# جهل — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%87%D9%84/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: جهل

ه ج ل
هجل ، هلج ، جهل ، جله ، لهج : مستعملة .
هجل : قال الليث : الهَجْل كالغائط يكون مُنفرجاً بين الجبال مطمئناً موطئه صُلْب .
وقال أبو عبيد : الهَجْلُ : المطْئن من الأرض .
شمر عن ابن الأعرابي : الهَجْلُ : ما اتسع من الأرض وغَمض .
وقال أبو النَّجم :
والخَيْلَ يَرْدِينَ بهَجْلٍ هاجِل
فَوارطاً قُدَّامَ زَحْفٍ رافلِ
وماءٌ مُهْجَل ومُسْجَل : إذا كان مُضَيَّعاً مُخَلّى .
وقال غيرُه : الهَجْل والهَبْر مُطمئنٌّ يُنْبِت وما حوْله أشدّ ارتفاعاً ، وجمعهُ هُجول وهُبور . وأَهْجَل القومُ فهم مُهجِلون .
وقال الليث : الهَوْجَل : المَفازة البعيدةُ .
ورَوَى أبو العباس عن عمرو عن أبيه قال : الهَوْجَل : أَنجرُ السفينة ، والهَوْجَل : بقايا النعاس ، والهَوْجل : الدَّليل الحاذِق ، والهَوْجل : الأحمَق .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الهَوْجل : الأرضُ التي لا مَعالِمَ بها .
وقال شمر : قال يحيى بنُ نُجيم : الهَوْجل : الطّريقُ الذي لا عَلَم به ، وأنشد قولَ الفرزدق :
إليكَ أمِيرَ المؤمنين رَمَتْ بِنا
هُمومُ المُنى والهَوْجَلُ المتعسِّفُ
يقال : فَلاةٌ هَوْجَل : إذا لمْ يهتَدوا بها . والهَوْجل : الثّقيل الوَخِم ، وناقةٌ هَوْجل : وهي السريعةُ الوَساع .
وقال أبو عمرو : الهَوْجل : الأرضُ التي لا نَبْتَ فيها .
وقال ابنُ مُقْبِل :
وجَرْداءُ خَوْقاءُ المسارحِ هَوْجَلٌ
بها لاسْتِداءِ الشَّعْشَعاناتِ مَسْبَحُ
أبو بكر ، سمِعتُ شمراً يقول : قال ابن الأعرابيّ : الهَوْجل : المَفازة الذاهبةُ في سَيْرِها ، والهَوْجل : الرّجل الذاهِبُ في حُمْقه ، والهَوْجل : النّاقةُ السَّريعةُ الذاهبة في سيرها . قال : وهو كلّه واحد ، ولكن لا يُحسِنون .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الهاجِل : النائم ، والهاجل : الكثير السَّفَر .
أبو عبيد ، عن أبي زيد : هَجَّلْتُ بالرّجل تَهجيلاً ، وسَمَّعْتُ به تَسْمِيعاً : إذا أسْمَعه القبيحَ وشَتَمه .
وقال ابنُ بُزْرُج : لا تَهْجَلَنَّ في أَعراض الناس : أي لا تَقَعَنَّ فيهم والهَجُول : البَغِيُّ من النِّساء .
وقال أبو عمرو : الهَجول : الفاجرة ، وامرأةٌ مُهْجَلة : وهي التي أُفْضِيَ قُبُلُها ودُبُرُها .
وقال الشاعر :
ما كان أَهْلاً أَن يُكَذِّب مَنطقِي
سعدُ بن مُهْجَلة العِجان فَلِيقِ
وجاء في الحديث : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أخَذَ قَصَبَةً فَهَجَل بها : أي رَمى به .
قلت : لا أعرف هَجَل بمعنى رمى ، ولكن يقال : نجل وزجل بالشيء : رمى به .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : هَوْجَل الرجلُ : إذا نامَ نَوْمةً خفيفة .
وأنشد :
إلا بَقايا هَوجَلِ النُّعاسِ
قال : وهَجَلَت المرأةُ بعينِها ورَمَشَتْ وغَيَّقَتْ ورَأْرَأَتْ : إذا أَدراتْها بغَمْز الرَّجُل .
هلج : قال الليث : الهَلِيلَج : معروفٌ من الأدوية .
ورَوى أبو عبيد عن الأحمر : هي الأهْلِيلَجَة ، ولا نقل هَلِيلَجَة ، وكذلك قال الفرّاء .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الهالِج : الكثير الأحلام بلا تَحْصيل .
