# جهل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%87%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: جهل

الجَهْل: نقيض العِلْم، وقد جَهِله فلان جَهْلاً وجَهَالة، وجهِلَ عليه. وتَجَاهل: أَظهر الجَهْل؛ عن سيبويه. الجوهري: تَجَاهَل أَرَى من نفسه الجَهْل وليس به، واسْتَجْهَله: عَدَّه جاهِلاً واسْتَخَفَّه أَيضاً. والتجهيل: أَن تنسبه إِلى الجَهْل، وجَهِل فلان حَقَّ فلان وجَهِلَ فلان عَلَيَّ وجَهِل بهذا الأَمر. والجَهَالة: أَن تفعل فعلاً بغير العِلْم. ابن شميل: إِن فلاناً لَجَاهِل من فلان أَي جاهِلٌ به. ورجل جاهِلٌ والجمع جُهْلٌ وجُهُلٌ وجُهَّل وجُهَّال وجُهَلاء؛ عن سيبويه، قال: شَبَّهوه بِفَعيل كما شبهوا فاعلاً بفَعُول؛ قال ابن جني: قالوا جُهَلاء كما قالوا عُلَماء، حَمْلاً له على ضدّه. ورجل جَهُول: كجاهِل، والجمع جُهُل وجُهْل؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
جُهْل العَشِيِّ رُجَّحاً لقَسْرِه
قوله جُهْل العَشِيِّ يقول: في أَول النهار تَسْتَنُّ وبالعَشِيِّ يدعوها لينضمَّ إِليه ما كان منها شاذّاً فيأْمن عليها السِّباع والليل فيَحُوطها، فإِذا فعل ذلك رَجَعْن إِليه مخافة قَسْرِه لهيبتها إِياه. والمَجْهَلة: ما يحملك على الجَهْل؛ ومنه الحديث: الولد مَبْخَلة مَجْبَنة مَجْهَلة. وفي الحديث: إِنكم لتُجَهِّلون وتُبَخِّلون وتُجَبِّنون أَي يَحْمِلون الآباء على الجَهْل بملاعبتهم إِياهم حفظاً لقلوبهم، وكل من هذه الأَلفاظ مذكور في موضعه؛ وقول مُضَرِّس
بن رِبْعِيٍّ الفَقْعَسِي:
إِنا لَنَصْفَح عن مَجاهِل قومنا،
ونُقِيم سالِفَةَ العدوّ الأَصْيَد
قال ابن سيده: مَجاهِل فيه جمع ليس له واحد مُكَسَّر عليه إِلا قولهم جَهْل، وفَعْل لا يُكَسَّر على مَفاعِل، فَمَجاهِل ههنا من باب مَلامِح ومَحاسِن. وفي حديث ابن عباس أَنه قال: من اسْتَجْهَل مؤْمناً فعليه إِثْمه؛ قال ابن المبارك: يريد بقوله من اسْتَجْهَل مؤمناً أَي حَمَله على شيء ليس من خُلُقه فيُغْضِبه فإِنما إِثمه على من أَحوجه إِلى ذلك، قال: وجَهْله أَرجو أَن يكون موضوعاً عنه ويكون على من اسْتَجْهَله. قال شمر: والمعروف في كلام العرب جَهِلْت الشيء إِذا لم تعرفه، تقول: مِثْلي لا يَجْهَل مثلك. وفي حديث الإِفْك: ولكن اجْتَهَلَتْه الحَمِيَّة أَي حَمَلَتْه الأَنَفَة والغَضَب على الجَهْل، قال: وجَهَّلْته نَسَبته إِلى الجَهْل، واسْتَجْهَلْته: وجدته جاهِلاً، وأَجْهَلْته: جَعَلْته جاهِلاً. قال: وأَما الاسْتِجْهال بمعنى الحمل على الجَهْل فمنه مَثَل للعرب: نَزْوَ الفُرارِ اسْتَجْهَل الفُرارَ، ومثله: اسْتَجْعَلْته حَمَلْته على العَجَلة؛ قال:فاسْتَعْجَلونا وكانوا من صَحابتنا
