# جوح (ج-و-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%88%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ج - و - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والجيم و واي معهما
ح ج و، ج ح و، ح و ج، ج و ح، و ج ح، ج ي ح مستعملات
جحو:
حاجَيْتُه فحجَوْته، إذا ألقيتُ عليه كلمةً مُحجية مخالفة المعنى، والجواري يتحاجين. والأُحُجيَةُ اسم للمحاجاة، والحَجْوَى كذلك. قالت بنت الخُسّ العادية:
وقالت قالةً أخـتـي		وحَجْواها لها عقـل
تَرَى الفتيان كالنّخـل		وما يدريك ما الدَّخْل
الدَّخْلُ: العَيْب. وحَجَوْته بكذا، أي: ظننتُ به.
وحجا يحجو النحلُ الشُّوَّلَ إذا هَدَرَ بها فعرفت هديره وانصرفت إليه.
والحِجا: كلّ ما سترك. والحِجا: العَقُل. والحَجاةُ فقّاعةٌ ترتفع فوق الماء كقارورة ويجمع حَجَوات. وإنه لَحَجِيٌّ أن يفعلَ كذا، أي: حَرِيٌّ. وما أحجاه، أي ما أَخْلَقَهُ كذلك، وأَحْجِ به، أي: أَحْرِ بِهِ.
والحُجَيّا: تصغير الحَجْوى. وتقول الجارية للأُخْرَى: حُجَيّاكِ ما كان كذا وكذا.
والأُحجيّة: اسمُ المُحاجاة، والأُحْجُوَّة لغة، وبالياء أحسن لطول الكلمة.
والحَجَا: الزَّمْزَمة. قال:
زَمْزَمَة المجوسِ في أحْجائِها
والحَجْوَةْ الحَجْمَةْ، أي: الحَدَقة.
حوج:
الحوج من الحاجة. تقول: أحوجه الله، وأحوج هو، أي، احتاج. والحاجُ: جمع: حاجة وكذلك الحوائح والحاجات. والتّحوُّج: طلب الحاجة قال العجاج:
إلاّ انتظارَ الحاجِ مَنْ تَحَوَّجا
والحِوَجُ: الحاجات. قال:
لقد طال ما ثَبَّطْتَني عن صَحابتي		وعن حِوَجٍ قضاؤُها من شفائيا

وتقول: لقد جاءته إلينا حاجة حائجة. قال:
رُبّ حاجٍ أدركتها بكمال
والحاج من الشَّوْك: ضربٌ منه.
جوح:
الجَوْحُ من الاجتياح. اجتاحتهم السّنة. وجاحَتْهُم تَجوحُهم جيِاحةً وجَوْحاً.
وسنةٌ جائحة: جَدْبة.
واجتاح العدوّ مالخ: أي: أتى عليه. ونزلت به جائحة من الجوائح.
وجح:
أَوْجَحَ لنا الطّريق، وأوجحت النّار، أي: وَضَحَتْ ، وبَدَتْ. وأَوْجَحَتْ غُرّة الفرس إيجاحاً وأوضحت إيضاحاً.
وجاء فلانٌ وما عليه أَجاحٌ ولا وَجاح: أي: شيء يَسْتُرُهُ.
جيح:
جَيْحانُ: اسم نهر.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الجيم** ve **واي** bunlarla beraber

**ح ج و**، **ج ح و**، **ح و ج**، **ج و ح**، **و ج ح**، **ج ي ح** kullanımdadırlar
**جحو**:
Ona **حاجَيْتُه** yaptım da onu **حجَوْته** ettim; yani ona, mânâya aykırı, **مُحجية** bir kelime attığım zaman; ve câriyeler **يتحاجين** ederler. Ve **الأُحُجيَةُ** muhâcâtın ismidir; **الحَجْوَى** da böyledir. **بنت الخُسّ العادية** dedi ki:
Ve (şöyle) bir söz söyledi, kız kardeşim		ve onun **حَجْواها**sı için bir akıl vardır
Delikanlıları hurma ağaçları gibi görür		ve sana **الدَّخْل**’in ne olduğunu ne bildirir?
**الدَّخْلُ**: ayıp. Ve onu bununla **حَجَوْته**; yani onun hakkında zannettim.
Ve **حجا يحجو**: arılar **الشُّوَّلَ**’i, onunla uğuldadıkları zaman; onun uğultusunu bildim de ona yöneldim.
Ve **الحِجا**: seni örten her şey. Ve **الحِجا**: akıl. Ve **الحَجاةُ**: suyun üstünde şişe gibi yükselen bir köpük kabarcığıdır; **حَجَوات** diye cem‘ olunur. Ve o, şöyle yapması için elbette **لَحَجِيٌّ**’dir; yani: **حَرِيٌّ**. Ve **ما أحجاه**; yani onu buna ne kadar da **أَخْلَقَهُ** (lâyık kılmıştır). Ve **أَحْجِ به**; yani: onunla **أَحْرِ** (daha lâyık ol).
Ve **الحُجَيّا**: **الحَجْوى**’nın küçültmesidir. Ve câriye ötekine der ki: **حُجَيّاكِ**: şöyle şöyle ne idi.
Ve **الأُحجيّة**: **المُحاجاة**’nın ismidir; **الأُحْجُوَّة** bir lugattır; ve **ياء** ile (söylemek) kelimenin uzunluğundan dolayı daha güzeldir.
Ve **الحَجَا**: mırıldanmadır. Dedi ki:
Mecûsîlerin **أحْجائِها**’sında mırıldanma
Ve **الحَجْوَةْ** **الحَجْمَةْ**’dir; yani: gözbebeği.

**حوج**:
**الحوج** ihtiyaçtandır. Dersin ki: Allah onu **أحوجه** etti; ve o **أحوج** oldu; yani, ihtiyaç duydu. Ve **الحاجُ**: **حاجة**’nin cem‘idir; **الحوائح** ve **الحاجات** da böyledir. Ve **التّحوُّج**: ihtiyacı istemektir. **العجاج** dedi ki:
Ancak **الحاجِ**’in bekleyişi; kim **تَحَوَّجا** ettiyse
Ve **الحِوَجُ**: ihtiyaçlardır. Dedi ki:
Uzun zamandır beni arkadaşlarımdan alıkoydun		ve **حِوَجٍ**’den; onun giderilmesi benim şifamdandır

Ve dersin ki: Ona bize doğru **حاجة حائجة** geldi. Dedi ki:
Nice **حاجٍ** (vardır ki) onu bir kemâl ile eriştirdim
Ve **الحاج** diken(ler)den: onun bir türüdür.

**جوح**:
**الجَوْحُ** **الاجتياح**tandır. Sene onları **اجتاحتهم**. Ve onları **جاحَتْهُم تَجوحُهم**: **جيِاحةً** ve **جَوْحاً**.
Ve **سنةٌ جائحة**: kıtlıktır.
Ve düşman malı **واجتاح** etti; yani: onu tüketti. Ve ona, musibetlerden bir **جائحة** indi.

**وجح**:
Bize yolu **أَوْجَحَ** etti; ve ateş **أوجحت**; yani: **وَضَحَتْ** ve belirdi. Ve atın alnındaki beyazlık **أَوْجَحَتْ**: **إيجاحاً**; ve **أوضحت**: **إيضاحاً**.
Ve falan geldi; üzerinde ne **أَجاحٌ** var ne **وَجاح**: yani onu örten bir şey.

**جيح**:
**جَيْحانُ**: bir nehrin adıdır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الجَوْحُ: الاستِئصال. جُحْتُ الشَيءَ أَجوحُه. ومنه الجائحَةُ، وهي الشِدَّةُ التي تَجْتاحُ المالَ من سَنَةٍ أو فِتْنَةٍ. يقال: جاحَتْهم الجائحة. واجْتاحَهُمْ. وجاحَ اللهُ مالَه وأَجاحه، بمعنىً، أي أهلَكَهُ بالجائحة.