وقال أبو زيد : هَلَجَ يَهلِجُ هَلْجاً ، إذا أَخَبَرَ بما لا يُؤْمَن به ، والهَلْجُ في النَّوْم أيضاً : الأضْغاث .
لهج : قال الليث : لَهِجَ فلانٌ بكذا وكذا : إذا أُولع به ، ولَهِجَ الفصيلُ بِأُمِّه يَلهج : إذا اعتادَ رضاعها ، وهو فَصِيلٌ لاهِجٌ .
أبو الهَيْثم : فَصيل داغِل ولاهِج . بأُمِّه .
وقال الليث : أَلْهجْتُ الفصِيلَ : إذا جعلْتَ في فِيه خِلالاً فشَددتَه لئلاَّ يَصِل إلى الرّضاع .
وأنشد :
يَرَى بِسَفَى البُهْمَى أَخِلَّةَ مُلْهِجِ
قلت : المُلهج هاهنا : الرّاعي الذي هاجَت فِصَالُ إبِلِه بأمهاتها فاحتاج إلى تفليكها وإجْرارِها : يقال : أَلْهجَ الرّاعي وصاحِبُ الإبِل فهو مُلهج : إذا لَهِجَت فصالُه ، والتَّفليك : أن يَجعل الراعي من الهُلْب مِثلَ فَلْكة المِغْزَل ، ثم يَثقُب لسانَ الفصِيل فيَجعله فيه لئلاّ يَرضَع ، والإجْرار : أن يشُقَّ لسانَ الفصيل لئلاَّ يرضَع ، وهو البَذْج أيضاً .
وأمَّا الخَلّ ، فهو أَنْ يأخذَ خِلاَلاً فيُلزقَه بأَنْفِ الفصِيل طُولاً ، فإذا ذهب يرضع خِلْفَ أمِّه أَوْجَعَها طرَف الخِلاَل فزَبَنَتْهُ عن ضرْعِها . ولا يقال : أَلْهجْتُ الفصِيلَ ، إنما يقال : ألهج الرّاعي : إذا لهِجَتْ فصالُه ، وبيتُ الشمّاخ حُجَّةٌ لِما وَصَفناه ، وهو قوله :
رَعَى بأرضَ الوَسْمِيّ حتى كأَنما
يَرى بسَفَى البُهْمَى أَخِلَّةَ مُلْهِجِ
هكذا أَنشدنِيه المنذريّ ، وذَكرَ أنّهُ عَرَضَه على أبي الهيثم قال : والمُلهج : الذي لَهجَتْ فصالُه بالرّضاع . يقول الشمّاخ : رَعَى هذا العَيْرَ بأَرْض الوَسْمِيّ ، أوَّلَ ما نَبَت إلى أنْ يبِسَ سَفَا ذلك البارِض ، فكرهه ليُبْسه ، وشبَّه شوكَ السَّفا عند يُبْسِه بالأخِلَّة التي تُلْزَق بأنوف الفِصال . وفسّر الأصمعي لي رواية الباهليّ البيتَ على ما وَصفْتُه وبَيَّنَته .
وقال الليث : اللَّهْجَة يقال : طرَف اللّسان ، ويقال : جَرْس الكلام ، يقال : فلانٌ فَصِيحُ اللَّهْجة واللَّهَجَة ، وهي لُغَتُه التي جُبِل عليها فاعتادها ونَشَأَ عليها ، ويقال : فلانٌ مُلهِجٌ بهذا الأمر ، أي مُولَع به .
ومنه قول العجاج :
رأساً بتَهْضَاضِ الرؤوس مُلهِجَا
قال : ولَهْوَجْتُ اللَّحْمَ : إذا لم تُنْعِم شَيَّه ، وأمْرٌ مُلَهْوَج : إذا لمْ تُحكِمْه .
ومنه قولُ العجاج :
والأمْرُ ما رامَقْتَه مُلَهْوَجاً
يُضويكَ مالمْ تُحْيِي منه مُنْضَجا
ابن السكيت : طعامٌ مُلَهْوَج ومُلَغْوَس . وهو الذي لم يَنْضَج . وأنشد :
خيرُ الشِّوَاء الطيِّبُ المُلَهْوَجُ
قد هَمَّ بالنُّضْج ولمّا يَنضَج
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : إذا خَثُر اللّبن حتى يختلط بعضُه ببعض ، ولم تَتمّ خُثُورَتُه ، فهو مُلْهاجُّ ، وكذلك كلُّ مختلِط بعضُه ببعض ولم تتم خُثورَته فهو مُلْهاجٌّ ، وكذلك كلُّ مختلِط يقال : رأيتُ أمرَ بني فلانٍ مُلْهاجّاً ، وأيقَظَني حين الهاجَّتْ عَيْني : أي حينَ اختَلَط بها النُّعاس .
أبو عبيد عن الأمويّ : لَهَجْتُ القومَ : إذا علّلتَهم قبلَ الغَداء بِلُهْنَة يتعلّلون بها ، وهي اللُّهْجة والسُّلْفة والمَجَّة ، وقد قاله أبو عمرو أيضاً . قال : وتقول العربُ سَلِّفوا ضيفَكم ولَمِّجُوه ولَهِّجوه ولمِّكُوه وغَسِّلوه وشَمِّجوه وغَبِّروه وسَفِّكوه ونَشِّلوه وسَوِّدوه ، بمعنًى واحد .
