ahlak planındaki dengesizliğini ve haddi aşmasını ifade eder |
| [سفه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%87.md) | Komşu | Akıl zayıflığı ve basiretsizlik | جهل taşkınlık ve bilgi yokluğunu içerirken, [سفه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D9%87.md) daha çok değer bilmeme, yararsız ve aptalca tasarrufta bulunma hafifliğidir | Maddi veya manevi menfaati heba eden zihinsel ve ahlaki yetersizlik |
| [حمق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%82.md) | Komşu | Zihinsel idrak kusuru | جهل öğrenmeyle veya nefis terbiyesiyle giderilebilirken, [حمق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%82.md) doğuştan gelen veya yerleşikleşen yapısal kavrayış bozukluğudur | Doğru hedefi yanlış araçlarla gerçekleştirmeye çalışma gafleti |
| [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) | Komşu | Dikkatsizlik ve habersizlik | جهل doğrudan bilmeme veya bile bile fevri davranma iken, [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) bilinen bir şeyin dikkatten kaçması veya terk edilmesidir | İdrak araçları devredeyken dikkatin dağılması sonucu uyanık olmama durumu |
| [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) | Zıt | Kesin bilgi ve kavrayış | جهل kökünün zihinsel boyuttaki tam zıddı olup bir şeyi hakikati ve deliliyle bilme halidir | Varlık ve hadiselerin gerçeğine uygun, şüpheden arınmış sağlam idrak |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جهل | Bilgisizlik, fevrilik, hafiflik | Hem zihinsel enformasyon eksikliğini hem de hilm yoksunluğundan kaynaklanan taşkınlığı kapsar | Kesin |
| Latince | Ignorantia / Insolentia | Bilgisizlik / Kibirli taşkınlık | Ignorantia kökün salt bilgi eksikliğini karşılarken, insolentia ve temeritas kavramları kibre dayalı taşkın eylem boyutunu verir | Güçlü |
| İngilizce | Ignorance / Folly / Impetuousness | Cehalet / Akılsızlık / Fevrilik | Ignorance yalnızca zihinsel bilmeme durumuna tekabül eder; Kur'an'daki ahlaki ve eylemsel meydan okuma folly ve impetuousness ile tamamlanır | Güçlü |
| Almanca | Unwissenheit / Torheit | Bilgisizlik / Budalalık ve taşkınlık | Unwissenheit teknik ve zihinsel veri noksanlığını, Torheit ise basiret yoksunu yıkıcı eylemleri ve akılsızca direnişi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Ignorance / Déraison / Présomption | Cehalet / Akıldışılık / Haddini aşma | Ignorance epistemik eksikliği, déraison ve présomption ise ahlaki ve rasyonel ölçüleri hiçe sayan taşkın tutumu ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Bilgi eksikliği ve gerçeğin künhüne varamama | Sırf bilgi yokluğu ve durumu bilmeme | İffetinden dolayı kimseden istemeyen yoksulların halini bilmeyen kimse bağlamında yer alır; Bakara [2:273](https://lisan.digital/tr/ayet/2:273.md) |
| Heva ve öfkeye kapılarak akılsızca ve sefihçe davranma | Hilm karşıtlığı, tahammülsüzlük ve taşkınlık | İbadet ve şeriat teklifleriyle alay etme veya kaba muamele karşısında müminlerin takınması gereken vakarlı tutum bağlamında; Bakara [2:67](https://lisan.digital/tr/ayet/2:67.md), A'râf [7:199](https://lisan.digital/tr/ayet/7:199.md), Hûd [11:46](https://lisan.digital/tr/ayet/11:46.md), Furkân [25:63](https://lisan.digital/tr/ayet/25:63.md), Kasas [28:55](https://lisan.digital/tr/ayet/28:55.md) |
| Anlık zafiyet ve basiretsizlikle günaha sürüklenme | Hatanın akıbetini hesap edememe ve pişmanlık | Amelin sonucunu idrak edemeden günah işleyip ardından hemen tevbe edenlerin veya araştırmadan hüküm verenlerin hali; Nisâ [4:17](https://lisan.digital/tr/ayet/4:17.md), En'âm [6:54](https://lisan.digital/tr/ayet/6:54.md), Nahl [16:119](https://lisan.digital/tr/ayet/16:119.md), Hucurât [49:6](https://lisan.digital/tr/ayet/49:6.md) |
| İslam öncesi şirke ve kabile taassubuna dayalı kuralsız düzen | Cahiliye zihniyeti, asabiyet ve keyfîlik | Vahyin getirdiği adalet ve sükûnet nizamına karşı şirk toplumunun ürettiği zan, hüküm, teberrüc ve hamiyet asabiyeti bağlamında; Âl-i İmrân [3:154](https://lisan.digital/tr/ayet/3:154.md), Mâide [5:50](https://lisan.digital/tr/ayet/5:50.md), Ahzâb [33:33](https://lisan.digital/tr/ayet/33:33.md), Fetih [48:26](https://lisan.digital/tr/ayet/48:26.md) |
| İnsanın varlıktaki sınırlarını aşan cüretkârlığı ve aceleciliği | Taşıyamayacağı yükün sorumluluğunu hesapsızca üstlenme | Varlık hiyerarşisinde göklerin ve yerin çekindiği ilahi emaneti insanın yüklenmesindeki zafiyet ve pervasızlık; Ahzâb [33:72](https://lisan.digital/tr/ayet/33:72.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Marifetullah ve itikadi sorumluluk | Kulun Allah'ı bilmemesi mazeret sayılır mı; cehl-i basit ile inatçı inkârı doğuran cehl-i mürekkep ayrımı | Bilgi yokluğundan ziyade gerçeğe aykırı itikat ve zihinsel sapma |
| Fıkıh | Hukuki ehliyet, hata ve mazeret nazariyesi | Dâru'l-İslam veya Dâru'l-harpte şer'i hükümleri bilmemenin cezai ve hukuki sorumluluğu düşürüp düşürmeyeceği | Hukuki ve cezai müeyyidelerin tatbikinde kusur derecesini belirleyen bilgisizlik |
| Tefsir | Cahiliye kavramı ve nebevi davet | Ayetlerde geçen جهل kökenli kelimelerin müşriklerin ahlaki kabalıkları ve vahye karşı kibriyle irtibatlandırılması | Bilgisizlikten çok hilm erdeminden yoksunluk, serkeşlik ve vahye karşı inat |
| Hadis | Bireysel ahlak ve kriz anlarında nefsani tepki | Müminin öfkelendiğinde, oruçluyken veya sataşmaya uğradığında hilm ile mukabele etmesi gerekliliği | Şiddet, kabalık, bağırıp çağırma ve taşkın nefsani dürtülere teslim olma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve şeriat rehberliği | Heva ve zanna dayalı sapma | Tevhit nizamının karşısında kurgusal ilahlar ve keyfî tabular üretme | İlahi rehberlikten koparak insanın kendi nefsani dürtülerini dinleştirmesi halidir | Kesin |
| İlmi | Hakikat arayışı ve epistemoloji | Kanıtsız zan ve temelsiz kanaat | Rasyonel ve vahiy temelli delili reddedip önkabullerle hareket etme | Doğrulanabilir kesin bilginin yerine zihinsel hafiflik ve dogmatizmin ikame edilmesidir | Kesin |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve meşruiyet | Kabile asabiyeti ve keyfî tahakküm | Adalet ve liyakat ilkelerini çiğneyip güç merkezli baskı düzeni kurma | Kurumsal hukukun yerini zorbaca dürtülerin ve kabile taassubunun almasıdır | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve piyasa ahlakı | Spekülatif hırs ve ölçüsüz tüketim | Haksız kazanç, israf, gösteriş (teberrüc) ve sözleşmelerde garar | Kaynakların rasyonel ve ahlaki kullanımından sapılarak savurganlıkla heba edilmesidir | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Düzensizlik artışı ve kontrolsüz titreşim (Entropi) | Fiziksel ve termodinamik sistemlerde enerji yoğunluğunun ölçülebilir bir yörünge izlemek yerine kaotik biçimde dağılması ve dalın rüzgârda kontrolsüzce salınması gibi sistemin sükûnetini kaybetmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Normsuzluk ve anomik taşkınlık (Anomi) | Sosyolojide birey veya toplulukların hukuki ve ahlaki referans çerçevelerini yitirerek ortak normlara karşı kural tanımaz ve dürtüsel eylemlere yönelmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramın yalnızca okuryazar olmama, formel eğitimden geçmeme veya ansiklopedik enformasyon eksikliği şeklinde salt zihinsel bir kusur olarak anlaşılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, bilginin bulunmayışından ziyade, elde bilgi olsa dahi nefsin hevasına, öfkesine ve kabile hamiyetine yenik düşerek adalete aykırı davranmayı, yani hilmin terkini kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cahiliye döneminin ve müşrik tavrının yalnızca ilkel bir bilgisizlik çağı sanılmasına yol açar; böylece modern dönemdeki yüksek enformasyona sahip fakat vahiyden ve ahlaki hilmden yoksun mütekebbir sistemlerin Kur'an'ın cehalet eleştirisinin tam merkezinde yer aldığı gerçeği perdelenir |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın muhatap olduğu toplumun zihniyet kodlarını niteleyen Cahiliye kavramını ve müminin ahlaki donanımının temeli olan hilm ve vakar vasfını doğru kavramak için anahtar role sahiptir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin kavimleriyle olan tartışmalarında, müminlerin kaba muameleler karşısındaki ahlaki duruşunu belirleyen ayetlerde ve İslam öncesi şirk düzeninin yasama, inanç ve yaşam tarzı pratiklerinin eleştirildiği pasajlarda |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bilgi sahibi olmanın ahlaki ve hukuki olgunluk için tek başına yeteceği yanılgısını düzeltir; rasyonel veya vahiyle desteklenmeyen, nefsin dürtüleriyle amele dönüşen her türlü taşkınlığın bilgi iddiası taşısa bile kökensel bir cehalet olduğunu gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Rüzgârın kamçılamasıyla dalın titreşip sarsılması, kor ateşin değnekle altüst edilmesi ve işaret taşından yoksun bir arazide pusulasız kalıp dengenin yitirilmesi halidir.
- Soyut anlam: Zihnin kesin bilgiden mahrum kalması veya bilinen gerçeğe rağmen nefsin hafiflik, öfke ve kibre kapılarak denetimsiz, kuralsız ve haddi aşan eylemler sergilemesidir.
- Sistematik karşılık: Vahiy, akıl ve hilm dengesinden koparak ferdî veya içtimai planda heva, hamiyet ve keyfîlik esasına dayanan kuralsızlık düzeninin hâkim kılınmasıdır.
- LaTeX modeli: $$J = \frac{E \cdot H}{K \cdot L}$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $J$ davranıştaki cehalet ve taşkınlık şiddetini, $E$ içsel veya dışsal tahrikle açığa çıkan kontrolsüz enerjiyi, $H$ nefsin bencil dürtülerini ve hevayı temsil eder. Paydada yer alan $K$ hakikate dair kesin bilgiyi, $L$ ise nefsi zapt eden vakar, sabır ve ağırbaşlılığı simgeler. Bilgi ve hilm sıfıra yaklaştıkça veya heva çarpanı kontrolsüzce büyüdükçe ortaya çıkan eylemsel sapma ($J$) maksimum düzeye ulaşır.

## Geçtiği ayetler (24 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%87%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/2:67.md) — الْجَاهِلِينَ

وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ

Meal (IK): Hani, bir de Musa kavmine: Allah, herhalde bir sığır boğazlamanızı emrediyor, demişti. Onlar: Sen bizimle alay mı ediyorsun, demişlerdi. Musa da: Ben cahillerden olmaktan Allah’a sığınırım, demişti.

### [Bakara 2:273](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/2:273.md) — الْجَاهِلُ

لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ

Meal (IK): Sadakalarınızı, kendilerini Allah yoluna vermiş olup da yeryüzünde dolaşmayan ve tanımayanların; hayalarından dolayı onları zengin zannettikleri yoksullara verin. Onları yüzlerinden tanırsın. Yüzsüzlük ederek insanlardan bir şey istemezler. Hayırdan ne infak ederseniz şüphesiz Allah onu bilir.

### [Ali İmran 3:154](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/3:154.md) — الْجَاهِلِيَّةِ

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Sonra o üzüntünün ardından, üzerinize öyle bir emniyet ve öyle bir uyku indirdi ki; içinizden bir kısmını bürüyordu, bir kısmı da canları sevdasına düşmüştü. Allah’a karşı cahiliyet zannı gibi haksız bir zan besliyorlar. Bu işten bize ne? diyorlardı. De ki: Bütün iş Allah’ındır. İçlerinde sana açmadıkları birşey gizliyorlar. Bu, bize ait birşey olsaydı burada öldürülmezdik, diyorlar. De ki: Evlerinizde olsaydınız üzerlerine ölüm yazılmış olanlar yine mutlaka devrilecekleri yerlere çıkıp gideceklerdi. Bu; göğüslerinizin içindekini yoklamak, kalblerinizdekini temizlemek içindir. Allah, göğüslerdekini bilendir.

### [Nisa 4:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/4:17.md) — بِجَهَالَةٍ

إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولَئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا

Meal (IK): Allah için tevbe ancak, bilmeyerek kötülük yapıp da hemen tevbe edenlerin tevbesidir. İşte Allah, onların tevbesini kabul eder. Ve Alim, Hakim olandır.

### [Maide 5:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/5:50.md) — الْجَاهِلِيَّةِ

أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ

Meal (IK): Cahiliyet hükmünü mü istiyorlar? Ama yakın getiren bir kavim için Allah’tan daha iyi hüküm veren kimdir?

### [En'am 6:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/6:35.md) — الْجَاهِلِينَ

وَإِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْرَاضُهُمْ فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقًا فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّمًا فِي السَّمَاءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَمَعَهُمْ عَلَى الْهُدَى فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْجَاهِلِينَ

Meal (IK): Eğer onların yüz çevirmeleri sana ağır geliyorsa; yeri delmeğe ve göğe merdiven dayamaya gücün yetmiş olsaydı; onlara bir ayet gösterirdin. Şayet Allah dileseydi; onları hidayet üzerinde birleştirirdi. Sakın bilgisizlerden olma.

### [En'am 6:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/6:54.md) — بِجَهَالَةٍ

وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ سُوءًا بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَصْلَحَ فَأَنَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Ayetlerimize iman edenler, sana geldiklerinde de ki: Selam size. Rabbınız rahmeti kendi üzerine yazdı. İçinizden her kim ki bilmeyerek bir fenalık yapar da arkasından tevbe eder ve ıslah ederse; şüphesiz O; Gafur’dur, Rahim’dir.

### [En'am 6:111](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/6:111.md) — يَجْهَلُونَ

وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ يَجْهَلُونَ

Meal (IK): Eğer biz, onlara gerçekten melekleri indirseydik, ölüler kendileriyle konuşsaydı ve herşeyi karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe, onlar yine de inanacak değillerdi. Fakat onların çoğu bilmezler.

### [Araf 7:138](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/7:138.md) — تَجْهَلُونَ

وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلَى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ قَالُوا يَامُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ

Meal (IK): İsrailoğullarını denizden geçirdik. Onlar, gönülden putlara tapagelen bir topluluğa rastladılar ve dediler ki: Ey Musa; onların tanrıları olduğu gibi bize de bir tanrı yap. O da dedi ki: Siz gerçekten cahil topluluksunuz.

### [Araf 7:199](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/7:199.md) — الْجَاهِلِينَ

خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ

Meal (IK): Sen; affı tut, ma’rufu emret ve cahillerden yüz çevir.

### [Hud 11:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/11:29.md) — تَجْهَلُونَ

وَيَاقَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مَالًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَمَا أَنَا بِطَارِدِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلَاقُو رَبِّهِمْ وَلَكِنِّي أَرَاكُمْ قَوْمًا تَجْهَلُونَ

Meal (IK): Ey kavmim: buna karşılık olarak sizden hiç bir mal istemiyorum. Benim ücretim yalnız Allah’a aittir. İnananları da kovacak değilim. Çünkü onlar, Rabblarına kavuşacaklardır. Ne var ki ben; sizi, cahil bir kavim olarak görüyorum.

### [Hud 11:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/11:46.md) — الْجَاهِلِينَ

قَالَ يَانُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ

Meal (IK): Buyurdu ki: Ey Nuh; o senin ailenden değildir. Çünkü kötü bir iş işlemiştir. Öyleyse bilmediğin şeyi Benden isteme. Cahillerden olmaman için sana öğüt veriyorum.

### [Yusuf 12:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/12:33.md) — الْجَاهِلِينَ

قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِينَ

Meal (IK): Dedi ki: Rabbım, zindan bana bunların beni davet ettiklerinden daha iyidir. Eğer Sen, bunların tuzaklarını benden uzaklaştırmazsan; onlara meyleder, cahillerden olurum.

### [Yusuf 12:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/12:89.md) — جَاهِلُونَ

قَالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ

Meal (IK): Siz, cahiller iken Yusuf’a ve kardeşine neler yaptığınızı biliyor musunuz? dedi.

### [Nahl 16:119](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/16:119.md) — بِجَهَالَةٍ

ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Hem Rabbın; bilmeyerek kötülük işleyip de tevbe eden ve ıslah olanlardan yanadır. Bundan sonra da Rabbın; muhakkak Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Furkan 25:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/25:63.md) — الْجَاهِلُونَ

وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا

Meal (IK): Rahman’ın kulları, onlardır ki; yeryüzünde mütevazi olarak yürürler. Bilgisizler kendilerine takıldıkları zaman, selam, derler.

### [Neml 27:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/27:55.md) — تَجْهَلُونَ

أَئِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجَالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّسَاءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ

Meal (IK): Kadınları bırakıp şehvetle erkeklere mi yaklaşıyorsunuz? Hayır siz, cahil bir kavimsiniz.

### [Kasas 28:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/28:55.md) — الْجَاهِلِينَ

وَإِذَا سَمِعُوا اللَّغْوَ أَعْرَضُوا عَنْهُ وَقَالُوا لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَا نَبْتَغِي الْجَاهِلِينَ

Meal (IK): Ve boş söz işittikleri zaman ondan yüz çevirirdiler. Bizim işlediklerimiz bize, sizin işledikleriniz sizedir. Selam olsun size, biz cahilleri aramayız derler.

### [Ahzab 33:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/33:33.md) — الْجَاهِلِيَّةِ

وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى وَأَقِمْنَ الصَّلَاةَ وَآتِينَ الزَّكَاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا

Meal (IK): Evlerinizde oturun, ilk cahiliyye devrinde olduğu gibi açılıp saçılmayın. Namaz kılın, zekat verin, Allah’ a ve Rasulüne itaat edin. Ey Ehl-i Beyt; Allah, muhakkak ki sizden eksikliği gidermek ve sizi tertemiz temizlemek ister.

### [Ahzab 33:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/33:72.md) — جَهُولًا

إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا

Meal (IK): Gerçekten Biz, emaneti; göklere, yeryüzüne ve dağlara sunduk da onlar bunu yüklenmekten çekindiler. Ve korkup titrediler. Onu insan yüklendi. Doğrusu insan; pek zalim ve pek cahil oldu.

### [Zümer 39:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/39:64.md) — الْجَاهِلُونَ

قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجَاهِلُونَ

Meal (IK): De ki: Bana, Allah’tan başkasına ibadet etmemi mi emredersiniz ey cahiller?

### [Ahkaf 46:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/46:23.md) — تَجْهَلُونَ

قَالَ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ وَأُبَلِّغُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ وَلَكِنِّي أَرَاكُمْ قَوْمًا تَجْهَلُونَ

Meal (IK): O da: İlim, ancak Allah katındadır. Ben, size gönderildiğim şeyi tebliğ ediyorum. Ama bakıyorum ki siz, cahil bir kavimsiniz, demişti

### [Fetih 48:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/48:26.md) — الْجَاهِلِيَّةِ

إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوَى وَكَانُوا أَحَقَّ بِهَا وَأَهْلَهَا وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا

Meal (IK): O küfredenler kalblerinde hamiyyeti, cahiliyyet hamiyyetini ateşlendirdiklerinde Allah; sekinetini peygamberine ve mü’minlerin üzerine indirdi. Ve onları takva sözü üzerinde durdurdu. Onlar, buna daha layık ve ehil kimselerdi. Allah; her şeyi bilmekte olandır.

