# جوب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%88%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [جوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: جوب

الجوب: الخرق والنقب كالاجتياب جاب الشيء جوبا واجتابه: خرقه، وكل مجوف قطعت وسطه فقد جبته، وجاب الصخرة جوبا: نقبها، وفي التنزيل العزيز:  وثمود الذين جابوا الصخر بالواد  قال الفراء: جابوا: خرقوا الصخر فاتخذوه بيوتا ونحو ذلك، قال الزجاج: واعتبره بقوله:  وتنحتون من الجبال بيوتا فرهين  والجوب: القطع جاب يجوب جوبا قطع وخرق، وجاب النعل جوبا: قدها، والمجوب: الذي يجاب به، وهي حديدة يجاب بها أي يقطع، وجاب المفازة والظلمة جوبا واجتابها: قطعها، وجاب البلاد يجوبها جوبا: قطعها سيرا، وجبت البلاد واجتبتها: قطعتها، وجبت البلاد أجوبها وأجيبها وفي حديث خيفان  وأما هذا الحي من أنمار فجوب أب وأولاد علة  أي أنهم من أب واحد وقطعوا منه، وفي لسان العرب: الجوب: قطعك الشيء كما يجاب الجيب، يقال: جيب مجوب ومجوب، وكل مجوف وسطه فهو مجوب، وفي حديث أبي بكر رضي الله عنه  قال للأنصار يوم السقيفة: وإنما جيبت العرب عنا كما جيبت الرحا عن قطبها  أي خرقت العرب عنا فكنا وسطا وكانت العرب حوالينا كالرحا وقطبها الذي تدور عليه.
 والجوب: الدلو العظيمة وفي بعض النسخ: الضخمة، حكي ذلك عن كراع.
 والجوب كالبقيرة وقيل: هو درع للمرأة تلبسها.
 والجوب والجوبة: الترس وجمعه أجواب. كالمجوب كمنبر قال لبيد:
  فأجازني منه بطرس نـاطـق                      وبكل أطلس جوبه في المنكب يعني بكل حبشي جوبه في منكبيه، وفي حديث غزوة أحد  وأبو طلحة مجوب على النبي صلى الله عليه وسلم بحجفة  أي مترس عليه يقيه بها.
 والجوب: الكانون قال أبو نخلة:
  كالجوب أذكى جمرة الصنوبر ويقال: فلان فيه جوبان من خلق أي ضربان، لا يثبت على خلق واحد، قال ذو الرمة:
  جوبين من هماهم الأغوال أي تسمع ضربين من أصوات الغيلان، والجوب: الفروج، لأنها تقطع متصلا، والجوب: فجوة ما بين البيوت.
 والجوب اسم رجل وهو جوب بن شهاب بن مالك بن معاوية بن صعب بن دومان بن بكيل.
 والجوب: ع، وقبيلة من الأكراد، ويقال لهم: التوبية أيضا، منها: أبو عمران موسى بن محمد ابن سعيد الجوبي، كتب عنه السلفي في معجم السفر بدمشق، قال أبو حامد، وله اسمان وكنيتان: أبو عمران موسى، وأبو محمد عبد الرحمن.
 وشهاب الدين محمد بن أحمد بن خليل الجوبي، ولد في رجب سنة 636 ورحل إلى بغداد وخراسان، وأخذ عن القطب الرازي وغيره، وروضى عن ابن الحاجب وابن الصابوني، وتولى القضاء بالقاهرة ثم القدس ثم دمشق وتوفي سنة 693 كذا قاله علي بن عبد القادر الطوخي في تاريخ قضاة مصر.
 وفي أسماء الله تعالى المجيب، وهو الذي يقابل الدعاء والسؤال بالعطاء والقبول، سبحانه وتعالى، وهو اسم فاعل من أجاب يجيب، قال الله تعالى:  أجيب دعوة الداع إذا دعان فليستجيبوا لي  أي فليجيبوني، وقال الفراء يقال: إنها التلبية، والمصدر: الإجابة، والاسم الجابة بمنزلة الطاعة والطاقة.
 والإجاب والإجابة مصدران والاسم من ذلك الجابة كالطاعة والطاقة والمجوبة بضم الجيم، وهذه عن ابن جني ويقال: إنه لحسن الجيبة، بالكسر كل ذلك بمعنى الجواب.

