# جوز (ج-و-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%88%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Ceyeze vadinin girilen sırtı, su veya insanın geçtiği geçit yeridir

- Harfler: ج - و - ز
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 4 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَجَاوَزْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%88%D9%8E%D8%B2%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | وَفَاعَلْنَا | Engeli aştık; Ve aştık | 2 | 2 | [7:138](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2/ayet/7:138.md) |
| [جَاوَزَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2/siga/%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%88%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D8%A7.md) | فَاعَلَا | İkisi engeli aştı | 1 | 1 | [18:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2/ayet/18:62.md) |
| [جَاوَزَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2/siga/%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%88%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | فَاعَلَهُ | Onu aştı | 1 | 1 | [2:249](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2/ayet/2:249.md) |
| [وَنَتَجَاوَزُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2/siga/%D9%88%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%AC%D9%8E%D8%A7%D9%88%D9%8E%D8%B2%D9%8F.md) | وَنَتَفَاعَلُ | Görmezden geleceğiz | 1 | 1 | [46:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2/ayet/46:16.md) |

## Mücavir kökler — 55 mücavir (77 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [جند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Ordu demektir
2. [بحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Bahr deniz demektir
3. [سري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Akan deredir
4. [طالوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Talut
5. [جالوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Câlut
6. [طوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Güç
7. [صنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Bir şeyin çizilmiş şekli, benzeridir
8. [غرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ğurfe, Çardak denilen yazlık evdir
9. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Oğullar
10. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
11. [عكف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Örgülü saç demektir
12. [درك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ona yetişir
13. [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Sufur” süpürgedir
14. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
15. [فيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fey Güneşin en kısa gölgesi demektir
16. [غدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğida, Sabah yemeği, kahvaltı demektir
17. [فتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kepçe, kefe demektir
18. [غرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğark, Suya doymuş toprak, bataklık demektir
19. [جهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Cehl fokurdayıp kaynayan kazan demektir
20. [غلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğulb, Ğelba, bahçenin etrafına dikilen ağaçlara denir
21. [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dikili taş demektir
22. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İçecek
23. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yiyecek demektir
24. [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fasl Vücudun oynak yerlerinin adıdır
25. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Biley taşı
26. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
27. [فرعون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Firavun
28. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Az
29. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
30. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
31. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
32. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kulak demektir
33. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Buğa boğa demektir
34. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
35. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Granit taş demektir
36. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
37. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · El ve kol demektir
38. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Süllem” merdiven demektir
39. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
40. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Musa
41. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
42. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
43. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
44. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beraber
45. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İnek yavrusu, dana demektir
46. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kesr(sin ile) kırık demektir
47. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
48. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bahçe demektir
49. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
50. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Önce
51. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
52. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
53. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Yemm” durgun akan su demektir
54. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir
55. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جوز |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (ecvef) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B1.md), [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md), [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [حبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin ortasından yarıp geçmek, geçidi veya engeli aşarak öte tarafa varmak |
| Çekirdek Özet 2 | Deniz, nehir ve vadi gibi zorlu engelleri aşmak; ahlaki/ilahi boyutta ise cezalandırmadan vazgeçip kusuru bağışlamak |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sınırın veya eşiğin aşılarak eylemin geçerlilik, intikal ve af alanına taşınması |