جهل : قال الليث : الجهل : نقيضُ العِلْم : تقول : جَهِل فلانٌ حَقَّ فلان ، وجَهِل فلانٌ عليَّ وجَهل بهذا الأمر ، قال : والجَهالة : أن يَفعل فعلاً بغير علم ، وقال ابن أحمر يصف قدوراً تغلي :
ودُهْمٍ تُصادِيها الولائِدُ جِلّةٍ
إذا جَهِلَتْ أجوافُها لم تَحَلَّم
يقول : إذا فارت لم تَسْكُن . والجاهليّة الجَهْلاء : زمانُ الفَتْرة ولا إسلام .
وقال غيره : أرضٌ مجهولة لا أعلام بها ، وكذلك المَجهَل من الأرض ، وجمعُه المَجاهِل .
شمر عن ابن شميل : الأرضُ المجهولة : التي لا يُهتَدى بها : لا أعلامَ بها ولا جبال ، وإذا كانت بها معارفُ أعلام فليست بمجهولة ، يقال : علوْنا أرضاً مَجهولةً ومَجْهَلا ، سواء ، وأنشدنا :
قلتُ لصحراءَ خلاءِ مَجْهَلِ
تَغَوَّلي ما شئتِ أن تَغَوَّلي
قال : ويقال : مجهولةٌ ومجهولاتٌ ومجَاهِيلُ .
وقال غيره : ناقةٌ مجهولة : لم تُحلَب قطّ ، وناقةٌ مجهولة ، إذا كانت غَفْلاً لاسِمة عليها .
ابن شميل : إنَّ فلاناً لجاهل مِن فلان : أي جاهل به .
رُوِيَ عن ابن عباس أنه قال : من استجهل مؤمناً فعليه إثمه .
قال شمر : قال ابن المبارَك : يريدُ بقوله : من استَجهل مؤمناً ، أي حَمَله على شيء ليس من خُلُقه فيُغضِبه ، قال : وجَهْلُه أرجو أن يكون موضوعاً عنه ، ويكون على من استجهَله .
قال شمر : والمعروف في كلام العَرَب جهلتُ الشيءَ ، إذا لم تَعرفه . تقول : مِثلي
لا يَجهَل مِثلَك . قال : وجهَّلتُه : نسبتُه إلى الجَهْل ، واستجهَلْتُه : وجدتُه جاهلاً ، وأجهلْتُه : جعلتُه جاهلاً ، قال : وأمّا الاستجهال بمعنى الحَمْل على الجَهْل فمنه مَثَل للعرب : نَزْوُ الفُرارِ استَجْهَلَ الفُرَارَ .
وقول الله جلّ وعزّ : ( يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَآءَ مِنَ التَّعَفُّفِ ) ( البَقَرَة : 273 ) ، لم يرد الجهل الّذي هو ضدّ العقل ، وإنما أراد الجهلَ الذي هو ضدّ الخبْرة . أراد يَحْسَبُهم مَن لم يَخْبُر أمْرَهُم ، وقال الطّرمّاح :
مُخْلِفُ الطُّرَّاق مجهولةٌ
محدِثٌ بعدَ طِراقٍ لُؤام
أي لم تقبل ماء الطَّرْقِ ، ثمّ أَحْدَثَتْ لقاحاً بعد طِراق لؤام .
جله : قال الليث : الجَلَه : أشدُّ من الجَلَح .
وقال أبو عبيد : الأنْزَعُ : الذي انحَسَر الشَّعر عن جانِبي جَبْهته ، فإذا زاد قليلاً فهو أجْلَح ، فإذا بلغ النِّصف ونحوَه فهو أجْلَى ، ثم هو أَجْلَه ، وأنشد :
لمّا رأَتْني خَلَق المُمَوَّهِ
بَرّاق أَصْلادِ الجَبِين الأجْلَهِ
أبو عبيد عن الأصمعي : الجَلْهَة : ما استقبلك من حَرْفَي الوادِي ، وجمعُها جِلاه ، قال لبيد :
فَعَلا فُروعَ الأَيْهَقَانِ وأَطْفَلتْ
بالجَلْهَتَين ظِباؤُها ونَعامُها
وقال ابن السكيت : الجَلِيهَة : الموضع تَجْلَهُ حَصاه : أي تُنحِّيه ، يقال : جَلَهْت عن هذا المكان الحَصَا .
وقال الليث : الجَلْهتان : جَنْبَتا الوادي إذا كان فيهما صلابة .
وقال شمر : قال أبو عمرو وابن الأعرابيّ : الجَلْهتان : جانِبَا الوادي .
وقال ابن شميل : الجَلْهَة : نَجَواتٌ من بَطْن الوادي أَشرفن على المَسِيل ، فإذا مَدَّ الوادي لَم يَعْلُها الماء .