##### Türkçe

**الجَوْحُ**: kökünden söküp çıkarma. **جُحْتُ الشَيءَ أَجوحُه**: şeyi kökünden söküp çıkardım, onu kökünden söküp çıkarırım. Ondandır **الجائحَةُ**; o, bir sene yahut bir fitneden dolayı malı silip süpüren şiddettir. Denir: **جاحَتْهم الجائحة**. Ve: **واجْتاحَهُمْ**. Ve: **وجاحَ اللهُ مالَه وأَجاحه**; (ikisi) bir mânâdadır; yani onu **بالجائحة** ile helâk etti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والواو وما يثلثهما)
(جوي) الجيم والواو والياء أصلٌ يدلُّ على كراهة الشيء. يقال اجتَوَيْت البلادَ، إذا كرِهتَها وإنْ كنتَ في نَعْمةٍ، وجَوِيتُ. قال:
بَشِمْتُ بِنِيِّها وجَوِيْتُ عنها *** وعندي لو أردتُ لها دواءُ([1])ومن هذا الجَوَى، وهو داءُ القلْب. فأمّا الجِوَاءُ فهي الأرض الواسعة، وهي شاذَّةٌ عن الأصل الذي ذكرناه.
(جوب) الجيم والواو والباء أصلٌ واحد، وهو خَرْقُ الشيء. يقال جُبْتُ الأرضَ جَوْبا، فأنا جائبٌ وجَوّابٌ. قال الجعدي([2]):
أتاك أبو ليلى يَجوبُ به الدُّجَى *** دُجَى الليل جَوّابُ الفلاةِ عَثَمْثَمُ([3])ويقال:"هل عِندك جَائِبةُ خبرٍ" أي خبرٌ يجوب البلاد. والجَوْبَةُ كالغائط؛ وهو من الباب؛ لأنه كالخَرْق في الأرض. والجوْب: دِرعٌ تلبسُه المرأة، وهو مَجُوبٌ سمِّي بالمَصدر. والمجِْوَبُ: حديدةٌ يُجابُ بها، أي يُخْصَف.
وأصلٌ آخر، وهو مراجَعة الكلام، يقال كلمه فأجابَه جَواباً، وقد تجاوَبا مُجاوَبة. والمجابَةُ: الجواب. ويقولون في مَثَلٍ: "أساءَ سَمْعاً فأساء جابةً". وقال الكميتُ لقُضاعة في تحوُّلهم إلى اليمن:
وما مَنْ تَهتِفينَ لـه بِنَصْرٍ *** بِأسْرَعَ جابَةً لكِ مِنْ هَدِيلِ([4])العرب تقول: كان في سفينة نوحٍ عليه السلام فَرْخٌ، فطار فوقع في الماء فغرق، فالطَّير كلها تبكي عليه. وفيه يقول القائل([5]):
فقلتُ أتَبكي ذاتُ شَجْو تذكّرتْ *** هَدِيلاً وقد أودى وما كانَ تُبَّعُ([6])(جوت) الجيم والواو والتاء ليس أصلاً؛ لأنه حكايةُ صَوْتٍ، والأصواتُ لا تقاس ولا يقاس عليها. قال:
* كما رُعْتَ بالجَوْتِ الظِّماءَ الصَّوادِيا([7]) *
قال أبو عبيد: إنما كان الكسائيُّ ينشد هذا البيتَ لأجل النصب، فكان يقول: "كما رُعْتَ بالجَوْتَ" فحَكَى مع الألف واللام.
(جوح) الجيم والواو والحاء أصلٌ واحد، وهو الاستئصال. يقال جاحَ الشيءَ يَجُوحُهُ استأصله. ومنه اشتقاق الجائِحة.
(جوخ) الجيم والواو والخاء ليس أصلاً هو عندي؛ لأنّ بعضَه معرَّب، وفي بعضِه نَظر. فإنْ كان صحيحاً فهو جنسٌ من الخَرْقِ. يقال جَاخَ السَّيْلُ الوادِيَ يجُوخُه، إذا قلع أجرافَه. قال:
* فللصَّخْرِ من جَوْخِ السّيُولِ وجيبُ([8]) *
ذكره ابن دريد، وذكر غيره: تجوَّخَتِ البئرُ انهارَت.
والمعرّب من ذلك الجَوْخَان، وهو البيدر([9]).
(جود) الجيم والواد والدال أصلٌ واحد، وهو التسمُّح بالشيء، وكثْرةُ العَطاء. يقال رجلٌ جَوَادٌ بَيِّن الجُودِ، وقومٌ أجْواد. والجَوْد: المطر الغزير. والجَواد: الفرسُ الذّريع والسّريع، والجمع* جِيادٌ. قال الله تعالى إذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الجِيَادُ} [ص 31]. والمصدر الجُودَة. فأمّا قولهم: فلانٌ يُجاد إلى كذا، [فـ] كَأنه يُساقُ إليه.
(جور) [الجيم والواو والراء] أصلٌ واحد، وهو المَيْل عن الطَّريق. يقال جارَ جَوْراً. ومن الباب طَعَنَه فجَوَّره أي صَرَعه. ويمكن أن يكون هذا من باب الإبدال، كأنَّ الجيم بدلُ الكاف. وأمَّا الغَيْث الجِوَرّ، وهو الغَزير، فشاذ عن الأصل الذي أصَّلناه. ويمكن أن يكون من باب آخَرَ، وهو من الجيم والهمزة والراء؛ فقد ذكر ابن السّكيت أنّهم يقولون هو جُؤَرٌ على وزن فُعَلٍ([10]). فإن كان كذا فهو من الجُؤَار، وهو الصَّوت، كأنه يصوِّت إذا أصاب. وأنشد:
* لا تَسْقِهِ صَيِّبَ عَزَّافٍ جُؤَرْ([11]) *
 (جوز) الجيم والواو والزاء أصلان: أحدهما قطع الشيء، والآخَر وَسَط الشيء. فأمَّا الوَسَط فجَوْز كلِّ شيءٍ وَسَطه. والجَوْزَاء([12]): الشَّاة يبيضُّ وَسَطُها. والجوزاء: نجمٌ؛ قال قوم: سُمِّيت بها لأنها تَعترِض جَوْزَ السماء، أي وَسَطها. وقال قوم: سُمِّيت بذلك للكواكب الثلاثة التي في وَسَطها.
والأصل الآخَر جُزْت الموضع سِرْتُ فيه، وأجزته: خَلَّفْتُه وقطعته. وأَجَزْتُه نَفَذْتُه([13]) . قال امرؤ القيس:
فلما أجَزْنا ساحةَ الحيِّ وانْتَحى *** بنا بَطْنُ خبْتٍ ذي قِفَافٍ عَقَنْقَلِ([14])وقال أوس بن مَغْرَاءَ:
* حتّى يقال أجِيزُوا آلَ صَفْوَانا([15]) *
يمدحهم بأنَّهُم يُجيزُون الحاجَّ. والجَوَاز: الماء الذي يُسْقاهُ المالُ من الماشية والحَرْث، يقال منه استجَزْت فلاناً فأجَازَني، إذا أسْقَاكَ ماءً لأرضِكَ أو ماشيتك. قال القطامي:
[وقالوا] فُقَيْمٌ قَيِّمُ الماءِ فاستجِزْ *** عُبادةَ إنّ المستَجيزَ على قتْرِ([16])
أي ناحية.
 (جوس) الجيم والواو والسين أصلٌ واحد، وهو تخلُّل الشيء. يقال: جاسُوا خِلالَ الدِّيار يجُوسون. قال الله تعالى: ﴿فَجَاسُوا خِلاَلَ الدِّيَارِ﴾ [الإسراء 5]. وأما الجُوس فليس أصلاً؛ لأنه إتباع للجُوع؛ يقال: جُوعاً له وجُوساً له.
(جوظ) الجيم والواو والظاء أصلٌ واحدٌ لنعتٍ قبيح لا يُمْدَح به. قال قوم: الجَوَّاظ الكثير اللَّحْمِ المختالُ في مِشْيته. يقال: جَاظَ يَجُوظُ جَوَظاناً. قال:
* يعلو به ذا العَضَلِ الجَوَّاظا([17]) *
ويقال: الجوّاظ الأكولُ، ويقال الفاجر.
(جوع) الجيم والواو والعين، كلمةٌ واحدة. فالجوع ضِدّ الشّبَع. ويقال: عام مَجاعةٍ ومَجوعة([18]).
(جوف) الجيم والواو والفاء كلمةٌ واحدة، وهي جَوْفُ الشيء. يقال هذا جَوْفُ الإنسان، وجوفُ كلِّ شيء. وطَعْنَةٌ جائِفَةٌ، إذا وصلت إلى الجَوْفِ. وقِدْرٌ جَوْفاءُ: واسعةُ الجَوْفِ. وجَوْفُ عَيْرٍ: مكانٌ حماهُ رجل اسمه حِمار. وفي المثل: "أخْلَى مِنْ جَوْفِ عَيْر". وأصله رجلٌ كان يحمي وادياً لـه. وقد ذُكر حديثُهُ في كتاب العين.
(جول) الجيم والواو واللام أصلٌ واحد، وهو الدَّوَرَان. يقال جالَ يجول [جَوْلاً] وجَوَلاناً، وأجَلْتُه أنا. هذا هو الأصل، ثمّ يشتق منه. فالجُول: ناحية البئر، والبئر لها جوانِبُ يُدَارُ فيها. قال:
رَمَانِي بأمْرٍ كنتُ منه ووَالِدِي  *** بَرِيَّاً ومِنْ جُولِ الطّوِيّ رماني([19])والمِجْوَلُ: الغَدير([20])، وذك أنّ الماء يَجُول فيه. وربما شُبِّهت الدِّرعُ به لصفاء لونها. والمِجْوَل: التُّرْس والمِجْوَل: قميصٌ يَجوُلُ فيه لابسُه. قال امرؤ القيس:
* إذا ما اسبكرَّتْ بَيْنَ دِرْعٍ ومِجْوَلِ([21]) *
ويقال لصغار المال جَوَلان، ذلك أنّه يَجُول بين الجِلَّة. وقال الفراء: ما لفُلانٍ جُولٌ، أي ماله رأيٌ. وهذا مشتقٌّ من الذي ذكرناه، لأنَّ صاحب الرأي يُدِيرُ رأيَهُ ويُعْمِلُه. فأمّا الجَوْلانُ فبلدٌ؛ وهو اسمٌ موضوعٌ. قال:
فآبَ مُضِلُّوهُ بِعَينٍ جَلِيَّةٍ *** وغُودِرَ بالجَوْلانِ حَزْمٌ ونائِلُ([22])
(جون) الجيم والواو والنون أصلٌ واحد. زعم بعض النحوييِّن أنَّ الجَون معرّب، وأنه اللون الذي يقوله الفُرْس "الكُونَهْ([23])" أي لون* الشيء. قال: فلذلك يقال الجَونُ الأسود والأبيض. وهذا كلامٌ لا معنى لـه. والجَوْن عند أهل اللُّغةِ قاطبةً اسمٌ يقع على الأسود والأبيض، وهو بابٌ من تسمية المتضادَّين بالاسم الواحد، كالنَّاهل، والظّنّ، وسائرِ ما في الباب.
والجَوْنَة: الشَّمسُ. فقال قومٌ: سمِّيت لبياضها. ومن ذلك حديث الدِّرع التي عُرضتْ على الحجّاج فكاد لا يراها لصفائها. فقال له بعضُ مَنْ حضره([24]): "إنّ الشّمس جَوْنةٌ"، أي صافيةٌ ذاتُ شعاعٍ باهر. وقال قومٌ: بل سُمِّيت جَوْنةً لأنّها إذا غابَتْ اسوادّت.
فأمّا الجُونَة فمعروفة، ولعلَّها أن تكون معرّبة؛ والجمع جُوَن. قال الأعشى:
* وكان المِصاعُ بما في الجُوَنْ([25]) *
--------------ـــــ
([1]) البيت لزهير في ديوانه 83 والمجمل واللسان (جوى). والنيّ بالكسر: مسهل النيء.
([2]) هو النابغة الجعدي يمدح ابن الزبير، كما في اللسان (عثم).
([3]) عنى بالعثمثم الجمل القوي الشديد.
([4]) البيت في اللسان (هدل).
([5]) هو نصيب، كما في اللسان (هدل).
([6]) أي وقد أودى الهديل ولم يكن تبع قد خلق.
([7]) البيت يروى لشاعرين. أحدهما عويف القوافي، وصدر بيته، كما في الخزانة (3: 86):
* دعاهن ردفي فارعوين لصوته *
          والاخر سحيم عبد بني الحسحاس، وصدر بيته كما في الخزانة:
* وأوده ردفي فارعوين لصوته *
          وأوده بالإبل: صاح بها. وأنشد البيت في اللسان (جوت) بدون نسبة.
([8]) هذا العجز في اللسان (جوخ) بدون نسبة. لكن أنشد بعده:
ألثت علينا ديمة بعد وابل *** فللجزع من جوخ السيول قسيب
          ونسبه إلى حميد بن ثور، أو النمر بن تولب. وانظر الجمهرة (2: 63) وديوان حميد 51.
([9]) في الأصل: "الأندر"، صوابه من المجمل واللسان. وانظر المعرب للجواليقي 110.
([10]) في المجمل: "جور مثل نغر". وفي القاموس: "وجؤر كصرد". وفي اللسان (مادة جور): "جور" مضبوطاً بالقلم بضم الجيم وفتح الواو وتشديد الراء. وليس بشيء. لكنه في (مادة جأر) على الصواب. قال: "وغيث جؤر مثل نغر".
([11]) البيت لجندل بن المثنى، كما في اللسان (جأر). وأنشده في (جور) محرف الضبط. وقبله:  * يا رب رب المسلمين بالسور *
([12]) في الأصل: "والجوز تحريف.
([13]) ويقال أيضاً: "أنفذته". وفي اللسان: "أنفذت القوم إذا خرقتهم ومشيت في وسطهم. فإن جزتهم حتى تخلفهم قلت نفذتهم بلا ألف أنفذهم. قال: ويقال فيها بالألف".
 ([14])من معلقته. ويروى: "ذي حقاف".
 ([15])في الأصل: "صوفانا" تحريف. وصدر البيت في اللسان (جوز):
* ولا يريمون للتعريف موقفهم *
([16]) التكملة في أوله من ديوان القطامي 86 واللسان (جوز).
([17]) انظر ملحقات ديوان العجاج 82، وقد ذكر الناشر أن هذه الملحقات بعضها للعجاج وبعضها لرؤبة، وكذا اللسان (جوظ).
([18]) مجوعة، بفتح فضم، وبفتح فسكون ففتح.
([19]) البيت لابن أحمر، أو للأزرق بن طرفة بن العمرد الفراصي، كما في اللسان (جول).
([20]) لم يذكر هذا المعنى في اللسان والقاموس والجمهرة. وجاء في المجمل.
([21]) من معلقته وصدره:  * إلى مثلها يرنو الحليم صبابة *
([22]) البيت للنابغة في ديوانه 62 واللسان (ضلل).
([23]) لفظه في الفارسية "كونه" أو "كونا" بالكاف الفارسية المضمومة. انظر معجم استينجاس 1105، 1106.
([24]) هو أنيس الجرمي، كان فصيحاً. انظر اللسان (جون).
([25]) صدره كما في الديوان 15 واللسان (جون): * إذا هن نازلن أقرانهن *