| Kritik Hata Riski | Kökün af ve görmezden gelme boyutunu basit bir kayıtsızlık veya unutma sayarak, bilinçli bir eşik aşımı ve tasarruf niteliğini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جو | İç boşluk, derinlik, iki taraf arasındaki açıklık ve ara mekân. Nitekim [جوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%A8.md) yarıp geçmeyi, [جوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D9%81.md) nesnenin iç boşluğunu, [جود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%AF.md) içteki cevherin cömertçe dışa akmasını, [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) orta hattan sapıp boşluğa kaymayı, [جوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9.md) midenin iç boşluğunu gösterir. | ز | Zâ harfinin taşıdığı keskinlik, sınırlama ve ayrıştırma niteliği iç boşluk anlamına katılarak; boşluğun, engelin veya nesnenin tam ortasından keskin bir hatla geçip ayrılmayı ve sınırı arkada bırakmayı sağlamıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | İlerlemeyi, mesafe katetmeyi ve gövdeyi bir taraftan diğer tarafa taşımayı başlatır. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İki ayrı yakayı veya eşiğin iki tarafını birbirine bağlayan geçiş hattını kurar. |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Engeli, ortayı veya sınırı kesip geçmeyi, mesafeyi katederek arkada bırakmayı neticelendirir. |
| جوز | Taşınan gövdenin bir geçit üzerinden keskin bir hareketle engeli yarıp öteye geçmesi | Bir bütünün, engelin ya da vadinin ortasından yürüyüp onu arkada bırakarak karşı sınıra ulaşma eylemidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir arazinin, nehrin veya vadinin tam ortasından yarıp geçmek; hayvan ve ekin için su geçidinden su alıp geçirmek; ceviz gibi sert kabuklu meyvenin tam orta gövdesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir beytinde bir yerleşimin meydanını yarıp arkada bıraktıklarını şu mısralarla anlatır: فلما أجزنا ساحة الحي وانتحى / بنا بطن خبت ذي قفاف عقنقل |
| Erken Arapça kullanım | Muhadram şair Evs b. Mağrâ, hacıların Akabe veya Mina geçidinden salimen geçirilmesini överken şu ifadeyi kullanmıştır: حتى يقال أجيزوا آل صفوانا |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde bu kök, temel olarak bir boşluğun, engelin veya hattın kesilerek geçilmesi ve nesnenin iç/orta kısmı semantiği etrafında şekillenir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanında sert kabuklu yemiş (ceviz) için ortak Sami adı olarak mevcuttur (İbranice אֱגוֹז / egōz, Süryanice ܓܘܙܐ / gawzā); bu kelimenin kabuğunun iki eşit orta parçaya ayrılması veya sert çekirdeğin iç/orta özü temsil etmesi kökün Arapçadaki «bir şeyin tam ortası» anlamıyla örtüşür. Erken Sami kök yapısında hareket bildiren boyut, bir engelin ortasından girilip yarılması, su geçidinden geçilmesi ve sınırın aşılması şeklinde Arapçada daha canlı ve bağımsız bir fiil kökü olarak gelişmiştir. Diğer Sami dillerinde daha çok isim kökünde (orta, ceviz) donuklaşan kök, Arapçada hem fiziki bir engeli katetme hem de soyut anlamda bir kuralın veya sınırın aşılması/geçerli kılınması yönünde zengin bir morfolojik açılım kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: HALOT, Payne Smith, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir şeyin ortasını katetmek ve geçit bulup ilerlemek | Kökün somut çekirdeği «nesnenin tam ortası» ve «yolu/suyu geçmek» eksenindedir; buradan mecazen engeli aşma ve kusurları arkada bırakma türemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice egōz ve Süryanice gawzā ile isim düzeyinde ortaklık | Sert kabuklu meyve ve orta kısım adlandırmasında ortak kök miras olup fiil formu Arapçada baskınlaşmıştır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Farsça gōz/gawz (ceviz) ile paralellik | Bölgesel ticaret ve ziraat dili üzerinden erken dönem kültürel ve dilsel geçişkenlikler mevcuttur. | Muhtemel |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, David Cohen, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جوز | Anlamlı | Ortasını yarıp geçmek, aşmak | Bir engeli, suyu veya vadiyi arkada bırakarak karşıya varmak; kusuru görmezden gelmek. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| جزو | Anlamlı | Bir parça ile yetinmek, iktifa etmek | Bir şeyin bütünü yerine bir kısmıyla yetinme veya karşılık olma manasıdır. | Kur'an'da fiil olarak geçmez. |
| [وجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%B2.md) | Anlamlı | Kısa ve öz olmak, çabucak bitmek | Sözü veya işi uzatmadan, kestirmeden ve hızlıca tamamlamak. | Kur'an'da geçmez. |
| [وزج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%AC.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada bu diziliş kullanılmamıştır. |
| [زجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D9%88.md) | Anlamlı | Yavaşça ve yumuşakça sevk etmek | Bir şeyi veya bulutu nazikçe öne doğru sürmek, itmek. | Hedef kökle akrabadır; Kur'an'da geçer. |
| [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) | Anlamlı | İki şeyi birbirine denk kılmak, eşlemek | İki ferdin bir araya gelerek bir bütün ve çift oluşturması. | Kur'an'da geçer. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جوز | Merkez | Geçmek, aşmak, katetmek | Bir engeli veya sınırın tam ortasını yarıp öte yakaya varmak ve arkada bırakmak. | Somut engelleri aşmak ve kusurları cezalandırmadan geçmektir. |
| [عبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B1.md) | Komşu | Karşıya geçmek | Bir kıyıdan diğer kıyıya gözyaşı veya su gibi bir açıklığı boydan boya geçmeyi ifade eder. | Karşı tarafa intikal esastır; ibret almak da bu geçiştendir. |
| [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md) | Komşu | Uğrayıp geçmek | Bir nesnenin veya zamanın bir noktadan durmaksızın akıp gitmesidir. | Süreklilik ve hız ön plandadır; bir engeli aşma şartı yoktur. |
| [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) | Komşu | Kesip geçmek | Mesafeyi bölerek, tüketerek ve sonlandırarak ilerlemektir. | Nesneyi veya mesafeyi parçalayıp ayırma hissi baskındır. |
| [حبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B3.md) | Zıt | Alıkoymak, engellemek | Bir şeyin geçişine izin vermeyip olduğu yerde tutmak ve hapsetmektir. | Geçişi ve akışı bütünüyle durdurmayı ifade eder. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جوز | Engeli aşmak, geçmek, bağışlamak | Nesnenin ortasını kesip ilerlemeyi ve cezalandırmadan vazgeçmeyi birleştirir. | Kesin |
| Latince | Transgredi, praeterire, pervadere | Öteye geçmek, aşmak, geçip gitmek | Mekânsal geçişi ve bir sınırı arkada bırakmayı tam karşılar; af nüansını tek başına vermez. | Güçlü |