  والإجابة: رجع الكلام، تقول: أجاب عن سؤاله. وفي أمثال العرب أساء سمعا فأساء إجابة هكذا في النسخ التي بأيدينا لا يقال فيه غير ذلك وفي نسخة الصحاح جابة بغير همز، ثم قال: وهكذا يتكلم به، لأن الأمثال تحكى على موضوعاتها، وفي الأمثال للميداني رواية أخرى وهي  ساء سمعا فأساء إجابة  ، وأصل هذا المثل على ما ذكر الزبير بن بكار أنه كان لسهل بن عمرو ابن مضفوف فقال له إنسان: أين أمك? أين قصدك، فظن أنه يقول له أين أمك، فقال: ذهبت تشتري دقيقا، فقال أبوه:  أساء سمعا فأساء جابة  وقال كراع: الجابة: مصدر كالإجابة، قال أبو الهيثم: جابة اسم يقوم مقام المصدر، وقد تقدم بيان ذلك في س ا ء فراجع.
 والجوبة: شبه رهوة تكون بين ظهراني دور القوم يسيل فيها ماء المطر، وكل منفتق متسع فهي جوبة، وفي حديث الاستسقاء  حتى صارت المدينة مثل الجوبة  قال في التهذيب: هي الحفرة المستديرة الواسعة، وكل منفتق بلا بناء جوبة، أي حتى صار الغيم والسحاب محيطا بآفاق المدينة، والجوبة: الفرجة في السحاب وفي الجبال، وانجابت السحابة: انكشفت، وقال العجاج:
  حتى إذا ضوء القميرش جوبا
  ليلا كأثناء السدوس غيهـبـا أي نور وكشف وجلى، وفي الحديث  وانجاب السحاب عن المدينة حتى صار كالإكليل  أي انجمع وتقبض بعضه إلى بعض وانكشف عنها. وقال أبو حنيفة: الجوبة من الأرض: الدارة وهي المكان المنجاب الوطىء من الأرض القليل الشجر، مثل الغائط المستدير، لا يكون في رمل ولا حبل إنما يكون في جلد من الأرض ورحبها، سمي جوبة لانجياب الشجر عنها والجوبة كالجوب: فجوة ما بين البيوت وموضع ينجاب في الحرة والجوبة: فضاء أملس سهل بين أرضين، ج جوبات، وجوب كصرد، وهذا الأخير نادر.
 قال سيبويه: أجاب من الأفعال التي استغني فيها بما أفعل فعله، وهو أفعل فعلا عما أفعله، وعن: هو أفعل منك، فيقولون: ما أجود جوابه، وهو أجود جوابا، ولا يقال: ما أجوبه، ولا هو أجوب منك، وكذلك يقولون: أجود بجوابه، ولا يقال: أجوب به وأما ما جاء في حديث ابن عمر  أن رجلا قال يا رسول الله أي الليل أجوب دعوة فقال جوف الليل الغابر  فإنه إما من جبت الأرض إذا قطعتها بالسير على معنى: أمضى دعوة وأنفذ إلى مظان الإجابة أو من جابت الدعوة بوزن فعلت بالضم كطالت، أي صارت مستجابة، كقولهم في فقير وشديد كأنهما من فقر وشدد، حكي ذلك عن الزمخشري، وليس ذلك بمستعمل أو أن أجوب بمعنى أسرع إجابة، كما يقال: أطوع من الطاعة، عزاه في المحكم إلى شمر، قال: وهو عندي من باب أعطى لفارهة  وأرسلنا الرياح لواقح  وما جاء مثله، وهذا على المجاز، لأن الإجابة ليست لليل، إنما هي لله تعالى فيه، فمعناه: أي الليل الله أسرع إجابة فيه منه في غيره، وما زاد على الفعل الثلاثي لا يبنى منه أفعل من كذا إلا في أحرف جاءت شاذة، كذا في لسان العرب، ونقل عن الفراء: قيل لأعرابي: يا مصاب، فقال: أنت أصوب مني، والأصل: الإصابة من صاب يصوب إذا قصد.