### [Hucurat 49:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/ayet/49:6.md) — بِجَهَالَةٍ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَى مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِينَ

Meal (IK): Ey iman edenler; eğer bir fasık size bir haberle gelirse, onu iyice araştırın. Yoksa bilmeden bir kavme sataşırsınız da sonradan ettiğinize pişman olursunuz.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Cehl fokurdayıp kaynayan kazan demektir. Genç hayvan veya insanın yerinde duramayıp hareket etmesinden bilgisizlik anlamına gelmiştir.
Çevresinde dağlar görülmeyen düz yerdir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والجيم واللام معهما
هج ل، ه ل ج، ج ه ل، ل ه ج، ج ل ه مستعملات
هجل:
الهَجْلُ: كالغائط مطمئنّ مَوْطِئُهُ صُلْب، منفرجٌ بين الجبال. قال:
يَدَعُ الرِّمالَ دكادِكاً وهِجالا
والهَوْجَلُ: المفازة البعيدة، وقول الشاعر:
الهَوْجَلُ المتعسِّفُ
من جَعَلَ المُتَعسِّف فاعلاً فهو الدّليلُ، ومن جعلَهُ مفعولاً فهو المَفازةُ.
هلج:
الهَلِيلَج: من الأَدْوِية، الواحدة بالهاء.
جهل:
الجهلُ: نقيض العِلْم. تقول: جَهِلَ فلانٌ حقّه، وجَهِلَ عليّ، وجهل بهذا الأمر.
والجَهالةُ: أن تفعلَ فِعلاً بغير عِلْمٍ.
والجاهلّيةُ الجَهْلاء: زمانُ الفترةِ قبلَ الإسلام.
لهج:
لَهجَ فلانٌ بكذا وكذا: أي: أُولِعَ به.
ولَهِجَ الفصيلُ بأمّه يلهج، إذا تناول ضرعَها يمتصُّ، وهو فصيلٌ لاهج. وألهجتُ الفصيلَ إذا جعلت في فيه خلالاً كي لا يصل إلى الرضاع. قال أبو النجم:
يضرب لحيَ لاهجٍ مُخَلَّل
وقال:
يَرَى بِسَفَا البُهْمَى أخلّةَ مُلْهجِ
واللّهجة: طَرَفْ اللّسان، ويُقالُ: جَرْس الكلام، ويُقال: فصيح اللَّهْجَة واللَّهَجة. وهي لغته التي جُبِلَ عليها فاعتادها، ونشأ عليها ورجلٌ مُلْهجٌ بكذا، أي: مُولَعٌ به، قال العجاج:
رأساً بتَهْضاضِ الرُّؤوسِ مُلْهِجا
ولَهْوَجت اللَّحْمَ، إذا لم تُنْعِمْ شَيَّهُ، قال:
ولحمٍ بلا نارٍ أكلتُ مُلَهْوَجا
جله:
الجَلَهُ: أشدّ من الجَلَحِ، وهو ذَهابُ الشَّعرِ من الجَبينِ. قال:
بَرَّاقَ أصلادِ الجَبيِنِ الأَجْلَهِ
والجَلْهتانِ: جانبا الوادي إذا كان فيه صلابة. قال:
بالجَلْهَتَيْنِ ظِباؤُها ونَعامُها

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الجيم** و**اللام** onlarla birlikte
**هج ل**، **ه ل ج**، **ج ه ل**، **ل ه ج**، **ج ل ه** kullanılanlardır.

**هجل**:
**الهَجْلُ**: dışkı gibi; çökük, basılan yeri sert; dağlar arasında genişçe açılmış. Dedi ki:
Kumları tümsekler ve **هِجالا** bırakır
**والهَوْجَلُ**: uzak çöl; ve şairin sözü:
**الهَوْجَلُ المتعسِّفُ**
Kim **المتعسِّف**’i fail yaparsa o kılavuzdur; kim onu mef’ûl yaparsa o çöldür.

**هلج**:
**الهَلِيلَج**: ilaçlardandır; tekili **الهاء** ile.

**جهل**:
**الجهلُ**: **العِلْم**’in zıddı. Dersin ki: Falan onun hakkını bilmedi; bana karşı bilmedi; ve bu iş hakkında bilmedi.
**والجَهالةُ**: ilimsiz bir fiil yapmandır.
**والجاهلّيةُ الجَهْلاء**: İslâm’dan önce fetret zamanı.

**لهج**:
Falan şuna şuna **لَهجَ**: yani ona tutuldu.
Ve deve yavrusu annesine **لَهِجَ** **يلهج**; onun memesini alıp emdiği zaman; o, **فصيلٌ لاهج**’dir. Ve deve yavrusunu **ألهجتُ**: ağzına çöp parçaları koydum; ta ki emmeye ulaşmasın. Ebû’n-Necm dedi ki:
Çöple tıkanmış **لاهج**’in çenesini vurur
Ve dedi ki:
**البُهْمَى**’nın süprüntüsüyle bir **مُلْهج**’in çöp parçalarını görür
**واللّهجة**: dilin ucu; ve denilir: sözün tınısı; ve denilir: **فصيح اللَّهْجَة** ve **اللَّهَجة**. O, üzerine yaratıldığı, alıştığı ve üzerinde yetiştiği dilidir. Ve falan şeye **مُلْهجٌ** bir adam: yani ona tutkun; el-A‘câc dedi ki:
Baş(ı), başların ezilmesiyle **مُلْهِجا**
Ve eti **لَهْوَجتُ**: pişirmesini iyice yapmadığın zaman. Dedi ki:
Ateşsiz bir et yedim, **مُلَهْوَجا**

**جله**:
**الجَلَهُ**: **الجَلَحِ**’tan daha şiddetlidir; o, alnın ön kısmından saçın gitmesidir. Dedi ki:
Alnın kökleri parıldayan, **الأَجْلَهِ**
**والجَلْهتانِ**: içinde sertlik bulunduğu zaman vadinin iki yanı. Dedi ki:
İki **الجَلْهَتَيْنِ**’de onun ceylanları ve devekuşları vardır

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجَهْلُ: خِلاف العلم. وقد جَهِلَ فلانٌ جَهْلاً وجَهالَةً. وتَجاهَلَ، أي أرى من نفسه ذلك وليس به. واسْتَجْهَلَهُ: عدَّهُ جاهِلاً، واستخفّه أيضاً. والتَجْهِيلُ: أن تنسبه إلى الجَهْلِ. والمَجْهَلَةُ: الأمر الذي يحملك على الجَهْلِ ومنه قولهم: الولد مَجْهَلَةٌ. والمَجْهَلُ: المفازةُ لا أعلامَ فيها. يقال: ركبتها على مَجْهولِها. وقولهم: كان ذلك في الجاهِلِيَّةِ الجَهْلاءِ، هو توكيد للأوّل يُشتَقُّ له من اسمه ما يُؤكَّدُ به، كما يقال: وَتِدٌ واتِدٌ، وهَمَجٌ هامِجٌ، وليلةٌ لَيْلاءُ.

##### Türkçe

**الجَهْلُ**: ilmin zıddı. Ve falan kimse **جَهِلَ**; **جَهْلاً** ve **جَهالَةً** (ile). Ve **تَجاهَلَ**; yani kendisinden bunu gösterdi, hâlbuki onda yoktur. Ve **اسْتَجْهَلَهُ**: onu **جاهِلاً** saydı; onu hafife aldı da. Ve **التَجْهِيلُ**: onu **الجَهْلِ**e nisbet etmendir. Ve **المَجْهَلَةُ**: seni **الجَهْلِ**e sevk eden iş; ve ondan onların sözü: çocuk **مَجْهَلَةٌ**dir. Ve **المَجْهَلُ**: içinde alâmetler olmayan çöl. Denilir: onu, onun **مَجْهولِها**sı üzere bindim (aştım). Ve onların sözü: bu, **الجاهِلِيَّةِ الجَهْلاءِ**da idi; o, birincinin te’kididir; onun ismi(nden) kendisiyle te’kid edilen şey için ondan bir مشتق yapılır; nitekim denilir: **وَتِدٌ** **واتِدٌ**, ve **هَمَجٌ** **هامِجٌ**, ve **ليلةٌ** **لَيْلاءُ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ج ل
هجل ، هلج ، جهل ، جله ، لهج : مستعملة .
هجل : قال الليث : الهَجْل كالغائط يكون مُنفرجاً بين الجبال مطمئناً موطئه صُلْب .
وقال أبو عبيد : الهَجْلُ : المطْئن من الأرض .
شمر عن ابن الأعرابي : الهَجْلُ : ما اتسع من الأرض وغَمض .
وقال أبو النَّجم :
والخَيْلَ يَرْدِينَ بهَجْلٍ هاجِل
فَوارطاً قُدَّامَ زَحْفٍ رافلِ
وماءٌ مُهْجَل ومُسْجَل : إذا كان مُضَيَّعاً مُخَلّى .
وقال غيرُه : الهَجْل والهَبْر مُطمئنٌّ يُنْبِت وما حوْله أشدّ ارتفاعاً ، وجمعهُ هُجول وهُبور . وأَهْجَل القومُ فهم مُهجِلون .
وقال الليث : الهَوْجَل : المَفازة البعيدةُ .
ورَوَى أبو العباس عن عمرو عن أبيه قال : الهَوْجَل : أَنجرُ السفينة ، والهَوْجَل : بقايا النعاس ، والهَوْجل : الدَّليل الحاذِق ، والهَوْجل : الأحمَق .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الهَوْجل : الأرضُ التي لا مَعالِمَ بها .
وقال شمر : قال يحيى بنُ نُجيم : الهَوْجل : الطّريقُ الذي لا عَلَم به ، وأنشد قولَ الفرزدق :
إليكَ أمِيرَ المؤمنين رَمَتْ بِنا
هُمومُ المُنى والهَوْجَلُ المتعسِّفُ
يقال : فَلاةٌ هَوْجَل : إذا لمْ يهتَدوا بها . والهَوْجل : الثّقيل الوَخِم ، وناقةٌ هَوْجل : وهي السريعةُ الوَساع .
وقال أبو عمرو : الهَوْجل : الأرضُ التي لا نَبْتَ فيها .
وقال ابنُ مُقْبِل :
وجَرْداءُ خَوْقاءُ المسارحِ هَوْجَلٌ
بها لاسْتِداءِ الشَّعْشَعاناتِ مَسْبَحُ
أبو بكر ، سمِعتُ شمراً يقول : قال ابن الأعرابيّ : الهَوْجل : المَفازة الذاهبةُ في سَيْرِها ، والهَوْجل : الرّجل الذاهِبُ في حُمْقه ، والهَوْجل : النّاقةُ السَّريعةُ الذاهبة في سيرها . قال : وهو كلّه واحد ، ولكن لا يُحسِنون .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الهاجِل : النائم ، والهاجل : الكثير السَّفَر .
أبو عبيد ، عن أبي زيد : هَجَّلْتُ بالرّجل تَهجيلاً ، وسَمَّعْتُ به تَسْمِيعاً : إذا أسْمَعه القبيحَ وشَتَمه .
وقال ابنُ بُزْرُج : لا تَهْجَلَنَّ في أَعراض الناس : أي لا تَقَعَنَّ فيهم والهَجُول : البَغِيُّ من النِّساء .
وقال أبو عمرو : الهَجول : الفاجرة ، وامرأةٌ مُهْجَلة : وهي التي أُفْضِيَ قُبُلُها ودُبُرُها .
وقال الشاعر :
ما كان أَهْلاً أَن يُكَذِّب مَنطقِي
سعدُ بن مُهْجَلة العِجان فَلِيقِ
وجاء في الحديث : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أخَذَ قَصَبَةً فَهَجَل بها : أي رَمى به .
قلت : لا أعرف هَجَل بمعنى رمى ، ولكن يقال : نجل وزجل بالشيء : رمى به .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : هَوْجَل الرجلُ : إذا نامَ نَوْمةً خفيفة .
وأنشد :
إلا بَقايا هَوجَلِ النُّعاسِ
قال : وهَجَلَت المرأةُ بعينِها ورَمَشَتْ وغَيَّقَتْ ورَأْرَأَتْ : إذا أَدراتْها بغَمْز الرَّجُل .
هلج : قال الليث : الهَلِيلَج : معروفٌ من الأدوية .
ورَوى أبو عبيد عن الأحمر : هي الأهْلِيلَجَة ، ولا نقل هَلِيلَجَة ، وكذلك قال الفرّاء .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الهالِج : الكثير الأحلام بلا تَحْصيل .
وقال أبو زيد : هَلَجَ يَهلِجُ هَلْجاً ، إذا أَخَبَرَ بما لا يُؤْمَن به ، والهَلْجُ في النَّوْم أيضاً : الأضْغاث .
لهج : قال الليث : لَهِجَ فلانٌ بكذا وكذا : إذا أُولع به ، ولَهِجَ الفصيلُ بِأُمِّه يَلهج : إذا اعتادَ رضاعها ، وهو فَصِيلٌ لاهِجٌ .
أبو الهَيْثم : فَصيل داغِل ولاهِج . بأُمِّه .
وقال الليث : أَلْهجْتُ الفصِيلَ : إذا جعلْتَ في فِيه خِلالاً فشَددتَه لئلاَّ يَصِل إلى الرّضاع .
وأنشد :
يَرَى بِسَفَى البُهْمَى أَخِلَّةَ مُلْهِجِ
قلت : المُلهج هاهنا : الرّاعي الذي هاجَت فِصَالُ إبِلِه بأمهاتها فاحتاج إلى تفليكها وإجْرارِها : يقال : أَلْهجَ الرّاعي وصاحِبُ الإبِل فهو مُلهج : إذا لَهِجَت فصالُه ، والتَّفليك : أن يَجعل الراعي من الهُلْب مِثلَ فَلْكة المِغْزَل ، ثم يَثقُب لسانَ الفصِيل فيَجعله فيه لئلاّ يَرضَع ، والإجْرار : أن يشُقَّ لسانَ الفصيل لئلاَّ يرضَع ، وهو البَذْج أيضاً .
وأمَّا الخَلّ ، فهو أَنْ يأخذَ خِلاَلاً فيُلزقَه بأَنْفِ الفصِيل طُولاً ، فإذا ذهب يرضع خِلْفَ أمِّه أَوْجَعَها طرَف الخِلاَل فزَبَنَتْهُ عن ضرْعِها . ولا يقال : أَلْهجْتُ الفصِيلَ ، إنما يقال : ألهج الرّاعي : إذا لهِجَتْ فصالُه ، وبيتُ الشمّاخ حُجَّةٌ لِما وَصَفناه ، وهو قوله :
رَعَى بأرضَ الوَسْمِيّ حتى كأَنما
يَرى بسَفَى البُهْمَى أَخِلَّةَ مُلْهِجِ
هكذا أَنشدنِيه المنذريّ ، وذَكرَ أنّهُ عَرَضَه على أبي الهيثم قال : والمُلهج : الذي لَهجَتْ فصالُه بالرّضاع . يقول الشمّاخ : رَعَى هذا العَيْرَ بأَرْض الوَسْمِيّ ، أوَّلَ ما نَبَت إلى أنْ يبِسَ سَفَا ذلك البارِض ، فكرهه ليُبْسه ، وشبَّه شوكَ السَّفا عند يُبْسِه بالأخِلَّة التي تُلْزَق بأنوف الفِصال . وفسّر الأصمعي لي رواية الباهليّ البيتَ على ما وَصفْتُه وبَيَّنَته .
وقال الليث : اللَّهْجَة يقال : طرَف اللّسان ، ويقال : جَرْس الكلام ، يقال : فلانٌ فَصِيحُ اللَّهْجة واللَّهَجَة ، وهي لُغَتُه التي جُبِل عليها فاعتادها ونَشَأَ عليها ، ويقال : فلانٌ مُلهِجٌ بهذا الأمر ، أي مُولَع به .
ومنه قول العجاج :
رأساً بتَهْضَاضِ الرؤوس مُلهِجَا
قال : ولَهْوَجْتُ اللَّحْمَ : إذا لم تُنْعِم شَيَّه ، وأمْرٌ مُلَهْوَج : إذا لمْ تُحكِمْه .
ومنه قولُ العجاج :
والأمْرُ ما رامَقْتَه مُلَهْوَجاً
يُضويكَ مالمْ تُحْيِي منه مُنْضَجا
ابن السكيت : طعامٌ مُلَهْوَج ومُلَغْوَس . وهو الذي لم يَنْضَج . وأنشد :
خيرُ الشِّوَاء الطيِّبُ المُلَهْوَجُ
قد هَمَّ بالنُّضْج ولمّا يَنضَج
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : إذا خَثُر اللّبن حتى يختلط بعضُه ببعض ، ولم تَتمّ خُثُورَتُه ، فهو مُلْهاجُّ ، وكذلك كلُّ مختلِط بعضُه ببعض ولم تتم خُثورَته فهو مُلْهاجٌّ ، وكذلك كلُّ مختلِط يقال : رأيتُ أمرَ بني فلانٍ مُلْهاجّاً ، وأيقَظَني حين الهاجَّتْ عَيْني : أي حينَ اختَلَط بها النُّعاس .
أبو عبيد عن الأمويّ : لَهَجْتُ القومَ : إذا علّلتَهم قبلَ الغَداء بِلُهْنَة يتعلّلون بها ، وهي اللُّهْجة والسُّلْفة والمَجَّة ، وقد قاله أبو عمرو أيضاً . قال : وتقول العربُ سَلِّفوا ضيفَكم ولَمِّجُوه ولَهِّجوه ولمِّكُوه وغَسِّلوه وشَمِّجوه وغَبِّروه وسَفِّكوه ونَشِّلوه وسَوِّدوه ، بمعنًى واحد .
جهل : قال الليث : الجهل : نقيضُ العِلْم : تقول : جَهِل فلانٌ حَقَّ فلان ، وجَهِل فلانٌ عليَّ وجَهل بهذا الأمر ، قال : والجَهالة : أن يَفعل فعلاً بغير علم ، وقال ابن أحمر يصف قدوراً تغلي :
ودُهْمٍ تُصادِيها الولائِدُ جِلّةٍ
إذا جَهِلَتْ أجوافُها لم تَحَلَّم
يقول : إذا فارت لم تَسْكُن . والجاهليّة الجَهْلاء : زمانُ الفَتْرة ولا إسلام .
وقال غيره : أرضٌ مجهولة لا أعلام بها ، وكذلك المَجهَل من الأرض ، وجمعُه المَجاهِل .
شمر عن ابن شميل : الأرضُ المجهولة : التي لا يُهتَدى بها : لا أعلامَ بها ولا جبال ، وإذا كانت بها معارفُ أعلام فليست بمجهولة ، يقال : علوْنا أرضاً مَجهولةً ومَجْهَلا ، سواء ، وأنشدنا :
قلتُ لصحراءَ خلاءِ مَجْهَلِ
تَغَوَّلي ما شئتِ أن تَغَوَّلي
قال : ويقال : مجهولةٌ ومجهولاتٌ ومجَاهِيلُ .
وقال غيره : ناقةٌ مجهولة : لم تُحلَب قطّ ، وناقةٌ مجهولة ، إذا كانت غَفْلاً لاسِمة عليها .
ابن شميل : إنَّ فلاناً لجاهل مِن فلان : أي جاهل به .
رُوِيَ عن ابن عباس أنه قال : من استجهل مؤمناً فعليه إثمه .
قال شمر : قال ابن المبارَك : يريدُ بقوله : من استَجهل مؤمناً ، أي حَمَله على شيء ليس من خُلُقه فيُغضِبه ، قال : وجَهْلُه أرجو أن يكون موضوعاً عنه ، ويكون على من استجهَله .
قال شمر : والمعروف في كلام العَرَب جهلتُ الشيءَ ، إذا لم تَعرفه . تقول : مِثلي
لا يَجهَل مِثلَك . قال : وجهَّلتُه : نسبتُه إلى الجَهْل ، واستجهَلْتُه : وجدتُه جاهلاً ، وأجهلْتُه : جعلتُه جاهلاً ، قال : وأمّا الاستجهال بمعنى الحَمْل على الجَهْل فمنه مَثَل للعرب : نَزْوُ الفُرارِ استَجْهَلَ الفُرَارَ .
وقول الله جلّ وعزّ : ( يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَآءَ مِنَ التَّعَفُّفِ ) ( البَقَرَة : 273 ) ، لم يرد الجهل الّذي هو ضدّ العقل ، وإنما أراد الجهلَ الذي هو ضدّ الخبْرة . أراد يَحْسَبُهم مَن لم يَخْبُر أمْرَهُم ، وقال الطّرمّاح :
مُخْلِفُ الطُّرَّاق مجهولةٌ
محدِثٌ بعدَ طِراقٍ لُؤام
أي لم تقبل ماء الطَّرْقِ ، ثمّ أَحْدَثَتْ لقاحاً بعد طِراق لؤام .
جله : قال الليث : الجَلَه : أشدُّ من الجَلَح .
وقال أبو عبيد : الأنْزَعُ : الذي انحَسَر الشَّعر عن جانِبي جَبْهته ، فإذا زاد قليلاً فهو أجْلَح ، فإذا بلغ النِّصف ونحوَه فهو أجْلَى ، ثم هو أَجْلَه ، وأنشد :
لمّا رأَتْني خَلَق المُمَوَّهِ
بَرّاق أَصْلادِ الجَبِين الأجْلَهِ
أبو عبيد عن الأصمعي : الجَلْهَة : ما استقبلك من حَرْفَي الوادِي ، وجمعُها جِلاه ، قال لبيد :
فَعَلا فُروعَ الأَيْهَقَانِ وأَطْفَلتْ
بالجَلْهَتَين ظِباؤُها ونَعامُها
وقال ابن السكيت : الجَلِيهَة : الموضع تَجْلَهُ حَصاه : أي تُنحِّيه ، يقال : جَلَهْت عن هذا المكان الحَصَا .
وقال الليث : الجَلْهتان : جَنْبَتا الوادي إذا كان فيهما صلابة .
وقال شمر : قال أبو عمرو وابن الأعرابيّ : الجَلْهتان : جانِبَا الوادي .
وقال ابن شميل : الجَلْهَة : نَجَواتٌ من بَطْن الوادي أَشرفن على المَسِيل ، فإذا مَدَّ الوادي لَم يَعْلُها الماء .

##### Türkçe

ه ج ل
**هجل** ، **هلج** ، **جهل** ، **جله** ، **لهج** : kullanımdadır.

**هجل** : Leys dedi: **الهَجْل**; dağlar arasında açık (aralıklı) bulunan, tabanı alçak (çukur) olan, basılan yeri sert olan, dışkı gibi (bir yer)dir.
Ebû Ubeyd dedi: **الهَجْلُ**: yerden alçak (çukur) olan (kısım).
Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **الهَجْلُ**: yerden genişleyip (açılan) ve alçalan (kısım).
Ebû’n-Nejm dedi ki:
Ve atlar, **هَجْلٍ** içinde (koşup) düşerler,
Önde, sürünen (bir) yürüyüşün önünde, (elbisesi) sürünen (bir halde).

Ve **ماءٌ مُهْجَل** ve **مُسْجَل**: eğer zayi edilmiş, salıverilmiş (bırakılmış) ise.
Başkası dedi: **الهَجْل** ve **الهَبْر**; alçak (çukur) bir (yerdir), bitki bitirir; çevresi ise daha şiddetli yükselmiştir; çoğulu **هُجول** ve **هُبور**’dur. Ve kavim **أَهْجَل** etti; artık onlar **مُهجِلون**’dur.