ـ

##### Türkçe

(باب **الجيم** ve **الواو** ve onları üçleyen şeyler)

(**جوي**) **الجيم** ve **الواو** ve **الياء**; bir asıldır, şeyin kerih görülmesine delâlet eder. Denir: **اجتَوَيْت البلادَ**; onu kerih gördüğün zaman, her ne kadar bir nimet içinde olsan da. Ve **جَوِيتُ**. Dedi:
بَشِمْتُ بِنِيِّها وجَوِيْتُ عنها *** وعندي لو أردتُ لها دواءُ
Ve bundan **الجَوَى**; o, kalbin hastalığıdır. Amma **الجِوَاءُ**; geniş arazidir; ve zikrettiğimiz asıldan şâzdır.

(**جوب**) **الجيم** ve **الواو** ve **الباء**; tek bir asıldır; o da şeyin delinmesidir. Denir: **جُبْتُ الأرضَ جَوْبا**; ben **جائبٌ** ve **جَوّابٌ**um. **الجعدي** dedi:
أتاك أبو ليلى يَجوبُ به الدُّجَى *** دُجَى الليل جَوّابُ الفلاةِ عَثَمْثَمُ
Ve denir: “هل عِندك **جَائِبةُ خبرٍ**” yani beldeleri delen (dolaşan) bir haber. Ve **الجَوْبَةُ**; çukur gibi; ve o, babdandır; çünkü yerde bir delik gibidir. Ve **الجوْب**: kadının giydiği bir zırhtır; o **مَجُوبٌ**dur; masdar ile adlandırıldı. Ve **المجِْوَبُ**: onunla **يُجابُ** olunan bir demirdir; yani **يُخْصَف** olunur.