  والجوائب: الأخبار الطارئة لأنها تجوب البلاد وقولهم: هل من مغربة خبر وهل من جائبة خبر أي طريفة خارقة أو خبر يجوب الأرض من بلد إلى بلد، حكاه ثعلب بالإضافة قال الشاعر:
  يتنازعون جوائب الأمثال يعني سوائر تجوب البلاد.
 وجابة المدرى من الظباء بلا همز، وفي بعض النسخ الجابة المدرى لغة في جأبته أي المدرى بالهمز أي حين جاب قرنها أي قطع اللحم وطلع، وقيل: هي الملساء اللينة القرون، فإن كان كذلك ليس لها اشتقاق، وف يالتهذيب عن أبي عبيدة: جابة المدرى من الظباء، غير مهموز: حين طلع قرنه، وعن شمر: جابة المدرى حين جابض قرنها الجلد وطلع، وهو غير مهموز، وقد تقدم طرف من ذلك في درأ فراجع وانجابت الناقة: مدت عنقها للحلب كأنها أجابت حالبها على إناء، قال الفراء: لم نجد انفعل من أجاب، قال أبو سعيد: قال أبو عمرو بن العلاء: اكتب لي الهمز، فكتبته له، فقال لي: سل عن انجابت الناقة، أمهموز أم لا? فسألت فلم أجده مهموزا.
 وقد أجاب عن سؤاله وأجابه واستجوبه واستجابه واستجاب له قال كعب بن سعد الغنوي يرثي أخاه أبا المغوار:
  وداع دعـــا يا مـــن يجـــيب إلـــى الـــنـــدا                      فلـم يسـتـجـبـــه عـــنـــد ذاك مـــجـــيب
  فقلت ادع أخرى وارفع الصوت رفعةلعل أبا المغوار منك قريب والإجابة والاستجابة بمعنى، يقال: استجاب الله دعاءه، والاسم: الجواب، وقد تقدم بقية الكلام آنفا.
 والمجاوبة والتجاوب: التجاوز: وتجاوبوا: جاوب بعضهم بعضا واستعمله بعض الشعراء في الطير فقال جحدر:
  ومما زادني فاهتجت شوقـا                      غناء حمامتين تـجـاوبـان
  تجاوبتا بلحـن أعـجـمـي                      على غصنين من غرب وبان واستعمله بعضهم في الإبل والخيل فقال:
  تنادوا بأعلى سحرة وتجاوبت                      هوادر في حافاتهم وصهيل وفي حديث بناء الكعبة  فسمعنا جوابا من السماء فإذا بطائر أعظم من النسر  الجواب: صوت الجوب وهو انقضاض الطير، وقول ذي الرمة:
  كأن رجليه رجلا مقطف عجل                      إذا تجاوب من برديه تـرنـيم أراد ترنيمان ترنيم من هذا الجناح وترنيم من هذا الآخر، وفي الأساس: ومن المجاز: وكلام فلان متناسب متجاوب، ويتجاوب أول كلامه وآخره.
 والجابتان: موضعان قال أبو صخر الهذلي:
  لمن الديار تلوح كالوشم                      بالجابتين فروضة الحزم وجابان اسم رجل كنيته: أبو ميمون، تابعي يروي عن عبد الله ابن عمر، ألفه منقلبة عن واو، كأنه جوبان فقلبت الواو قلبا لغير علة وإنما قيل إنه فعلان ولم يقل فيه إنه فاعال من ج ب ن لقول الشاعر:
  عشـيت جـابـان حـتـى اشـتـد مـغـــرضـــه                      وكـاد يهـلـــك لـــولا أنـــه اطـــافـــا
  قولا لجابان فليلحق بطيتهنوم الضحى بعد نوم الليل إسراف فترك صرف جابان، فدل ذلك على أنه فعلان.
 وجابان: ة بواسط العراق منها ابن المعلم الشاعر.
 وجابان: مخلاف باليمن.
 وتجوب: قبيلة من قبائل حمير حلفاء لمراد، منهم ابن ملجم لعنه الله تعالى، قال الكميت:

  ألا إن خيرض الناس بعد ثلاثةقتيل التجوبي الذي جاء من مصر هذا قول الجوهري، قال ابن بري: البيت للوليد بن عقبة، وليس للكميت كما ذكر، وصواب إنشاده:
  قتيل التجيبي الذي جاء من مصر وإنما غلطه في ذلك أنه ظن أن الثلاثة أبو بكر، وعمر وعثمان، رضي الله عنهم، فظن أنه علي رضي الله عنه، فقال التجوبي بالواو، وإنما الثلاثة سيدنا رسول الله صلى الله عليه وسلم، وأبو بكر، وعمر رضي الله عنهما، لأن الوليد رثى بهذا الشعر عثمان ابن عفان رضي الله عنه، وقاتله كنانة بن بشر التجيبي، وأما قاتل علي رضي الله عنه فهو التجوبي، ورأيت في حاشية ما مثاله، أنشد أبو عبيد البكري رحمه الله تعالى في كتابه  فصل المقالش في شرح كتاب الأمثال  هذا البيت الذي هو:
  ألا إن خير الناس بعد ثلاثة لنائلة بنت الفرافصة بن الأحوص الكلبية زوج عثمان رضي الله عنه ترثيه، وبعده: ومالي لا أبكي وتبكي قرابتي وقد حجبت عنا فضول أبي عمرو كذا في لسان العرب.
 وتجيب بالضم ابن كندة بن ثور بطن معروف، وكان ينبغي تأخير ذكره إلى ج ي ب كما صنعه ابن منظور الإفريقي وغيره. وتجيب بنت ثوبان بن سليم بن رهاء بن منبه بن حرب بن علة بن جلد بن مذحج، وهي أم عدي وسعد ابني أشرس، وقد سبق في ت ج ب.
 واجتاب القميص: لبسه قال لبيد:
  فبتلك إذ رقص اللوامع بالضحىواجتاب أردية السراب إكامها قوله: فبتلك، يعني بناقته التي وصف سيرها، والبضاء في بتلك متعلقة بقوله أقضي، في البيت الذي بعده وهو:
  أقضي اللبانة لا أفرط ريبة                      أو أن تلوم بحاجة لوامهـا وفي التهذيب: واجتاب فلان ثوبا، إذا لبسه، وأنشد:
  تحسرت عقة عنه فأنسلهاواجتاب أخرى جديدا بعدما ابتقلا وفي الحديث  أتاه قوم مجتابي النمار  أي لا بسيها، يقال: اجتبت القميص والظلام أي دخلت فيهما، وفي الأساس: ومن المجاز: جاب الفلاة واجتابها، وجاب الظلام، انتهى.
 واجتاب: احتفر، كاجتاف بالفاء قال لبيد:
  تجتاب أصلا قالصا متنبذا                      بعجوب أنقاء يميل هيامها يصف بقرة احتفرت كناسا تكتن فيه من المطر في أصل أرطاة ومنه اجتاب البئر: احتفرها وسيأتي في جواب.
 وجبت القميص بالضم: قورت جيبه أجوبه وأجيبه قال شمر: جبته وجبته، قال الراجز:
  باتت تجيب أدعج الظلام
  جيب البيطر مدرع الهمام قال: وليس من لفظ الجيب، لأنه من الواو، والجيب من الياء. وفي بعض النسخ من الصحاح: جبت القميص، بالكسر، أي قورت جيبه، وجيبته وجوبته: عملت له جيبا وفي التهذيب كل شيء قطع وسطه فهو مجوب ومجوب، ومنه سمي جيب القميص، وفي حديث علي رضي الله عنه:  أخذت إهابا معطونا فجوبت وسطه وأدخلته في عنقي  وعن ابن بزرج: جيبت القميص وجوبته.
 وأرض مجوبة، كمعظمة أي أصاب المطر بعضها ولم يصب بعضا.
 والجائب العين: من أسماء الأسد.
 وجواب، ككتان: لقب مالك ابن كعب الكلابي، قال ابن السكيت: سمي جوابا، لأنه كان لا يحفر بئرا ولا صخرة إلا أماهها.
 ورجل جواب إذا كان قطاعا للبلاد سيارا، ومنه قول لقمان بن عاد:

  جواب ليل سرمد أراد أنه يسري ليله كله لا ينام، يصفه بالشجاعة، وفلان جواب جآب أي يجوب البلاد ويكسب المال، وجواب الفلاة: دليلها، لقطعه إياها.
 وجوبان: بالضم: ة بمرو الشاهجان معرب كوبان معناه حافظ الصولجان.
 ومما يستدرك عليه: جوبان بالضم: جد الشيخ حسن ابن تمرتاشض صضاحب المدرسة بتبريز.
 ومجتاب الظلام: الأسد.
 وجوبة صيبا بالضم من قرى عثر.
 وأبو الجواب الضبي اسمه الأخوص ابن جواب روى عن عمار بن زريق وعنه الحجاج بن الشاعر.

### Türkçe

**الجوب**: yırtık ve delik; **الاجتياب** gibi. **جاب** şeyi **جوبا** ve **اجتابه**: onu yardı. Ve her oyuk (şey) ki ortası kesilmiştir, artık onu **جبته**. Ve **جاب** kayayı **جوبا**: onu deldi. Aziz tenzilde: “Ve vâdide kayayı delen Semûd” (buyuruldu). **الفراء** dedi: **جابوا**: kayayı yardılar da onu evler ve bunun benzeri şeyler edindiler. **الزجاج** dedi: Onu şu sözüyle itibara aldı: “Ve dağlardan evler yontuyorsunuz, ferahlar olarak.” Ve **الجوب**: kesmedir; **جاب يجوب جوبا**: kesti ve yardı. Ve **جاب** nalı **جوبا**: onu kesti (biçti). Ve **المجوب**: kendisiyle **يجاب** olunan (şey); o, kendisiyle **يجاب** olunan, yani kesilen bir demirdir. Ve **جاب** çölü ve karanlığı **جوبا** ve **اجتابها**: onu geçti. Ve **جاب** beldeleri, onları **جوبا** **يجوبها**: yürüyüşle onları geçti. Ve **جبت** beldeleri ve **اجتبتها**: onları geçtim. Ve **جبت** beldeleri, onları **أجوبها** ve **أجيبها**. Ve **خيفان** hadîsinde: “Ve amma bu **أنمار**’dan olan hay, **جوب** bir baba ve **أولاد علة**’dir” yani onlar tek bir babadandır ve ondan kesilip ayrıldılar. Ve **لسان العرب**’da: **الجوب**: senin şeyi kesmendir; **الجيب**’in kesildiği gibi. Denir: **جيب مجوب** ve **مجوب**. Ve her oyuk ki ortasıdır, o **مجوب**’dur. Ve Ebû Bekir رضى الله عنه hadîsinde: Ensâr’a **السقيفة** günü dedi ki: “Ancak Arap, bizden, değirmenin milinden yarıldığı gibi yarıldı.” yani Arap bizden yarıldı; biz orta olduk; Arap da etrafımızda, değirmen ve onun üzerinde döndüğü mil gibi oldu.

Ve **الجوب**: büyük kova; bazı nüshalarda: iri (koca). Bu, **كراع**’dan hikâye edildi.

Ve **الجوب** **البقيرة** gibidir; ve denildi: o, kadına ait bir zırhtır; onu giyer.

Ve **الجوب** ve **الجوبة**: kalkan; çoğulu **أجواب**. **المجوب** gibi, **منبر** gibi. **لبيد** dedi:
“Bana ondan konuşan bir kalkanla geçiş verdi,
ve her Habeşîde, omuzda **جوبه** vardır”
yani her Habeşîde, iki omzunda **جوبه** vardır. Ve Uhud gazvesi hadîsinde: “Ve Ebû Talha, Peygamber صلى الله عليه وسلم üzerine, bir **حجفة** ile **مجوب** idi” yani onun üzerine kalkanlanmıştı; onunla onu koruyordu.