Leys dedi: **الهَوْجَل**: uzak çöl (ıssız yer).
Ebû’l-Abbâs, Amr’dan, o da babasından rivayet etti; dedi: **الهَوْجَل**: geminin çapası; **الهَوْجَل**: uyuklamanın kalıntıları; **الهَوْجل**: usta kılavuz; **الهَوْجل**: ahmak.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الهَوْجل**: üzerinde işaretler bulunmayan yer.
Şemmer dedi: Yahyâ b. Nüceym dedi: **الهَوْجل**: üzerinde alamet olmayan yol; ve Ferazdak’ın sözünü okudu:
Ey müminlerin emîri, sana doğru bizi attı
Temennilerin kaygıları ve zorlayıcı **الهَوْجَل**.

Denir: **فَلاةٌ هَوْجَل**: eğer onda yol bulamadılarsa. Ve **الهَوْجل**: ağır, mide bulandırıcı (kimse/şey); ve **ناقةٌ هَوْجل**: o, hızlı geniş-adımlı (deve)dir.
Ebû Amr dedi: **الهَوْجل**: içinde bitki olmayan yer.
İbn Mukbil dedi ki:
Çıplak, otlakları boş, **هَوْجَلٌ** (bir yer)
Orada parlak (şey)lerin yüzdürülmesi için bir yüzme yeri vardır.

Ebû Bekir: Şemmer’i şöyle derken işittim: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الهَوْجل**: yürüyüşünde uzaklara giden çöl; **الهَوْجل**: ahmaklığında ileri giden adam; **الهَوْجل**: yürüyüşünde hızlı gidip uzaklara giden dişi deve. Dedi: Hepsi birdir; fakat (onu) iyi yapamazlar.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi: **الهاجِل**: uyuyan; ve **الهاجل**: çok yolculuk eden.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **هَجَّلْتُ** adam hakkında **تَهجيلاً** ve onunla **سَمَّعْتُ** **تَسْمِيعاً**: eğer ona çirkini işittirip ona sövdüysem.
İbn Büzrüc dedi: İnsanların ırzları hakkında **لا تَهْجَلَنَّ**: yani onlara düşme. Ve **الهَجُول**: kadınlardan fahişe.
Ebû Amr dedi: **الهَجول**: fahişe; ve **امرأةٌ مُهْجَلة**: o, önü ve arkası açılmış (kadın)dır.
Şair dedi ki:
Sözümü yalanlamaya ehil değildi
**سعدُ بن مُهْجَلة** (olan) **العِجان** (sahibi) **فَلِيقِ**.

Hadiste geldi: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) bir kamış aldı da onunla **فَهَجَل** etti: yani onunla attı.
Dedim: **هَجَل**’i “attı” manasında bilmiyorum; fakat denir: **نجل** ve **زجل** bir şeyle: onunla attı.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **هَوْجَل** etti: eğer hafif bir uyku uyuduysa.
Ve okudu:
Ancak uyuklamanın **هَوجَلِ** kalıntıları.

Dedi: Kadın gözüyle **هَجَلَتْ** etti; ve kırptı, ve (gözünü) kıstı, ve (gözünü) oynattı: eğer onu erkeğin sıkmasıyla (göz kırpmasıyla) çevirdiyse.

**هلج** : Leys dedi: **الهَلِيلَج**: ilaçlardan bilinen (bir şey).
Ebû Ubeyd, Ahmer’den rivayet etti: O, **الأهْلِيلَجَة**’dir; **هَلِيلَجَة** nakli yoktur; Ferrâ da böyle dedi.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الهالِج**: elde etme olmaksızın çok düş gören.
Ebû Zeyd dedi: **هَلَجَ يَهلِجُ هَلْجاً**: eğer güvenilmeyecek şeyle haber verdiyse; ve **الهَلْجُ** uykuda da: karışık düşlerdir.

**لهج** : Leys dedi: Falan kimse şuna buna **لَهِجَ**: eğer ona tutulduysa; ve yavru deve annesine **لَهِجَ** eder, **يَلهج**: eğer onun emmesini alışkanlık edindiyse; o, **فَصِيلٌ لاهِجٌ**’dir.
Ebû’l-Heysem: **فَصيل داغِل ولاهِج**; annesine.
Leys dedi: Yavru deveyi **أَلْهجْتُ**: eğer ağzına çubuklar koyup onu sıktıysam, emmeye ulaşmasın diye.
Ve okudu:
**يَرَى بِسَفَى البُهْمَى أَخِلَّةَ مُلْهِجِ**

Dedim: Burada **المُلهج**: develerinin yavruları annelerine emme (isteğiyle) coşan çobandır; onları ayırmaya ve dillerini yarmaya muhtaç olur: denir: çoban ve deve sahibi **أَلْهجَ** eder; o, **مُلهج**’dir: eğer yavruları **لَهِجَت** ettiyse. Ve **التَّفليك**: çobanın **الهُلْب**’dan iğ milinin **فَلْكة**’si gibi bir şey yapmasıdır; sonra yavrunun dilini deler, onu içine koyar, emmesin diye. Ve **الإجْرار**: yavrunun dilini yarmasıdır, emmesin diye; o, **البَذْج** da (budur).
Ama **الخَلّ** ise: çubuklar alıp yavrunun burnuna uzunlamasına yapıştırmasıdır; annesinin arka memesini emmeye gittiğinde çubukların ucu ona acı verir de onu memesinden iter. Ve denmez: yavru deveyi **أَلْهجْتُ**; ancak denir: çoban **ألهج** etti: eğer yavruları **لهِجَتْ** ettiyse. Ve Şemmâh’ın beyti, tasvir ettiğimize delildir; o da onun sözüdür:
**رَعَى بأرضَ الوَسْمِيّ حتى كأَنما
يَرى بسَفَى البُهْمَى أَخِلَّةَ مُلْهِجِ**

Bunu bana Münzirî böyle okuttu; ve onu Ebû’l-Heysem’e arz ettiğini zikretti; dedi: **والمُلهج**: yavruları emmeye **لَهجَتْ** eden (kimsedir). Şemmâh der ki: Bu yaban eşeği, **الوَسْمِيّ** toprağında otladı; ilk bittiği zamandan, o çıkıntılı (otun) **سَفَا**’sı kuruyuncaya kadar; kuruluğundan dolayı onu çirkin gördü; ve **السَّفا**’nın kuruduğundaki dikenini, yavruların burunlarına yapıştırılan **الأخِلَّة**’lere benzetti. Asma‘î, Bâhilî’nin rivayetini bana, tasvir ettiğim ve açıkladığım üzere tefsir etti ve onu beyan etti.

Leys dedi: **اللَّهْجَة** denir: dilin ucu; ve denir: sözün tınısı. Denir: falan **فَصِيحُ اللَّهْجة** ve **اللَّهَجَة**; o, üzerine yaratıldığı, alıştığı ve üzerinde yetiştiği dilidir. Ve denir: falan bu işte **مُلهِجٌ**: yani ona tutkun.
A‘câc’ın sözü bundandır:
**رأساً بتَهْضَاضِ الرؤوس مُلهِجَا**

Dedi: Eti **لَهْوَجْتُ**: eğer kızartmasını iyice yapmadıysam. Ve iş **مُلَهْوَج**: eğer onu sağlam yapmadıysan.
A‘câc’ın sözü bundandır:
**والأمْرُ ما رامَقْتَه مُلَهْوَجاً
يُضويكَ مالمْ تُحْيِي منه مُنْضَجا**

İbnü’s-Sikkît: **طعامٌ مُلَهْوَج** ve **مُلَغْوَس**: o, pişmemiş olandır. Ve okudu:
**خيرُ الشِّوَاء الطيِّبُ المُلَهْوَجُ
قد هَمَّ بالنُّضْج ولمّا يَنضَج**

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Süt koyulaşıp bir kısmı bir kısmına karışır da koyulaşması tamam olmazsa, o **مُلْهاجُّ**’dur; ve koyulaşması tamam olmayan, bir kısmı bir kısmına karışmış her şey böyledir, o **مُلْهاجٌّ**’dur; ve karışık olan her şey için denir: Falan oğullarının işini **مُلْهاجّاً** gördüm. Ve beni, gözüm **الهاجَّتْ** olduğu vakit uyandırdı: yani ona uyku karıştığı vakit.
Ebû Ubeyd, Emevî’den: Kavmi **لَهَجْتُ**: eğer onları öğle yemeğinden önce, onunla oyalanacakları bir **بِلُهْنَة** ile oyaladıysan; o, **اللُّهْجة** ve **السُّلْفة** ve **المَجَّة**’dir; Ebû Amr da bunu söylemiştir. Dedi: Araplar şöyle der: Misafirinize **سَلِّفوا** edin, ve onu **لَمِّجُوه** ve **لَهِّجوه** ve **لَمِّكُوه** ve **غَسِّلوه** ve **شَمِّجوه** ve **غَبِّروه** ve **سَفِّكوه** ve **نَشِّلوه** ve **سَوِّدوه**; tek bir manada.

**جهل** : Leys dedi: **الجهل**: ilmin zıddı. Dersin ki: Falan, falanın hakkını **جَهِل** etti; ve falan bana karşı **جَهِل** etti; ve bu işte **جَهل** etti. Dedi: **الجَهالة**: bilmeden bir fiil yapmaktır. İbn Ahmer, kaynayan kazanları vasfederek dedi ki:
Kara (kazanlar) ki hizmetçi kızlar onları büyük (bir halde) ateşe tutar,
Eğer içleri **جَهِلَتْ** ederse yumuşamaz.

Der ki: Kaynadığında sakinleşmez. Ve **الجاهليّة الجَهْلاء**: fetret zamanı; ne İslâm (vardır).
Başkası dedi: İşaretleri olmayan yer, **أرضٌ مجهولة**’dur; yerden **المَجهَل** de böyledir; çoğulu **المَجاهِل**’dir.
Şemmer, İbn Şümeyl’den: **الأرضُ المجهولة**: kendisiyle yol bulunmayan (yerdir); işaretler yoktur ve dağlar yoktur. Eğer onda işaretler, alametler varsa, o meçhul değildir. Denir: meçhul bir yere ve **مَجْهَلا**’ya çıktık; eşittir. Ve bize okuttu:
Dedim ki: boş, ıssız, **مَجْهَلِ** bir çöle:
Dilediğin gibi azgınlaş, azgınlaş.

Dedi: Ve denir: **مجهولةٌ** ve **مجهولاتٌ** ve **مجَاهِيلُ**.
Başkası dedi: **ناقةٌ مجهولة**: hiç sağılmamış. Ve **ناقةٌ مجهولة**: eğer üzerinde damga bulunmayan, başıboş ise.
İbn Şümeyl: Şüphesiz falan, falandan **لجاهل**’dir: yani onu bilmez.
İbn Abbâs’tan rivayet edildi; dedi: Kim bir mümini **استجهل** ederse, günahı onun üzerinedir.
Şemmer dedi: İbnü’l-Mübârek dedi: “Kim bir mümini **استَجهل** ederse” sözüyle şunu ister: onu, huyundan olmayan bir şeye sevk eder de onu öfkelendirir. Dedi: Onun **جَهْلُه**’ünün ondan kaldırılmış olmasını umarım; ve (günah) onu **استجهَله** edenin üzerinde olur.
Şemmer dedi: Arapların sözünde bilinen şudur: Bir şeyi **جهلتُ** ettim: eğer onu bilmediysem. Dersin ki: Benim gibisi, senin gibisini bilmezlik etmez. Dedi: Onu **جهَّلتُه**: onu cehle nispet ettim. Onu **استجهَلْتُه**: onu cahil buldum. Onu **أجهلْتُه**: onu cahil yaptım. Dedi: Ama **الاستجهال**’in “cehle sevk etme” manasında oluşu, Arapların bir meselindendir: **نَزْوُ الفُرارِ استَجْهَلَ الفُرَارَ**.
Allah’ın (azze ve celle) sözü: **( يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَآءَ مِنَ التَّعَفُّفِ )** (**البَقَرَة : 273**) ; aklın zıddı olan cehli kastetmedi; ancak tecrübenin zıddı olan cehli kastetti. “Onların işini tecrübe etmemiş kimse onları sanır” demek istedi. Tırmâh dedi ki:
Yolcuların artığı, meçhuldür,
Alçak (kimse)lerin çifti aşmasından sonra yeni (bir şey) doğuran.

Yani **ماء الطَّرْقِ**’u kabul etmedi; sonra alçakların çifti aşmasından sonra gebe kaldı.

**جله** : Leys dedi: **الجَلَه**: **الجَلَح**’tan daha şiddetlidir.
Ebû Ubeyd dedi: **الأنْزَعُ**: saçın alnının iki yanından çekilip gitmiş olduğu kimsedir; eğer biraz artarsa o **أجْلَح**’tır; eğer yarıya ve benzerine ulaşırsa o **أجْلَى**’dır; sonra o **أَجْلَه**’dir. Ve okudu:
Beni görünce, yaldızlı (şeyin) eskimişi (gibi),
Parlak, sert (alın)lı, **الأجْلَهِ** (olan).

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الجَلْهَة**: vadinin iki kenarından sana karşı gelen (kısım); çoğulu **جِلاه**’dır. Lebîd dedi ki:
**الأَيْهَقَانِ**’ın tepelerine çıktı ve yavruladı;
İki **الجَلْهَة**’de onun ceylanları ve devekuşları.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الجَلِيهَة**: çakılını **تَجْلَهُ** ettiğin yer: yani onu uzaklaştırırsın. Denir: Bu yerden çakılı **جَلَهْت**.
Leys dedi: **الجَلْهتان**: eğer ikisinde sertlik varsa, vadinin iki yanı.
Şemmer dedi: Ebû Amr ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجَلْهتان**: vadinin iki yanı.
İbn Şümeyl dedi: **الجَلْهَة**: vadinin karnından, akıntı yatağına yukarıdan bakan yükseltilerdir; vadi uzayıp taşsa da su onları aşmaz.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والهاء وما يثلثهما)
(جهو) الجيم والهاء والحرف المعتل يدلُّ على انكشافِ الشَّيء. يقال أجْهَتِ السّماءُ، أقلَعَتْ. ويقال خِباءٌ مُجْهٍ لا سِتْر عَليه. وجهِيَ البيتُ يَجْهَى، إذا خَرِبَ؛ وهُوَ جاهٍ. ويقال إن الجَهْوَةَ السَّهُ مكشوفةً.
(جهد) الجيم والهاء والدال أصلُهُ المشقَّة، ثم يُحمَل عليه ما يقارِبُه. يقال جَهَدْتُ نفسي وأجْهَدت والجُهْد الطَّاقَة. قال الله تعالى: ﴿والَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ إلاَّ جُهْدَهُمْ﴾ [التوبة 79]. ويقال إنّ المجهود اللبن الذي أُخرِجَ زُبْده، ولا يكاد ذلك [يكونُ] إلاّ بمشقّةٍ ونَصَب. قال الشمّاخ:
تُضْحِ وقد ضَمِنَتْ ضَرّاتُها غُرَقاً *** مِنْ طَيِّبِ الطَّعْمِ حُلْوٍ غَيْرِ مَجْهُودِ([1])ومما يقارب البابَ الجَهادُ، وهي الأرض الصُّلبة. وفلانٌ يَجْهَد الطّعامَ، إذا حَمَل عليه بالأكل الكثير الشديد. والجاهد: الشَّهْوان. ومَرْعىً جَهِيدٌ: جَهَدَهُ المالُ لِطِيبه فأكَلَه.
(جهر) الجيم والهاء والراء أصلٌ واحد، وهو إعلان الشَّيء وكَشْفُه وعُلُوّه. يقال جَهَرْتُ بالكلام أعلنتُ به. ورجلٌ جَهِير الصَّوت، أي عالِيهِ. قال:
أخاطِبُ جَهْراً إذْ لهُنَّ تَخَافُت*** وشَتَّانَ بينَ الجهْرِ والمَنْطِق الخَفْتِ([2])ومن هذا الباب: جَهَرت الشّيءَ، إذا كان في عينك عظيماً. وجَهَرْت الرّجُل كذلك. قال:
* كأنَّما زُهاؤُه لِمَنْ جَهَرْ([3]) *
فأمّا العَيْن الجَهراءُ، فهي ([4]) التي لا تُبْصِر في الشمس. ويقال رأيْت جُهْرَ فلانٍ، أي هَيْئَتَه([5]). قال:
* وما غيَّبَ الأقوامُ تابِعةَ الجُهْرِ([6]) *
أي لن يقدِرُوا أن يغيّبوا من خُبْره وما كان تابعَ جُهْرِه([7]). ويقال جَهِيرٌ بَيِّنُ الجَهارة، إذا كان ذا منظرٍ. قال أبو النجم:
وأرَى البياضَ على النِّساء جَهَارَةً *** والعِتْقَُ أعرِفُهُ على الأَدْمَاءِ([8])
ويقال جَهَرْنا بني فلانٍ، أي صبَّحناهم على غِرَّة. وهو من الباب، أي أتيناهم صباحاً؛ والصبّاح جَهْر. ويقال للجماعة الجَهْراءَ. ويقال إنّ الجَهْراء الرّابية العريضة.
(جهز) الجيم والهاء والزاء أصلٌ واحد، وهو شيءٌ يُعْتَقَدُ ([9]) ويُحوَى، نحو الجَِهَاز، وهو متاع البيت. وجهَّزتُ فلاناً تكلفّتُ جَِهازَ سفرِه. فأما قولهم للبعير إذا شَرَد: "ضرَبَ في جَِهازه" فهو مثلٌ، أي إنّه حَمل جَِهازه ومرّ. قال أبو عبيدة: في أمثال العرب: "ضَرَب فلانٌ في جهازه" يضرب هذا في الهِجران والتَّباعُد. والأصل ما ذكرناه.
 (جهش) الجيم والهاء والشين أصلٌ واحد، وهو التهيُّؤ للبكاء. يقال جَهَش يَجْهَش وأجْهَش يُجْهِش، إذا تهيَّأ للبكاء. قال:
قامت تشكَّى إليَّ النَّفْسُ مُجْهِشَةً *** وقد حَمَلْتُكِ سبعاً بعد سبعِينا([10])(جهض) الجيم والهاء والضاد أصلٌ واحد، وهو زَوَالُ الشَّيء عن مكانه بسُرعة. يقال أجْهَضْنا فلاناً عن الشّيء، إذا نَحَّيناه عنه وغلَبْناه عليه. وأَجْهَضَتِ النّاقة إذا ألقَتْ ولدَها، فهي مُجْهِضٌ. وأمّا قولهم للحديد القلب: إنّه لَجاهضٌ وفيه جُهوضة وجَهَاضة، فهو من هذا، أي كأنَّ قلبَه من حِدّته يزُولُ من مكانه.
(جهف) الجيم والهاء والفاء ليس أصلاً([11])، إنَّما هو من باب الإبدال. يقال اجتهفتُ الشّيءَ إذا أخَذْتَه بشِدّة. والأصل اجتحفْت([12]). وقد مضى ذكره.
(جهل) الجيم والهاء واللام أصلان: أحدهما خِلاف العِلْم، والآخر الخِفّة وخِلاف الطُّمَأْنِينة.
فالأوّل الجَهْل نقيض العِلْم. ويقال للمفازة التي لا عَلَمَ بها مَجْهَلٌ.
والثاني قولهم للخشبة التي يحرك بها الجَمْرُ مِجْهَل([13])*. ويقال استجهلت الرِّيحُ الغُصْنَ، إذا حرّكَتْه فاضطَرَب. ومنه قول النابغة:
دعاك الهَوَى واستجهلَتْك المنازلُ *** وكيف تَصَابِي المرءِ والشَّيبُ شاملُ([14])وهو من الباب، لأنّ معناه استخفّتْك واستفزّتْك. والمَجْهَلة: الأمر الذي يحملك([15]) على الجهل.
(جهم) الجيم والهاء والميم يدلُّ على خلاف البَشاشة والطَّلاقة. يقال رجلٌ جهمُ الوجهِ أي كريهُهُ. ومن ذلك جَهْمة الليل وجُهْمتُه، وهي ما بين أوّلهِ إلى رُبُعه. ويقال جَهَمْتُ الرّجل وتجهَّمْتُه، إذا استَقْبَلتَه بوجه جَهْم. قال:
فلا تَجْهَمِينا أُمَّ عَمْرٍو فإنَّنا *** بِنَا داءُ ظَبْيٍ لم تَخُنْهُ عوامِله([16])ومن ذلك قوله:
* وبلدةٍ تَجَهَّمُ الجَهُوما([17]) *
فإنّ معناه تَستَقبِلُه بما يكره. ومن الباب الجَهَام: السَّحاب الذي أراق ماءَه، وذلك أنّ خَيْرَه يقلُّ فلا يُسْتَشْرَف له. ويقال الجَهُوم العاجز؛ وهو قريب.
(جهن) الجيم والهاء والنون كلمةٌ واحدة. قالوا جارية جُهانَةٌ، أي شابّة. قالوا: ومنه اشتقاق جُهَيْنة.
--------------ـــــ
([1]) في الأصل "تضحى" تحريف. على أن الرواية الجيدة: "تصبح". والغرق: جمع غرقة، بالضم، وهو القليل من اللبن خاصة. وفي الأصل: "غرفاً" تحريف. ويروى: "عرقاً" وهو بالتحريك: اللبن. والبيت في الديوان 23 واللسان (جهد، عرق، غرق)، وسيأتي في (عرق، غرق). وقبل البيت:
إن تمس في عرفط صلع جماجمه *** من الأسالق عاري الشوك مجرود.
 ([2]) البيت في اللسان (خفت).
([3]) البيت للعجاج، كما في الحيوان (3: 127). وهو في ديوانه 16 واللسان (جهر، وغر) وديوان المعاني (2: 71) والمخصص (6: 202).
 ([4])في الأصل: "وهي".
([5]) في الأصل: "جهرة فلان أي هيبته"، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) للقطامي. وصدره كما في ديوانه 76 واللسان ( جهر):
* شنئتك إذ أبصرت جهرك سيئاً *
([7]) وكذا ورد هذا التفسير في المجمل. وضبط البيت في اللسان برفع" الأقوام" و" تابعة". وقال في تفسيره: "ما" بمعنى الذي. يقول: ما غاب عنك من خبر الرجل فإنه تابع لمنظره. وأنث تابعة في البيت للمبالغة.
([8]) البيت في المجمل واللسان (جهر).
([9]) الاعتقاد هنا بمعنى الشراء والاقتناء.
([10]) البيت للبيد في ديوانه 46 طبع 1881 واللسان (جهش).
([11]) لم تذكر المادة في اللسان والجمهرة. وذكرها في القاموس.
([12]) في الأصل: "جحفت"، والوجه ما أثبت.
([13]) يقال مجهل ومجهلة، بكسر الميم فيهما، وجهيل وجهيلة.
([14]) ديوان النابغة 58 واللسان (جهل).
([15]) في الأصل: "يجهلك"، والصواب في المجمل.
([16]) لعمرو بن الفضفاض الجهني، كما في اللسان (جهم) برواية: "ولا تجهمينا". وسيأتي في (ظبي): "ولا تجهمينا". وأنشده في اللسان (ظبي) غير منسوب، برواية المقاييس. وعوامل الظبي: قوائمه.
([17]) بعده كما في اللسان (جهم):
* زجرتُ فيها عيهلا رَسوما *

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** ve **الهاء** ve ikisini üçleyen şey)
(**جهو**) **الجيم** ve **الهاء** ve illetli harf, bir şeyin açığa çıkmasına delâlet eder. Denir: **أجْهَتِ السّماءُ**; (yani) açıldı. Ve denir: **خِباءٌ مُجْهٍ**; üzerinde örtü yoktur. **وجهِيَ البيتُ يَجْهَى**; (yani) harap oldu; ve o **جاهٍ**dir. Ve denir: **الجَهْوَةَ السَّهُ** (yani) açık (olmasıdır).