| İngilizce | Cross, traverse, pass over, overlook | Karşıya geçmek, aşmak, görmezden gelmek | Mekânsal aşımı traverse ve cross; ahlaki/hukuki hoşgörüyü overlook ve condone karşılar. | Kesin |
| Almanca | Überschreiten, durchqueren, nachsehen | Aşmak, boydan boya geçmek, kusura bakmamak | Durchqueren fiziksel yararak geçmeyi, nachsehen ise cezadan vazgeçip geçmeyi ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | Franchir, traverser, passer outre | Aşmak, içinden geçmek, aldırmayıp geçmek | Franchir zorlu bir engeli arkada bırakmayı çok net verir. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| جَاوَزَ / جَاوَزْنَا | Deniz veya nehir gibi büyük su engelini salimen yarıp karşıya geçmek | İsrailoğullarının denizi geçmesi bağlamında A'râf [7:138](https://lisan.digital/tr/ayet/7:138.md) ve Yûnus [10:90](https://lisan.digital/tr/ayet/10:90.md); Tâlût ordusunun nehri geçmesi bağlamında Bakara [2:249](https://lisan.digital/tr/ayet/2:249.md). |
| جَاوَزَا | Yolculukta belirlenen buluşma sınırını/noktasını arkada bırakıp ilerlemek | Hz. Mûsâ ile genç arkadaşının iki denizin birleştiği yeri aşıp yollarına devam etmeleri bağlamında Kehf [18:62](https://lisan.digital/tr/ayet/18:62.md). |
| نَتَجَاوَزُ | Kusurları ve günahları cezalandırmayıp görmezden gelmek, affetmek | Salih kulların iyiliklerinin kabul edilip kötülüklerinin bağışlanması vaadinde Ahkâf [46:16](https://lisan.digital/tr/ayet/46:16.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi af ve günahların bağışlanması | Büyük günah işleyen kimsenin azaptan muaf tutulması ve ilahi lütuf ile cezalandırılmadan geçilmesi. | Tevhîd ve adalet ilkeleri ışığında ilahi affın keyfîlik değil fazl ve merhamet eşiği olarak tanımlanması. |
| Fıkıh | Cevaz, sıhhat ve akitlerin geçerliliği | Bir fiilin, akdin veya ibadetin şer'an yasak engeline takılmaksızın yürürlüğe girmesi ve geçerli sayılması. | Yasaklık sınırını aşarak hukuki alanda icra kabiliyeti ve caizlik kazanması. |
| Tefsir | Mecaz nazariyesi ve belağat | Kelimenin asıl vazedildiği sözlük alanından bir alaka ve karine ile başka bir anlama intikal etmesi. | Anlam sınırının aşılarak zihinsel bir geçişle yeni bir anlama taşınması. |
| Hadis | Sırat köprüsünü geçmek ve borçluyu bağışlamak | Kıyamet günü müminlerin Sırat üzerinden selametle geçmesi (icaze) ve dünyada darda kalan borçluyu affedenin Allah tarafından affedilmesi. | Tehlikeli geçidi emniyetle aşmak ve beşeri kusurları bağışlayarak ilahi müsamaha eşiğine ulaşmak. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevbe ve mağfiret | İlahi af ve müsamaha | Eşiği temizlemek | Günahkârın geçmiş kusurlarının silinerek ilahi rıza dairesine selametle geçirilmesi sağlanır. | Kesin |
| İlmi | Dilbilim ve mantık | Mecaz ve semantik intikal | Anlamı genişletmek | Kavramların dar ve katı kalıplardan kurtarılarak yeni bağlamlara esneklikle taşınması temin edilir. | Kesin |
| Siyasi | Hudut ve diplomasi | Geçiş hakkı ve pasaport (cevaz) | Hareketi denetlemek | Bireylerin veya toplulukların siyasi sınırları meşru bir izin belgesiyle aşması düzenlenir. | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve borçlar hukuku | Tedavül, geçerlilik ve ibra | Akışı sürdürmek | Paranın dolaşımda caiz olması ve alacaklının borçluya mühlet vererek borcu düşürmesi sistemin tıkanmasını önler. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel bariyerini aşma ve tünelleme | Kuantum mekaniğinde veya akışkanlar dinamiğinde bir parçacığın ya da akışın enerji engelini yarıp öte tarafa intikal etmesiyle tam bir yapısal örtüşme gösterir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Eşik aşımı (liminalite) ve hukuki tolerans | Sosyolojide bir bireyin veya grubun krizli bir geçiş evresini tamamlayıp yeni bir toplumsal statüye kavuşması; hukukta kusurların müsamaha ile karşılanıp sistem dışına itilmemesi. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca fıkıhtaki «mübah/serbest» anlamına indirgemek veya Kur'an'daki görmezden gelmeyi (tecavüz) gevşeklik ve sorumsuzluk gibi anlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hem azgın suları ve çetin coğrafi engelleri yararak hedefe ulaşmayı hem de ahlaki olgunlukla kusurları arkada bırakıp bağışlamayı içeren dinamik bir sınır aşımı sürecidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlahi affın sebepsiz bir umursamazlık sanılmasına yol açar; oysa Kur'an'da bu kavram, amellerin en güzeliyle tartıldığı bir bağlamda bilinçli bir eşik aşımı olarak takdim edilir. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın gerek fiziki dünyadaki krizleri (deniz, ordu, vadi) gerekse ahlaki dünyadaki kusurları aşarak selamete çıkış dinamiğini tek bir kavramsal omurgada topladığı için hayati öneme sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İsrailoğullarının kurtuluşunu anlatan nehir ve deniz geçişi ayetlerinde (A'râf [7:138](https://lisan.digital/tr/ayet/7:138.md), Yûnus [10:90](https://lisan.digital/tr/ayet/10:90.md), Bakara [2:249](https://lisan.digital/tr/ayet/2:249.md)) ve ahiret mükâfatı ile ilahi mağfiretin zikredildiği bağlamlarda (Ahkâf [46:16](https://lisan.digital/tr/ayet/46:16.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Geçişin pasif bir sürüklenme olduğu zannını yıkar; aksine imtihanı kazanmış olmanın ve ilahi desteğin sonucunda gerçekleşen aktif bir engeli arkada bırakma eylemi olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir vadi, yol, nehir veya meyvenin tam ortasını yarıp geçmek, engeli keserek arkada bırakmak ve su geçidinden geçmek.
- Soyut anlam: Bir kural, sınır veya kusur karşısında duraksamayıp onu bağışlama, onay veya müsamaha yoluyla aşarak eyleme geçerlilik kazandırmak.
- Sistematik karşılık: Hukukta cevaz ve meşruiyet, dinde mağfiret ve ihsan, siyasette ise geçiş hakkı ve sınır intikali mekanizması.
- LaTeX modeli: $$T(x) = \begin{cases} x \mapsto x', & x \ge B \\ 0, & x < B \end{cases}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $x$ geçişe konu olan durumu, bireyi veya eylemi; $B$ aşılması gereken engeli, eşiği veya sınır değerini; $T$ intikal ve geçiş operatörünü; $x'$ ise engeli aşıp öte yakaya veya af/geçerlilik dairesine geçmiş yeni durumu temsil eder. Sınır aşıldığında ($x \ge B$) eylem gerçekleşir ve arkada bırakılır.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%AC%D9%88%D8%B2/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:249](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2/ayet/2:249.md) — جَاوَزَهُ

فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لَا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ

Meal (IK): Talut orduyla birlikte ayrılıp çıktığı vakit dedi ki: Allah, sizi bir ırmakla deneyecektir. Kim ondan içerse benden değildir. Kim de ondan tatmazsa şüphesiz ki bendendir. Eliyle bir avuç alanlar başka. Derken onlardan birazı müstesna olmak üzere hepsi de ondan içiverdiler. Talut ve beraberindeki mü’minler ırmağı geçtikleri vakit; bizim bugün Calut ve ordusuna karşı gücümüz yoktur, dediler. Mutlaka Allah’a kavuşacaklarını bilenlerse dediler ki: Nice az topluluk, Allah’ın izniyle pek çok topluluğu yenmiştir. Allah sabredenlerle beraberdir.

### [Araf 7:138](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2/ayet/7:138.md) — وَجَاوَزْنَا

وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتَوْا عَلَى قَوْمٍ يَعْكُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَهُمْ قَالُوا يَامُوسَى اجْعَلْ لَنَا إِلَهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَةٌ قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ

Meal (IK): İsrailoğullarını denizden geçirdik. Onlar, gönülden putlara tapagelen bir topluluğa rastladılar ve dediler ki: Ey Musa; onların tanrıları olduğu gibi bize de bir tanrı yap. O da dedi ki: Siz gerçekten cahil topluluksunuz.

### [Yunus 10:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2/ayet/10:90.md) — وَجَاوَزْنَا

وَجَاوَزْنَا بِبَنِي إِسْرَائِيلَ الْبَحْرَ فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ وَجُنُودُهُ بَغْيًا وَعَدْوًا حَتَّى إِذَا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ

Meal (IK): İsrailoğullarına da denizi geçirdik. Firavun ve askerleri haksızlık ve düşmanlıkla ardlarına düştüler. Firavun boğulacağı anda: İsrailoğullarının iman ettiğinden başka tanrı olmadığına inandım. Artık ben de müslümanlardanım, dedi.

### [Kehf 18:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2/ayet/18:62.md) — جَاوَزَا

فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا

Meal (IK): Oradan uzaklaştıkları vakit Musa delikanlısına; azığımızı çıkar, bu yolculuğumuzdan andolsun ki yorgun düştük, dedi.

### [Ahkaf 46:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2/ayet/46:16.md) — وَنَتَجَاوَزُ

أُولَئِكَ الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَنَتَجَاوَزُ عَنْ سَيِّئَاتِهِمْ فِي أَصْحَابِ الْجَنَّةِ وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذِي كَانُوا يُوعَدُونَ

Meal (IK): İşte bunlar, cennetliklerdendirler. Yaptıklarının en iyisini kabul edeceğimiz ve kötülüklerinden vazgeçeceğimiz kimselerdir. Bu; onlara vaadolunan dosdoğru bir vaaddir.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Ceyeze vadinin girilen sırtı, su veya insanın geçtiği geçit yeridir. Ceveze buradan gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والزاي و و ا ي ء معهما
ج ز أ، ج أ ز، أ ج ز، ج ز ي، ج و ز، ز ج و، و ج ز، ز و ج مستعملات جزأ: أجزأني الشيء، مهموز أي: كفاني وتجرأت بكذا، واجنزأت به، أي، اكتفيت به.
وهذا الشيء يُجزيءُ عن هذا يُهمزُ ويُلينًّ. وفي لغة: يجزأُ، قال:
وأنّ الغدر في الأقوام عارٌ		وأنّ المرءَ يَجْزَأُ بالكُراعِ
والجّزءُ، مهموز: الاجتزاء أي الاكتفاء والجُزُوءُ أيضاً، تقول: جَزِئَتِ الإبلُ. إذا اكتفت بالرطب عن الماء جَزَأً وجزوءاً وجزّوا غير مهموز.
قال:
ولاحتْه من بَعْدِ الجُزُوءِ ظَمأةٌ		ولم يك عن ورد المياه عَكُومُ
والجازئات: الوحش، والجميعُ: الجَوازِئُ. قال: بها من كلِّ جازِئَةٍ صُوارُ والجزءُ في تجزئة السهام: بعض الشيء.. جَزَّأته تَجَزِئةً، أي: جعلته أجزاءً. وأجْزأتُ منه جزءً، أي: أخْذْتُ منه جزْءً وعزلته.
والجُزْأةُ: نصاب السكين.
والمجزوء من الشعر، إذا ذهب فصل واحد من فصوله مثل قوله:
يظن الناس بالمَلِكَيْ		نِ أنَّهما قد التأمـا
فإن تسمع بلأمِهِما		فإنَّ الأمر قد فقما
ومثل قوله:
أصبح قلبي صَرِدا
لا يشتهي أن يردا
ذهب منه الجزء الثالث.
جأز:
الجأزُ: كهيئة الغصص، يأخذ في الصَّدر عِند الغيظ. جَيئزَ يجأزُ جأزاً فهو جَئِزٌ. قال:
يسقي العدى غيظاً طويل الجأزِ
أجز:
الإجازة: ارتفاق والعرب وكانت العرب تحتبي وتَستأجز على وسادة، ولا تتَّكيءُ على يمين وشمال.
جزي"
جَزَى يجزي جزءاً، أي: كافأ بالإحسان وبالإساءة. وفلانٌ ذو غناءٍ وجَزَاء، ممدود.
وتَجازيتُ ديني: تقاضيته.
جوز:
جَوزُ كل شيءٍ: وسطه، والجميعُ: أجواز.
والجَوزةُ السَّقية. والمُستجيزُ: المُستسقي.
والجوزُ: الذي يؤكل وواحدُ الجَوز: جوزة.
وتقول: جُزتُ: الطَّريق جَوازاً ومَجازاً وجُؤُوزاً.
والمَجاز: المصدرُ والموضعُ، والمجازةُ أيضاً.
وجاوزته جِوازاً في معنى: جُزته.
والجَوازُ: صكُّ المسافر. وجائزُ البيت: الخشبةُ التي تُوضع عليها أطرافُ الخَشَب.
والتَّجاوُزُ: ألا تأخذه بالذَّنب، أي: تتركه.
والتّجوّز: خِفّةٌ في الصّلاة والعمل وسُرعةٌ. والتَّجوٌّزُ في الدّراهم: ترويجُها.
والمُجَوَّوزةُ من النغم: التي بصدرها تجويزٌ. وهو لونٌ يُخالفُ لونها.
زجو:
التَّزجيةُ: دفعُ الشَّيء كما تزجّي البَقرةُ ولدها، أي: تسُوقُه.
والرِّيحُ تُزجي السَّحابَ، أي: تسُوقُه سوقاً رفيقاً، قال:
وصاحبٍ ذي غِمرةٍ داجَيتُه
زَجَّيتُهُ بالقول وازدجيتُهُ
والمُزجى: القليل، من قوله عزّ وجلّ: "وجِئنا ببضاعةٍ مُزجاه" وزجا الخراجُ يَزجُو زَجاءً إذا تَيسَّرت جِبايَتُه.
وجز:
أوجزتُ في الأمرِ: اختصرت. والوجزُ: الوحاءُ، تقُولُ أوجَزَ فلانٌ إيجازاً في كلِّ أمر، وقد أوجزَ الكلامَ والعطية، قال:
ما وَجز معروفِكَ بالرِّماقِ
وقال رؤبة:
لولا عطاءٌ مِن كريمٍ وَجزِ
وأمرٌ وَجِيزٌ: مُختصرٌ، وكلامٌ وَجِيزٌ.
زوج:
يقال: لفُلانٍ زوجان من الحمام، أي: ذكر وأنثى. قال سبحانه: "فاسلك فيها من كلِّ زوجين اثنين".
زوجٌ من الثِّياب، أي: لونٌ منها، قال عزّ وجلّ: "من كلِّ زَوجٍ بهيج"، أي: لون.
ويجمع الزَّوجُ: أزواجاً.