Ve başka bir asıl: o da sözün geri döndürülmesidir; denir: onunla konuştu da ona **جَواباً** cevap verdi; ve muhakkak **تجاوَبا مُجاوَبة** ettiler. Ve **المجابَةُ**: cevap. Ve bir meselde derler: “أساءَ سَمْعاً فأساء **جابةً**”. Ve **الكميتُ**, onların Yemen’e dönüşmeleri hakkında **قُضاعة**’a dedi:
وما مَنْ تَهتِفينَ لـه بِنَصْرٍ *** بِأسْرَعَ **جابَةً** لكِ مِنْ هَدِيلِ
Arap der ki: Nûh’un gemisinde -ona selâm olsun- bir yavru vardı; uçtu da suya düştü de boğuldu; bunun üzerine bütün kuşlar onun için ağlar. Ve onda söyleyenin dediği:
فقلتُ أتَبكي ذاتُ شَجْو تذكّرتْ *** هَدِيلاً وقد أودى وما كانَ تُبَّعُ

(**جوت**) **الجيم** ve **الواو** ve **التاء** asıl değildir; çünkü o, bir sesin hikâyesidir; sesler kıyas edilmez ve onlara kıyas yapılmaz. Dedi:
* كما رُعْتَ بِ**الجَوْتِ** الظِّماءَ الصَّوادِيا *
**أبو عبيد** dedi: **الكسائيُّ** bu beyti ancak nasb için okurdu; şöyle derdi: “كما رُعْتَ بِ**الجَوْتَ**”; **الألف** ve **اللام** ile birlikte hikâye etti.

(**جوح**) **الجيم** ve **الواو** ve **الحاء**; tek bir asıldır; o da kökünü kazımadır. Denir: **جاحَ الشيءَ يَجُوحُهُ**; onu kökünden kazıdı. Ve ondan **الجائِحة**’nin اشتقاق’ı.

(**جوخ**) **الجيم** ve **الواو** ve **الخاء** asıl değildir, benim yanımda; çünkü onun bir kısmı muarrabdır, bir kısmında da nazar vardır. Eğer sahih ise, o, yırtığın bir cinsidir. Denir: **جَاخَ السَّيْلُ الوادِيَ يجُوخُه**; onun yarlarını söktüğü zaman. Dedi:
* فللصَّخْرِ من **جَوْخِ** السّيُولِ وجيبُ *
Onu **ابن دريد** zikretti; başkası da zikretti: **تجوَّخَتِ البئرُ**; çöktü.

Ve bunun muarrabı **الجَوْخَان**’dır; o da harman yeridir.

(**جود**) **الجيم** ve **الواد** ve **الدال**; tek bir asıldır; o da şeyde müsamahakârlık ve عطا’nın çokluğudur. Denir: **رجلٌ جَوَادٌ**; **الجُودِ**’u açık (belli) olan; ve **قومٌ أجْواد**. Ve **الجَوْد**: bol yağmur. Ve **الجَواد**: çevik ve hızlı at; çoğulu **جِيادٌ**. Allah تعالى dedi: ﴿إذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ **الجِيَادُ**﴾ [ص 31]. Masdar **الجُودَة**’dir. Amma onların sözü: falan kimse şuna doğru **يُجاد** olunur; sanki ona doğru sevk olunur.

(**جور**) [**الجيم** ve **الواو** ve **الراء**] tek bir asıldır; o da yoldan meyildir. Denir: **جارَ جَوْراً**. Babdandır: ona sapladı da onu **جَوَّره**; yani onu yere serdi. Ve bu, ibdâl babından olabilir; sanki **الجيم**, **الكاف**’ın bedelidir. Amma **الغَيْث الجِوَرّ**; o, bol olandır; asılladığımız asıldan şâzdır. Ve başka bir babdan olabilir; o da **الجيم** ve **الهمزة** ve **الراء**’dandır; nitekim **ابن السّكيت** zikretti ki onlar “هو **جُؤَرٌ**” derler, **فُعَلٍ** vezni üzere. Eğer böyle ise, o, **الجُؤَار**’dandır; o da sestir; sanki isabet ettiği zaman ses çıkarır. Ve inşâd etti:
* لا تَسْقِهِ صَيِّبَ عَزَّافٍ **جُؤَرْ** *

(**جوز**) **الجيم** ve **الواو** ve **الزاء**; iki asıldır: birisi şeyin kesilmesi, diğeri şeyin ortası. Amma orta: her şeyin **جَوْز**’u onun ortasıdır. Ve **الجَوْزَاء**: ortası beyazlayan koyun. Ve **الجوزاء**: bir yıldızdır; bir kavim dedi: ona bu ad verildi; çünkü göğün **جَوْز**’unu, yani ortasını keser. Ve bir kavim dedi: ona bu ad, ortasındaki üç yıldız sebebiyle verildi.

Ve diğer asıl: **جُزْت الموضع**; onda yürüdüm. Ve **أجزته**: onu geride bıraktım ve onu kestim (aştım). Ve **أَجَزْتُه**: onu delip geçtim. **امرؤ القيس** dedi:
فلما أجَزْنا ساحةَ الحيِّ وانْتَحى *** بنا بَطْنُ خبْتٍ ذي قِفَافٍ عَقَنْقَلِ
Ve **أوس بن مَغْرَاءَ** dedi:
* حتّى يقال أجِيزُوا آلَ صَفْوَانا *
Onları, hacıyı geçirdikleri (geçirmeye izin verdikleri) için övüyor. Ve **الجَوَاز**: hayvanlardan ve ekinden olan malın sulandığı sudur; ondan denir: falandan **استجَزْت** de bana **أجَازَني**; arazin veya hayvanın için sana su verdiği zaman. **القطامي** dedi:
[وقالوا] فُقَيْمٌ قَيِّمُ الماءِ فاستجِزْ *** عُبادةَ إنّ المستَجيزَ على قتْرِ
Yani bir taraf.

(**جوس**) **الجيم** ve **الواو** ve **السين**; tek bir asıldır; o da şeyin arasına girip geçmedir. Denir: **جاسُوا خِلالَ الدِّيار**; **يجُوسون**. Allah تعالى dedi: ﴿فَجَاسُوا خِلاَلَ الدِّيَارِ﴾ [الإسراء 5]. Amma **الجُوس** asıl değildir; çünkü **الجُوع**’a tâbidir; denir: **جُوعاً** ona ve **جُوساً** ona.

(**جوظ**) **الجيم** ve **الواو** ve **الظاء**; tek bir asıldır; övülmeyen çirkin bir niteleme içindir. Bir kavim dedi: **الجَوَّاظ**; çok etli, yürüyüşünde kibirlenen kimsedir. Denir: **جَاظَ يَجُوظُ جَوَظاناً**. Dedi:
* يعلو به ذا العَضَلِ **الجَوَّاظا** *
Ve denir: **الجوّاظ** obur olandır; ve denir: fâcirdir.

(**جوع**) **الجيم** ve **الواو** ve **العين**; tek bir kelimedir. **الجوع**; **الشّبَع**’ın zıddıdır. Ve denir: **عام مَجاعةٍ** ve **مَجوعة**.

(**جوف**) **الجيم** ve **الواو** ve **الفاء**; tek bir kelimedir; o da şeyin **جَوْفُ**’udur. Denir: bu insanın **جَوْفُ**’udur; ve her şeyin **جوفُ**’u. Ve **طَعْنَةٌ جائِفَةٌ**; **الجَوْفِ**’a ulaştığı zaman. Ve **قِدْرٌ جَوْفاءُ**: **الجَوْفِ**’u geniş olan. Ve **جَوْفُ عَيْرٍ**: **حِمار** adlı bir adamın koruduğu bir yerdir. Ve meselde: “أخْلَى مِنْ **جَوْفِ عَيْر**”. Aslı: kendisine ait bir vadiyi koruyan bir adamdı. Onun hadisi **كتاب العين**’de zikredilmiştir.