### Türkçe

ه ج ل
**هجل** ، **هلج** ، **جهل** ، **جله** ، **لهج** : kullanımdadır.

**هجل** : Leys dedi: **الهَجْل**; dağlar arasında açık (aralıklı) bulunan, tabanı alçak (çukur) olan, basılan yeri sert olan, dışkı gibi (bir yer)dir.
Ebû Ubeyd dedi: **الهَجْلُ**: yerden alçak (çukur) olan (kısım).
Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **الهَجْلُ**: yerden genişleyip (açılan) ve alçalan (kısım).
Ebû’n-Nejm dedi ki:
Ve atlar, **هَجْلٍ** içinde (koşup) düşerler,
Önde, sürünen (bir) yürüyüşün önünde, (elbisesi) sürünen (bir halde).

Ve **ماءٌ مُهْجَل** ve **مُسْجَل**: eğer zayi edilmiş, salıverilmiş (bırakılmış) ise.
Başkası dedi: **الهَجْل** ve **الهَبْر**; alçak (çukur) bir (yerdir), bitki bitirir; çevresi ise daha şiddetli yükselmiştir; çoğulu **هُجول** ve **هُبور**’dur. Ve kavim **أَهْجَل** etti; artık onlar **مُهجِلون**’dur.

Leys dedi: **الهَوْجَل**: uzak çöl (ıssız yer).
Ebû’l-Abbâs, Amr’dan, o da babasından rivayet etti; dedi: **الهَوْجَل**: geminin çapası; **الهَوْجَل**: uyuklamanın kalıntıları; **الهَوْجل**: usta kılavuz; **الهَوْجل**: ahmak.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الهَوْجل**: üzerinde işaretler bulunmayan yer.
Şemmer dedi: Yahyâ b. Nüceym dedi: **الهَوْجل**: üzerinde alamet olmayan yol; ve Ferazdak’ın sözünü okudu:
Ey müminlerin emîri, sana doğru bizi attı
Temennilerin kaygıları ve zorlayıcı **الهَوْجَل**.

Denir: **فَلاةٌ هَوْجَل**: eğer onda yol bulamadılarsa. Ve **الهَوْجل**: ağır, mide bulandırıcı (kimse/şey); ve **ناقةٌ هَوْجل**: o, hızlı geniş-adımlı (deve)dir.
Ebû Amr dedi: **الهَوْجل**: içinde bitki olmayan yer.
İbn Mukbil dedi ki:
Çıplak, otlakları boş, **هَوْجَلٌ** (bir yer)
Orada parlak (şey)lerin yüzdürülmesi için bir yüzme yeri vardır.