##### Türkçe

باب **الجيم** و**الزاي** و**و** و**ا** و**ي** و**ء** معهما
**ج ز أ**، **ج أ ز**، **أ ج ز**، **ج ز ي**، **ج و ز**، **ز ج و**، **و ج ز**، **ز و ج** مستعملات **جزأ**: **أجزأني الشيء**، hemzeli; yani: bana yetti ve bununla cesaret ettim; ve **اجنزأت به**; yani: onunla yetindim.
Ve bu şey, bunun yerine **يُجزيءُ**; hemzelenir ve yumuşatılır. Ve bir dilde: **يجزأُ**; dedi ki:
وأنّ الغدر في الأقوام عارٌ		وأنّ المرءَ **يَجْزَأُ** بالكُراعِ
Ve **الجّزءُ**, hemzeli: **الاجتزاء** yani yetinme; ve **الجُزُوءُ** da. Dersin ki: **جَزِئَتِ الإبلُ**; eğer taze otla suya karşı yetinirse: **جَزَأً** ve **جزوءاً** ve **جزّوا** (hemzesiz).
Dedi ki:
ولاحتْه من بَعْدِ **الجُزُوءِ** ظَمأةٌ		ولم يك عن ورد المياه عَكُومُ
Ve **الجازئات**: yaban hayvanları; ve hepsi: **الجَوازِئُ**. Dedi ki: بها من كلِّ **جازِئَةٍ** صُوارُ Ve **الجزءُ** okların parçalanmasında: şeyin bir kısmı.. **جَزَّأته تَجَزِئةً**, yani: onu parçalara yaptım. Ve **أجْزأتُ منه جزءً**, yani: ondan bir parça aldım ve onu ayırdım.
Ve **الجُزْأةُ**: bıçağın sapı.
Ve şiirde **المجزوء**, eğer bölümlerinden bir bölüm giderse; bunun sözü gibi:
يظن الناس بالمَلِكَيْ		نِ أنَّهما قد التأمـا
فإن تسمع بلأمِهِما		فإنَّ الأمر قد فقما
Ve bunun sözü gibi:
أصبح قلبي صَرِدا
لا يشتهي أن يردا
Ondan üçüncü parça gitti.

**جأز**:
**الجأزُ**: gırtlak tıkanması heyeti gibi; öfke anında göğüste tutar. **جَيئزَ يجأزُ جأزاً**; o hâlde o **جَئِزٌ**’dir. Dedi ki:
يسقي العدى غيظاً طويل **الجأزِ**

**أجز**:
**الإجازة**: dayanma/yararlanma; ve Araplar—Araplar **تحتبي** ederdi ve bir yastık üzerine **تَستأجز** ederdi; sağa ve sola yaslanmazdı.

**جزي"**
**جَزَى يجزي جزءاً**, yani: iyilikle ve kötülükle karşılık verdi. Ve falan kimse, uzatmalı olarak, **غناءٍ** ve **جَزَاء** sahibidir.
Ve **تَجازيتُ ديني**: onu tahsil ettim.