Ve **الجوب**: ocak (mangal). Ebû Nakhla dedi:
“**الجوب** gibi; çam kozalağının korunu daha alevli kıldı.”
Ve denir: filânda, huydan iki **جوبان** vardır; yani iki çeşit; tek bir huy üzere sabit kalmaz. **ذو الرمة** dedi:
“**جوبين**; **هماهم**’dan **الأغوال**”
yani gulyabanîlerin seslerinden iki çeşit işitirsin. Ve **الجوب**: fercler; çünkü bitişik olanı keser. Ve **الجوب**: evler arasındaki bir boşluk.

Ve **الجوب** bir adam adıdır; o, **جوب بن شهاب بن مالك بن معاوية بن صعب بن دومان بن بكيل**’dir.

Ve **الجوب**: (bir yer adı) **ع**; ve Kürtlerden bir kabile; onlara **التوبية** de denir. Ondan: Ebû İmrân Mûsâ b. Muhammed b. Saîd **الجوبي**; **السلفي** ondan Şam’da **معجم السفر**’de yazdı. Ebû Hâmid dedi: Onun iki adı ve iki künyesi vardır: Ebû İmrân Mûsâ ve Ebû Muhammed Abdurrahman.

Ve Şihâbüddîn Muhammed b. Ahmed b. Halîl **الجوبي**; 636 senesi Receb’inde doğdu; Bağdat’a ve Horasan’a yolculuk etti; **القطب الرازي** ve başkasından aldı; İbnü’l-Hâcib ve İbnü’s-Sâbûnî’den rivayet olundu; Kahire’de sonra Kudüs’te sonra Şam’da kadılığı üstlendi; 693 senesinde vefat etti. Böyle dedi **علي بن عبد القادر الطوخي** Mısır kadıları tarihinde.

Ve Allah Teâlâ’nın isimlerinden **المجيب**: o, duayı ve isteği, ihsan ve kabul ile karşılayandır; سبحانه وتعالى. Ve o, **أجاب يجيب**’den ism-i fâildir. Allah Teâlâ dedi: “Dua edenin duasına, bana dua ettiğinde icabet ederim; öyleyse bana **فليستجيبوا**” yani bana cevap versinler. **الفراء** dedi: denir ki o, **التلبية**’dir. Ve masdar: **الإجابة**. Ve isim: **الجابة**; **الطاعة** ve **الطاقة** menzilesindedir.

Ve **الإجاب** ve **الإجابة** iki masdardır; ve bunun ismi **الجابة**’dir; **الطاعة** ve **الطاقة** gibi. Ve **المجوبة** (جيم’in zammıyla). Bu, İbn Cinnî’dendir. Ve denir: o, **الجيبة**’nin güzeli üzeredir; kesre ile; bunların hepsi **الجواب** manasındadır.

Ve **الإجابة**: sözün dönmesidir; dersin ki: sorusuna cevap verdi. Arap darb-ı mesellerinde: “Kötü işitti de kötü **إجابة** etti.” Bizim elimizdeki nüshalarda böyledir; onda bundan başkası denmez. **الصحاح** nüshasında **جابة** hemzesizdir; sonra dedi: Ve böyle konuşulur; çünkü meseller, konuldukları üzere hikâye edilir. **الميداني**’nin **الأمثال**’inde başka bir rivayet vardır; o da: “Kötü işitti de kötü **إجابة** etti.” Bu meselin aslı, **الزبير بن بكار**’ın zikrettiğine göre, **سهل بن عمرو ابن مضفوف** için idi. Bir kimse ona dedi ki: “Annen nerede? maksadın nerede?” O, “annen nerede” dediğini sandı; dedi ki: “Un satın almaya gitti.” Babası dedi ki: “Kötü işitti de kötü **جابة** etti.” **كراع** dedi: **الجابة**: **الإجابة** gibi bir masdardır. Ebû’l-Heysem dedi: **جابة**, masdarın yerini tutan bir isimdir. Bunun beyanı daha önce **س ا ء**’da geçti; dön de bak.

Ve **الجوبة**: kavmin evlerinin arasında bulunan, yağmur suyunun aktığı bir çeşit çukurumsu yer. Ve her yarık, geniş (yer) ise o **جوبة**’dir. Ve istiskâ hadîsinde: “Nihayet şehir, **الجوبة** gibi oldu.” **التهذيب**’de dedi: o, geniş, yuvarlak çukurdur. Ve her yarık ki bina olmaksızın ise **جوبة**’dir; yani bulut ve sehab, şehrin ufuklarını kuşatır hâle gelinceye kadar. Ve **الجوبة**: bulutta ve dağlarda bir açıklık. Ve **انجابت** bulut: açıldı. **العجاج** dedi:
“Ta ki **القميرش**’in ışığı **جوبا** edince,”
“geceleyin; **السدوس**’un kıvrımları gibi, çok karanlık.”
yani aydınlattı, açtı ve ortaya çıkardı. Ve hadîste: “Ve bulut, şehirden **انجاب** etti; nihayet taç gibi oldu.” yani onun bir kısmı bir kısmına toplanıp büzüldü ve şehirden açıldı. Ebû Hanîfe dedi: yerden **الجوبة**: **الدارة**’dır; o, yerin alçak, ağaçça az olan, yarılmış (açılmış) yeridir; yuvarlak bir çukur gibi; kumda ve dağ sırtında olmaz; ancak yerin sert kısmında ve genişliğinde olur. Ağaçların ondan açılması sebebiyle **جوبة** diye adlandırıldı. Ve **الجوبة** **الجوب** gibi: evler arasındaki boşluk; ve **الحرة**’de yarılan bir yer. Ve **الجوبة**: iki yer arasında düz, pürüzsüz, kolay bir boşluk; çoğulu **جوبات**. Ve **جوب** **صرد** gibi; bu sonuncusu nadirdir.