Ebû Bekir: Şemmer’i şöyle derken işittim: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الهَوْجل**: yürüyüşünde uzaklara giden çöl; **الهَوْجل**: ahmaklığında ileri giden adam; **الهَوْجل**: yürüyüşünde hızlı gidip uzaklara giden dişi deve. Dedi: Hepsi birdir; fakat (onu) iyi yapamazlar.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi: **الهاجِل**: uyuyan; ve **الهاجل**: çok yolculuk eden.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **هَجَّلْتُ** adam hakkında **تَهجيلاً** ve onunla **سَمَّعْتُ** **تَسْمِيعاً**: eğer ona çirkini işittirip ona sövdüysem.
İbn Büzrüc dedi: İnsanların ırzları hakkında **لا تَهْجَلَنَّ**: yani onlara düşme. Ve **الهَجُول**: kadınlardan fahişe.
Ebû Amr dedi: **الهَجول**: fahişe; ve **امرأةٌ مُهْجَلة**: o, önü ve arkası açılmış (kadın)dır.
Şair dedi ki:
Sözümü yalanlamaya ehil değildi
**سعدُ بن مُهْجَلة** (olan) **العِجان** (sahibi) **فَلِيقِ**.

Hadiste geldi: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) bir kamış aldı da onunla **فَهَجَل** etti: yani onunla attı.
Dedim: **هَجَل**’i “attı” manasında bilmiyorum; fakat denir: **نجل** ve **زجل** bir şeyle: onunla attı.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **هَوْجَل** etti: eğer hafif bir uyku uyuduysa.
Ve okudu:
Ancak uyuklamanın **هَوجَلِ** kalıntıları.

Dedi: Kadın gözüyle **هَجَلَتْ** etti; ve kırptı, ve (gözünü) kıstı, ve (gözünü) oynattı: eğer onu erkeğin sıkmasıyla (göz kırpmasıyla) çevirdiyse.

**هلج** : Leys dedi: **الهَلِيلَج**: ilaçlardan bilinen (bir şey).
Ebû Ubeyd, Ahmer’den rivayet etti: O, **الأهْلِيلَجَة**’dir; **هَلِيلَجَة** nakli yoktur; Ferrâ da böyle dedi.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الهالِج**: elde etme olmaksızın çok düş gören.
Ebû Zeyd dedi: **هَلَجَ يَهلِجُ هَلْجاً**: eğer güvenilmeyecek şeyle haber verdiyse; ve **الهَلْجُ** uykuda da: karışık düşlerdir.

**لهج** : Leys dedi: Falan kimse şuna buna **لَهِجَ**: eğer ona tutulduysa; ve yavru deve annesine **لَهِجَ** eder, **يَلهج**: eğer onun emmesini alışkanlık edindiyse; o, **فَصِيلٌ لاهِجٌ**’dir.
Ebû’l-Heysem: **فَصيل داغِل ولاهِج**; annesine.
Leys dedi: Yavru deveyi **أَلْهجْتُ**: eğer ağzına çubuklar koyup onu sıktıysam, emmeye ulaşmasın diye.
Ve okudu:
**يَرَى بِسَفَى البُهْمَى أَخِلَّةَ مُلْهِجِ**

Dedim: Burada **المُلهج**: develerinin yavruları annelerine emme (isteğiyle) coşan çobandır; onları ayırmaya ve dillerini yarmaya muhtaç olur: denir: çoban ve deve sahibi **أَلْهجَ** eder; o, **مُلهج**’dir: eğer yavruları **لَهِجَت** ettiyse. Ve **التَّفليك**: çobanın **الهُلْب**’dan iğ milinin **فَلْكة**’si gibi bir şey yapmasıdır; sonra yavrunun dilini deler, onu içine koyar, emmesin diye. Ve **الإجْرار**: yavrunun dilini yarmasıdır, emmesin diye; o, **البَذْج** da (budur).
Ama **الخَلّ** ise: çubuklar alıp yavrunun burnuna uzunlamasına yapıştırmasıdır; annesinin arka memesini emmeye gittiğinde çubukların ucu ona acı verir de onu memesinden iter. Ve denmez: yavru deveyi **أَلْهجْتُ**; ancak denir: çoban **ألهج** etti: eğer yavruları **لهِجَتْ** ettiyse. Ve Şemmâh’ın beyti, tasvir ettiğimize delildir; o da onun sözüdür:
**رَعَى بأرضَ الوَسْمِيّ حتى كأَنما
يَرى بسَفَى البُهْمَى أَخِلَّةَ مُلْهِجِ**