**جوز**:
Her şeyin **جَوزُ**’u: ortasıdır; çoğulu: **أجواز**.
Ve **الجَوزةُ**: sulama. Ve **المُستجيزُ**: su isteyen.
Ve **الجوزُ**: yenilen şey; **الجَوز**’un teki: **جوزة**.
Ve dersin ki: **جُزتُ**: yolu **جَوازاً** ve **مَجازاً** ve **جُؤُوزاً** (olarak geçtim).
Ve **المَجاز**: mastar ve yer; ve **المجازةُ** da.
Ve **جاوزته جِوازاً**; **جُزته** manasında.
Ve **الجَوازُ**: yolcunun senedi. Ve **جائزُ البيت**: üzerine odun uçlarının konduğu kiriş.
Ve **التَّجاوُزُ**: onu günahla yakalamaman; yani: onu bırakman.
Ve **التّجوّز**: namazda ve işte hafiflik ve sürat. Ve dirhemlerde **التَّجوٌّزُ**: onları sürümlemek.
Ve nağmeden **المُجَوَّوزةُ**: başında bir **تجويزٌ** olan. Ve o, onun rengine muhalif bir renktir.

**زجو**:
**التَّزجيةُ**: şeyi itmek; tıpkı ineğin yavrusunu **تزجّي** etmesi gibi; yani: onu sürer.
Ve rüzgâr bulutu **تُزجي** eder; yani: onu yumuşak bir sürüşle sürer. Dedi ki:
وصاحبٍ ذي غِمرةٍ داجَيتُه
زَجَّيتُهُ بالقول وازدجيتُهُ
Ve **المُزجى**: az olan; Aziz ve Celil’in sözü olan: "وجِئنا ببضاعةٍ مُزجاه"dan. Ve **زجا الخراجُ يَزجُو زَجاءً**: eğer onun toplanması kolaylaşırsa.

**وجز**:
**أوجزتُ في الأمرِ**: kısalttım. Ve **الوجزُ**: hızlılık. Dersin ki: falan kimse her işte **أوجَزَ إيجازاً** etti; ve sözü ve bağışı **أوجزَ** etti. Dedi ki:
ما وَجز معروفِكَ بالرِّماقِ
Ve Rü’be dedi ki:
لولا عطاءٌ مِن كريمٍ وَجزِ
Ve **أمرٌ وَجِيزٌ**: kısaltılmış; ve **كلامٌ وَجِيزٌ**.

**زوج**:
Denir ki: falan kimse için güvercinden iki **زوجان** vardır; yani: erkek ve dişi. Yüce olan dedi ki: "فاسلك فيها من كلِّ زوجين اثنين".
Elbiseden bir **زوجٌ**; yani: ondan bir renk. Aziz ve Celil dedi ki: "من كلِّ زَوجٍ بهيج"; yani: renk.
Ve **الزَّوجُ** çoğul yapılır: **أزواجاً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

جُزْتُ الموضع أجوزُهُ جَوازاً: سلكته وسرت فيه. وأَجَزْتُهُ: خَلَّفْتُهُ وقطعتُهُ. والاجتيازُ: السلوكُ. ابن السكيت: أَجَزْتُ على اسمِه، إذا جعلته جائزاً. والإجازَةُ: أن تَتمِّم مِصْراعَ غيرك. قال الفرّاء: الإِجازَةُ في قول الخليل: أن تكون القافية طاءً والأخرى دالاً ونحو ذلك، وهو الإكْفاءُ في قول أبي زيد. وجاوَزْتُ الشيءَ إلى غيره وتَجاوَزْتُهُ بمعنىً، أي جُزْتُهُ. وتَجاوَزَ اللهُ عنَّا وعنه، أي عَفا. وجَوَّزَ له ما صنَعَ وأَجازَ له، أي سوَّغ له ذلك. وتَجَوَّزَ في صلاته، أي خَفَّفَ. وتَجَوَّزَ في كلامه، أي تكلَّمَ بالمجاز. وقولهم: جعلَ فلانٌ ذلك الأمر مَجازاً إلى حاجته، أي طريقاً ومسلكاً. وتقول: اللهمَّ تَجَوَّزْ عنّي وتَجَاوَزْ عني، بمعنىً. أبو عمرو: الجَوازُ: الماءُ الذي يُسْقاهُ المالُ من الماشيةِ والحرثِ. والجَوازُ أيضاً: السَقْيُ. والجَوْزَةُ: السَقْيَةُ. واسْتَجَزْتُ فلاناً فأَجازَني، إذا أسقاك ماء لأرضك أو ماشِيتك. والجَوْزُ فارسيٌّ مُعَرَّبٌ، الواحدة جَوْزَةٌ. والجمع جَوْزاتٌ. وأرضٌ مَجازَةٌ: فيها أشجار الجَوْزِ. وجَوْزُ كلِّ شيء: وسطه، والجمع الأَجْوازُ. والجَوْزاءُ: الشاةُ يَبْيَضُّ وسَطها. والجَوْزاءُ: نجمٌ، يقال إنّها تعترض في جَوْزِ السماء. والجائِزُ: الجِذْعُ الذي يقال له بالفارسية تِير، وهو سهم البيت، والجمع أَجْوِزَةٌ وجوزانٌ. والجِيزَةُ: الناحية من الوادي ونحوه. والجمع جِيَزٌ. وأَجازَهُ بجائزةٍ سَنِيَّةٍ، أي بِعَطاءٍ.
وأما قول القُطاميّ:
ظلَلْتُ أسْألُ أَهْلَ الماء جائِزَةً. فهي الشَربة من الماء.
والتَجاويزُ: ضربٌ من البرود. قال الكميت:
حتَّى كأنَّ عِراصَ الدار أَرْدِيَةٌ		من التَجاويز أو كُرَّاسُ أَشْفار