(**جول**) **الجيم** ve **الواو** ve **اللام**; tek bir asıldır; o da dönmedir. Denir: **جالَ يجول** [**جَوْلاً**] ve **جَوَلاناً**; ve ben onu **أجَلْتُه**. Bu asıldır; sonra ondan türetilir. **الجُول**: kuyunun tarafıdır; kuyunun, içinde dönülen yanları vardır. Dedi:
رَمَانِي بأمْرٍ كنتُ منه ووَالِدِي  *** بَرِيَّاً ومِنْ **جُولِ** الطّوِيّ رماني
Ve **المِجْوَلُ**: gölcüktür; ve zikredildi ki su onun içinde **يَجُول** eder. Ve bazen zırh, renginin saflığı sebebiyle ona benzetilmiştir. Ve **المِجْوَل**: kalkandır; ve **المِجْوَل**: giyenin içinde dolaştığı bir gömlektir. **امرؤ القيس** dedi:
* إذا ما اسبكرَّتْ بَيْنَ دِرْعٍ و**مِجْوَلِ** *
Ve küçük mallara **جَوَلان** denir; çünkü o, büyüklerin arasında **يَجُول** eder. Ve **الفراء** dedi: falanın **جُولٌ**’ü yoktur; yani onun görüşü yoktur. Bu, zikrettiğimizden türetilmiştir; çünkü görüş sahibi, görüşünü döndürür ve işletir. Amma **الجَوْلانُ** bir beldedir; o, konulmuş bir addır. Dedi:
فآبَ مُضِلُّوهُ بِعَينٍ جَلِيَّةٍ *** وغُودِرَ بِ**الجَوْلانِ** حَزْمٌ ونائِلُ

(**جون**) **الجيم** ve **الواو** ve **النون**; tek bir asıldır. Bazı nahivciler iddia etti ki **الجَون** muarrabdır; ve o, Farsların “الكُونَهْ” dediği renktir; yani şeyin rengi. Dedi: bu sebeple **الجَونُ** siyah ve beyaz denir. Bu, mânâsı olmayan bir sözdür. **الجَوْن** dil ehlinin tamamı nezdinde siyah ve beyaz üzerine vâki olan bir isimdir; bu, zıtları tek isimle adlandırma babındandır; **النَّاهل** gibi, **الظّنّ** gibi ve babdaki diğerleri gibi.

Ve **الجَوْنَة**: güneştir. Bir kavim dedi: beyazlığı için adlandırıldı. Ve bundan, hacâc’a arz olunan zırh hadisi: saflığından dolayı onu neredeyse göremedi. Bunun üzerine hazır bulunanlardan biri ona dedi: “إنّ الشّمس **جَوْنةٌ**”; yani parlak ışınlı, saf. Ve bir kavim dedi: bilakis **جَوْنة** diye adlandırıldı; çünkü battığı zaman karardı.

Amma **الجُونَة** bilinen bir şeydir; belki de muarrab olması umulur; çoğulu **جُوَن**. **الأعشى** dedi:
* وكان المِصاعُ بما في **الجُوَنْ** *

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج و ح
اجتاحتهم السنة ونزلت بهم جائحة من الجوائح‏.‏
وتقول‏:‏ رفع الحوائج أشد من نزول الجوائح‏.‏

##### Türkçe

ج و ح
**اجتاحتهم السنة**: Kıtlık onları silip süpürdü; ve **نزلت بهم جائحة من الجوائح**: musibetlerden bir musibet onların başına indi.
Ve dersin ki: **رفع الحوائج**: ihtiyaçların kaldırılması, **أشد من نزول الجوائح**: musibetlerin inişinden daha şiddetlidir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجَوْحُ: الاستئصال، من الاجْتِياح.
جاحَتهم السَّنة جَوحاً وجِياحة وأَجاحَتهم واجتاحَتْهم: استأْصلت أَموالهم، وهي تَجُوحُهم جَوْحاً وجِياحة، وهي سَنَة جائحة: جَدْبة؛ وجُحْتُ الشيءَ أَجُوحه. وفي الحديث: إِن أَبي يريد أَن يَجْتاحَ مالي أَي يستأْصله ويأْتي عليه أَخذاً وإِنفاقاً؛ قال ابن الأَثير: قال الخطابي: يشبه أَن يكون ما ذكره من اجْتِياح والده مالَه، أَن مقدار ما يَحْتاجُ إِليه في النفقة شيء كثير لا يَسَعُه مالُه، إِلا أَن يَجتاحَ أَصلَه، فلم يُرَخِّصْ له في ترك النفقة عليه، وقال له: أَنتَ ومالُك لأَبيك، على معنى أَنه إِذا احتاج إِلى مالك أَخذ منه قَدْرَ الحاجة، وإِذا لم يكن لك مال وكان لك كسب لزمك أَن تكتسب وتنفق عليه؛ فأَما أَن يكون أَراد به إِباحة ماله له حتى يَجْتاحَه، ويأْتي عليه إِسرافاً وتبذيراً فلا أَعلم أَحداً ذهب إِليه؛ وفي الحديث: أَعاذَكُم اللهُ من جَوْحِ الدهر. واجْتاحَ العَدُوُّ مالَه: أَتى عليه.
والجَوْحةُ والجائحة: الشدّة والنازلة العظيمة التي تَجتاح المالَ من سَنَةٍ أَو فتنة. وكل ما استأْصله: فقد جاحَه واجْتاحَه. وجاحَ اللهُ ماله وأَجاحَه، بمعنىً، أَي أَهلكه بالجائحة. الأَزهري عن أَبي عبيد: الجائحة المصيبة تحلّ بالرجل في ماله فتَجْتاحُه كُلَّه؛ قال ابن شمل: أَصابتهم جائحة أَي سَنَة شديدة اجتاحت أَموالهم، فلم تَدَعْ لهم وَِجاحاً، والوَِجاحُ: بقية الشيء من مال أو غيره. ابن الأَعرابي: جاحَ يَجوحُ جَوْحاً إِذا هَلَكَ مالُ أَقربائه. وجاحَ يَجُوح إِذا عَدَل عن المَحَجَّة إِلى غيرها؛ ونزلت بفلان جائِحة من الجَوائِح. وروي عن النبي، صلى الله عليه وسلم: أَنه نهى عن بيع السِّنين ووَضَعَ الجَوائِح؛ وفي رواية: أَنه أَمر بوضع الجَوائح؛ ومنه قول الشاعر:
ليْسَتْ بِسَنْهاءٍ ولا رُجَّبِيَّةٍ،
ولكن عَرايا في السِّنين الجَوائح
وروى الأَزهري عن الشافعي، قال: جِماعُ الجَوائح كلُّ ما أَذهب الثمرَ أَو بعضَها من أَمر سَماوِيٍّ بغير جناية آدمي، قال: وإِذا اشترى الرجل ثمر نخل بعدما يحلُّ بيعه فأُصيب الثمر بعدما قبضه المشتري لزمه الثمن كله، ولم يكن على البائع وضع ما أَصابه من الجائحة عنه؛ قال: واحتمل أَمره بوضع الجوائح أَن يكون خضّاً على الخير لا حتماً، كما أَمر بالصلح على النصف؛ ومثله أَمره بالصدقة تطوعاً فإِذا خَلَّى البائعُ بين المشتري وبين الثمر فأَصابته جائحة، لم يحكم على البائع بأَن يضع عنه من ثمنه شيئاً؛ وقال ابن الأَثير: هذا أَمر ندب واستحباب عند عامة الفقهاء، لا أَمر وجوب؛ وقال أَحمد وجماعة من أَصحاب الحديث: هو لازم يوضع بقدر ما هلك؛ وقال مالك: يوضع في الثلث فصاعداً أَي إِذا كانت الجائحة في دون الثلث، فهو من مال المشتري، وإِن كان أَكثر فمن مال البائع؛ قال أَبو منصور: والجائحة تكون بالبَرَدِ يقع من السماء إِذا عَظُم حَجْمُه فكثر ضرره، وتكون بالبَرَد المُحْرِق أَو الحرّ المُفْرِط حتى يبطل الثمن؛ قال شمر: وقال إِسحق: الجائحة إِنما هي آفة تجتاح الثمر سماويةٌ، ولا تكون إِلا في الثمار فيخفف الثلث على الذين اشْتَرَوْه؛ قال: وأَصل الجائحة السَّنة الشديدة تجتاح الأموال، ثم يقال: اجتاح العَدُوُّ مالَ فلان إِذا أَتى عليه. أَبو عمرو: الجَوْحُ الهلاك. الأَزهري في ترجمة جحا: الجائح الجراد، عن ابن الأَعرابي.وجَوْحانُ: اسم.
ومَجاحٌ: موضع؛ أَنشد ثعلب:
لعن اللهُ بَطْنَ قُفٍّ مَسِيلاً،
ومَجاحاً، فلا أُحِبُّ مَجاحا
قال: وإِنما قضينا على مجاح أَن أَلفه واو، لأَن العين، واواً، أَكثر منها ياء، وقد يكون مَحاج فَعالاً فيكون من غير هذا الباب فنذكره في موضعه.