(**جهد**) **الجيم** ve **الهاء** ve **الدال**; aslı meşakkattir, sonra ona yakın olan şey ona hamledilir. Denir: **جَهَدْتُ نفسي** ve **أجْهَدت**; ve **الجُهْد** tâkattir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿والَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ إلاَّ **جُهْدَهُمْ**﴾ [التوبة 79]. Ve denir: **المجهود**; kaymağı çıkarılmış süttür; ve bu neredeyse ancak meşakkat ve yorgunlukla olur. **الشمّاخ** dedi:
تُضْحِ وقد ضَمِنَتْ ضَرّاتُها غُرَقاً *** مِنْ طَيِّبِ الطَّعْمِ حُلْوٍ غَيْرِ **مَجْهُودِ**([1])
Ve bab’a yakın olan şeylerden: **الجَهادُ**; ve o sert arazidir. Ve falan **يَجْهَد الطّعامَ**; (yani) çok şiddetli yemekle onun üzerine yüklenir. Ve **الجاهد**: şehvetli (kimsedir). Ve **مَرْعىً جَهِيدٌ**: mal onu, hoşluğundan dolayı yordu da onu yedi.

(**جهر**) **الجيم** ve **الهاء** ve **الراء** tek bir asıldır; o da bir şeyi ilân etmek, açığa çıkarmak ve yükseltmektir. Denir: **جَهَرْتُ بالكلام**; onu ilân ettim. Ve **رجلٌ جَهِير الصَّوت**; yani sesi yüksek olan. Dedi ki:
أخاطِبُ جَهْراً إذْ لهُنَّ تَخَافُت*** وشَتَّانَ بينَ الجهْرِ والمَنْطِق الخَفْتِ([2])
Ve bu babdandır: **جَهَرت الشّيءَ**; (yani) gözünde büyük oldu. Ve **جَهَرْت الرّجُل** de böyledir. Dedi ki:
* كأنَّما زُهاؤُه لِمَنْ **جَهَرْ**([3]) *
أما **العَيْن الجَهراءُ**; o ([4]) güneşte görmeyen (gözdür). Ve denir: **رأيْت جُهْرَ فلانٍ**; yani onun heyeti([5]). Dedi ki:
* وما غيَّبَ الأقوامُ تابِعةَ **الجُهْرِ**([6]) *
Yani, onun haberinden ve **جُهْرِه**nin tâbii olan şeyden hiçbirini gizleyemezler([7]). Ve denir: **جَهِيرٌ**; **الجَهارة**sı açık-seçik (olan), eğer görünüş sahibi ise. **أبو النجم** dedi:
وأرَى البياضَ على النِّساء **جَهَارَةً** *** والعِتْقَُ أعرِفُهُ على الأَدْمَاءِ([8])
Ve denir: **جَهَرْنا بني فلانٍ**; yani onları gaflet üzere sabahladık. Ve o babdandır; yani onlara sabahleyin geldik; ve sabahleyin gelme **جَهْر**dir. Ve topluluğa **الجَهْراءَ** denir. Ve denir ki: **الجَهْراء** geniş tepedir.

(**جهز**) **الجيم** ve **الهاء** ve **الزاء** tek bir asıldır; o, inanılan([9]) ve toplanan bir şeydir; **الجَِهَاز** gibi; ve o ev eşyasıdır. Ve **جهَّزتُ فلاناً**; (yani) onun sefer teçhizatını üstlendim. أما onların, deve için, kaçtığı zaman söyledikleri: “**ضرَبَ في جَِهازه**”; o bir meseldir; yani teçhizatını yükledi ve geçti. **أبو عبيدة** dedi: Arapların mesellerinde: “**ضَرَب فلانٌ في جهازه**”; bu, terk etme ve uzaklaşma hakkında darb olunur. Asıl, zikrettiğimiz şeydir.

(**جهش**) **الجيم** ve **الهاء** ve **الشين** tek bir asıldır; o da ağlamaya hazırlanmadır. Denir: **جَهَش يَجْهَش** ve **أجْهَش يُجْهِش**; (yani) ağlamaya hazırlandı. Dedi ki:
قامت تشكَّى إليَّ النَّفْسُ **مُجْهِشَةً** *** وقد حَمَلْتُكِ سبعاً بعد سبعِينا([10])

(**جهض**) **الجيم** ve **الهاء** ve **الضاد** tek bir asıldır; o da bir şeyin yerinden süratle yok olmasıdır. Denir: **أجْهَضْنا فلاناً عن الشّيء**; (yani) onu ondan uzaklaştırdık ve ona karşı onu yendik. Ve **أَجْهَضَتِ النّاقة**; (yani) yavrusunu attı; o hâlde o **مُجْهِضٌ**dur. أما onların, katı yürekli için söyledikleri: “Şüphesiz o **لَجاهضٌ**dur ve onda **جُهوضة** ve **جَهَاضة** vardır”; bu da bundandır; yani sanki kalbi, keskinliğinden dolayı yerinden kayıp gider.

(**جهف**) **الجيم** ve **الهاء** ve **الفاء** asıl değildir([11]); ancak ibdâl babındandır. Denir: **اجتهفتُ الشّيءَ**; (yani) onu şiddetle aldım. Asıl **اجتحفْت**tir([12]). Onun zikri geçti.

(**جهل**) **الجيم** ve **الهاء** ve **اللام** iki asıldır: biri ilmin zıddı, diğeri hafiflik ve sükûnetin zıddı.
Birincisi: **الجَهْل** ilmin nakîzidir. Ve üzerinde alâmet bulunmayan çöl için **مَجْهَلٌ** denir.
İkincisi: onların, koru hareket ettirilen tahta için söyledikleri **مِجْهَل**([13])*. Ve denir: **استجهلت الرِّيحُ الغُصْنَ**; (yani) onu hareket ettirdi de o çalkalandı. Ondandır, **النابغة**’nin sözü:
دعاك الهَوَى واستجهلَتْك المنازلُ *** وكيف تَصَابِي المرءِ والشَّيبُ شاملُ([14])
Ve o babdandır; çünkü manası: seni hafife aldı ve seni kışkırttı. Ve **المَجْهَلة**: seni([15]) cehle sevk eden iştir.

(**جهم**) **الجيم** ve **الهاء** ve **الميم**; güler yüzlülüğün ve açıklığın zıddına delâlet eder. Denir: **رجلٌ جهمُ الوجهِ**; yani çirkin yüzlüdür. Ondandır: **جَهْمة الليل** ve **جُهْمتُه**; ve o, başından dörtte birine kadar olan kısımdır. Ve denir: **جَهَمْتُ الرّجل** ve **تجهَّمْتُه**; (yani) onu asık bir yüzle karşıladım. Dedi ki:
فلا تَجْهَمِينا أُمَّ عَمْرٍو فإنَّنا *** بِنَا داءُ ظَبْيٍ لم تَخُنْهُ عوامِله([16])
Ve ondandır onun sözü:
* وبلدةٍ تَجَهَّمُ **الجَهُوما**([17]) *
Çünkü manası: onu, hoşlanmadığı şeyle karşılar. Ve babdandır: **الجَهَام**; suyunu boşaltmış buluttur; bu, hayrının azalması sebebiyledir; artık ona göz dikilmez. Ve denir: **الجَهُوم** âcizdir; ve o yakındır.

(**جهن**) **الجيم** ve **الهاء** ve **النون** tek bir kelimedir. Dediler: **جارية جُهانَةٌ**; yani genç. Dediler: ve ondan **جُهَيْنة**’nin اشتقاقı.

--------------ـــــ
([1]) Asılda “تضحى” tahriftir. Şu var ki iyi rivayet: “تصبح”tır. Ve **الغرق**: **غرقة**’nın çoğuludur; (غُرقة) damme ile; ve o, özellikle sütün azıktır. Asılda: “غرفاً” tahriftir. Rivayet olunur: “عرقاً”; ve o, hareke ile: süttür. Beyit, divanda 23 ve **اللسان**’da (**جهد**، **عرق**، **غرق**)tadır; ve (**عرق**، **غرق**)ta gelecektir. Beyitten önce:
إن تمس في عرفط صلع جماجمه *** من الأسالق عاري الشوك مجرود.
([2]) Beyit **اللسان**’da (**خفت**)tedir.
([3]) Beyit **العجاج**’ındır; **الحيوان**’da (3: 127) olduğu gibi. Ve o, divanında 16 ve **اللسان**’da (**جهر**، **وغر**) ve **ديوان المعاني**’de (2: 71) ve **المخصص**’ta (6: 202)dir.
([4]) Asılda: “وهي”.
([5]) Asılda: “**جهرة** فلان أي هيبته”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([6]) **القطامي**’nindir. Ve صدرُه, divanında 76 ve **اللسان**’da (**جهر**) olduğu gibi:
* شنئتك إذ أبصرت جهرك سيئاً *
([7]) Bu tefsir **المجمل**’de de böyle vârid olmuştur. Ve **اللسان**’da beyit, “**الأقوام**” ve “**تابعة**”nın ref‘i ile ضبط edilmiştir. Ve tefsirinde dedi ki: “ما”, “الذي” manasınadır. Der ki: adamın haberinden sana gizli kalan şey, onun görünüşüne tâbidir. Ve beyitte **تابعة**’yı mübalağa için müennes kıldı.
([8]) Beyit **المجمل** ve **اللسان**’da (**جهر**)dedir.
([9]) Buradaki **الاعتقاد** satın alma ve edinme manasınadır.
([10]) Beyit **لبيد**’indir; divanında 46, 1881 baskısı; ve **اللسان**’da (**جهش**)dedir.
([11]) Madde **اللسان** ve **الجمهرة**’de zikredilmedi. Onu **القاموس**’ta zikretti.
([12]) Asılda: “جحفت”; vech, ispat ettiğimdir.
([13]) **مجهل** ve **مجهلة** denir; ikisinde de **الميم** kesresiyle; ve **جهيل** ve **جهيلة**.
([14]) **ديوان النابغة** 58 ve **اللسان**’da (**جهل**)dedir.
([15]) Asılda: “يجهلك”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([16]) **عمرو بن الفضفاض الجهني**’nindir; **اللسان**’da (**جهم**) “ولا تجهمينا” rivayetiyle olduğu gibi. Ve (**ظبي**)de gelecektir: “ولا تجهمينا”. Ve onu **اللسان**’da (**ظبي**) nisbet etmeksizin, **المقاييس** rivayetiyle inşad etti. Ve **عوامل الظبي**: onun ayaklarıdır.
([17]) Ondan sonra, **اللسان**’da (**جهم**) olduğu gibi:
* زجرتُ فيها عيهلا رَسوما *

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الجهل على ثلاثة أضرب:
- الأول: وهو خلو النفس من العلم، هذا هو الأصل، وقد جعل ذلك بعض المتكلمين معنى مقتضيا للأفعال الخارجة عن النظام، كما جعل العلم معنى مقتضيا للأفعال الجارية على النظام.
- والثاني: اعتقاد الشيء بخلاف ما هو عليه.
- والثالث: فعل الشيء بخلاف ما حقه أن يفعل، سواء اعتقد فيه اعتقادا صحيحا أو فاسدا، كمن يترك الصلاة متعمدا، وعلى ذلك قوله تعالى: ﴿قالوا: أتتخذنا هزوا؟ قال: أعوذ بالله أن أكون من الجاهلين﴾ [البقرة/67]، فجعل فعل الهزو جهلا، وقال عز وجل: ﴿فتبينوا أن تصيبوا قوما بجهالة﴾ [الحجرات/6].
والجاهل تارة يذكر على سبيل الذم، وهو الأكثر، وتارة لا على سبيل الذم، نحو: ﴿يحسبهم الجاهل أغنياء من التعفف﴾ [البقرة/273]، أي: من لا يعرف حالهم، وليس يعني المتخصص بالجهل المذموم، والمجهل: الأمر والأرض والخصلة التي تحمل الإنسان على الاعتقاد بالشيء خلاف ما هو عليه، واستجهلت الريح الغصن: حركته، كأنها حملته على تعاطي الجهل، وذلك استعارة حسنة.

##### Türkçe

- **الجهل** üç kısım üzeredir:
- Birincisi: O, nefsin ilimden hâlî olmasıdır; bu asıldır. Bazı kelâmcılar bunu, nizamın dışına çıkan fiiller için gerektirici bir mâna kılmışlardır; nizam üzere cereyan eden fiiller için de ilmi gerektirici bir mâna kıldıkları gibi.
- İkincisi: Şeyi, üzerinde bulunduğunun hilâfına itikad etmektir.
- Üçüncüsü: Şeyi, yapılmasının hakkı olanın hilâfına yapmaktır; onda sahih veya fâsid bir itikad itikad etmiş olsun fark etmez; namazı kasten terk eden kimse gibi. Bunun üzerine Yüce Allah’ın sözü: ﴿قالوا: أتتخذنا هزوا؟ قال: أعوذ بالله أن أكون من الجاهلين﴾ [البقرة/67]; böylece alay fiilini bir cehl kıldı. Aziz ve Celil olan da dedi ki: ﴿فتبينوا أن تصيبوا قوما بجهالة﴾ [الحجرات/6].
Ve **الجاهل** bazen zemm yolu üzere zikredilir; bu daha çoktur. Bazen de zemm yolu üzere değildir; şu gibi: ﴿يحسبهم الجاهل أغنياء من التعفف﴾ [البقرة/273]; yani: hallerini bilmeyen; zemmedilmiş cehl ile mütehassıs olanı kastetmez. Ve **المجهل**: iş, yer ve insanı, şey hakkında onun üzerinde bulunduğunun hilâfına itikad etmeye taşıyan haslettir. Ve “**استجهلت الريح الغصن**”: onu hareket ettirdi; sanki onu cehli ta‘âtî etmeye yüklemiş gibidir; ve bu güzel bir istiâredir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج ه ل
فلان جهول وقد جهل بالأمر‏.‏
وجهل حق فلان‏.‏
وهو يجهل على قومه‏:‏ يتسافه عليهم‏.‏
قال‏:‏ ألا لا يجهلن أحد علينا فنجهـل فوق جهل الجاهلينا وفـي مثـل‏:‏ ‏"‏ كفـى بالشـك جهـلاً ‏"‏ وكـان ذلـك فـي الجاهليـة الجهـلاء وهي القديمة‏.‏
وجهل صاحبه‏:‏ رماه بالجهل‏.‏
واستجهله‏:‏ عده جاهلاً‏.‏
وتجاهل‏:‏ أرى من نفسه أنه جاهل‏.‏
وجاهله‏:‏ سافهه‏.‏
ورأيـت منهمـا مجاملـه ثـم انقلبـت مجاهله‏.‏
‏"‏ والولد مجهلة ‏"‏‏.‏
وفلاة مجهل‏:‏ لا علم بها خلاف معلم‏.‏
ومن المجاز‏:‏ استجهلت الريح الغصن‏:‏ حركته‏.‏
وقال النابغة‏:‏ دعاك الهوى واستجهلتك المنازل وكيف تصابي المرء والشيب شامل أي استخفتك‏.‏
وفـي مثـل‏:‏ ‏"‏ نـزو الفرار استجهل الفرار ‏"‏ وجهلت القدر‏:‏ اشتد غليانها نقيض تحلمت‏.‏
قال ابن أحمر‏:‏ ودهيـم تصاديهـا الولائـد جلة إذا جهلـت أجوافها لم تحلم وناقة مجهولة‏:‏ لم تحلب قط وقيل‏:‏ لم تحمل‏.‏
وناقة مجهال‏:‏ تخف في سيرها‏.‏
قال ابن مقبل‏:‏ مجهال رأد الضحى حتى تورعها كمـا تـورع عـن تهذائـه الخرفا