**سيبويه** dedi: **أجاب**; fiillerden olup, onda **ما أفعل** ile yetinilenlerdendir; o, **أفعل فعلا**’dır; **أفعله**’den ve “o senden daha **أفعل**”den (farklı olarak). Derler ki: “Cevabı ne kadar **أجود**!” ve “O, cevapça daha **أجود**’dur.” “Ne kadar **أجوبه**!” denmez; “o senden daha **أجوب**” da denmez. Yine derler: “Cevabıyla ne kadar **أجود**!” “Onunla ne kadar **أجوب**!” denmez. İbn Ömer hadîsinde gelen: “Bir adam dedi: Ey Allah’ın Resûlü, gecenin hangisi duaya daha **أجوب**’dur? Dedi ki: kalan gecenin ortası.” Bu, ya **جبت** yeri, yürüyüşle kestiğinde, “duayı daha ileri götüren ve icabet yerlerine daha nüfuz eden” manası üzeredir; yahut **جابت** dua, **فعلت** vezninde, zamm ile, **طالت** gibi; yani “müstecâb oldu”; onların “**فقير** ve **شديد** sanki **فقر** ve **شدد**’den” demeleri gibi. Bu, **الزمخشري**’den hikâye edildi; fakat bu kullanılmaz. Yahut **أجوب** “daha hızlı icabet” manasındadır; “**أطوع**” (itaatten) denildiği gibi. Bunu **المحكم**’de **شمر**’e nisbet etti. Dedi ki: Bu, bence “**أعطى**” babındandır; “**فارهة**” için; ve “Rüzgârları **لواقح** olarak gönderdik” ve benzeri gelenlerdendir. Bu, mecaz üzeredir; çünkü icabet geceye ait değildir; ancak onda Allah Teâlâ’ya aittir. Manası: “Gecenin hangisinde Allah, diğerinde olduğundan daha hızlı icabet eder?” Üçlü fiile ziyade olanlardan “**أفعل**” (tafdîl) “şundan daha” diye bina edilmez; ancak şâz olarak gelen birkaç harfte olur. **لسان العرب**’da böyledir. **الفراء**’dan nakledildi: Bir bedevîye “Ey **مصاب**!” denildi; o dedi ki: “Sen benden daha **أصوب**’sun.” Asıl: **الإصابة**; **صاب يصوب**’dan; kastettiğinde.

Ve **الجوائب**: ansızın gelen haberlerdir; çünkü beldeleri dolaşır. Ve onların sözü: “**مغربة**’den haber var mı? ve **جائبة** haber var mı?” yani yeni, olağanüstü bir haber; yahut yer yüzünü bir beldeden bir beldeye dolaşan haber. Bunu **ثعلب** izafetle hikâye etti. Şair dedi:
“Mesellerin **جوائب**’ini çekişirler”
yani beldeleri dolaşan **سوائر**.

Ve **جابة المدرى**: ceylanlardan, hemzesiz. Bazı nüshalarda **الجابة المدرى**; **جأبته**’de bir lugattır; yani hemzeli **المدرى**; yani boynuzunu **جاب** ettiğinde; yani eti kesti ve çıktı. Ve denildi: o, boynuzları pürüzsüz, yumuşak olandır; eğer böyle ise onun iştikakı yoktur. Ve **التهذيب**’de Ebû Ubeyde’den: ceylanlardan **جابة المدرى**; hemzesiz: boynuzu çıktığı vakit. Ve Şemr’den: **جابة المدرى**; boynuzu deriyi **جابض** edip çıktıği vakit; o hemzesizdir. Bunun bir tarafı daha önce **درأ**’da geçti; dön de bak. Ve **انجابت** deve: sağım için boynunu uzattı; sanki sağanı, bir kaba karşılık verdi. **الفراء** dedi: **أجاب**’dan **انفعل** bulmadık. Ebû Saîd dedi: Ebû Amr b. el-Alâ dedi: “Benim için hemzeyi yaz.” Ben de ona yazdım. Bana dedi ki: “**انجابت الناقة** hakkında sor: hemzeli midir değil midir?” Sordum; onu hemzeli bulmadım.

Ve sorusuna cevap verdi: **أجاب**; ve ona cevap verdi: **أجابه**; ve onu cevaplandırmasını istedi: **استجوبه**; ve ona cevap verdi: **استجابه**; ve ona cevap verdi: **استجاب له**. **كعب بن سعد الغنوي**, kardeşi Ebû’l-Mugvâr’ı mersiye ederken dedi:
“Bir çağıran çağırdı: ey cömertliğe cevap veren!
O vakit, ona bir cevap veren cevap vermedi.”
“Dedim: başka birini çağır ve sesi bir yükselt;
belki Ebû’l-Mugvâr sana yakındır.”
Ve **الإجابة** ve **الاستجابة** mana bakımından birdir. Denir: Allah onun duasına **استجاب** etti. Ve isim: **الجواب**. Sözün geri kalanı az önce geçti.