Bunu bana Münzirî böyle okuttu; ve onu Ebû’l-Heysem’e arz ettiğini zikretti; dedi: **والمُلهج**: yavruları emmeye **لَهجَتْ** eden (kimsedir). Şemmâh der ki: Bu yaban eşeği, **الوَسْمِيّ** toprağında otladı; ilk bittiği zamandan, o çıkıntılı (otun) **سَفَا**’sı kuruyuncaya kadar; kuruluğundan dolayı onu çirkin gördü; ve **السَّفا**’nın kuruduğundaki dikenini, yavruların burunlarına yapıştırılan **الأخِلَّة**’lere benzetti. Asma‘î, Bâhilî’nin rivayetini bana, tasvir ettiğim ve açıkladığım üzere tefsir etti ve onu beyan etti.

Leys dedi: **اللَّهْجَة** denir: dilin ucu; ve denir: sözün tınısı. Denir: falan **فَصِيحُ اللَّهْجة** ve **اللَّهَجَة**; o, üzerine yaratıldığı, alıştığı ve üzerinde yetiştiği dilidir. Ve denir: falan bu işte **مُلهِجٌ**: yani ona tutkun.
A‘câc’ın sözü bundandır:
**رأساً بتَهْضَاضِ الرؤوس مُلهِجَا**

Dedi: Eti **لَهْوَجْتُ**: eğer kızartmasını iyice yapmadıysam. Ve iş **مُلَهْوَج**: eğer onu sağlam yapmadıysan.
A‘câc’ın sözü bundandır:
**والأمْرُ ما رامَقْتَه مُلَهْوَجاً
يُضويكَ مالمْ تُحْيِي منه مُنْضَجا**

İbnü’s-Sikkît: **طعامٌ مُلَهْوَج** ve **مُلَغْوَس**: o, pişmemiş olandır. Ve okudu:
**خيرُ الشِّوَاء الطيِّبُ المُلَهْوَجُ
قد هَمَّ بالنُّضْج ولمّا يَنضَج**

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Süt koyulaşıp bir kısmı bir kısmına karışır da koyulaşması tamam olmazsa, o **مُلْهاجُّ**’dur; ve koyulaşması tamam olmayan, bir kısmı bir kısmına karışmış her şey böyledir, o **مُلْهاجٌّ**’dur; ve karışık olan her şey için denir: Falan oğullarının işini **مُلْهاجّاً** gördüm. Ve beni, gözüm **الهاجَّتْ** olduğu vakit uyandırdı: yani ona uyku karıştığı vakit.
Ebû Ubeyd, Emevî’den: Kavmi **لَهَجْتُ**: eğer onları öğle yemeğinden önce, onunla oyalanacakları bir **بِلُهْنَة** ile oyaladıysan; o, **اللُّهْجة** ve **السُّلْفة** ve **المَجَّة**’dir; Ebû Amr da bunu söylemiştir. Dedi: Araplar şöyle der: Misafirinize **سَلِّفوا** edin, ve onu **لَمِّجُوه** ve **لَهِّجوه** ve **لَمِّكُوه** ve **غَسِّلوه** ve **شَمِّجوه** ve **غَبِّروه** ve **سَفِّكوه** ve **نَشِّلوه** ve **سَوِّدوه**; tek bir manada.

**جهل** : Leys dedi: **الجهل**: ilmin zıddı. Dersin ki: Falan, falanın hakkını **جَهِل** etti; ve falan bana karşı **جَهِل** etti; ve bu işte **جَهل** etti. Dedi: **الجَهالة**: bilmeden bir fiil yapmaktır. İbn Ahmer, kaynayan kazanları vasfederek dedi ki:
Kara (kazanlar) ki hizmetçi kızlar onları büyük (bir halde) ateşe tutar,
Eğer içleri **جَهِلَتْ** ederse yumuşamaz.