##### Türkçe

ج ه ل
Falanca **جهول**dur; ve iş hakkında **جهل** etti.
Ve falancanın hakkını **جهل** etti.
Ve o, kavmi üzerine **يجهل** eder: onların üzerine sefihlik eder.
Dedi: Dikkat edin, hiç kimse bizim üzerimize **يجهلن** etmesin de biz de cahillerin cehlinden daha üstün bir **نجهـل** edelim. Ve bir meselde: "Şüphe ile **جهلاً** olarak yetti." Ve bu, **الجاهليـة الجهـلاء**da idi; o da eskidir.
Ve arkadaşını **جهل** etti: onu cehl ile attı (nisbet etti).
Ve onu **استجهله** etti: onu cahil saydı.
Ve **تجاهل** etti: kendi nefsinden, onun cahil olduğunu gösterdi.
Ve onu **جاهله** etti: ona sefihlik etti.
Ve ikisinden **مجاملـه** gördüm; sonra **مجاهله**ye döndü.
"Ve çocuk **مجهلة**dir."
Ve **مجهل** bir çöl: onda bilgi yoktur; **معلم**ın hilâfı.
Ve mecazdan: rüzgâr dalı **استجهلت** etti: onu hareket ettirdi.
Ve Nâbiga dedi: Hevâ seni çağırdı ve menziller seni **استجهلت** etti; ve kişinin gençleşmesi nasıl olur, hâlbuki ak saç kuşatıcıdır; yani seni hafife aldı.
Ve bir meselde: "Kaçışın sıçrayışı, kaçışı **استجهل** etti." Ve tencereyi **جهلت** ettim: onun kaynaması şiddetlendi; **تحلمت**in zıddı.
İbn Ahmer dedi: Ve kara (bir tencere), iri cariyeler onu karşı karşıya getirir; içleri **جهلت** ettiğinde **تحلم** etmez. Ve **مجهولة** bir dişi deve: hiç sağılmamıştır; ve denildi: hiç gebe kalmamıştır.
Ve **مجهال** bir dişi deve: yürüyüşünde hafifler.
İbn Mukbil dedi: **مجهال**; kuşluk vaktinin gevşekliğini, onu men edinceye kadar iter; bunak, saçmalamasından men eder gibi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجَهْل: نقيض العِلْم، وقد جَهِله فلان جَهْلاً وجَهَالة، وجهِلَ عليه. وتَجَاهل: أَظهر الجَهْل؛ عن سيبويه. الجوهري: تَجَاهَل أَرَى من نفسه الجَهْل وليس به، واسْتَجْهَله: عَدَّه جاهِلاً واسْتَخَفَّه أَيضاً. والتجهيل: أَن تنسبه إِلى الجَهْل، وجَهِل فلان حَقَّ فلان وجَهِلَ فلان عَلَيَّ وجَهِل بهذا الأَمر. والجَهَالة: أَن تفعل فعلاً بغير العِلْم. ابن شميل: إِن فلاناً لَجَاهِل من فلان أَي جاهِلٌ به. ورجل جاهِلٌ والجمع جُهْلٌ وجُهُلٌ وجُهَّل وجُهَّال وجُهَلاء؛ عن سيبويه، قال: شَبَّهوه بِفَعيل كما شبهوا فاعلاً بفَعُول؛ قال ابن جني: قالوا جُهَلاء كما قالوا عُلَماء، حَمْلاً له على ضدّه. ورجل جَهُول: كجاهِل، والجمع جُهُل وجُهْل؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
جُهْل العَشِيِّ رُجَّحاً لقَسْرِه
قوله جُهْل العَشِيِّ يقول: في أَول النهار تَسْتَنُّ وبالعَشِيِّ يدعوها لينضمَّ إِليه ما كان منها شاذّاً فيأْمن عليها السِّباع والليل فيَحُوطها، فإِذا فعل ذلك رَجَعْن إِليه مخافة قَسْرِه لهيبتها إِياه. والمَجْهَلة: ما يحملك على الجَهْل؛ ومنه الحديث: الولد مَبْخَلة مَجْبَنة مَجْهَلة. وفي الحديث: إِنكم لتُجَهِّلون وتُبَخِّلون وتُجَبِّنون أَي يَحْمِلون الآباء على الجَهْل بملاعبتهم إِياهم حفظاً لقلوبهم، وكل من هذه الأَلفاظ مذكور في موضعه؛ وقول مُضَرِّس
بن رِبْعِيٍّ الفَقْعَسِي:
إِنا لَنَصْفَح عن مَجاهِل قومنا،
ونُقِيم سالِفَةَ العدوّ الأَصْيَد
قال ابن سيده: مَجاهِل فيه جمع ليس له واحد مُكَسَّر عليه إِلا قولهم جَهْل، وفَعْل لا يُكَسَّر على مَفاعِل، فَمَجاهِل ههنا من باب مَلامِح ومَحاسِن. وفي حديث ابن عباس أَنه قال: من اسْتَجْهَل مؤْمناً فعليه إِثْمه؛ قال ابن المبارك: يريد بقوله من اسْتَجْهَل مؤمناً أَي حَمَله على شيء ليس من خُلُقه فيُغْضِبه فإِنما إِثمه على من أَحوجه إِلى ذلك، قال: وجَهْله أَرجو أَن يكون موضوعاً عنه ويكون على من اسْتَجْهَله. قال شمر: والمعروف في كلام العرب جَهِلْت الشيء إِذا لم تعرفه، تقول: مِثْلي لا يَجْهَل مثلك. وفي حديث الإِفْك: ولكن اجْتَهَلَتْه الحَمِيَّة أَي حَمَلَتْه الأَنَفَة والغَضَب على الجَهْل، قال: وجَهَّلْته نَسَبته إِلى الجَهْل، واسْتَجْهَلْته: وجدته جاهِلاً، وأَجْهَلْته: جَعَلْته جاهِلاً. قال: وأَما الاسْتِجْهال بمعنى الحمل على الجَهْل فمنه مَثَل للعرب: نَزْوَ الفُرارِ اسْتَجْهَل الفُرارَ، ومثله: اسْتَجْعَلْته حَمَلْته على العَجَلة؛ قال:فاسْتَعْجَلونا وكانوا من صَحابتنا
يقول: تَقدَّمونا فحَمَلونا على العَجَلة، واسْتَزَلَّهم الشيطان: حَمَلَهم على الزَّلَّة. وقوله تعالى: يحسبهم الجاهِلُ أَغنياء؛ يعني الجاهِل بحالهم ولم يُرِدِ الجاهِلَ الذي هو ضد العاقل، إِنما أَراد الجَهْل الذي هو ضد الخِبْرة، يقال: هو يَجْهَل ذلك أَي لا يعرفه. وقوله عز وجل: إِني أَعِظُك أَن تكون من الجاهلين؛ من قولك جَهِل فلان رأْيه. وفي الحديث: إِن من العِلْم جَهْلاً؛ قيل: وهو أَن يتعلم ما لا يحتاج إِليه كالنجوم وعلوم الأَوائل، ويَدَعَ ما يحتاج إِليه في دينه من علم القرآن والسنَّة، وقيل: هو أَن يتكلف العالم إِلى علم ما لا يعلمه فيُجَهِّله ذلك. والجاهِلِيَّة: زمن الفَتْرة ولا إِسلامَ؛ وقالوا الجاهِلِيَّة الجَهْلاء، فبالَغوا. والمَجْهَل: المَفازة لا أَعْلام فيها، يقال: رَكِبْتُها على مَجْهولها؛ قال سويد
بن أَبي كاهل:
فَرَكِبْناها على مَجْهُولِها،
بِصِلابِ الأَرْضِ فيهِنَّ شَجَع
وقولهم: كان ذلك في الجاهِلِيَّة الجَهْلاء، هو توكيد للأَول، يشتق له من اسمه ما يؤكد به كما يقال وَتِدٌ واتِدٌ وهَمَجٌ هامِجٌ ولَيْلة لَيْلاء ويَوْمٌ أَيْوَم. وفي الحديث: إِنك امرؤ فيك جاهِلِيَّة؛ هي الحال التي كانت عليها العرب قبل الإِسلام من الجَهْل بالله سبحانه ورسوله وشرائع الدين والمُفاخَرَة بالأَنساب والكِبْر والتَّجَبُّر وغير ذلك. وأَرض مَجْهَل: لا يُهْتَدَى فيها، وأَرضانِ مَجْهَل؛ أَنشد سيبويه: فلم يَبْقَ إِلاَّ كُلُّ صَفْواءَ صَفْوَةٍ،
بِصَحْراء تِيهٍ، بَيْنَ أَرْضَيْنِ مَجْهَلِ
وأَرَضُونَ مَجْهَلٌ كذلك، وربما ثَنَّوا وجَمَعوا. وأَرض مَجْهولة: لا أَعلام بها ولا جِبال، وإِذا كان بها معارف أَعلام فليست بمجهولة. يقال: عَلَوْنا أَرضاً مَجْهولة ومَجْهَلاً سَواءً؛ وأَنشدنا:
قُلْتُ لصَحْراءَ خَلاءٍ مَجْهَلِ:
تَغَوَّلي ما شِئْتِ أَن تَغَوَّلي
قال: ويقال مجهولة ومجهولات ومَجاهِيل. وناقة مجهولة: لم تُحْلَب قَطُّ. وناقة مجهولة إِذا كانت غُفْلة لا سِمَةَ عليها؛ وكل ما اسْتَخفَّكَ فقد استجهلك؛ قال النابغة:
دَعاك الهَوى واسْتَجْهَلَتْك المَنَازِلُ،
وكَيْفَ تَصابي المَرءِ، والشَّيْبُ شامِلُ؟
واسْتَجْهَلَتِ الريحُ الغُصْنَ: حَرَّكته فاضطرب.
والمِجْهَل والمِجْهَلة والجَيْهَل والجَيْهَلة: الخَشَبة التي يُحَرَّك بها الجَمْر والتَّنُّور في بعض اللغات. وصَفاة جَيْهَل: عظيمة؛ قال ابن الأَعرابي: جَيْهَلُ اسم امرأَة؛ وأَنشد:
تقول ذاتُ الرَّبَلاتِ، جَيهَلُ

##### Türkçe

**الجَهْل**: **العِلْم**’in zıddı; ve falan kimse onu **جَهْلاً** ve **جَهَالة** olarak bilmedi, ve ona karşı **جَهِلَ** etti. Ve **تَجَاهل**: **الجَهْل**’i açığa vurdu; Sîbeveyh’ten. Cevherî: **تَجَاهَل**: kendisinden **الجَهْل**’i gösterdiğini, hâlbuki onda olmadığını görürüm; ve **اسْتَجْهَله**: onu **جاهِلاً** saydı, ve onu hafife aldı, yani ayrıca. Ve **التجهيل**: onu **الجَهْل**’e nispet etmen; ve falan kimse falan kimsenin hakkını **جَهِلَ** etti, ve falan kimse bana karşı **جَهِلَ** etti, ve bu işte **جَهِلَ** etti. Ve **الجَهَالة**: **العِلْم** olmaksızın bir fiil yapmandır. İbn Şümeyl: Şüphesiz falan kimse falan kimseden **لَجَاهِل**’dir; yani ona dair **جاهِلٌ**dir. Ve **جاهِلٌ** adam; çoğulu **جُهْلٌ** ve **جُهُلٌ** ve **جُهَّل** ve **جُهَّال** ve **جُهَلاء**; Sîbeveyh’ten; dedi ki: onu **فَعيل**’e benzettiler, tıpkı **فاعلاً**’ı **فَعُول**’e benzettikleri gibi; İbn Cinnî dedi ki: **جُهَلاء** dediler, tıpkı **عُلَماء** dedikleri gibi, onu zıddına hamlederek. Ve **جَهُول** adam: **جاهِل** gibi; çoğulu **جُهُل** ve **جُهْل**; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

جُهْل العَشِيِّ رُجَّحاً لقَسْرِه

Onun sözü **جُهْل العَشِيِّ**: der ki: günün başında (develer) otlağa salınır; akşamleyin onları çağırır ki onlardan ayrık olanlar ona katılsın; böylece yırtıcılar ve gece onlara karşı emniyette olur; onları korur; bunu yaptığında, onun zorlamasından korkarak ona dönerler; onun heybetinden ona karşı (duydukları) korkudan.

Ve **المَجْهَلة**: seni **الجَهْل**’e sevk eden şey; bundan hadis: çocuk **مَبْخَلة** **مَجْبَنة** **مَجْهَلة**’dir. Ve hadiste: “Şüphesiz siz **تُجَهِّلون** ve **تُبَخِّلون** ve **تُجَبِّنون**”; yani babaları, onların kalplerini korumak için onlarla oynamaları sebebiyle **الجَهْل**’e taşırlar; bu lafızların her biri kendi yerinde zikredilmiştir; ve Mudarris b. Rib‘î el-Fak‘asî’nin sözü:

إِنا لَنَصْفَح عن مَجاهِل قومنا،
ونُقِيم سالِفَةَ العدوّ الأَصْيَد

İbn Sîde dedi ki: **مَجاهِل** onda, tekili kendisine göre kırık çoğul yapılmış bir tekil olmayan bir çoğuldur; ancak onların **جَهْل** demeleri müstesna; ve **فَعْل**, **مَفاعِل** üzerine kırık çoğul yapılmaz; öyleyse buradaki **مَجاهِل**, **مَلامِح** ve **مَحاسِن** babındandır. Ve İbn Abbâs hadîsinde: onun dediği rivayet edilmiştir: “Kim bir mümini **اسْتَجْهَل** ederse, günahı onun üzerinedir”; İbnü’l-Mübârek dedi ki: “Kim bir mümini **اسْتَجْهَل** ederse” sözüyle muradı: onu, onun huyundan olmayan bir şeye sevk eder de onu öfkelendirir; günah ancak onu buna muhtaç kılanın üzerinedir; dedi ki: onun **جَهْل**’ini, ondan kaldırılmış olmasını umarım; ve (günah) onu **اسْتَجْهَله** edenin üzerinde olur. Şemmer dedi ki: Arapların sözünde bilinen şudur: **جَهِلْت** şeyi, onu tanımadığın zaman; dersin ki: benim gibisi senin gibisini **يَجْهَل** etmez. Ve **الإِفْك** hadîsinde: “Fakat **اجْتَهَلَتْه** **الحَمِيَّة**”; yani **الأَنَفَة** ve **الغَضَب** onu **الجَهْل**’e sevk etti; dedi ki: ve **جَهَّلْته**: onu **الجَهْل**’e nispet ettim; ve **اسْتَجْهَلْته**: onu **جاهِلاً** buldum; ve **أَجْهَلْته**: onu **جاهِلاً** yaptım. Dedi ki: **الاسْتِجْهال**’in **الجَهْل**’e sevk etme manasında olanına gelince, ondan Araplara ait bir mesel: **نَزْوَ الفُرارِ اسْتَجْهَل الفُرارَ**; ve onun benzeri: **اسْتَجْعَلْته**: onu aceleye sevk ettim; dedi ki:

فاسْتَعْجَلونا وكانوا من صَحابتنا

Der ki: bizi geçtiler de bizi aceleye sevk ettiler; ve “**اسْتَزَلَّهم** şeytan”: onları **الزَّلَّة**’ye sevk etti. Ve Yüce’nin sözü: “**يحسبهم الجاهِلُ أَغنياء**”; yani onların hâlini bilmeyen **الجاهِل**; ve aklın zıddı olan **الجاهِل**’i murat etmedi; ancak **الخِبْرة**’nin zıddı olan **الجَهْل**’i murat etti; denir: o bunu **يَجْهَل**; yani onu bilmez. Ve Aziz ve Celîl’in sözü: “**إِني أَعِظُك أَن تكون من الجاهلين**”; “falan kimse görüşünü **جَهِل** etti” sözündendir. Ve hadiste: “Şüphesiz **العِلْم**’den **جَهْلاً** vardır”; denildi ki: o, yıldızlar ve evvelkilerin ilimleri gibi ihtiyaç duymadığı şeyi öğrenmesi; ve dininde ihtiyaç duyduğu Kur’an ve sünnet ilminden olanı terk etmesidir; ve denildi ki: o, âlimin bilmediği bir ilme kendini zorlamasıdır; bu da onu **يُجَهِّله** eder.

Ve **الجاهِلِيَّة**: fetret zamanı, ve İslâm yoktur; ve “**الجاهِلِيَّة الجَهْلاء**” dediler; böylece mübalağa ettiler. Ve **المَجْهَل**: içinde alâmetler olmayan çöl; denir: onu kendi **مَجْهول**’ü üzere bindim; Süveyd b. Ebî Kâhil dedi ki:

فَرَكِبْناها على مَجْهُولِها،
بِصِلابِ الأَرْضِ فيهِنَّ شَجَع

Ve onların sözü: “Bu, **الجاهِلِيَّة الجَهْلاء**’da idi”; bu, ilkinin te’kididir; isminden, onunla te’kid edilen bir şey türetilir; tıpkı **وَتِدٌ واتِدٌ** ve **هَمَجٌ هامِجٌ** ve **لَيْلة لَيْلاء** ve **يَوْمٌ أَيْوَم** denildiği gibi. Ve hadiste: “Şüphesiz sen, içinde **جاهِلِيَّة** bulunan bir kimsesin”; o, Arapların İslâm’dan önce Allah سبحانه ve Resulü ve dinin şeriatları hakkında **الجَهْل** üzere bulundukları hâl; ve neseblerle övünme, kibir, zorbalık ve bunun dışındakilerdir.

Ve **مَجْهَل** yer: onda yol bulunulmaz; ve iki yer **مَجْهَل**; Sîbeveyh inşâd etti:

فلم يَبْقَ إِلاَّ كُلُّ صَفْواءَ صَفْوَةٍ،
بِصَحْراء تِيهٍ، بَيْنَ أَرْضَيْنِ مَجْهَلِ

Ve yerler **مَجْهَلٌ** da böyledir; ve bazen ikil yaparlar ve çoğul yaparlar. Ve **مَجْهولة** yer: onda ne alâmetler ne de dağlar vardır; eğer onda bilinen şeyler, alâmetler varsa, o **مجهولة** değildir. Denir: **مَجْهولة** bir yere ve **مَجْهَلاً** (bir yere) çıktık; ikisi eşittir; ve bize inşâd edildi:

قُلْتُ لصَحْراءَ خَلاءٍ مَجْهَلِ:
تَغَوَّلي ما شِئْتِ أَن تَغَوَّلي

Dedi ki: ve **مجهولة** ve **مجهولات** ve **مَجاهِيل** denir. Ve **مجهولة** deve: hiç sağılmamıştır. Ve **مجهولة** deve: üzerinde nişan olmayan, gaflet hâlinde ise. Ve seni hafife alan her şey, seni **استجهلك** etmiştir; Nâbiga dedi ki:

دَعاك الهَوى واسْتَجْهَلَتْك المَنَازِلُ،
وكَيْفَ تَصابي المَرءِ، والشَّيْبُ شامِلُ؟

Ve **اسْتَجْهَلَتِ** rüzgâr dalı: onu hareket ettirdi de o çalkalandı.

Ve **المِجْهَل** ve **المِجْهَلة** ve **الجَيْهَل** ve **الجَيْهَلة**: bazı lehçelerde, onunla kor ve tandırın hareket ettirildiği tahta parçası. Ve **جَيْهَل** kaya: büyük; İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **جَيْهَلُ** bir kadının adıdır; ve inşâd etti:

تقول ذاتُ الرَّبَلاتِ، جَيهَلُ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج ه ل * * الجَهْلُ * ضد العلم وقد * جَهِلَ * من باب فهِم وسلِم و * تَجَاهَل * أرى من نفسه ذلك وليس به و * اسْتَجْهَلَهُ * عدّه جاهلا واستخفه أيضا و * التَّجْهِيلُ * النسبة إلى الجهل و * المَجْهَلةُ * بوزن المرحلة الأمر الذي يحمل على الجهل ومنه قولهم الولد مجهلة و * المَجْهَلُ * المفازة لا أعلام فيها

##### Türkçe

* ج ه ل * * **الجَهْلُ** * ilmin zıddıdır; ve **جَهِلَ** (fiili) **فهِم** ve **سلِم** bâbındandır; ve **تَجَاهَل**: kendisinde o (şey) varmış gibi gösterdi, hâlbuki onda yoktur; ve **اسْتَجْهَلَهُ**: onu câhil saydı ve onu hafife aldı da; ve **التَّجْهِيلُ**: cehle nisbet etmektir; ve **المَجْهَلةُ**: **المرحلة** vezninde; cehle sevk eden iştir; bundan dolayı onların “çocuk **مجهلة**’dir” sözleri (vardır); ve **المَجْهَلُ**: içinde alâmetler bulunmayan çöldür.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

جهله، كسمعه، جهلا وجهالة: ضد علمه. وقال الحرالي: الجهل: التقدم في الأمور المنبهمة بغير علم. وقال الراغب: الجهل على ثلاثة أضرب: الأول: هو خلو النفس من العلم، وهذا هو الأصل، وقد جعل ذلك بعض المتكلمين معنى مقتضيا للأفعال الخارجة عن النظام، كما جعل العلم معنى مقتضيا للأفعال الجارية على النظام. والثاني: اعتقاد الشيء بخلاف ما هو عليه. والثالث: فعل الشيء بخلاف ما حقه أن يفعل، سواء اعتقد فيه اعتقادا صحيحا أم فاسدا، كتارك الصلاة عمدا. وعلى ذلك قوله تعالى:  أتتخذنا هزوا قال أعوذ بالله أن أكون من الجاهلين  فجعل فعل الهزؤ جهلا. وقوله تعالى:  فتبينوا أن تصيبوا قوما بجهالة  . والجاهل يذكر تارة على سبيل الذم، وهو الأكثر، وتارة لا على سبيله، نحو:  يحسبهم الجاهل أغنياء  أي من لا يعرف حالهم. انتهى. قلت: والجهل على قسمين: بسيط ومركب، فالبسيط: عدم العلم عما من شأنه أن يعلم، والمركب: اعتقاد جازم غير مطابق للواقع، قاله ابن الكمال. وقال العضد: أصحاب الجهل البسيط كالأنعام، لفقدهم ما به يمتاز الإنسان عنها، بل هم أضل ؛ لتوجهها نحو كمالاتها، ويعالج بملازمة العلماء ليظهر له نقصه عند محاوراتهم. والجهل المركب إن قبل العلاج، فبملازمة الرياضات، ليطعم لذة اليقين، ثم التنبيه على مقدمة مقدمة بالتدريج. وقال شمر: المعروف من كلام العرب: جهلت الشيء: إذا لم تعرفه، تقول: مثلي لا يجهل مثلك، وأما قوله تعالى:  إني أعظك أن تكون من الجاهلين  فإنه من قولك: جهل فلان رأيه. جهل عليه: أظهر الجهل، كتجاهل أرى من نفسه أنه جاهل. وهو جاهل وجهول، ج: جهل بالضم، وبضمتين، وكركع، وجهال كرمان. وجهلاء، وهو جاهل منه: أي جاهل به غير مختبر لحاله. المجهلة كمرحلة: ما يحملك على الجهل من أمر أو أرض أو خصلة، ومنه الحديث:  الولد مبخلة مجبنة  وفي رواية  مجهلة  . وجهله تجهيلا: نسبه إليه وقال عمر بن عبد العزيز: زعمت المرأة الصالحة خولة بنت حكيم امرأة عثمان بن مظعون، رضي الله تعالى عنهما: أن رسول الله صلى الله عليه وسلم خرج ذات يوم وهو محتضن أحد ابني ابنته وهو يقول:  والله إنكم لتجبنون وتبخلون وتجهلون وإنكم لمن ريحان الله  أي يوقعه الولد في الجهل، شغلا به عن طلب العلم. وأرض مجهل كمقعد لا أعلام فيها لا يهتدى فيها إلا بالآرام، قال مزاحم العقيلي:
  غدت من عليه بعدما تم خمسهـا                      تصل وعن قيض بزيزاء مجهل والجمع: مجاهل، وهي خلاف المعالم. وقال الراغب: المجهل: الأمر، والأرض، والخصلة التي تحمل الإنسان على الاعتقاد بالشيء خلاف ما هو عليه. لا تثنى ولا تجمع قال شيخنا: بل ثنوه وجمعوه. وذكره عياض في خطبة الشفاء، وأقره شراحه، وناهيك به. واستجهله: استخفه قال النابغة الذبياني:
  دعاك الهوى واستجهلتك المنـازل                      وكيف تصابى المرء والشيب شامل وفي المثل:
  نزو الفرار استجهل الفرارا

  أي إذا شب الفرار أخذ في النزوان، فمتى رآه غيره نزا لنزوه، يضرب لمن تتقى مصاحبته. من المجاز: استجهلت الريح الغصن: أي حركته فاضطرب قال الراغب: كأنها حملته على تعاطي الجهل، وذلك استعارة حسنة. المجهل كمنبر ومكنسة وصيقل وصيقلة: خشبة يحرك بها الجمر لغة يمانية، نقله ابن دريد، ما عدا اللغة الثانية. والجاهل: الأسد الذي يخرق بالفريسة. قال:
  أجوف جاف جاهل مصدر وجيهل اسم امرأة. وصفاة جيهل: أي عظيمه. من المجاز: ناقة مجهولة إذا كانت لم تحلب قط، أو غفل لا سمة عليها. قولهم: كان ذلك في الجاهلية الجهلاء: توكيد لها، يشتق لها من اسمه ما يؤكد به، كما يقال: وتد واتد، ويوم أيوم، وليلة ليلاء.
 ومما يستدرك عليه: ركبت المفازة على مجهولها، قال سويد اليشكري:
  فركبناها على مجهـولـهـا                      بصلاب الأرض فيهن شجع وناقة مجهولة: لم تحمل قط، عن الزمخشري، وهو مجاز. وفي الحديث:  إن من العلم جهلا  هو أن يتعلم ما لا يحتاج ويدع ما يحتاج إليه، أو أن يتكلف العالم إلى علم ما لا يعلمه فيجهله ذلك. وجهلت القدر: اشتد غليانها، نقيض تحلمت، وهو مجاز، قال ابن أحمر يصف قدورا تغلي:
  ودهم تصاديها الولائد جلة                      إذا جهلت أجوافها لم تحلم يقول: إذا فارت لم تسكن. والجهولية: مصدر، كالطفولية. وأبو جهل: عمرو بن هشام المخزومي، كان يكنى في الجاهلية أبا الحكم. واستجهله: عد جاهلا. وناقة مجهال: تخف في مسيرها، وهو مجاز. والعوام بن جهيل، كزبير: سادن يغوث، ثم أسلم وصحب، وله قصة، نقله الحافظ في التبصير، وأهمله أرباب المعاجم.