Ve **المجاوبة** ve **التجاوب**: **التجاوز**’dur. Ve **تجاوبوا**: birbirlerine cevap verdi; bazısı bazısına cevap verdi. Bazı şairler onu kuşlarda kullandı; **جحدر** dedi:
“Bana şevk ile coşup taşmamı artıran şeylerdendir:
iki güvercinin **تجاوبان** eden ötüşü.”
“Yabancı bir ezgiyle **تجاوبتا** ettiler,
**غرب** ve **بان**’dan iki dal üzerinde.”
Bazıları onu develerde ve atlarda kullandı; dedi ki:
“Seherin en üstünde çağrıştılar ve **تجاوبت** etti:
kenarlarında böğürtüler ve kişnemeler.”
Kâbe’nin inşası hadîsinde: “Gökten bir **جواب** işittik; bir de baktık ki kartaldan daha büyük bir kuş.” **الجواب**: **الجوب**’un sesidir; o da kuşun dalışıdır. Ve **ذو الرمة**’nin sözü:
“Sanki iki ayağı, aceleyle koparılmış bir adamın iki ayağıdır;
iki kanadından **تجاوب** ettiğinde bir **ترنيم**.”
İki **ترنيم** kastetti: bu kanattan bir **ترنيم** ve ötekinden bir **ترنيم**. Ve **الأساس**’ta: Mecazdandır: filânın sözü uyumlu, **متجاوب**’dur; sözünün başı ve sonu birbirine **يتجاوب** eder.

Ve **الجابتان**: iki yerdir. Ebû Sakhr el-Huzelî dedi:
“Kimin diyarlarıdır; dövme gibi görünür,
**الجابتين**’de; **الحزم**’in **فروضة**’sında?”
Ve **جابان** bir adam adıdır; künyesi: Ebû Meymûn; tâbiîdir; Abdullah b. Ömer’den rivayet eder. Onun elif’i vavdan dönmüştür; sanki **جوبان** idi de vav çevrildi; bir illet olmaksızın çevrilme ile çevrildi. Ancak onun **فعلان** olduğu söylendi; **ج ب ن**’den **فاعال** olduğu söylenmedi; şairin sözü sebebiyle:
“Akşamladım **جابان**’ı; nihayet boğazı şiddetlendi,
ve neredeyse helâk olacaktı; eğer o, dolaşmasaydı.”
“**جابان**’a söyleyin: onların yüklerine yetişsin;
kuşluk uykusu, gece uykusundan sonra israftır.”
Böylece **جابان**’ın tenvinini terk etti; bu da onun **فعلان** olduğuna delâlet etti.

Ve **جابان**: Irak’ta Vâsıt’ta bir (yer); ondan: şair İbnü’l-Muallim.

Ve **جابان**: Yemen’de bir **مخلاف**.

Ve **تجوب**: Himyer kabilelerinden bir kabile; Murâd’ın müttefikleri; onlardan İbn Mülcem, Allah Teâlâ ona lânet etsin. **الكميت** dedi:
“Dikkat edin: insanların en hayırlısı, üçünden sonra,
Mısır’dan gelen **التجوبي**’nin öldürdüğüdür.”
Bu, **الجوهري**’nin sözüdür. İbn Berrî dedi: Beyit Velîd b. Ukbe’nindir; onun zikrettiği gibi Kümeyt’in değildir. Ve doğru inşadı:
“**التجيبي**’nin öldürdüğü; Mısır’dan gelen.”
Onun bunda yanılması şundandır: Üçün Ebû Bekir, Ömer ve Osman olduğunu sandı; Allah onlardan razı olsun; Ali’nin Allah ondan razı olsun olduğunu sandı; bu yüzden vav ile **التجوبي** dedi. Hâlbuki üç: Efendimiz Resûlullah صلى الله عليه وسلم, Ebû Bekir ve Ömer’dir; Allah ikisinden razı olsun. Çünkü Velîd bu şiirle Osman b. Affân’ı, Allah ondan razı olsun, mersiye etti; onun katili **كنانة بن بشر التجيبي** idi. Ali’nin Allah ondan razı olsun katili ise **التجوبي**’dir. Ve bir haşiyede misali şu olanı gördüm: Ebû Ubeyd el-Bekrî رحمه الله تعالى, kitabı **فصل المقالش في شرح كتاب الأمثال**’de şu beyti inşad etti; o da:
“Dikkat edin: insanların en hayırlısı, üçünden sonra,”
**نائلة بنت الفرافصة بن الأحوص الكلبية**’nindir; Osman’ın, Allah ondan razı olsun, eşi; onu mersiye eder. Ve ondan sonra: “Ben niçin ağlamayayım; akrabam da ağlıyor; ve Ebû Amr’ın fazlalıkları bizden perdelenmiştir.” **لسان العرب**’da böyledir.