##### Türkçe

**جُزْتُ** yeri **أجوزُهُ** **جَوازاً**: ona girdim ve onun içinde yürüdüm. Ve **أَجَزْتُهُ**: onu geride bıraktım ve onu kestim (aştım). Ve **الاجتيازُ**: yürüme (geçip gitme)dir. İbnü’s-Sikkît: **أَجَزْتُ على اسمِه**, onu câiz kıldığım zaman (denir). Ve **الإجازَةُ**: başkasının mısraını tamamlamandır. Ferrâ dedi: Halîl’in sözüne göre **الإِجازَةُ**: kafiyenin birinin **طاء** olması, ötekinin **دال** olması ve bunun benzeri olmasıdır; o, Ebû Zeyd’in sözüne göre **الإكْفاءُ**dır. Ve **جاوَزْتُ** şeyi başkasına (doğru) ve **تَجاوَزْتُهُ** bir mânâ ile; yani onu **جُزْتُهُ** (geçtim). Ve Allah bizden ve ondan **تَجاوَزَ** etti; yani affetti. Ve ona yaptığı şeyi **جَوَّزَ** ve ona **أَجازَ**; yani ona bunu meşrû kıldı. Ve namazında **تَجَوَّزَ** etti; yani hafifletti. Ve sözünde **تَجَوَّزَ** etti; yani mecaz ile konuştu. Ve onların sözü: Falan kimse o işi ihtiyacına **مَجازاً** kıldı; yani yol ve geçit (kıldı). Ve dersin: Allah’ım, benden **تَجَوَّزْ** et ve benden **تَجَاوَزْ** et; bir mânâ ile.

Ebû Amr: **الجَوازُ**: davarın (hayvanların) ve ekinin malının sulandığı sudur. Ve **الجَوازُ** ayrıca: sulamadır. Ve **الجَوْزَةُ**: bir sulamadır. Ve falanı **اسْتَجَزْتُ** da o beni **أَجازَني**; arazin veya davarın için sana su içirdiği zaman (denir). Ve **الجَوْزُ** Farsça olup Arapçalaştırılmıştır; bir tanesi **جَوْزَةٌ**dur. Çoğulu **جَوْزاتٌ**tur. Ve **مَجازَةٌ** bir arazi: onda **الجَوْزِ** ağaçları vardır. Ve her şeyin **جَوْزُ**u: ortasıdır; çoğulu **الأَجْوازُ**dur. Ve **الجَوْزاءُ**: ortası beyazlayan koyundur. Ve **الجَوْزاءُ**: bir yıldızdır; denilir ki göğün **جَوْزِ**ünde enlemesine uzanır. Ve **الجائِزُ**: Farsçada ona **تِير** denilen kütüktür; o, evin kirişidir; çoğulu **أَجْوِزَةٌ** ve **جوزانٌ**dur. Ve **الجِيزَةُ**: vâdinin ve benzerinin tarafıdır; çoğulu **جِيَزٌ**dir. Ve ona yüce bir ödülle **أَجازَهُ**; yani bir bağış ile.

Kuttâmî’nin sözüne gelince:
ظلَلْتُ أسْألُ أَهْلَ الماء جائِزَةً.
O, sudan bir içimdir.

Ve **التَجاويزُ**: bürdelerin bir türüdür. Kümeyt dedi:
حتَّى كأنَّ عِراصَ الدار أَرْدِيَةٌ		من التَجاويز أو كُرَّاسُ أَشْفار