Der ki: Kaynadığında sakinleşmez. Ve **الجاهليّة الجَهْلاء**: fetret zamanı; ne İslâm (vardır).
Başkası dedi: İşaretleri olmayan yer, **أرضٌ مجهولة**’dur; yerden **المَجهَل** de böyledir; çoğulu **المَجاهِل**’dir.
Şemmer, İbn Şümeyl’den: **الأرضُ المجهولة**: kendisiyle yol bulunmayan (yerdir); işaretler yoktur ve dağlar yoktur. Eğer onda işaretler, alametler varsa, o meçhul değildir. Denir: meçhul bir yere ve **مَجْهَلا**’ya çıktık; eşittir. Ve bize okuttu:
Dedim ki: boş, ıssız, **مَجْهَلِ** bir çöle:
Dilediğin gibi azgınlaş, azgınlaş.

Dedi: Ve denir: **مجهولةٌ** ve **مجهولاتٌ** ve **مجَاهِيلُ**.
Başkası dedi: **ناقةٌ مجهولة**: hiç sağılmamış. Ve **ناقةٌ مجهولة**: eğer üzerinde damga bulunmayan, başıboş ise.
İbn Şümeyl: Şüphesiz falan, falandan **لجاهل**’dir: yani onu bilmez.
İbn Abbâs’tan rivayet edildi; dedi: Kim bir mümini **استجهل** ederse, günahı onun üzerinedir.
Şemmer dedi: İbnü’l-Mübârek dedi: “Kim bir mümini **استَجهل** ederse” sözüyle şunu ister: onu, huyundan olmayan bir şeye sevk eder de onu öfkelendirir. Dedi: Onun **جَهْلُه**’ünün ondan kaldırılmış olmasını umarım; ve (günah) onu **استجهَله** edenin üzerinde olur.
Şemmer dedi: Arapların sözünde bilinen şudur: Bir şeyi **جهلتُ** ettim: eğer onu bilmediysem. Dersin ki: Benim gibisi, senin gibisini bilmezlik etmez. Dedi: Onu **جهَّلتُه**: onu cehle nispet ettim. Onu **استجهَلْتُه**: onu cahil buldum. Onu **أجهلْتُه**: onu cahil yaptım. Dedi: Ama **الاستجهال**’in “cehle sevk etme” manasında oluşu, Arapların bir meselindendir: **نَزْوُ الفُرارِ استَجْهَلَ الفُرَارَ**.
Allah’ın (azze ve celle) sözü: **( يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَآءَ مِنَ التَّعَفُّفِ )** (**البَقَرَة : 273**) ; aklın zıddı olan cehli kastetmedi; ancak tecrübenin zıddı olan cehli kastetti. “Onların işini tecrübe etmemiş kimse onları sanır” demek istedi. Tırmâh dedi ki:
Yolcuların artığı, meçhuldür,
Alçak (kimse)lerin çifti aşmasından sonra yeni (bir şey) doğuran.

Yani **ماء الطَّرْقِ**’u kabul etmedi; sonra alçakların çifti aşmasından sonra gebe kaldı.

**جله** : Leys dedi: **الجَلَه**: **الجَلَح**’tan daha şiddetlidir.
Ebû Ubeyd dedi: **الأنْزَعُ**: saçın alnının iki yanından çekilip gitmiş olduğu kimsedir; eğer biraz artarsa o **أجْلَح**’tır; eğer yarıya ve benzerine ulaşırsa o **أجْلَى**’dır; sonra o **أَجْلَه**’dir. Ve okudu:
Beni görünce, yaldızlı (şeyin) eskimişi (gibi),
Parlak, sert (alın)lı, **الأجْلَهِ** (olan).

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الجَلْهَة**: vadinin iki kenarından sana karşı gelen (kısım); çoğulu **جِلاه**’dır. Lebîd dedi ki:
**الأَيْهَقَانِ**’ın tepelerine çıktı ve yavruladı;
İki **الجَلْهَة**’de onun ceylanları ve devekuşları.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الجَلِيهَة**: çakılını **تَجْلَهُ** ettiğin yer: yani onu uzaklaştırırsın. Denir: Bu yerden çakılı **جَلَهْت**.
Leys dedi: **الجَلْهتان**: eğer ikisinde sertlik varsa, vadinin iki yanı.
Şemmer dedi: Ebû Amr ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجَلْهتان**: vadinin iki yanı.
İbn Şümeyl dedi: **الجَلْهَة**: vadinin karnından, akıntı yatağına yukarıdan bakan yükseltilerdir; vadi uzayıp taşsa da su onları aşmaz.