##### Türkçe

**الجَوْحُ**: kökünden söküp çıkarma; **الاجْتِياح**’tan.

Onları yıl **جَوحاً** ve **جِياحة** olarak **جاحَتْهم** ve onları **أَجاحَتْهم** ve onları **اجتاحَتْهم**: onların mallarını kökünden söküp çıkardı; ve o, onları **جَوْحاً** ve **جِياحة** olarak **تَجُوحُهم**; ve o, **سَنَة جائحة** olan bir yıldır: kıtlık; ve ben şeyi **جُحْتُ**; onu **أَجُوحه**. Ve hadiste: “Şüphesiz babam malımı **يَجْتاحَ** etmek istiyor” yani onu kökünden söküp çıkarmak ve onu alma ve harcama olarak tüketip bitirmek; İbnü’l-Esîr dedi: el-Hattâbî dedi: babasının malını **اجْتِياح** etmesinden zikrettiği şeyin, nafakada ihtiyaç duyduğu miktarın çok bir şey olması, malının ona yetmemesi, ancak aslını **يَجْتاحَ** etmesiyle (mümkün olması) benzer görünür; böylece ona nafakayı terk etmede ruhsat vermedi ve ona: “Sen ve malın babanındır” dedi; şu mânâ üzere: o, senin malına ihtiyaç duyduğunda ondan ihtiyaç miktarınca alır; ve eğer senin malın yoksa ve senin kazancın varsa, sana onu kazanman ve ona harcaman gerekir; fakat onunla, malını ona mubah kılmayı, ta ki onu **يَجْتاحَه** etsin ve onu israf ve saçıp savurma olarak tüketip bitirsin, kastetmiş olması (hususunda) ben, ona giden hiç kimse bilmiyorum; ve hadiste: “Allah sizi zamanın **جَوْحِ**’undan korusun.” Ve düşman onun malını **اجتاحَ** etti: onu tüketip bitirdi.

Ve **الجَوْحةُ** ve **الجائحة**: şiddet ve yıldan yahut fitneden malı **تَجتاح** eden büyük musibet. Ve her neyi kökünden söküp çıkardıysa: artık onu **جاحَه** etti ve onu **اجتاحَه** etti. Ve Allah onun malını **جاحَ** etti ve onu **أَجاحَه** etti, bir mânâ ile; yani onu **الجائحة** ile helâk etti. el-Ezherî, Ebû Ubeyd’den: **الجائحة** erkeğin malında ona inen musibettir; böylece onu bütünüyle **تَجْتاحُه** eder; İbn Şumeyl dedi: Onlara bir **جائحة** isabet etti, yani mallarını istila edip tüketen şiddetli bir yıl; böylece onlara **وَِجاحاً** bırakmadı; ve **الوَِجاحُ**: maldan veya başkasından şeyin bakiyyesi. İbnü’l-A‘râbî: **جاحَ يَجوحُ جَوْحاً**; yakınlarının malı helâk olduğunda. Ve **جاحَ يَجُوح**; açık yoldan başkasına saptığında; ve falana **جائِحة**’lerden bir **جائِحة** indi. Ve Peygamber’den, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet edildi: o, yılların satışını yasakladı ve **الجَوائِح**’ı kaldırdı; ve bir rivayette: o, **الجَوائح**’ın kaldırılmasını emretti; ve ondan şairin sözü:

**ليْسَتْ بِسَنْهاءٍ ولا رُجَّبِيَّةٍ،
ولكن عَرايا في السِّنين الجَوائح**

Ve el-Ezherî, Şâfiî’den rivayet etti, dedi: **الجَوائح**’ın toplamı, insanın bir cinayeti olmaksızın semavî bir işten meyveyi yahut onun bir kısmını götüren her şeydir; dedi: ve erkek, satımı helâl olduktan sonra hurma meyvesi satın alır da, müşteri onu kabzettikten sonra meyveye bir isabet olursa, bütün bedel ona lâzım olur; ve satıcıya, ona isabet eden **الجائحة**’dan (dolayı) ondan bir şey düşürmek yoktur; dedi: ve onun **الجوائح**’ı düşürme emrini, zorunlu olarak değil, hayra teşvik olarak taşıdı; nitekim yarı üzerine sulhu emretti; ve bunun benzeri, onun sadakayı gönüllü olarak emretmesidir; böylece satıcı, müşteri ile meyve arasını serbest bıraktığında da ona bir **جائحة** isabet ederse, satıcı üzerine onun bedelinden ona bir şey düşürmesiyle hükmedilmez; İbnü’l-Esîr dedi: bu, fakihlerin geneli yanında, vücûb emri değil, nedb ve müstehab emridir; ve Ahmed ve hadis ashabından bir cemaat dedi: o, helâk olan miktar kadar düşürülmesiyle lâzımdır; Mâlik dedi: üçte bir ve daha fazlasında düşürülür; yani **الجائحة** üçte birden aşağıda olduğunda, o, müşterinin malındandır; ve eğer daha çoksa, satıcının malındandır; Ebû Mansûr dedi: ve **الجائحة**, gökten düşen dolu ile olur; büyüdüğünde hacmi büyür de zararı çok olur; ve yakıcı dolu ile yahut aşırı sıcak ile olur; ta ki bedeli iptal etsin; Şemmer dedi: ve İshak dedi: **الجائحة** ancak meyveyi istila edip tüketen semavî bir âfettir; ve ancak meyvelerde olur; böylece onu satın alanlar üzerine üçte bir hafifletilir; dedi: ve **الجائحة**’ın aslı, malları istila edip tüketen şiddetli yıldır; sonra denir: düşman falanın malını **اجتاح** etti; onu tüketip bitirdiğinde. Ebû Amr: **الجَوْحُ** helâktir. el-Ezherî, **جحا** maddesinde: **الجائح** çekirgedir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **جَوْحانُ**: bir isimdir.

Ve **مَجاحٌ**: bir yerdir; Sa‘leb inşâd etti:

لعن اللهُ بَطْنَ قُفٍّ مَسِيلاً،
ومَجاحاً، فلا أُحِبُّ مَجاحا

Dedi: ve biz **مَجاح** hakkında, onun elifinin vav olduğuna hükmettik; çünkü aynın vav olması, ondan yâ olmasından daha çoktur; ve **مَحاج** da **فَعالاً** olarak olabilir; böylece bu bâbdan olmayan (bir şey) olur; o hâlde onu yerinde zikrederiz.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج و ح * * جَاحَ * الشيء استأصله وبابه قال ومنه * الجائِحةُ * وهي الشدة التي تجتاح المال من سنة أو فتنة يقال * جاحَتْهم * الجائحة و * اجْتاحَتْهم * و * جَاحَ * الله ماله من باب قال أيضا و * أجَاحَهُ * بمعنى أي أهلكه بالجائحة