##### Türkçe

**جهله**، **كسمعه**، **جهلا** ve **جهالة**: **علمه**’nin zıddı. **الحرالي** dedi: **الجهل**: ilim olmaksızın müphem işlerde öne atılmaktır. **الراغب** dedi: **الجهل** üç kısım üzeredir: birincisi: nefsin ilimden boş olmasıdır; bu asıldır; bazı kelâmcılar bunu nizamın dışına çıkan fiiller için gerektirici bir mâna kıldılar; nizam üzere cereyan eden fiiller için de ilmi gerektirici bir mâna kıldıkları gibi. İkincisi: şey’i, olduğu hâlin hilâfına itikad etmektir. Üçüncüsü: şey’i, yapılması hakkı olanın hilâfına yapmaktır; onda sahih yahut fasid bir itikad ettiğine bakılmaksızın; namazı kasten terk eden gibi. Buna göre Yüce Allah’ın sözü: **أتتخذنا هزوا قال أعوذ بالله أن أكون من الجاهلين**; alay fiilini cehalet kıldı. Ve Yüce Allah’ın sözü: **فتبينوا أن تصيبوا قوما بجهالة**. Ve **الجاهل** bazen zemm yoluyla zikredilir; bu daha çoktur; bazen de onun yolu üzere olmaksızın; şu gibi: **يحسبهم الجاهل أغنياء** yani hallerini bilmeyen. Bitti. Dedim: **الجهل** iki kısım üzeredir: basit ve mürekkeb. Basit: ilim edinmesi şanından olan şeyden ilmin yokluğudur. Mürekkeb: vakıaya mutabık olmayan kesin itikaddır. Bunu **ابن الكمال** söyledi. **العضد** dedi: basit cehalet sahipleri hayvanlar gibidir; insanın onlardan ayrıldığı şeyi yitirdiklerinden; bilakis onlar daha sapıktır; çünkü o (hayvanlar) kemallerine yönelir; ve (basit cehalet) âlimlere ملازمة ile tedavi edilir; onların muhavereleri yanında noksanı ona görünsün diye. Mürekkeb cehalet ise, eğer tedaviyi kabul ederse, riyazatlara ملازمة iledir; yakînin lezzetini tatsın diye; sonra tedricen mukaddime mukaddime bir tenbih. **شمر** dedi: Arapların كلامı’ndan bilinen: **جهلت الشيء**: onu bilmediğin zaman; dersin ki: benim gibim senin gibini bilmezden gelmez. Amma Yüce Allah’ın sözü: **إني أعظك أن تكون من الجاهلين** ise, senin sözünden: falan kimse رأي’ini **جهل** etti (yani onu bozdu/yanlışladı). **جهل عليه**: cehaleti açığa vurdu; **كتجاهل**: kendisinden, cahil olduğunu gösterir. Ve o **جاهل** ve **جهول**’dür; çoğulu: **جهل** (ضم ile), ve iki ضم ile, ve **كركع**; ve **جهال** **كرمان** gibi. Ve **جهلاء**. Ve o, ondan **جاهل**’dir: yani onun hakkında cahildir; hâlini tecrübe etmiş değildir. **المجهلة** **كمرحلة**: seni cehalete sevk eden şey; işten yahut araziden yahut huydan; bundan hadis: **الولد مبخلة مجبنة**; ve bir rivayette: **مجهلة**. Ve **جهله تجهيلا**: onu ona nisbet etti. Ve **عمر بن عبد العزيز** dedi: saliha kadın **خولة بنت حكيم**’in, **عثمان بن مظعون**’un karısı (Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun) zannettiğine göre: Resûlullah صلى الله عليه وسلم bir gün çıktı; kızının oğullarından birini kucaklamış olduğu hâlde şöyle diyordu: **والله إنكم لتجبنون وتبخلون وتجهلون وإنكم لمن ريحان الله** yani çocuk onu cehalete düşürür; ilim talebinden onu meşgul etmekle. Ve **أرض مجهل** **كمقعد**: içinde alametler olmayan; ancak **الآرام** ile onda yol bulunur. **مزاحم العقيلي** dedi:
  غدت من عليه بعدما تم خمسهـا                      تصل وعن قيض بزيزاء مجهل
Ve cem‘i: **مجاهل**; ve o, **المعالم**’in hilâfıdır. **الراغب** dedi: **المجهل**: iş, arazi ve huydur ki insanı, şey hakkında olduğu hâlin hilâfına itikada taşır. Tesniye edilmez ve cem‘ edilmez. Şeyhimiz dedi: bilakis onu tesniye ettiler ve cem‘ ettiler. Ve **عياض** onu **الشفاء**’ın hutbesinde zikretti ve şârihleri onu onayladı; ve sana onunla yetmek yeter. Ve **استجهله**: onu hafife aldı. **النابغة الذبياني** dedi:
  دعاك الهوى واستجهلتك المنـازل                      وكيف تصابى المرء والشيب شامل
Ve meselde:
  نزو الفرار استجهل الفرارا

  yani firar gençleştiği zaman sıçramaya koyulur; ne vakit başkası onu görse, onun sıçraması için sıçrar; arkadaşlığından sakınılan kimse hakkında darb-ı mesel yapılır. Mecazdan: **استجهلت الريح الغصن**: yani onu hareket ettirdi de o sarsıldı. **الراغب** dedi: sanki onu cehaleti işlemeye حمل etti; bu güzel bir استعارة’dir. **المجهل** **كمنبر** ve **مكنسة** ve **صيقل** ve **صيقلة**: kömürü hareket ettirilen bir tahta; Yemen lügatidir; ikinci lügat müstesna, bunu **ابن دريد** nakletti. Ve **الجاهل**: avla yırtıp parçalayan aslandır. Dedi:
  أجوف جاف جاهل
**وجيهل** bir kadının adıdır. Ve **صفاة جيهل**: yani onun büyüğü. Mecazdan: **ناقة مجهولة**: eğer hiç sağılmamışsa; yahut üzerinde nişan olmayan غفل ise. Onların sözü: **كان ذلك في الجاهلية الجهلاء**: ona te’kiddir; ismindən, onunla te’kid edilen şey türetilir; **وتد واتد** denildiği gibi, ve **يوم أيوم**, ve **ليلة ليلاء**.

Ve ondan istidrâk olunanlardandır: **ركبت المفازة على مجهولها**. **سويد اليشكري** dedi:
  فركبناها على مجهـولـهـا                      بصلاب الأرض فيهن شجع
Ve **ناقة مجهولة**: hiç حمل etmemiştir; **الزمخشري**’den; ve o mecazdır. Ve hadiste: **إن من العلم جهلا**: o, ihtiyaç duymadığı şeyi öğrenip ihtiyaç duyduğu şeyi bırakmasıdır; yahut âlimin, bilmediği bir ilme tekellüf etmesidir de bu onu cehalete düşürür. Ve **جهلت القدر**: kaynaması şiddetlendi; **تحلمت**’nin nakîzidir; ve o mecazdır. **ابن أحمر** kaynayan kazanları vasfederek dedi:
  ودهم تصاديها الولائد جلة                      إذا جهلت أجوافها لم تحلم
der ki: kaynadığı zaman sakinleşmez. Ve **الجهولية**: masdardır; **كالطفولية** gibi. Ve **أبو جهل**: **عمرو بن هشام المخزومي**; cahiliye’de künyesi **أبا الحكم** idi. Ve **استجهله**: onu cahil saydı. Ve **ناقة مجهال**: yürüyüşünde hafifler; ve o mecazdır. Ve **العوام بن جهيل**، **كزبير**: **يغوث**’un sâdini idi; sonra Müslüman oldu ve sohbet etti; ve onun bir kıssası vardır; bunu **الحافظ** **التبصير**’de nakletti; mu‘cem erbabı onu ihmal etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جهل
جهل جاهل جهل A she-camel that is accustomed to cast her young (S, A) in an imperfect state. (TA.)

جَهِلَ
1 جَهِلَ جاهل جهل ; (S;) and جَهِلَهُ, (Sh, Msb, K,) and جَهِلَ بِهِ (JK) [and مِنْهُ (see جَاهِلٌ)]; aor. جَََهَ , (K,) inf. n. جَهْلٌ and جَهَالَةٌ (S, Msb, K) and جُهُولِيَّهٌ; (TA;) He was ignorant; (S;) he was characterized by جَهْل in any of the senses assigned to this word below: (TA:) and he was ignorant of it; he did not know it; (Sh, JK, Msb, K;) contr. of عَلِمَهُ. (Msb, K.) You say, مِثْلِى لَا يَجْهَلُ مِثْلَكَ The like of me will not be ignorant of the like of thee. (Sh, TA.) And جَهِلَ عَلَى غَيْرِهِ He acted in an ignorant or a silly or foolish manner towards another: and wrongly. (Msb.) And جَهِلَ فُلَانٌ رَأْيَهُ [i. q. سَفِهَ رَأُيَهُ, He was ignorant, or silly, or foolish, in his opinion, or judgment]. (Sh, TA.) And جَهِلَ الحَقَّ He neglected the truth, or the right, or due; [or he ignored it;] syn. أَضَاعَهُ. (Msb.) See also 6. ― -b2- جَهِلَتِ القِدْرُ (tropical:) The cooking-pot boiled vehemently; contr. of تَحَلَّمَت. (TA.)

جهّلهُ
2 جهّلهُ جاهل جهل جهله جهلة , (Msb, K,) inf. n. تَجْهِيلٌ, (S, K,) He attributed to him جَهْل [or ignorance, &c.]. (S, Msb, K.) ― -b2- And He caused him to fall into جَهْل. (TA.)

مُجَاهَلَةٌ
3 مُجَاهَلَةٌ مجاهله مجاهلة مجهل The acting with levity, and in an ignorant or a silly or foolish manner, with any one. (KL.) [You say, جاهلهُ, meaning He so acted with him.]

تجاهل
6 تجاهل تجاهل He feigned, or made a false show of, جَهْل [or ignorance, &c.]. (S, K.) And ↓ جَهِلَ عَلَيْهِ He feigned ignorance [to him]. (K.)

استجهلهُ
10 استجهلهُ أستجهله استجهله استجهلة ٱستجهل ٱستجهله He reckoned him, or esteemed him, جَاهِل [or ignorant, &c.]. (S, TA.) ― -b2- He, or it, excited him to lightness, or levity, and unsteadiness. (S, K.) ― -b3- اِسْتجْهَلَتِ الرِّيحُ الغُصْنَ (tropical:) The wind put the branch into a state of commotion. (K, TA.)

جَهْلٌ
جَهْلٌ جاهل جهل an inf. n. of 1: Ignorance; contr. of عِلْمٌ: (S, Msb, * K: *) [and silliness, or foolishness: and wrong conduct: (see 1:)] it is of two kinds; namely, simple, which is the non-existence of knowledge of that which should be known; and compound, which is a decisive belief not agreeable with the fact, or reality: so accord. to Ibn-El-Kemلl: or, accord. to Er-Rلghib, it is of three kinds; namely, the mind's voidness of knowledge, which is the primary meaning; and the believing a thing to be different from what it is; and the doing a thing in a manner different from that in which it ought to be done: or, accord. to El-Harلllee, the proceeding in dubious affairs without knowledge. (TA.) It is said in a prov., كَفِى بِالشَّكِّ جُهْلًا [Doubt is sufficient ignorance]. (Msb.) And it is said in a trad., اـِنَّ مِنَ العِلْمِ جَهْلًا [Verily there is, among the kinds of knowledge, what is ignorance]: this is one's learning what is not requisite, and neglecting what is requisite; or a learned man's affecting, or pretending, a knowledge of that which he does not know. (TA.)

جَهِلَأءُ
جَهِلَأءُ ذ : see الجَاهِلِيَّةُ. :جَهُولٌ see what next follows.

جَاهِلٌ
جَاهِلٌ جاهل and ↓ جَهُولٌ, [but the latter has an intensive signification,] Ignorant: (Msb, K:) and silly, or foolish, in conduct: and wrong in conduct: (Msb:) [characterized by جَهْل in any of the senses assigned to this word above:] pl. جُهَّالٌ (K, KL) and جُهْلٌ and جُهُلٌ and جُهَّلٌ and جُهَلَآءُ: (K:) see جَاهِلِىٌّ. The former epithet is mostly used in dispraise: but sometimes not in dispraise; as in the saying [in the Kur ii. 274], يَجْسِبُهُمُ الجَاهِلُ أَغْنِيَآءَ i. e., The ignorant of their [real] state [would reckon them possessed of competence]. (TA.) هُوَ جَاهِلٌ مِنْهُ means هو جاهل بِهِ, (K, TA,) i. e., He is ignorant [of him, or it, or] of his, or its, state, or condition. (TA.) ― -b2- الجَاهِلُ The lion (K, TA) that is ignorant of the prey. (TA.) [In the CK, وَالجَاهِلُ الاَسَدُ is a mistake for وَالجَاهِلُ الأَسَدُ.]

جَيْهَلُ
جَيْهَلُ جيهل : see جَيْهَلَةٌ. -A2- Also Great as an epithet applied to a smooth rock (صَفَاةٌ). (K.)

جَيْهَلَةٌ
جَيْهَلَةٌ جيهله جيهلة (IDrd, JK, K) and ↓ جَيْهَلٌ and ↓ مِجْهَلٌ (IDrd, K) and ↓ مِجْهَلَةٌ (K) A piece of wood with which one stirs live, or burning, coals (جَمْر), (JK, K, TA,) or wine (خَمْر); (so in some copies of the K;) of the dial. of El-Yemen. (TA.)

جَاهِلِىٌّ
جَاهِلِىٌّ جاهل جاهلى جاهلي جاهليي [A pagan; a pagan Arab; one of those who are called collectively ↓ الجَاهِليَّةٌ; and sometimes ↓ مُخَضُرَمُون, pl. of شَاهِدٌ: and particularly, a pagan poet;] a poet of the first, or earliest, of the four classes which are ranked in chronological order; of the class which was succeeded next by the مُخَضْرَمُون. (Mz, 49th نوع.) [See also شَاهِدٌ.]

الجَاهِلِيَّةٌ
الجَاهِلِيَّةٌ الجاهليه الجاهلية جاهلي جاهلية : see what next precedes. ― -b2- [Also, or] ↓ الجَاهِلِيَّةُ الجَهْلَآءُ, (JK, S, K,) in which the latter word is a corroborative, (S, K,) as in لَيْلَةٌ لَيْلَآءُ &c., (S,) [The time, or state, of ignorance, or paganism; or of intense ignorance;] the time of the فَتْرَة [or cessation of the mission of apostles, and of the effacement of the signs of their religion]. (JK.) One says, كَانَ ذٰلِكَ فِى الجَاهِلِيَّةِ الجَهْلَآءِ [That was in the time, or state, of paganism, or of intense ignorance]. (S.)

مَجْهَلٌ
مَجْهَلٌ مجهل An affair, or an event, or a case, and a land, and a habit, a property, a quality, a practice, or an action, that induces a man to believe a thing to be different from what it is. (Er-Rلghib, TA.) A desert (مَفَازَةٌ) in which are no signs of the way. (S.) And أَرْضٌ مَجْهَلٌ A land in which are no signs of the way: (TA:) or in which one will not go aright (K, TA) unless by means of the [signs of the way called] آرَام: (TA:) pl. مَجَاهِلُ, which is the contr. of مَعَالِمُ: (TA:) accord. to the K, it has neither dual nor pl.; but it has both, as 'Iyلd and others have affirmed. (MF, TA.)

مِجْهَلٌ
مِجْهَلٌ مجهل : see جَيْهَلَةٌ.

مَجْهَلَةٌ
مَجْهَلَةٌ مجهل مجهله مجهلة [A cause of, or an incitement to, ignorant, silly, foolish, or wrong, conduct;] a thing that incites one to الجَهْل. (S, K.) Hence the saying, الوَلَدُ مَجْهَلَةٌ [Children are a cause of silly, or foolish, conduct]. (S.)

مِجْهَلَةٌ
مِجْهَلَةٌ مجهل مجهله مجهلة : see جَيْهَلَةٌ.

مِجْهَالٌ
مِجْهَالٌ مجهال (tropical:) A she-camel light, brisk, or agile, in her pace, or going. (TA.)

مَجْهُولٌ
مَجْهُولٌ مجهول [Unknown]. You say, رَكِبْتُ المَفَازَةٌ عَلَى مَجْهُولِهَا [I ventured upon traversing the desert notwithstanding its unknown character]. (S, TA.) ― -b2- [A man of unknown origin. A book of unknown authorship. ― -b3- In grammar, The passive voice.] ― -b4- نَاقَةٌ مَجْهُولَةٌ (tropical:) A she-camel that has never been milked: or that has no brand upon her: (K, TA:) and (tropical:) a she-camel that has never conceived. (Z, TA.)

مُسْتَجْهِلٌ
مُسْتَجْهِلٌ مستجهل Making himself like the جَاهِل [or ignorant; feigning himself ignorant]: or reckoning, or esteeming, جَاهِل. (Har p. 572.)

##### Türkçe

جهل
**جهل** **جاهل** **جهل** Kusurlu bir hâlde yavrusunu atmaya alışkın olan bir dişi deve. (S, A) (TA.)

**جَهِلَ**
1 **جَهِلَ** **جاهل** **جهل**; (S;) ve **جَهِلَهُ**, (Sh, Msb, K,) ve **جَهِلَ بِهِ** (JK) [ve **مِنْهُ** (bk. **جَاهِلٌ**)]; muzâri‘si **جَََهَ**, (K,) mastarı **جَهْلٌ** ve **جَهَالَةٌ** (S, Msb, K) ve **جُهُولِيَّهٌ**; (TA;) O cahil oldu; (S;) aşağıda bu kelimeye verilen mânâların herhangi birinde **جَهْل** ile vasıflandı: (TA:) ve ondan cahil oldu; onu bilmedi; (Sh, JK, Msb, K;) **عَلِمَهُ**’nun zıddı. (Msb, K.) Şöyle dersin: **مِثْلِى لَا يَجْهَلُ مِثْلَكَ** Benim gibisi senin gibisinden cahil olmaz. (Sh, TA.) Ve **جَهِلَ عَلَى غَيْرِهِ** Başkasına karşı cahilce yahut hafifmeşrep yahut ahmakça davrandı: ve yanlış olarak. (Msb.) Ve **جَهِلَ فُلَانٌ رَأْيَهُ** [yani **سَفِهَ رَأُيَهُ**, görüşünde yahut hükmünde cahil, yahut hafifmeşrep, yahut ahmak oldu]. (Sh, TA.) Ve **جَهِلَ الحَقَّ** Hakkı, yahut doğruyu, yahut hakkı olanı ihmal etti; [yahut onu görmezden geldi;] eş anlamlısı **أَضَاعَهُ**. (Msb.) 6’ya da bak. ― -b2- **جَهِلَتِ القِدْرُ** (mecaz:) Tencere şiddetle kaynadı; **تَحَلَّمَت**’in zıddı. (TA.)

**جهّلهُ**
2 **جهّلهُ** **جاهل** **جهل** **جهله** **جهلة**, (Msb, K,) mastarı **تَجْهِيلٌ**, (S, K,) Ona **جَهْل** [yahut cehalet vb.] isnat etti. (S, Msb, K.) ― -b2- Ve onu **جَهْل**’e düşürdü. (TA.)

**مُجَاهَلَةٌ**
3 **مُجَاهَلَةٌ** **مجاهله** **مجاهلة** **مجهل** Herhangi biriyle hafiflik ile ve cahilce yahut hafifmeşrep yahut ahmakça tarzda davranmak. (KL.) [**جاهلهُ** dersin; mânâsı: onunla böyle davrandı.]

**تجاهل**
6 **تجاهل** **تجاهل** **جَهْل**’i [yahut cehaleti vb.] tecâhül etti, yahut sahte bir gösterişini yaptı. (S, K.) Ve ↓ **جَهِلَ عَلَيْهِ** Ona karşı cehalet tasladı. (K.)

**استجهلهُ**
10 **استجهلهُ** **أستجهله** **استجهله** **استجهلة** **ٱستجهل** **ٱستجهله** Onu **جَاهِل** [yahut cahil vb.] saydı, yahut öyle değerlendirdi. (S, TA.) ― -b2- O, yahut o şey, onu hafifliğe, yahut laubaliliğe ve kararsızlığa sevk etti. (S, K.) ― -b3- **اِسْتجْهَلَتِ الرِّيحُ الغُصْنَ** (mecaz:) Rüzgâr dalı çalkantı hâline soktu. (K, TA.)

**جَهْلٌ**
**جَهْلٌ** **جاهل** **جهل** 1’in mastarı: Cehalet; **عِلْمٌ**’ün zıddı: (S, Msb, * K: *) [ve ahmaklık: ve kötü davranış: (bk. 1:)] iki çeşittir; yani basit olanı, bilinmesi gereken şeyin bilgisinin yokluğu; ve mürekkep olanı, vakıaya yahut gerçeğe uygun olmayan kesin bir inançtır: İbn-El-Kemلl’e göre böyledir: yahut Er-Rلghib’e göre üç çeşittir; yani zihnin bilgiden boş olması ki asıl mânâ budur; ve bir şeyi olduğu şeyden farklı sanmak; ve bir şeyi yapılması gereken tarzdan farklı bir tarzda yapmak: yahut El-Harلllee’ye göre, şüpheli işlerde bilgi olmaksızın ilerlemektir. (TA.) Bir meselde şöyle denir: **كَفِى بِالشَّكِّ جُهْلًا** [Şüphe, cehalet olarak yeter]. (Msb.) Ve bir hadiste şöyle denir: **اـِنَّ مِنَ العِلْمِ جَهْلًا** [Şüphesiz ilim türleri arasında cehalet olan vardır]: bu, gerekli olmayanı öğrenip gerekli olanı ihmal etmektir; yahut âlim bir kimsenin bilmediği şeyin bilgisini varmış gibi yapması, yahut öyle göstermesidir. (TA.)