يقول: تَقدَّمونا فحَمَلونا على العَجَلة، واسْتَزَلَّهم الشيطان: حَمَلَهم على الزَّلَّة. وقوله تعالى: يحسبهم الجاهِلُ أَغنياء؛ يعني الجاهِل بحالهم ولم يُرِدِ الجاهِلَ الذي هو ضد العاقل، إِنما أَراد الجَهْل الذي هو ضد الخِبْرة، يقال: هو يَجْهَل ذلك أَي لا يعرفه. وقوله عز وجل: إِني أَعِظُك أَن تكون من الجاهلين؛ من قولك جَهِل فلان رأْيه. وفي الحديث: إِن من العِلْم جَهْلاً؛ قيل: وهو أَن يتعلم ما لا يحتاج إِليه كالنجوم وعلوم الأَوائل، ويَدَعَ ما يحتاج إِليه في دينه من علم القرآن والسنَّة، وقيل: هو أَن يتكلف العالم إِلى علم ما لا يعلمه فيُجَهِّله ذلك. والجاهِلِيَّة: زمن الفَتْرة ولا إِسلامَ؛ وقالوا الجاهِلِيَّة الجَهْلاء، فبالَغوا. والمَجْهَل: المَفازة لا أَعْلام فيها، يقال: رَكِبْتُها على مَجْهولها؛ قال سويد
بن أَبي كاهل:
فَرَكِبْناها على مَجْهُولِها،
بِصِلابِ الأَرْضِ فيهِنَّ شَجَع
وقولهم: كان ذلك في الجاهِلِيَّة الجَهْلاء، هو توكيد للأَول، يشتق له من اسمه ما يؤكد به كما يقال وَتِدٌ واتِدٌ وهَمَجٌ هامِجٌ ولَيْلة لَيْلاء ويَوْمٌ أَيْوَم. وفي الحديث: إِنك امرؤ فيك جاهِلِيَّة؛ هي الحال التي كانت عليها العرب قبل الإِسلام من الجَهْل بالله سبحانه ورسوله وشرائع الدين والمُفاخَرَة بالأَنساب والكِبْر والتَّجَبُّر وغير ذلك. وأَرض مَجْهَل: لا يُهْتَدَى فيها، وأَرضانِ مَجْهَل؛ أَنشد سيبويه: فلم يَبْقَ إِلاَّ كُلُّ صَفْواءَ صَفْوَةٍ،
بِصَحْراء تِيهٍ، بَيْنَ أَرْضَيْنِ مَجْهَلِ
وأَرَضُونَ مَجْهَلٌ كذلك، وربما ثَنَّوا وجَمَعوا. وأَرض مَجْهولة: لا أَعلام بها ولا جِبال، وإِذا كان بها معارف أَعلام فليست بمجهولة. يقال: عَلَوْنا أَرضاً مَجْهولة ومَجْهَلاً سَواءً؛ وأَنشدنا:
قُلْتُ لصَحْراءَ خَلاءٍ مَجْهَلِ:
تَغَوَّلي ما شِئْتِ أَن تَغَوَّلي
قال: ويقال مجهولة ومجهولات ومَجاهِيل. وناقة مجهولة: لم تُحْلَب قَطُّ. وناقة مجهولة إِذا كانت غُفْلة لا سِمَةَ عليها؛ وكل ما اسْتَخفَّكَ فقد استجهلك؛ قال النابغة:
دَعاك الهَوى واسْتَجْهَلَتْك المَنَازِلُ،
وكَيْفَ تَصابي المَرءِ، والشَّيْبُ شامِلُ؟
واسْتَجْهَلَتِ الريحُ الغُصْنَ: حَرَّكته فاضطرب.
والمِجْهَل والمِجْهَلة والجَيْهَل والجَيْهَلة: الخَشَبة التي يُحَرَّك بها الجَمْر والتَّنُّور في بعض اللغات. وصَفاة جَيْهَل: عظيمة؛ قال ابن الأَعرابي: جَيْهَلُ اسم امرأَة؛ وأَنشد:
تقول ذاتُ الرَّبَلاتِ، جَيهَلُ