Ve **تجيب** (zamm ile): Kinde b. Sevr’in oğlu; bilinen bir batındır. Onun zikrini **ج ي ب**’e tehir etmek gerekirdi; İbn Manzûr el-İfrîkî ve başkalarının yaptığı gibi. Ve **تجيب**: Sevbân b. Süleym b. Rehâ b. Münebbih b. Harb b. **علة** b. Celd b. Mezhic’in kızıdır; o, Eşres’in iki oğlu Adî ve Sa‘d’ın annesidir. Bu, daha önce **ت ج ب**’de geçti.

Ve **اجتاب** gömleği: onu giydi. **لبيد** dedi:
“Öyleyse onunla; kuşluk vakti parıltılar raks edince,
serabın ridâlarını **واجتاب** etti; onun tümsekleri.”
Onun sözü: “**فبتلك**”; yani yürüyüşünü vasfettiği devesiyle. Ve “**البضاء**” **فبتلك**’te, sonraki beyitteki “**أقضي**” sözüne bağlıdır; o da:
“İhtiyacı gideririm; şüpheyi aşırıya götürmem;
yahut bir kınayıcı, onun ihtiyacıyla kınar.”
Ve **التهذيب**’de: Filân **اجتاب** bir elbiseyi; onu giydiğinde. Ve şu inşad edildi:
“Üzerinden bir **عقة**’yı sıyırdı da onu çıkardı,
ve başka bir yeniyi **واجتاب** etti; otlar yeşerdikten sonra.”
Ve hadîste: “Ona, **مجتابي النمار** olan bir kavim geldi” yani onu giyenler. Denir: gömleği ve karanlığı **اجتبت**; yani ikisine girdim. Ve **الأساس**’ta: Mecazdandır: **جاب** çoraklığı ve **اجتابها**; ve **جاب** karanlığı. Bitti.

Ve **اجتاب**: kazdı; **اجتاف** (فاء ile) gibi. **لبيد** dedi:
“Bir kökü **تجتاب** eder; çıplak, uzaklaşmış,
yüksek bir kum tepesinin kıvrımında; onun hevesi meyleder.”
Bir ineği vasfeder: bir **كناس** kazdı; yağmurdan onda barınır; bir **أرطاة**’nın kökünde. Ondan: kuyuyu **اجتاب** etti: onu kazdı. Bu, **جواب**’da gelecektir.

Ve **جبت** gömleği (zamm ile): yakasının açıklığını oydum; onu **أجوبه** ve **أجيبه**. Şemr dedi: **جبته** ve **جبته**. **الراجز** dedi:
“Gece karasını, koyu gözlü (gibi) **تجيب** etti,
baytarın yakasını; zırhlı yiğidin.”
Dedi ki: Bu, **الجيب** lafzından değildir; çünkü o vavdandır; **الجيب** ise yâ’dandır. **الصحاح**’ın bazı nüshalarında: **جبت** gömleği (kesre ile); yani yakasının açıklığını oydum. Ve onu **جيبته** ve **جوبته**: ona bir yaka açıklığı yaptım. Ve **التهذيب**’de: Her şey ki ortası kesilmiştir, o **مجوب** ve **مجوب**’dur. Ondan gömleğin **جيب**’i adlandırıldı. Ve Ali رضى الله عنه hadîsinde: “Bükülmüş bir deri aldım; ortasını **فجوبت** ettim ve onu boynuma soktum.” Ve İbn Bezrec’den: gömleği **جيبت** ettim ve **جوبته** ettim.

Ve **أرض مجوبة**; **معظمة** gibi: yağmur onun bir kısmına isabet etti, bir kısmına etmedi.

Ve **الجائب العين**: aslanın adlarındandır.

Ve **جواب**; **كتان** gibi: Kilâbî Mâlik b. Ka‘b’ın lakabıdır. İbnü’s-Sikkît dedi: Ona **جواب** denildi; çünkü bir kuyu ve bir kaya kazmazdı ki onu (hedefine) ulaştırmasın.

Ve bir adam **جواب**: beldeleri kesen, çok gezen olduğunda. Ondan, Âd’ın oğlu Lokmân’ın sözü:
“Ebedî bir gecenin **جواب**’ı”
Onun muradı: gecesinin tamamında yürür; uyumaz; onu yiğitlikle vasfeder. Ve filân **جواب جآب**’dır; yani beldeleri dolaşır ve mal kazanır. Ve **جواب الفلاة**: onun kılavuzudur; onu kesip geçtiği için.

Ve **جوبان** (zamm ile): Mervüşşâhicân’da bir (yer); Arapçalaştırılmıştır; **كوبان**; manası: **حافظ الصولجان**.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **جوبان** (zamm ile): Tebriz’deki medresenin sahibi şeyh Hasan b. Temirtaş’ın dedesi.

Ve **مجتاب الظلام**: aslan.

Ve **جوبة صيبا** (zamm ile): **عثر** köylerinden.

Ve Ebû’l-Cevâb ed-Dabbî; adı: **الأخوص ابن جواب**; Ammâr b. Zurayk’ten rivayet etti; ondan da Haccâc b. eş-Şâir rivayet etti.