##### Türkçe

* ج و ح * * **جَاحَ** * şey’i kökünden kazıdı (tamamen söküp attı); babı **قال**’dır. Ondandır: * **الجائِحةُ** *; o, bir sene yahut bir fitneden malı silip süpüren şiddettir. Denilir: * **جاحَتْهم** * **الجائحة** ve * **اجْتاحَتْهم** *. Ve: * **جَاحَ** * Allah onun malını, bab **قال**’dan, ayrıca; ve * **أجَاحَهُ** * mânâsında; yani onu **الجائحة** ile helâk etti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الجوح: البطيخ الشامي، والإهلاك والاستئصال  . وقد جاحتهم السنة جوحا وجياحا  كالإجاحة والاجتياح  . وقد أجاحتهم واجتاحتهم استأصلت أموالهم. وفي الحديث:  أعاذكم الله من جوح الدهر  واجتاح العدو ماله: أتى عليه،  ومنه الجائحة: للشدة  والنازلة العظيمة التي تجتاح المال من سنة أو فتنة. وكل ما استأصله: فقد جاحه واجتاحه. وجاح الله ماله وأجاحه: بمعنى أهلكه بالجائحة. والجوحة والجائحة: للسنة  المجتاحة للمال  ، قاله واصل. وقال الأزهري عن أبي عبيد: الجائحة: المصيبة تحل بالرجل في ماله فتجتاحه كله وقال ابن شميل: أصابتهم جائحة، أي سنة شديدة اجتاحت أموالهم. وقال أبو منصور: والجائحة تكون بالبرد يقع من السماء إذا عظم حجمه فكثر ضرره، وتكون بالبرد المحرق أو الحر المحرق. قال شمر: وقال إسحاق: الجائحة إنما هي آفة تجتاح الثمر، سماوية، ولا تكون إلا في الثمار.  والمجوح، كمنبر: الذي يجتاح كل شيء  أي يستأصله.  والجاح: الستر  ، وهو الإجاج كما تقدم، والوجاج، كما سيأتي.  والأجوح: الواسع من كل شيء ج جوح  ، بالضم. تقول  جوحت رجلي تجويحا: أي  أخفيتها  . عن ابن الأعرابي:  جاح  يجوح جوحا، إذا أهلك مال أقربائه. وجاح يجوح، إذا  عدل عن المحجة  إلى غيرها. ومما يستدرك عليه: الجائح: الجراد؛ ذكره الأزهري نقلا عن ابن الأعرابي في ترجمة جحا. وجوحان اسم. ومجاح: موضع. أنشد ثعلب:
  لعن الله بطن قف مسيلا                      ومجاحا فلا أحب مجاحا قال: وإنما قضينا على مجاح أن ألفه واو، لأن العين واوا أكثر منها ياء، وقد يكون مجاح فعالا، فيكون من غير هذا الباب، وقد تقدمت الإشارة إليه، وسيأتي فيما بعد.

##### Türkçe

**الجوح**: Şâmî karpuz; ve helâk etme ve kökünü kazıma. Ve muhakkak ki yıl onları **جوحا** ve **جياحا** olarak yok etti; **الإجاحة** ve **الاجتياح** gibi. Ve muhakkak ki onları **أجاحتهم** ve **اجتاحتهم**: mallarını kökünden kazıdı. Ve hadiste: “Allah sizi **جوح الدهر**’den korusun.” Ve düşman onun malını **اجتاح** etti: onun üzerine geldi (hepsini aldı). Ve ondan **الجائحة**: şiddet içindir; ve bir yıldan yahut fitneden malı silip süpüren büyük musibet içindir. Ve her neyi kökünden kazıdıysa: muhakkak onu **جاحه** ve **اجتاحه**. Ve Allah onun malını **جاح** etti ve **أجاحه**: **الجائحة** ile helâk etti mânâsınadır. Ve **الجوحة** ve **الجائحة**: malı silip süpüren yıl içindir; bunu Vâsıl söyledi. Ezherî, Ebû Ubeyd’den naklen dedi ki: **الجائحة**: kişinin malında ona inen bir musibettir; böylece onun tamamını silip süpürür. İbn Şümeyl dedi ki: Onlara bir **جائحة** isabet etti; yani mallarını silip süpüren şiddetli bir yıl. Ebû Mansûr dedi ki: **الجائحة** gökten düşen dolu ile olur; büyüklüğü arttığında zararı çoğalır; ve yakıcı dolu ile olur yahut yakıcı sıcak ile olur. Şemmer dedi ki: İshak dedi ki: **الجائحة** ancak meyveyi silip süpüren bir âfettir; semâvîdir; ve ancak meyvelerde olur.

Ve **المجوح**, **كمنبر**: her şeyi silip süpüren; yani onu kökünden kazıyan. Ve **الجاح**: örtüdür; ve o, daha önce geçtiği üzere **الإجاج**’dır; ve **الوجاج**’dır; geleceği üzere. Ve **الأجوح**: her şeyden geniş olan; çoğulu **جوح**’tur; ötre ile. Dersin ki: “Ayağımı **جوحت** ettim, **تجويحا**”: yani onu gizledim. İbnü’l-A‘râbî’den: **جاح** **يجوح** **جوحا**, yakınlarının malını helâk ettiğinde. Ve **جاح** **يجوح**, **المحجة**’den başkasına saptığında.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **الجائح**: çekirge; Ezherî onu, **جحا** maddesinde İbnü’l-A‘râbî’den naklen zikretti. Ve **جوحان** bir isimdir. Ve **مجاح**: bir yerdir. Sa‘leb inşâd etti:
لعن الله بطن قف مسيلا                      ومجاحا فلا أحب مجاحا
Dedi ki: Biz **مجاح** hakkında, onun elifinin vâv olduğuna hükmettik; çünkü aynın vâv olması yâ’dan daha çoktur. Ve **مجاح** **فعالا** da olabilir; böylece bu bâbdan olmayan olur. Ona işaret daha önce geçti; ve daha sonra gelecektir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَاحَ
1 جَاحَ جاح , (S, A,) aor. يَجُوحُ, (S,) inf. n. جَوْحٌ, (S, K,) He (a man, S) extirpated, or exterminated, (S, A, K,) a thing: (S:) He (God, S) destroyed (S, A, K) a man's property, or cattle, (S,) by what is termed جَائِحَة: (S, A:) as also ↓ اجاح, (S, A,) inf. n. اـِجَاحَةٌ; (K;) and ↓ اجتاح, (S,) inf. n. اِجْتِيَاحٌ. (K.) You say [also], جَاحِتِ الآفَةُ المَالَ, i. e. الجَائِحَةُ, aor. تَجُوحُهُ, inf. n. as above; and ↓ اجاحتهُ; and ↓ اجتاحتهُ; The bane, or pest, or the like, destroyed the property, or cattle; as also جَاحَتْهُ, aor. تَجِيحُهُ, inf. n. جِيَاحَةٌ: (Msb:) and one says of anything, such as drought, or dearth, and civil war, or conflict and faction, &c., جاح المَالَ and ↓ اجتاحهُ, meaning it extirpated, or exterminated, the property, or cattle. (TA.) And جَاحَتْهُمُ الجَائِحَةُ, (S,) or السَّنَةُ, inf. n. جَوْحٌ and جِيَاحٌ; and ↓ أَجَاحَتْهُمْ; (TA;) and ↓ اِجْتَاحَتْهُمْ; (S, A, TA;) i. e. [The calamity, bane, pest, or the like, or drought, or dearth, destroyed or] extirpated [them, or] their property, or cattle. (TA.) And العَدُوُّ مَالَهُ ↓ اجتاح The enemy destroyed, or made an end of, his property, or cattle; syn. أَتَى عَلَيْهِ. (TA.) ― -b2- Also جاح, aor. يَجُوحُ, inf. n. جَوْحٌ, He destroyed the property, or cattle, of his relations. (IAar, TA.) -A2- And, aor. يَجُوحُ, He deviated from the road, or beaten track. (IAar, K.)

4 أَجْوَحَ see 1, in three places.

8 اـِجْتَوَحَ see 1, in five places.

جَوْحَةٌ
جَوْحَةٌ جوحه جوحة : see جَائِحَةٌ.

جَائِحٌ
جَائِحٌ ذ [act. part. n. of 1]. You say آفَةٌ جَائِحَةٌ A destructive bane or pest or the like: (Msb:) and سَنَةٌ جَائِحَةٌ a year of drought or dearth or sterility: (Mgh:) pl. جَوَائِحُ. (Mgh, Msb.) ― -b2- [And hence,] The locust. (IAar, T in art. جحى.)

جَائِحَةٌ
جَائِحَةٌ ذ [fem. of جَائِحٌ, q. v.: and hence, as a subst.,] A bane, a pest, (Msb,) a calamity, or the like, (S, Msb, K,) or a great calamity, (Mgh, TA,) that destroys, or extirpates, men's property, or cattle; (S, Mgh, Msb, * K, TA;) as drought, or dearth; or civil war, or conflict and faction, and the like: (S, TA:) drought, or dearth, that destroys, or extirpates, men's property, or cattle; as also ↓ جَوْحَةٌ: (Wلsil, TA:) or a calamity that befalls a man, and destroys all his property, or cattle: (A'Obeyd, T:) or severe drought or dearth, that destroys, or extirpates, men's property, or cattle: (ISh:) sometimes it is the effect of large hail; and sometimes, of excessive cold or heat: (T:) or (accord. to Esh-Shلfi'ee, Mgh, Msb) a blast, or blight, or calamity arising from the atmosphere, that destroys the fruits, (Mgh, Msb, TA,) or some thereof; (Mgh;) only relating to fruits: (TA:) pl. جَوَائِحُ. (A, Mgh, Msb.) It is said in a trad., أَمَرَ بِوَضْعِ الجَوَائِحِ, which is an elliptical phrase, meaning He commanded to remit the poor-rate in respect of things affected by a blast, or blight, (Mgh, Msb,) namely, property, (Mgh,) or fruits, (Msb,) so affected; (Mgh, Msb;) i. e., that no portion thereof, (Mgh,) or of the remains thereof, (Msb,) should be taken for the poor-rate. (Mgh, Msb.)