**جَهِلَأءُ**
**جَهِلَأءُ** ذ : bk. **الجَاهِلِيَّةُ**. :**جَهُولٌ** bk. hemen sonra gelen.

**جَاهِلٌ**
**جَاهِلٌ** **جاهل** ve ↓ **جَهُولٌ**, [lâkin ikincisi mübalağa mânâsı taşır,] Cahil: (Msb, K:) ve davranışta hafifmeşrep yahut ahmak: ve davranışta yanlış: (Msb:) [yukarıda bu kelimeye verilen mânâların herhangi birinde **جَهْل** ile vasıflanmış:] çoğulu **جُهَّالٌ** (K, KL) ve **جُهْلٌ** ve **جُهُلٌ** ve **جُهَّلٌ** ve **جُهَلَآءُ**: (K:) bk. **جَاهِلِىٌّ**. Birinci sıfat çoğunlukla zem için kullanılır: fakat bazen zem için değildir; Kur’ân’daki şu sözde olduğu gibi [ii. 274], **يَجْسِبُهُمُ الجَاهِلُ أَغْنِيَآءَ** yani, onların [gerçek] hâlinden habersiz olan, onları yeterli mala sahip sanır. (TA.) **هُوَ جَاهِلٌ مِنْهُ** demek **هو جاهل بِهِ** demektir, (K, TA,) yani, o, onun yahut onun hâlinden yahut durumundan habersizdir. (TA.) ― -b2- **الجَاهِلُ** Avdan habersiz olan aslan. (K, TA) (TA.) [CK’de **وَالجَاهِلُ الاَسَدُ** ifadesi, **وَالجَاهِلُ الأَسَدُ** yerine bir hatadır.]

**جَيْهَلُ**
**جَيْهَلُ** **جيهل** : bk. **جَيْهَلَةٌ**. -A2- Ayrıca, düz bir kaya ( **صَفَاةٌ** ) için kullanılan bir sıfat olarak: Büyük. (K.)

**جَيْهَلَةٌ**
**جَيْهَلَةٌ** **جيهله** **جيهلة** (IDrd, JK, K) ve ↓ **جَيْهَلٌ** ve ↓ **مِجْهَلٌ** (IDrd, K) ve ↓ **مِجْهَلَةٌ** (K) Canlı yahut yanmakta olan közleri ( **جَمْر** ) (JK, K, TA,) yahut şarabı ( **خَمْر** ) karıştırılan bir tahta parçası; (K’nın bazı nüshalarında böyle;) Yemen lehçesindendir. (TA.)

**جَاهِلِىٌّ**
**جَاهِلِىٌّ** **جاهل** **جاهلى** **جاهلي** **جاهليي** [Bir müşrik; bir müşrik Arap; topluca ↓ **الجَاهِليَّةٌ** diye adlandırılanlardan biri; ve bazen ↓ **مُخَضُرَمُون**, **شَاهِدٌ**’in çoğulu: ve özellikle, müşrik bir şair;] kronolojik sırayla sıralanan dört sınıfın birincisinin yahut en ilkinin şairi; ardından **مُخَضْرَمُون**’un geldiği sınıfın. (Mz, 49. نوع.) [**شَاهِدٌ**’e de bak.]

**الجَاهِلِيَّةٌ**
**الجَاهِلِيَّةٌ** **الجاهليه** **الجاهلية** **جاهلي** **جاهلية** : bk. hemen önce gelen. ― -b2- [Ayrıca, yahut] ↓ **الجَاهِلِيَّةُ الجَهْلَآءُ**, (JK, S, K,) burada ikinci kelime pekiştiricidir, (S, K,) **لَيْلَةٌ لَيْلَآءُ** vb. gibi, (S,) [cehalet yahut müşriklik zamanı yahut hâli; yahut şiddetli cehalet;] **فَتْرَة**’nin zamanı [yahut resullerin gönderilişinin kesilmesi ve dinlerinin alâmetlerinin silinmesi]. (JK.) Şöyle denir: **كَانَ ذٰلِكَ فِى الجَاهِلِيَّةِ الجَهْلَآءِ** [Bu, müşriklik yahut şiddetli cehalet zamanında yahut hâlinde idi]. (S.)

**مَجْهَلٌ**
**مَجْهَلٌ** **مجهل** Bir işi, yahut bir olayı, yahut bir hâli; ve bir yeri; ve bir âdeti, bir özelliği, bir niteliği, bir uygulamayı, yahut bir fiili; ki bir kimseyi bir şeyi olduğu şeyden farklı sanmaya sevk eder. (Er-Rلghib, TA.) Yol işaretleri bulunmayan bir çöl ( **مَفَازَةٌ** ). (S.) Ve **أَرْضٌ مَجْهَلٌ** Yol işaretleri bulunmayan bir yer: (TA:) yahut [yol işaretleri denilen] **آرَام** vasıtası olmaksızın (TA:) doğru gidilemeyecek yer. (K, TA) Çoğulu **مَجَاهِلُ**’dür; bu, **مَعَالِمُ**’ün zıddıdır: (TA:) K’ya göre bunun ne tesniyesi ne de çoğulu vardır; fakat her ikisi de vardır; ‘Iyلd ve başkaları bunu doğrulamıştır. (MF, TA.)

**مِجْهَلٌ**
**مِجْهَلٌ** **مجهل** : bk. **جَيْهَلَةٌ**.

**مَجْهَلَةٌ**
**مَجْهَلَةٌ** **مجهل** **مجهله** **مجهلة** [cahilce, hafifmeşrep, ahmakça yahut yanlış davranışa sebep olan yahut buna sevk eden şey;] kişiyi **الجَهْل**’e sevk eden şey. (S, K.) Bundan dolayı şu söz söylenir: **الوَلَدُ مَجْهَلَةٌ** [Çocuklar, ahmakça yahut düşüncesiz davranışa sebep olur]. (S.)

**مِجْهَلَةٌ**
**مِجْهَلَةٌ** **مجهل** **مجهله** **مجهلة** : bk. **جَيْهَلَةٌ**.

**مِجْهَالٌ**
**مِجْهَالٌ** **مجهال** (mecaz:) Yürüyüşünde hafif, çevik yahut atik olan bir dişi deve. (TA.)

**مَجْهُولٌ**
**مَجْهُولٌ** **مجهول** [Bilinmeyen]. Şöyle dersin: **رَكِبْتُ المَفَازَةٌ عَلَى مَجْهُولِهَا** [Çölün bilinmezliğine rağmen onu aşmaya girişip bindim]. (S, TA.) ― -b2- [Nesebi bilinmeyen bir adam. Müellifi bilinmeyen bir kitap. ― -b3- Nahivde, meçhul (edilgen) fiil.] ― -b4- **نَاقَةٌ مَجْهُولَةٌ** (mecaz:) Hiç sağılmamış bir dişi deve: yahut üzerinde dağlama nişanı bulunmayan bir dişi deve: (K, TA:) ve (mecaz:) hiç gebe kalmamış bir dişi deve. (Z, TA.)

**مُسْتَجْهِلٌ**
**مُسْتَجْهِلٌ** **مستجهل** Kendini **جَاهِل** [yahut cahil; kendini cahil gösteren] gibi yapan: yahut **جَاهِل** sayan, yahut öyle değerlendiren. (Har p. 572.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَهِلَ
جَهِلَ A ( n. ac. جَهْل 1 ,  جَهَاْلَة 22t ),
a.  Was ignorant; was in ignorance of.

b.  Was foolish, stupid.

c.  [ 'Ala ], Showed his ignorance in.

جَهَّلَ
جَهَّلَ II ,
a.  Accused of ignorance.

جَاْهَلَ
جَاْهَلَ III ,
a.  Acted in a silly or foolish manner with.

تَجَاْهَلَ
تَجَاْهَلَ VI ,
a.  Feigned ignorance.

اِسْتَجْهَلَ
اِسْتَجْهَلَ X ,
a.  Reckoned, considered ignorant.

b.  Led into folly.

جَهْل
جَهْل 1 ,
a.  lgnorance.

b.  Folly.

مَجْهَل
مَجْهَل 17 , ( pl. مَجَاْهِلُ 44 ),
a.  Trackless desert.

مَجْهَلَة
مَجْهَلَة 17t ,
a.  That which leads to, or causes, ignorance, folly.

جَاْهِل
جَاْهِل 21 , ( pl. جُهَّل 11 ,  جُهَّاْل 29 جَهْلَاْ٤ 48 ),
a.  Ignorant.

b.  Foolish, silly.

جَاْهِلِيّ
جَاْهِلِيّ 21yi ,
a.  Pagan Arab.

جَاْهِلِيَّة
جَاْهِلِيَّة 21yit ,
a.  Time of ignorance ( i. e. the time when the Arabs wereidolaters ); spiritual ignorance.

جَهَاْلَة
جَهَاْلَة 22t ,
a.  Ignorance.

b.  Folly, stupidity.

جَهُوْل
جَهُوْل 26 ,
a.  Ignoramus.

جَهڤلَ
N. P. جَهڤلَ I , ( pl. مَجَاْهِيْلُ 65 ),
a.  Unknown.

b.  Anonymous.

c.  Passive ( verb ).

تَجَاْهَلَ
N. Ac. تَجَاْهَلَ VI ,
a.  Assumed ignorance.

##### Türkçe

**جَهِلَ**
**جَهِلَ** A ( n. ac. **جَهْل** 1 ,  **جَهَاْلَة** 22t ),
a. Cahil oldu; -den habersiz oldu.

b. Ahmak oldu, aptal oldu.

c. [ 'Ala ], -de cehaletini gösterdi.

**جَهَّلَ**
**جَهَّلَ** II ,
a. Cehaletle itham etti.

**جَاْهَلَ**
**جَاْهَلَ** III ,
a. -e karşı budalaca yahut ahmakça bir tarzda davrandı.

**تَجَاْهَلَ**
**تَجَاْهَلَ** VI ,
a. Cehalet tasladı.

**اِسْتَجْهَلَ**
**اِسْتَجْهَلَ** X ,
a. Cahil saydı, cahil kabul etti.

b. Ahmaklığa sevk etti.

**جَهْل**
**جَهْل** 1 ,
a. Cehalet.

b. Ahmaklık.

**مَجْهَل**
**مَجْهَل** 17 , ( pl. **مَجَاْهِلُ** 44 ),
a. Yolsuz çöl.

**مَجْهَلَة**
**مَجْهَلَة** 17t ,
a. Cehalete, ahmaklığa götüren yahut sebep olan şey.

**جَاْهِل**
**جَاْهِل** 21 , ( pl. **جُهَّل** 11 ,  **جُهَّاْل** 29 **جَهْلَاْ٤** 48 ),
a. Cahil.

b. Ahmak, budala.

**جَاْهِلِيّ**
**جَاْهِلِيّ** 21yi ,
a. Putperest Arap.

**جَاْهِلِيَّة**
**جَاْهِلِيَّة** 21yit ,
a. Cehalet zamanı (yani Arapların putperest oldukları zaman); ruhânî cehalet.

**جَهَاْلَة**
**جَهَاْلَة** 22t ,
a. Cehalet.

b. Ahmaklık, aptallık.

**جَهُوْل**
**جَهُوْل** 26 ,
a. Cahil kimse.

**جَهڤلَ**
N. P. **جَهڤلَ** I , ( pl. **مَجَاْهِيْلُ** 65 ),
a. Bilinmeyen.

b. Anonim.

c. Edilgen (fiil).