### Türkçe

**الجَهْل**: **العِلْم**’in zıddı; ve falan kimse onu **جَهْلاً** ve **جَهَالة** olarak bilmedi, ve ona karşı **جَهِلَ** etti. Ve **تَجَاهل**: **الجَهْل**’i açığa vurdu; Sîbeveyh’ten. Cevherî: **تَجَاهَل**: kendisinden **الجَهْل**’i gösterdiğini, hâlbuki onda olmadığını görürüm; ve **اسْتَجْهَله**: onu **جاهِلاً** saydı, ve onu hafife aldı, yani ayrıca. Ve **التجهيل**: onu **الجَهْل**’e nispet etmen; ve falan kimse falan kimsenin hakkını **جَهِلَ** etti, ve falan kimse bana karşı **جَهِلَ** etti, ve bu işte **جَهِلَ** etti. Ve **الجَهَالة**: **العِلْم** olmaksızın bir fiil yapmandır. İbn Şümeyl: Şüphesiz falan kimse falan kimseden **لَجَاهِل**’dir; yani ona dair **جاهِلٌ**dir. Ve **جاهِلٌ** adam; çoğulu **جُهْلٌ** ve **جُهُلٌ** ve **جُهَّل** ve **جُهَّال** ve **جُهَلاء**; Sîbeveyh’ten; dedi ki: onu **فَعيل**’e benzettiler, tıpkı **فاعلاً**’ı **فَعُول**’e benzettikleri gibi; İbn Cinnî dedi ki: **جُهَلاء** dediler, tıpkı **عُلَماء** dedikleri gibi, onu zıddına hamlederek. Ve **جَهُول** adam: **جاهِل** gibi; çoğulu **جُهُل** ve **جُهْل**; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

جُهْل العَشِيِّ رُجَّحاً لقَسْرِه

Onun sözü **جُهْل العَشِيِّ**: der ki: günün başında (develer) otlağa salınır; akşamleyin onları çağırır ki onlardan ayrık olanlar ona katılsın; böylece yırtıcılar ve gece onlara karşı emniyette olur; onları korur; bunu yaptığında, onun zorlamasından korkarak ona dönerler; onun heybetinden ona karşı (duydukları) korkudan.

Ve **المَجْهَلة**: seni **الجَهْل**’e sevk eden şey; bundan hadis: çocuk **مَبْخَلة** **مَجْبَنة** **مَجْهَلة**’dir. Ve hadiste: “Şüphesiz siz **تُجَهِّلون** ve **تُبَخِّلون** ve **تُجَبِّنون**”; yani babaları, onların kalplerini korumak için onlarla oynamaları sebebiyle **الجَهْل**’e taşırlar; bu lafızların her biri kendi yerinde zikredilmiştir; ve Mudarris b. Rib‘î el-Fak‘asî’nin sözü:

إِنا لَنَصْفَح عن مَجاهِل قومنا،
ونُقِيم سالِفَةَ العدوّ الأَصْيَد

İbn Sîde dedi ki: **مَجاهِل** onda, tekili kendisine göre kırık çoğul yapılmış bir tekil olmayan bir çoğuldur; ancak onların **جَهْل** demeleri müstesna; ve **فَعْل**, **مَفاعِل** üzerine kırık çoğul yapılmaz; öyleyse buradaki **مَجاهِل**, **مَلامِح** ve **مَحاسِن** babındandır. Ve İbn Abbâs hadîsinde: onun dediği rivayet edilmiştir: “Kim bir mümini **اسْتَجْهَل** ederse, günahı onun üzerinedir”; İbnü’l-Mübârek dedi ki: “Kim bir mümini **اسْتَجْهَل** ederse” sözüyle muradı: onu, onun huyundan olmayan bir şeye sevk eder de onu öfkelendirir; günah ancak onu buna muhtaç kılanın üzerinedir; dedi ki: onun **جَهْل**’ini, ondan kaldırılmış olmasını umarım; ve (günah) onu **اسْتَجْهَله** edenin üzerinde olur. Şemmer dedi ki: Arapların sözünde bilinen şudur: **جَهِلْت** şeyi, onu tanımadığın zaman; dersin ki: benim gibisi senin gibisini **يَجْهَل** etmez. Ve **الإِفْك** hadîsinde: “Fakat **اجْتَهَلَتْه** **الحَمِيَّة**”; yani **الأَنَفَة** ve **الغَضَب** onu **الجَهْل**’e sevk etti; dedi ki: ve **جَهَّلْته**: onu **الجَهْل**’e nispet ettim; ve **اسْتَجْهَلْته**: onu **جاهِلاً** buldum; ve **أَجْهَلْته**: onu **جاهِلاً** yaptım. Dedi ki: **الاسْتِجْهال**’in **الجَهْل**’e sevk etme manasında olanına gelince, ondan Araplara ait bir mesel: **نَزْوَ الفُرارِ اسْتَجْهَل الفُرارَ**; ve onun benzeri: **اسْتَجْعَلْته**: onu aceleye sevk ettim; dedi ki:

فاسْتَعْجَلونا وكانوا من صَحابتنا

Der ki: bizi geçtiler de bizi aceleye sevk ettiler; ve “**اسْتَزَلَّهم** şeytan”: onları **الزَّلَّة**’ye sevk etti. Ve Yüce’nin sözü: “**يحسبهم الجاهِلُ أَغنياء**”; yani onların hâlini bilmeyen **الجاهِل**; ve aklın zıddı olan **الجاهِل**’i murat etmedi; ancak **الخِبْرة**’nin zıddı olan **الجَهْل**’i murat etti; denir: o bunu **يَجْهَل**; yani onu bilmez. Ve Aziz ve Celîl’in sözü: “**إِني أَعِظُك أَن تكون من الجاهلين**”; “falan kimse görüşünü **جَهِل** etti” sözündendir. Ve hadiste: “Şüphesiz **العِلْم**’den **جَهْلاً** vardır”; denildi ki: o, yıldızlar ve evvelkilerin ilimleri gibi ihtiyaç duymadığı şeyi öğrenmesi; ve dininde ihtiyaç duyduğu Kur’an ve sünnet ilminden olanı terk etmesidir; ve denildi ki: o, âlimin bilmediği bir ilme kendini zorlamasıdır; bu da onu **يُجَهِّله** eder.

Ve **الجاهِلِيَّة**: fetret zamanı, ve İslâm yoktur; ve “**الجاهِلِيَّة الجَهْلاء**” dediler; böylece mübalağa ettiler. Ve **المَجْهَل**: içinde alâmetler olmayan çöl; denir: onu kendi **مَجْهول**’ü üzere bindim; Süveyd b. Ebî Kâhil dedi ki:

فَرَكِبْناها على مَجْهُولِها،
بِصِلابِ الأَرْضِ فيهِنَّ شَجَع

Ve onların sözü: “Bu, **الجاهِلِيَّة الجَهْلاء**’da idi”; bu, ilkinin te’kididir; isminden, onunla te’kid edilen bir şey türetilir; tıpkı **وَتِدٌ واتِدٌ** ve **هَمَجٌ هامِجٌ** ve **لَيْلة لَيْلاء** ve **يَوْمٌ أَيْوَم** denildiği gibi. Ve hadiste: “Şüphesiz sen, içinde **جاهِلِيَّة** bulunan bir kimsesin”; o, Arapların İslâm’dan önce Allah سبحانه ve Resulü ve dinin şeriatları hakkında **الجَهْل** üzere bulundukları hâl; ve neseblerle övünme, kibir, zorbalık ve bunun dışındakilerdir.

Ve **مَجْهَل** yer: onda yol bulunulmaz; ve iki yer **مَجْهَل**; Sîbeveyh inşâd etti:

فلم يَبْقَ إِلاَّ كُلُّ صَفْواءَ صَفْوَةٍ،
بِصَحْراء تِيهٍ، بَيْنَ أَرْضَيْنِ مَجْهَلِ

Ve yerler **مَجْهَلٌ** da böyledir; ve bazen ikil yaparlar ve çoğul yaparlar. Ve **مَجْهولة** yer: onda ne alâmetler ne de dağlar vardır; eğer onda bilinen şeyler, alâmetler varsa, o **مجهولة** değildir. Denir: **مَجْهولة** bir yere ve **مَجْهَلاً** (bir yere) çıktık; ikisi eşittir; ve bize inşâd edildi:

قُلْتُ لصَحْراءَ خَلاءٍ مَجْهَلِ:
تَغَوَّلي ما شِئْتِ أَن تَغَوَّلي

Dedi ki: ve **مجهولة** ve **مجهولات** ve **مَجاهِيل** denir. Ve **مجهولة** deve: hiç sağılmamıştır. Ve **مجهولة** deve: üzerinde nişan olmayan, gaflet hâlinde ise. Ve seni hafife alan her şey, seni **استجهلك** etmiştir; Nâbiga dedi ki:

دَعاك الهَوى واسْتَجْهَلَتْك المَنَازِلُ،
وكَيْفَ تَصابي المَرءِ، والشَّيْبُ شامِلُ؟

Ve **اسْتَجْهَلَتِ** rüzgâr dalı: onu hareket ettirdi de o çalkalandı.

Ve **المِجْهَل** ve **المِجْهَلة** ve **الجَيْهَل** ve **الجَيْهَلة**: bazı lehçelerde, onunla kor ve tandırın hareket ettirildiği tahta parçası. Ve **جَيْهَل** kaya: büyük; İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **جَيْهَلُ** bir kadının adıdır; ve inşâd etti:

تقول ذاتُ الرَّبَلاتِ، جَيهَلُ