مُجَاحٌ
مُجَاحٌ مجاح : see what next follows.

مَجُوحٌ
مَجُوحٌ مجوح Property, or cattle, destroyed by a bane, or pest, or the like; as also مَجِيحٌ [belonging to art. جيح], and ↓ مُجَاحٌ. (Msb.)

مِجْوَحٌ
مِجْوَحٌ مجوح [A person or thing] that destroys, or extirpates, everything. (K, TA.)

##### Türkçe

جَاحَ
1 **جَاحَ** جاح , (S, A,) muzâri‘ı **يَجُوحُ**, (S,) mastarı **جَوْحٌ**, (S, K,) O (bir adam, S) bir şeyi kökünden söktü yahut yok etti: (S:) O (Allah, S) bir adamın malını yahut hayvanlarını, (S,) **جَائِحَة** diye adlandırılan şey ile yok etti: (S, A:) bunun gibi ↓ **اجاح**, (S, A,) mastarı **اـِجَاحَةٌ**; (K;) ve ↓ **اجتاح**, (S,) mastarı **اِجْتِيَاحٌ**. (K.) [Yine] dersin ki, **جَاحِتِ الآفَةُ المَالَ**, yani **الجَائِحَةُ**, muzâri‘ı **تَجُوحُهُ**, mastarı yukarıdaki gibidir; ve ↓ **اجاحتهُ**; ve ↓ **اجتاحتهُ**; Bela, yahut afet, yahut benzeri, malı yahut hayvanları yok etti; bunun gibi **جَاحَتْهُ**, muzâri‘ı **تَجِيحُهُ**, mastarı **جِيَاحَةٌ**: (Msb:) ve kuraklık, yahut kıtlık, ve iç savaş, yahut çatışma ve hizipleşme, vb. gibi herhangi bir şey hakkında da denir ki, **جاح المَالَ** ve ↓ **اجتاحهُ**, yani malı yahut hayvanları kökünden söktü yahut yok etti. (TA.) Ve **جَاحَتْهُمُ الجَائِحَةُ**, (S,) yahut **السَّنَةُ**, mastarı **جَوْحٌ** ve **جِيَاحٌ**; ve ↓ **أَجَاحَتْهُمْ**; (TA;) ve ↓ **اِجْتَاحَتْهُمْ**; (S, A, TA;) yani [musibet, bela, afet, yahut benzeri, yahut kuraklık, yahut kıtlık, onları yahut] onların mallarını yahut hayvanlarını yok etti yahut kökünden söktü. (TA.) Ve düşman onun malını yahut hayvanlarını ↓ **اجتاح**; düşman onun malını yahut hayvanlarını yok etti, yahut ona son verdi; eş anlamlısı **أَتَى عَلَيْهِ**. (TA.) ― -b2- Yine **جاح**, muzâri‘ı **يَجُوحُ**, mastarı **جَوْحٌ**, O, akrabalarının malını yahut hayvanlarını yok etti. (IAar, TA.) -A2- Ve, muzâri‘ı **يَجُوحُ**, O, yoldan yahut çiğnenmiş patikadan saptı. (IAar, K.)

4 **أَجْوَحَ**: 1’e bak, üç yerde.

8 **اـِجْتَوَحَ**: 1’e bak, beş yerde.

**جَوْحَةٌ**
**جَوْحَةٌ** جوحه جوحة : **جَائِحَةٌ**’ye bak.

**جَائِحٌ**
**جَائِحٌ** ذ [1’in ism-i fâili]. Dersin ki **آفَةٌ جَائِحَةٌ**: yıkıcı bir bela yahut afet yahut benzeri: (Msb:) ve **سَنَةٌ جَائِحَةٌ**: kuraklık yahut kıtlık yahut kısırlık yılı: (Mgh:) çoğulu **جَوَائِحُ**. (Mgh, Msb.) ― -b2- [Ve buradan,] çekirge. (IAar, T, md. جحى’da.)

**جَائِحَةٌ**
**جَائِحَةٌ** ذ [**جَائِحٌ**’in müennesi, bkz.: ve buradan, isim olarak,] bir bela, bir afet, (Msb,) bir musibet yahut benzeri, (S, Msb, K,) yahut büyük bir musibet, (Mgh, TA,) insanların mallarını yahut hayvanlarını yok eden yahut kökünden söken; (S, Mgh, Msb, * K, TA;) kuraklık yahut kıtlık gibi; yahut iç savaş, yahut çatışma ve hizipleşme, ve benzeri: (S, TA:) insanların mallarını yahut hayvanlarını yok eden yahut kökünden söken kuraklık yahut kıtlık; bunun gibi ↓ **جَوْحَةٌ**: (Wl̄sil, TA:) yahut bir adama isabet eden ve onun bütün malını yahut hayvanlarını yok eden bir musibet: (A'Obeyd, T:) yahut insanların mallarını yahut hayvanlarını yok eden yahut kökünden söken şiddetli kuraklık yahut kıtlık: (ISh:) bazen iri dolunun etkisidir; ve bazen, aşırı soğuğun yahut sıcağın: (T:) yahut (Esh-Shl̄fi'ee’ye göre, Mgh, Msb) atmosferden kaynaklanan, meyveleri, (Mgh, Msb, TA,) yahut onların bir kısmını; (Mgh;) yok eden bir rüzgâr darbesi, yahut yanıklık, yahut musibet; yalnız meyvelerle ilgili: (TA:) çoğulu **جَوَائِحُ**. (A, Mgh, Msb.) Bir hadiste şöyle denmiştir: **أَمَرَ بِوَضْعِ الجَوَائِحِ**, ki bu, hazfedilmiş bir ibaredir; manası: bir rüzgâr darbesi yahut yanıklık sebebiyle etkilenmiş şeyler hakkında yoksul vergisini düşürmeyi emretti, (Mgh, Msb,) yani mal, (Mgh,) yahut meyveler, (Msb,) bu şekilde etkilenmiş olan; (Mgh, Msb;) yani ondan hiçbir payın, (Mgh,) yahut onun kalıntılarından, (Msb,) yoksul vergisi için alınmaması. (Mgh, Msb.)

**مُجَاحٌ**
**مُجَاحٌ** مجاح : hemen ardından gelen şeye bak.

**مَجُوحٌ**
**مَجُوحٌ** مجوح: bir bela, yahut afet, yahut benzeri tarafından yok edilmiş mal yahut hayvanlar; bunun gibi **مَجِيحٌ** [جيح maddesine aittir], ve ↓ **مُجَاحٌ**. (Msb.)

**مِجْوَحٌ**
**مِجْوَحٌ** مجوح: her şeyi yok eden yahut kökünden söken [bir kişi yahut şey]. (K, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَاح
جَاح ( w )  U ( n. ac. جَوْح 1 )
a.  [ 'An ], Deviated, turned aside, swerved from.

b.  Destroyed, devastated.

أَجْوَحَ
أَجْوَحَ IV ,  اِجْتَوَحَ VIII ,
a.  Destroyed, devastated.

جَاْوِحَة
جَاْوِحَة 21t , ( pl. جَوَاْوِحُ 41 ),
a.  Calamity, disaster, plague, pestilence, blight, blast.

##### Türkçe

جَاح
**جَاح** ( w ) U ( n. ac. **جَوْح** 1 )
a. ['An], Saptı, yana döndü, yönünden çıktı.

b. Yok etti, harap etti.

أَجْوَحَ
**أَجْوَحَ** IV, **اِجْتَوَحَ** VIII,
a. Yok etti, harap etti.

جَاْوِحَة
**جَاْوِحَة** 21t, ( pl. **جَوَاْوِحُ** 41 ),
a. Âfet, felâket, veba, salgın, ekin kıran, yakıp kavuran rüzgâr.