**تَجَاْهَلَ**
N. Ac. **تَجَاْهَلَ** VI ,
a. Cehalet üstlendi.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

جهل
جَهِلَ - يَجْهَلُ - جَهالَة - جَاهِل - جَاهِليْن - جَهُوْل - جَاهِلِيّ - جَاهِلِيَّة
جَهِلَ - يَجْهَلُ + كائن + شيئاً أو أمراً: لا يعلم الآن، ولم يسبق له أن علم شيئاً أو أمراً: لا يعلم ولا يعرف ولم يُخْبَر ولم يتهيأ له فرصة لاكتساب العلم سابقاً عن أمر أو شيء
جَهَالَة: على وزن " فـَعالة: اسم فعل مبالغة من " جَهِلَ - يَجْهَلُ ": الجهل الشديد لأمر مخصوص
جَاهِل: اسم فاعل صفة مشبهة من " جَهِلَ - يَجْهَلُ "
جَاهِلِيْن: جمع " جَاهِل "
جَهُوْل: على وزن " فـَعول": اسم فاعل بمالغة من " جَهِلَ - يَجْهَلُ ": كثير الجهل
جَاهِلِيّ: اسم نسبة من " جَاهِل ": ينتسب للجهل
جَاهِلِيَّة - الجاهلية: اسم نسبة مؤنث من " جَاهِل ":  المنسوب للجهل: وهواصطلاحاً الفترة الزمنية التي تسبق حالة العلم، والتي يكون فيها المرء جاهلاً وخاصة قبل الإسلام
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " عدم التعرف على معلومة وعدم قبول صوابها، وذلك لجهل أو نسيان أو هوى أو غرض" وهي:
جَحَدَ - يَجْحَدُ، جَهِلَ - يَجْهَلُ، نَكِرَ - يَنْكَرُ، كَفَرَ - يَكْفُرُ، نَسِيَ - يَنْسَى، كَنَد - يَكْنُدُ
يجهل - تجهلون
 	﴿أئنكم لتأتون الرجال شهوة من دون النساء بل أنتم قوم تجهلون(55)﴾ النمل ﴿أئنكم لتأتون الرجال شهوة من دون النساء بل أنتم قوم تجهلون(55)﴾ القصص
 	﴿وجاوزنا ببني إسرائيل البحر فأتوا على قوم يعكفون على أصنام لهم قالوا ياموسى اجعل لنا إلها كما لهم آلهة قال إنكم قوم تجهلون(138)﴾ الأعراف
 	﴿وياقوم لا أسألكم عليه مالا إن أجري إلا على الله وما أنا بطارد الذين آمنوا إنهم ملاقو ربهم ولكني أراكم قوما تجهلون(29)﴾ هود ﴿قال إنما العلم عند الله وأبلغكم ما أرسلت به ولكني أراكم قوما تجهلون(23)﴾ الأحقاف
 	﴿ولو أننا نزلنا إليهم الملائكة وكلمهم الموتى وحشرنا عليهم كل شيء قبلا ما كانوا ليؤمنوا إلا أن يشاء الله ولكن أكثرهم يجهلون(111)﴾ الأنعام
 	﴿قال هل علمتم ما فعلتم بيوسف وأخيه إذ أنتم جاهلون(89)﴾ يوسف
جهالة
 ﴿إنما التوبة على الله للذين يعملون السوء بجهالة ثم يتوبون من قريب فأولئك يتوب الله عليهم وكان الله عليما حكيما(17)﴾ النساء
 	﴿وإذا جاءك الذين يؤمنون بآياتنا فقل سلام عليكم كتب ربكم على نفسه الرحمة أنه من عمل منكم سوءا بجهالة ثم تاب من بعده وأصلح فأنه غفور رحيم(54)﴾ الأنعام ﴿ثم إن ربك للذين عملوا السوء بجهالة ثم تابوا من بعد ذلك وأصلحوا إن ربك من بعدها لغفور رحيم(119)﴾ النحل
 	﴿ياأيها الذين آمنوا إن جاءكم فاسق بنبإ فتبينوا أن تصيبوا قوما بجهالة فتصبحوا على ما فعلتم نادمين(6)﴾ الحجرات
جاهل - الجاهلين
 ﴿للفقراء الذين أحصروا في سبيل الله لا يستطيعون ضربا في الأرض يحسبهم الجاهل أغنياء من التعفف تعرفهم بسيماهم لا يسألون الناس إلحافا وما تنفقوا من خير فإن الله به عليم(273)﴾ البقرة
 	﴿وإن كان كبر عليك إعراضهم فإن استطعت أن تبتغي نفقا في الأرض أو سلما في السماء فتأتيهم بآية ولو شاء الله لجمعهم على الهدى فلا تكونن من الجاهلين(35)﴾ الأنعام ﴿قال يانوح إنه ليس من أهلك إنه عمل غير صالح فلا تسألني ما ليس لك به علم إني أعظك أن تكون من الجاهلين(46)﴾ هود
 	﴿وإذ قال موسى لقومه إن الله يأمركم أن تذبحوا بقرة قالوا أتتخذنا هزوا قال أعوذ بالله أن أكون من الجاهلين(67)﴾ البقرة ﴿قال رب السجن أحب إلي مما يدعونني إليه وإلا تصرف عني كيدهن أصب إليهن وأكن من الجاهلين(33)﴾ يوسف
 	﴿خذ العفو وأمر بالعرف وأعرض عن الجاهلين(199)﴾ الأعراف ﴿وعباد الرحمان الذين يمشون على الأرض هونا وإذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاما(63)﴾ الفؤقان
 	﴿قل أفغير الله تأمرونني أعبد أيها الجاهلون(64)﴾ الزمر
جهول
ظلوم	﴿إنا عرضنا الأمانة على السماوات والأرض والجبال فأبين أن يحملنها وأشفقن منها وحملها الإنسان إنه كان ظلوما جهولا(72)﴾ الأحزاب
الجاهلية
	﴿وقرن في بيوتكن ولا تبرجن تبرج الجاهلية الأولى وأقمن الصلاة وآتين الزكاة وأطعن الله ورسوله إنما يريد الله ليذهب عنكم الرجس أهل البيت ويطهركم تطهيرا(33)﴾ الأحزاب ﴿أفحكم الجاهلية يبغون ومن أحسن من الله حكما لقوم يوقنون(50)﴾ المائدة ﴿إذ جعل الذين كفروا في قلوبهم الحمية حمية الجاهلية فأنزل الله سكينته على رسوله وعلى المؤمنين وألزمهم كلمة التقوى وكانوا أحق بها وأهلها وكان الله بكل شيء عليما(26)﴾ الفتح ﴿ثم أنزل عليكم من بعد الغم أمنة نعاسا يغشى طائفة منكم وطائفة قد أهمتهم أنفسهم يظنون بالله غير الحق ظن الجاهلية يقولون هل لنا من الأمر من شيء قل إن الأمر كله لله يخفون في أنفسهم ما لا يبدون لك يقولون لو كان لنا من الأمر شيء ما قتلنا هاهنا قل لو كنتم في بيوتكم لبرز الذين كتب عليهم القتل إلى مضاجعهم وليبتلي الله ما في صدوركم وليمحص ما في قلوبكم والله عليم بذات الصدور(154)﴾ آل عمران
مختار الصحاح
● [جهل] ج ه ل: الجَهْلُ ضد العلم وقد جَهِلَ من باب فهِم وسلِم و تَجَاهَل أرى من نفسه ذلك وليس به و اسْتَجْهَلَهُ عدّه جاهلا واستخفه أيضا و التَّجْهِيلُ النسبة إلى الجهل و المَجْهَلةُ بوزن المرحلة الأمر الذي يحمل على الجهل ومنه قولهم الولد مجهلة و المَجْهَلُ المفازة لا أعلام فيها
الراغب
جهل
- الجهل على ثلاثة أضرب:
- الأول: وهو خلو النفس من العلم، هذا هو الأصل، وقد جعل ذلك بعض المتكلمين معنى مقتضيا للأفعال الخارجة عن النظام، كما جعل العلم معنى مقتضيا للأفعال الجارية على النظام.
- والثاني: اعتقاد الشيء بخلاف ما هو عليه.
- والثالث: فعل الشيء بخلاف ما حقه أن يفعل، سواء اعتقد فيه اعتقادا صحيحا أو فاسدا، كمن يترك الصلاة متعمدا، وعلى ذلك قوله تعالى: }قالوا: أتتخذنا هزوا؟ قال: أعوذ بالله أن أكون من الجاهلين﴿[البقرة/67]، فجعل فعل الهزو جهلا، وقال عز وجل:﴾فتبينوا أن تصيبوا قوما بجهالة{ [الحجرات/6].
والجاهل تارة يذكر على سبيل الذم، وهو الأكثر، وتارة لا على سبيل الذم، نحو: }يحسبهم الجاهل أغنياء من التعفف{ [البقرة/273]، أي: من لا يعرف حالهم، وليس يعني المتخصص بالجهل المذموم، والمجهل: الأمر والأرض والخصلة التي تحمل الإنسان على الاعتقاد بالشيء خلاف ما هو عليه، واستجهلت الريح الغصن: حركته، كأنها حملته على تعاطي الجهل، وذلك استعارة حسنة.
ملخص اللسان
1.     الجَهْل: نقيض العِلْم،
2.     وقد جَهِله فلان جَهْلاً وجَهَالة، وجهِلَ     عليه.
3.     جَهِلْت الشيء إِذا لم تعرفه،
4.     الجَهْل و ضد الخِبْرة،
5.     وتَجَاهل: أَظهر الجَهْل؛
6.     تَجَاهَل أَرَى من  نفسه الجَهْل وليس به،
7.     واسْتَجْهَله: عَدَّه جاهِلاً واسْتَخَفَّه أَيضاً.
8.     والجَهَالة: أَن تفعل فعلاً بغير العِلْم.
9. والجاهِلِيَّة: زمن الفَتْرة ولا إِسلامَ؛
10.                        والمَجْهَلة: ما يحملك على الجَهْل؛
11.                        إِنكم لتُجَهِّلون وتُبَخِّلون وتُجَبِّنون أَي يَحْمِلون الآباء على الجَهْل بملاعبتهم إِياهم حفظاً لقلوبهم،
12.                        من اسْتَجْهَل مؤمناً أَي حَمَله على شيء ليس من خُلُقه فيُغْضِبه فإِنما إِثمه على من أَحوجه إِلى ذلك،
13.                        ولكن اجْتَهَلَتْه الحَمِيَّة أَي حَمَلَتْه الأَنَفَة والغَضَب على الجَهْل،
14.                         وأَجْهَلْته: جَعَلْته جاهِلاً.
15.                        يحسبهم الجاهِلُ أَغنياء؛ يعني الجاهِل بحالهم ولم يُرِدِ الجاهِلَ الذي هو ضد العاقل،
16.                        إِن من العِلْم جَهْلاً: وهو أَن يتعلم ما لا يحتاج إِليه كالنجوم وعلوم الأَوائل، ويَدَعَ ما يحتاج إِليه في دينه من علم القرآن والسنَّة،
17.                         إِن من العِلْم جَهْلاً: هو أَن يتكلف العالم إِلى علم ما لا يعلمه فيُجَهِّله ذلك.
18.                        والمَجْهَل: المَفازة لا أَعْلام فيها،
19.          إِنك امرؤ فيك جاهِلِيَّة؛ هي الحال التي كانت عليها العرب قبل الإِسلام من الجَهْل بالله سبحانه ورسوله وشرائع الدين والمُفاخَرَة بالأَنساب والكِبْر والتَّجَبُّر وغير ذلك.
20.                        وأَرض مَجْهَل: لا يُهْتَدَى فيها،
21.                        وأَرض مَجْهولة: لا أَعلام بها ولا جِبال،
22.                        وناقة مجهولة: لم تُحْلَب قَطُّ.
23.                        وناقة مجهولة إِذا كانت غُفْلة لا سِمَةَ عليها؛
24.                        واسْتَجْهَلَتِ الريحُ الغُصْنَ: حَرَّكته فاضطرب.
25.                        والمِجْهَل والمِجْهَلة والجَيْهَل والجَيْهَلة: الخَشَبة التي يُحَرَّك بها الجَمْر والتَّنُّور في بعض اللغات.
26.                        وصَفاة جَيْهَل: عظيمة؛
27.                       جَيْهَلُ اسم امرأَة؛
لسان العرب
● - جهل: الجَهْل: نقيض العِلْم، وقد جَهِله فلان جَهْلاً وجَهَالة، وجهِلَ     عليه. وتَجَاهل: أَظهر الجَهْل؛ عن سيبويه. الجوهري: تَجَاهَل أَرَى من     نفسه الجَهْل وليس به، واسْتَجْهَله: عَدَّه جاهِلاً واسْتَخَفَّه أَيضاً.     والتجهيل: أَن تنسبه إِلى الجَهْل، وجَهِل فلان حَقَّ فلان وجَهِلَ فلان     عَلَيَّ وجَهِل بهذا الأَمر. والجَهَالة: أَن تفعل فعلاً بغير العِلْم.     ابن شميل: إِن فلاناً لَجَاهِل من فلان أَي جاهِلٌ به. ورجل جاهِلٌ     والجمع جُهْلٌ وجُهُلٌ وجُهَّل وجُهَّال وجُهَلاء؛ عن سيبويه، قال: شَبَّهوه     بِفَعيل كما شبهوا فاعلاً بفَعُول؛ قال ابن جني: قالوا جُهَلاء كما قالوا     عُلَماء، حَمْلاً له على ضدّه. ورجل جَهُول: كجاهِل، والجمع جُهُل     وجُهْل؛ أَنشد ابن الأَعرابي:     جُهْل العَشِيِّ رُجَّحاً لقَسْرِه     قوله جُهْل العَشِيِّ يقول: في أَول النهار تَسْتَنُّ وبالعَشِيِّ     يدعوها لينضمَّ إِليه ما كان منها شاذّاً فيأْمن عليها السِّباع والليل     فيَحُوطها، فإِذا فعل ذلك رَجَعْن إِليه مخافة قَسْرِه لهيبتها إِياه.     والمَجْهَلة: ما يحملك على الجَهْل؛ ومنه الحديث: الولد مَبْخَلة مَجْبَنة     مَجْهَلة. وفي الحديث: إِنكم لتُجَهِّلون وتُبَخِّلون وتُجَبِّنون أَي     يَحْمِلون الآباء على الجَهْل بملاعبتهم إِياهم حفظاً لقلوبهم، وكل من هذه     الأَلفاظ مذكور في موضعه؛ وقول مُضَرِّس     بن رِبْعِيٍّ الفَقْعَسِي:     إِنا لَنَصْفَح عن مَجاهِل قومنا،     ونُقِيم سالِفَةَ العدوّ الأَصْيَد     قال ابن سيده: مَجاهِل فيه جمع ليس له واحد مُكَسَّر عليه إِلا قولهم     جَهْل، وفَعْل لا يُكَسَّر على مَفاعِل، فَمَجاهِل ههنا من باب مَلامِح     ومَحاسِن. وفي حديث ابن عباس أَنه قال: من اسْتَجْهَل مؤْمناً فعليه إِثْمه؛     قال ابن المبارك: يريد بقوله من اسْتَجْهَل مؤمناً أَي حَمَله على شيء     ليس من خُلُقه فيُغْضِبه فإِنما إِثمه على من أَحوجه إِلى ذلك، قال:     وجَهْله أَرجو أَن يكون موضوعاً عنه ويكون على من اسْتَجْهَله. قال شمر:     والمعروف في كلام العرب جَهِلْت الشيء إِذا لم تعرفه، تقول: مِثْلي لا يَجْهَل     مثلك. وفي حديث الإِفْك: ولكن اجْتَهَلَتْه الحَمِيَّة أَي حَمَلَتْه     الأَنَفَة والغَضَب على الجَهْل، قال: وجَهَّلْته نَسَبته إِلى الجَهْل،     واسْتَجْهَلْته: وجدته جاهِلاً، وأَجْهَلْته: جَعَلْته جاهِلاً. قال: وأَما     الاسْتِجْهال بمعنى الحمل على الجَهْل فمنه مَثَل للعرب: نَزْوَ     الفُرارِ اسْتَجْهَل الفُرارَ، ومثله: اسْتَجْعَلْته حَمَلْته على العَجَلة؛     قال:فاسْتَعْجَلونا وكانوا من صَحابتنا     يقول: تَقدَّمونا فحَمَلونا على العَجَلة، واسْتَزَلَّهم الشيطان:     حَمَلَهم على الزَّلَّة. وقوله تعالى: يحسبهم الجاهِلُ أَغنياء؛ يعني الجاهِل     بحالهم ولم يُرِدِ الجاهِلَ الذي هو ضد العاقل، إِنما أَراد الجَهْل الذي     هو ضد الخِبْرة، يقال: هو يَجْهَل ذلك أَي لا يعرفه. وقوله عز وجل: إِني     أَعِظُك أَن تكون من الجاهلين؛ من قولك جَهِل فلان رأْيه. وفي الحديث:     إِن من العِلْم جَهْلاً؛ قيل: وهو أَن يتعلم ما لا يحتاج إِليه كالنجوم     وعلوم الأَوائل، ويَدَعَ ما يحتاج إِليه في دينه من علم القرآن والسنَّة،     وقيل: هو أَن يتكلف العالم إِلى علم ما لا يعلمه فيُجَهِّله ذلك.     والجاهِلِيَّة: زمن الفَتْرة ولا إِسلامَ؛ وقالوا الجاهِلِيَّة     الجَهْلاء، فبالَغوا. والمَجْهَل: المَفازة لا أَعْلام فيها، يقال: رَكِبْتُها     على مَجْهولها؛ قال سويد     بن أَبي كاهل:     فَرَكِبْناها على مَجْهُولِها،     بِصِلابِ الأَرْضِ فيهِنَّ شَجَع     وقولهم: كان ذلك في الجاهِلِيَّة الجَهْلاء، هو توكيد للأَول، يشتق له     من اسمه ما يؤكد به كما يقال وَتِدٌ واتِدٌ وهَمَجٌ هامِجٌ ولَيْلة     لَيْلاء ويَوْمٌ أَيْوَم. وفي الحديث: إِنك امرؤ فيك جاهِلِيَّة؛ هي الحال التي     كانت عليها العرب قبل الإِسلام من الجَهْل بالله سبحانه ورسوله وشرائع     الدين والمُفاخَرَة بالأَنساب والكِبْر والتَّجَبُّر وغير ذلك.     وأَرض مَجْهَل: لا يُهْتَدَى فيها، وأَرضانِ مَجْهَل؛ أَنشد سيبويه:     فلم يَبْقَ إِلاَّ كُلُّ صَفْواءَ صَفْوَةٍ،     بِصَحْراء تِيهٍ، بَيْنَ أَرْضَيْنِ مَجْهَلِ     وأَرَضُونَ مَجْهَلٌ كذلك، وربما ثَنَّوا وجَمَعوا. وأَرض مَجْهولة: لا     أَعلام بها ولا جِبال، وإِذا كان بها معارف أَعلام فليست بمجهولة. يقال:     عَلَوْنا أَرضاً مَجْهولة ومَجْهَلاً سَواءً؛ وأَنشدنا:     قُلْتُ لصَحْراءَ خَلاءٍ مَجْهَلِ:     تَغَوَّلي ما شِئْتِ أَن تَغَوَّلي     قال: ويقال مجهولة ومجهولات ومَجاهِيل. وناقة مجهولة: لم تُحْلَب قَطُّ.     وناقة مجهولة إِذا كانت غُفْلة لا سِمَةَ عليها؛ وكل ما اسْتَخفَّكَ فقد     استجهلك؛ قال النابغة:     دَعاك الهَوى واسْتَجْهَلَتْك المَنَازِلُ،     وكَيْفَ تَصابي المَرءِ، والشَّيْبُ شامِلُ؟     واسْتَجْهَلَتِ الريحُ الغُصْنَ: حَرَّكته فاضطرب.     والمِجْهَل والمِجْهَلة والجَيْهَل والجَيْهَلة: الخَشَبة التي يُحَرَّك     بها الجَمْر والتَّنُّور في بعض اللغات. وصَفاة جَيْهَل: عظيمة؛ قال ابن     الأَعرابي: جَيْهَلُ اسم امرأَة؛ وأَنشد:     تقول ذاتُ الرَّبَلاتِ، جَيهَلُ
مقاييس اللغة:
(جهل) الجيم والهاء واللام أصلان: أحدهما خِلاف العِلْم، والآخر الخِفّة وخِلاف الطُّمَأْنِينة.
فالأوّل الجَهْل نقيض العِلْم. ويقال للمفازة التي لا عَلَمَ بها مَجْهَلٌ.
والثاني قولهم للخشبة التي يحرك بها الجَمْرُ مِجْهَل([13])*. ويقال استجهلت الرِّيحُ الغُصْنَ، إذا حرّكَتْه فاضطَرَب. ومنه قول النابغة:
دعاك الهَوَى واستجهلَتْك المنازلُ *** وكيف تَصَابِي المرءِ والشَّيبُ شاملُ([14])
وهو من الباب، لأنّ معناه استخفّتْك واستفزّتْك. والمَجْهَلة: الأمر الذي يحملك([15]) على الجهل.
القاموس المحيط:
جَهِلَهُ، كسمِعَهُ، جَهْلاً وجَهَالَةً ضِدُّ عَلِمَهُ، و عليه أظْهَرَ الجَهْلَ، كتجاهَلَ، وهو جاهِلٌ وجَهولٌ، ج جُهْلٌ، بالضم، وبضمتينِ، وكرُكَّعٍ، وجُهَّالٌ وجُهَلاءُ. وهو جاهِلٌ منه، أي جاهِلٌ به. وكمَرْحَلَةٍ ما يَحْمِلُكَ على الجَهْلِ. وجَهَّلَهُ تَجْهيلاً نَسَبَهُ إليه. وأرضٌ مَجْهَلٌ، كمَقْعَدٍ لا يُهْتَدى فيها، لا تُثَنَّى ولا تُجْمَعُ. واسْتَجْهَلَهُ اسْتَخَفَّهُ، و الريحُ الغُصْنَ حَرَّكَتْهُ فاضْطَرَبَ. وكمِنْبَرٍ ومِكْنَسَةٍ وصَيْقَلٍ وصَيْقَلَةٍ خَشَبَةٌ يُحَرَّكُ بها الجَمْرُ. والجاهِلُ الأسَدُ. وجَيْهَلُ امرأةٌ.
وصَفاةٌ جَيْهَلٌ: عظيمةٌ. وناقةٌ مَجْهولَةٌ: لم تُحْلَبْ قَطُّ، أو لا سِمَةَ عليها. والجاهِلِيَّةُ الجَهْلاءُ: تَوْكيدٌ.
تاج العروس:
ج - ه - ل
جَهِلَه كسَمِعَه جَهْلاً وجَهالَةً : ضِدُّ عَلِمَهُ . وقال الحَرالِيّ : الجَهْلُ : التَّقدُّمُ في الأُمور المُنْبَهِمَةِ بِغَير عِلْمٍ . وقال الراغِبُ : الجَهْلُ علَى ثلاثَةِ أَضْرُبٍ : الأول : هو خُلُوُّ النَّفْسِ مِن العِلْم وهذا هو الأصلُ وقد جَعل ذلك بعضُ المُتكلِّمين معنًى مُقتضِياً للأفعال الخارِجةِ عن النِّظام كما جَعَل العِلْمَ معنًى مقتضياً للأفعال الجارِية علَى النِّظام . والثاني : اعتقادُ الشيء بخِلافِ ما هو عليه . والثالث : فِعْلُ الشيء بخلاف ما حَقه أن يُفْعَلَ سواءٌ اعتُقِد فيه اعتِقاداً صحيحاً أم فاسِداً كتارِكِ الصَّلاةِ عَمداً . وعلى ذلك قولُه تعالى : " أَتتخِذُنَا هُزُواً قَالَ أَعُوذُ بِاللهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ " فجَعل فِعلَ الهُزُؤِ جَهلاً . وقولُه تعالى : " فَتَبيّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوماً بِجَهَالَةٍ " . والجاهِلُ يُذْكَر تارَةً على سَبيلِ الذّمِّ وهو الأكثَرُ وتارَةً لا علَى سَبيلِه نحو : " يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ " أي مَن لا يَعرِفُ حالَهم . انتهى . قلت : والجَهْلُ عَلَى قِسمين : بَسِيطٍ ومُرَكَّب فالبَسِيطُ : عَدَمُ العِلْمِ عمّا مِن شأنِه أن يُعْلَمَ والمُركَّب : اعتِقادٌ جازمٌ غيرُ مُطابِقٍ للواقِع قاله ابنُ الكَمال . وقال العَضُد : أصحابُ الجَهلِ البَسِيطِ كالأَنْعام لفَقْدِهم ما به يمتازُ الإنسانُ عنها بل هم أَضَلُّ ؛ لتَوجُّهِها نحوَ كمالاتِها ويُعالَجُ بمُلازَمةِ العُلماء ليَظْهَر له نَقصُه عندَ مُحاوراتِهم . والجَهْلُ المُركَّبُ إن قَبِلَ العِلَاجَ فبمُلازَمَةِ الرياضاتِ ليَطْعَمَ لَذَّةَ اليَقِين ثم التَّنبيهِ على مُقَدِّمةٍ مُقَدِّمةٍ بالتَّدْريج . وقال شَمِرٌ : المعروفُ مِن كَلام العَرَب : جَهِلْتُ الشيء : إذا لم تَعْرِفْه تقول : مِثْلِي لا يَجْهَلُ مِثْلَك وأمّا قولُه تعالى : " إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ " فإنه مِن قولِك : جَهِلَ فُلانٌ رأْيَه . جَهِل علَيه : أظْهَر الجَهْلَ كتجَاهَلَ أَرَى مِن نَفسِه أنه جاهِلٌ . وهو جاهِلٌ وجَهُولٌ ج : جُهْلٌ بالضّمّ وبضمَّتين وكَرُكَّعٍ وجُهّالٌ كرُمّانٍ . وجهَلاءُ وهو جاهِلٌ مِنه : أي جاهِلٌ بِه غيرُ مُخْتَبِرٍ لحالِهِ . المَجْهَلَةُ كمَرْحَلَةٍ : ما يَحْمِلُكَ علَى الجَهْلِ من أَمْرٍ أو أرْضٍ أو خَصْلَةٍ ومنه الحديث : " الوَلَدُ مَبخَلَةٌ مَجْبَنَةٌ " وفي رواية " مَجْهَلَة " . وجَهَّلَهُ تَجْهِيلاً : نَسَبه إليه وقال عُمر بنُ عبدِ العزيز : زَعَمَت المرأةُ الصالِحةُ خَوْلَةُ بنتُ حَكِيمٍ امرأةُ عُثمانَ بنِ مَظْعُونٍ رضي الله تعالى عنهما : أنّ رسولَ الله صلَّى الله عليه وسلَّم خرجَ ذاتَ يومٍ وهو مُحْتَضِنٌ أحدَ ابني ابنتِه وهو يقول : " واللّهِ إنّكُم لَتُجَبِّنُونَ وتُبَخِّلُونَ وتُجَهِّلُونَ وإنَّكُم لَمِنْ رَيْحانِ اللّهِ " أي يُوقِعُه الوَلَدُ في الجَهْلِ شُغْلاً به عن طَلَبِ العِلْم . وأَرْضٌ مَجْهَلٌ كمَقْعَدٍ لا أعلامَ فِيها لا يُهْتَدَى فيها إلّا بالآرامِ قال مُزاحِمٌ العُقَيلِيّ :
غَدَتْ مِنْ عَلَيهِ بعدَما تَمَّ خِمْسُها ... تَصِلُّ وعَن قَيضٍ بِزَيْزاءَ مَجْهَلِ والجَمْعُ : مَجاهِلُ وهي خِلافُ المَعالِم . وقال الراغِبُ : المَجْهَلُ : الأَمرُ والأرضُ والخَصْلَةُ التي تَحْمِلُ الإنسانَ على الاعتقادِ بالشيء خِلافَ ما هو عليه . لا تُثَنَّى ولا تُجْمَعُ قال شيخُنا : بل ثَنَّوْهُ وجَمعُوهُ . وذكره عِياضٌ في خُطْبَةِ الشِّفاء وأقَرَّه شُرّاحُه وناهِيكَ به . واسْتَجْهَلَهُ : استَخَفَّهُ قال النابِغَةُ الذُّبْيانيّ :
دَعاكَ الهَوَى واسْتَجْهَلَتْكَ المَنازِلُ ... وكيف تَصابى المَرْءِ والشَّيبُ شامِلُ وفي المَثَل :
" نَزْوَ الفُرارِ اسْتَجْهَل الفُرارا
أي إذا شَبَّ الفُرارُ أخذَ في النَّزَوانِ فمَتى رآه غيرُه نَزا لِنَزْوِه يُضْرَبُ لِمَن تُتَّقَى مُصاحَبتُه . مِن المَجاز : استَجْهَلَتِ الريحُ الغصْنَ : أي حَرَّكَتْه فاضطَرَبَ قال الراغب : كأنها حَمَلَتْه على تَعاطِي الجَهْلِ وذلك استعارةٌ حَسَنةٌ . المِجْهَلُ كمِنْبَرٍ ومِكْنَسَةٍ وصَيقَلٍ وصَيقَلَةٍ : خَشَبَةٌ يُحرَّك بها الجَمْرُ لُغةٌ يَمانِيَةٌ نقلَه ابنُ دُرَيْد ما عدا اللغةَ الثانيةَ . والجاهِلُ : الأَسَدُ الذي يَخْرِقُ بالفَرِيسَةِ . قال :
" أجْوَف جافٍ جاهِلٌ مُصَدَّرُ وجَيهَلُ اسمُ امرأةٍ . وصَفاةٌ جَيهَلٌ : أي عَظِيمهٌّ . مِن المَجاز : ناقَةٌ مَجْهُولةٌ إذا كانت لم تُحلبْ قَطُّ أو غُفْلٌ لا سِمَةَ عليها . قولُهم : كان ذلك في الجاهِلِيَّةِ الجَهْلاءِ : تَوكِيدٌ لها يُشَتَق لها من اسمِه ما يُؤكَّدُ به كما يقال : وَتِدٌ واتِدٌ ويَومٌ أيْوَمُ ولَيلَةٌ لَيلاءُ
ومما يُسْتَدْرَك عليه : رَكِبتُ المَفازَةَ علَى مَجْهُولِها قال سُوَيْدٌ اليَشْكُرِيُّ :
فرَكِبناهَا علَى مَجْهُولِها ... بِصِلابِ الأَرْضِ فِيهنَّ شَجَعْ وناقَةٌ مَجْهُولَةٌ : لم تَحْمِلْ قَط عن الزَّمخشريّ وهو مَجازٌ . وفي الحديث : " إنَّ مِن العِلْمِ جَهْلاً " هو أن يَتعلَّمَ ما لا يَحتاجُ ويدَعَ ما يَحتاج إليه أو أن يتكلَّفَ العالِمُ إلى عِلْمِ ما لا يَعْلَمُه فيُجَهِّلُه ذلك . وجَهِلَت القِدْرُ : اشتَدَّ غَلَيَانُها نَقِيض تَحَلَّمَت وهو مجازٌ قال ابنُ أحْمَرَ يَصِفُ قُدُوراً تَغْلِي :
ودُهْم تُصادِيها الوَلائدُ جِلَّةٍ ... إذا جَهِلَتْ أَجْوافُها لم تَحلَّمِ يقول : إذا فارَتْ لم تَسْكُنْ . والجُهُولِيَّةُ : مَصْدرٌ كالطُّفولِيّة . وأبو جَهْلٍ : عمرُو بن هِشام المَخْزُوميّ كان يُكنَى في الجاهِليّة أبا الحَكَم . واسْتَجْهَلَه : عَدَّ جاهِلاً . وناقَةٌ مِجْهالٌ : تَخِفُّ في مَسيرِها وهو مَجازٌ . والعَوَّامُ بنُ جُهَيلٍ كزُبَيرٍ : سادِنُ يَغُوثَ ثم أسلم وصَحِبَ وله قِصَّةٌ نقلَه الحافِظ في التبصير وأهملَه أربابُ المَعاجِمِ

_Türkçe çeviri henüz yok_