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الجيم والواو وما يثلثهما)
(جوي) الجيم والواو والياء أصلٌ يدلُّ على كراهة الشيء. يقال اجتَوَيْت البلادَ، إذا كرِهتَها وإنْ كنتَ في نَعْمةٍ، وجَوِيتُ. قال:
بَشِمْتُ بِنِيِّها وجَوِيْتُ عنها *** وعندي لو أردتُ لها دواءُ([1])ومن هذا الجَوَى، وهو داءُ القلْب. فأمّا الجِوَاءُ فهي الأرض الواسعة، وهي شاذَّةٌ عن الأصل الذي ذكرناه.
(جوب) الجيم والواو والباء أصلٌ واحد، وهو خَرْقُ الشيء. يقال جُبْتُ الأرضَ جَوْبا، فأنا جائبٌ وجَوّابٌ. قال الجعدي([2]):
أتاك أبو ليلى يَجوبُ به الدُّجَى *** دُجَى الليل جَوّابُ الفلاةِ عَثَمْثَمُ([3])ويقال:"هل عِندك جَائِبةُ خبرٍ" أي خبرٌ يجوب البلاد. والجَوْبَةُ كالغائط؛ وهو من الباب؛ لأنه كالخَرْق في الأرض. والجوْب: دِرعٌ تلبسُه المرأة، وهو مَجُوبٌ سمِّي بالمَصدر. والمجِْوَبُ: حديدةٌ يُجابُ بها، أي يُخْصَف.
وأصلٌ آخر، وهو مراجَعة الكلام، يقال كلمه فأجابَه جَواباً، وقد تجاوَبا مُجاوَبة. والمجابَةُ: الجواب. ويقولون في مَثَلٍ: "أساءَ سَمْعاً فأساء جابةً". وقال الكميتُ لقُضاعة في تحوُّلهم إلى اليمن:
وما مَنْ تَهتِفينَ لـه بِنَصْرٍ *** بِأسْرَعَ جابَةً لكِ مِنْ هَدِيلِ([4])العرب تقول: كان في سفينة نوحٍ عليه السلام فَرْخٌ، فطار فوقع في الماء فغرق، فالطَّير كلها تبكي عليه. وفيه يقول القائل([5]):
فقلتُ أتَبكي ذاتُ شَجْو تذكّرتْ *** هَدِيلاً وقد أودى وما كانَ تُبَّعُ([6])(جوت) الجيم والواو والتاء ليس أصلاً؛ لأنه حكايةُ صَوْتٍ، والأصواتُ لا تقاس ولا يقاس عليها. قال:
* كما رُعْتَ بالجَوْتِ الظِّماءَ الصَّوادِيا([7]) *
قال أبو عبيد: إنما كان الكسائيُّ ينشد هذا البيتَ لأجل النصب، فكان يقول: "كما رُعْتَ بالجَوْتَ" فحَكَى مع الألف واللام.
(جوح) الجيم والواو والحاء أصلٌ واحد، وهو الاستئصال. يقال جاحَ الشيءَ يَجُوحُهُ استأصله. ومنه اشتقاق الجائِحة.
(جوخ) الجيم والواو والخاء ليس أصلاً هو عندي؛ لأنّ بعضَه معرَّب، وفي بعضِه نَظر. فإنْ كان صحيحاً فهو جنسٌ من الخَرْقِ. يقال جَاخَ السَّيْلُ الوادِيَ يجُوخُه، إذا قلع أجرافَه. قال:
* فللصَّخْرِ من جَوْخِ السّيُولِ وجيبُ([8]) *
ذكره ابن دريد، وذكر غيره: تجوَّخَتِ البئرُ انهارَت.
والمعرّب من ذلك الجَوْخَان، وهو البيدر([9]).
(جود) الجيم والواد والدال أصلٌ واحد، وهو التسمُّح بالشيء، وكثْرةُ العَطاء. يقال رجلٌ جَوَادٌ بَيِّن الجُودِ، وقومٌ أجْواد. والجَوْد: المطر الغزير. والجَواد: الفرسُ الذّريع والسّريع، والجمع* جِيادٌ. قال الله تعالى إذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الجِيَادُ} [ص 31]. والمصدر الجُودَة. فأمّا قولهم: فلانٌ يُجاد إلى كذا، [فـ] كَأنه يُساقُ إليه.
(جور) [الجيم والواو والراء] أصلٌ واحد، وهو المَيْل عن الطَّريق. يقال جارَ جَوْراً. ومن الباب طَعَنَه فجَوَّره أي صَرَعه. ويمكن أن يكون هذا من باب الإبدال، كأنَّ الجيم بدلُ الكاف. وأمَّا الغَيْث الجِوَرّ، وهو الغَزير، فشاذ عن الأصل الذي أصَّلناه. ويمكن أن يكون من باب آخَرَ، وهو من الجيم والهمزة والراء؛ فقد ذكر ابن السّكيت أنّهم يقولون هو جُؤَرٌ على وزن فُعَلٍ([10]). فإن كان كذا فهو من الجُؤَار، وهو الصَّوت، كأنه يصوِّت إذا أصاب. وأنشد:
* لا تَسْقِهِ صَيِّبَ عَزَّافٍ جُؤَرْ([11]) *
 (جوز) الجيم والواو والزاء أصلان: أحدهما قطع الشيء، والآخَر وَسَط الشيء. فأمَّا الوَسَط فجَوْز كلِّ شيءٍ وَسَطه. والجَوْزَاء([12]): الشَّاة يبيضُّ وَسَطُها. والجوزاء: نجمٌ؛ قال قوم: سُمِّيت بها لأنها تَعترِض جَوْزَ السماء، أي وَسَطها. وقال قوم: سُمِّيت بذلك للكواكب الثلاثة التي في وَسَطها.
والأصل الآخَر جُزْت الموضع سِرْتُ فيه، وأجزته: خَلَّفْتُه وقطعته. وأَجَزْتُه نَفَذْتُه([13]) . قال امرؤ القيس:
فلما أجَزْنا ساحةَ الحيِّ وانْتَحى *** بنا بَطْنُ خبْتٍ ذي قِفَافٍ عَقَنْقَلِ([14])وقال أوس بن مَغْرَاءَ:
* حتّى يقال أجِيزُوا آلَ صَفْوَانا([15]) *
يمدحهم بأنَّهُم يُجيزُون الحاجَّ. والجَوَاز: الماء الذي يُسْقاهُ المالُ من الماشية والحَرْث، يقال منه استجَزْت فلاناً فأجَازَني، إذا أسْقَاكَ ماءً لأرضِكَ أو ماشيتك. قال القطامي:
[وقالوا] فُقَيْمٌ قَيِّمُ الماءِ فاستجِزْ *** عُبادةَ إنّ المستَجيزَ على قتْرِ([16])
أي ناحية.
 (جوس) الجيم والواو والسين أصلٌ واحد، وهو تخلُّل الشيء. يقال: جاسُوا خِلالَ الدِّيار يجُوسون. قال الله تعالى: ﴿فَجَاسُوا خِلاَلَ الدِّيَارِ﴾ [الإسراء 5]. وأما الجُوس فليس أصلاً؛ لأنه إتباع للجُوع؛ يقال: جُوعاً له وجُوساً له.
(جوظ) الجيم والواو والظاء أصلٌ واحدٌ لنعتٍ قبيح لا يُمْدَح به. قال قوم: الجَوَّاظ الكثير اللَّحْمِ المختالُ في مِشْيته. يقال: جَاظَ يَجُوظُ جَوَظاناً. قال:
* يعلو به ذا العَضَلِ الجَوَّاظا([17]) *
ويقال: الجوّاظ الأكولُ، ويقال الفاجر.
(جوع) الجيم والواو والعين، كلمةٌ واحدة. فالجوع ضِدّ الشّبَع. ويقال: عام مَجاعةٍ ومَجوعة([18]).
(جوف) الجيم والواو والفاء كلمةٌ واحدة، وهي جَوْفُ الشيء. يقال هذا جَوْفُ الإنسان، وجوفُ كلِّ شيء. وطَعْنَةٌ جائِفَةٌ، إذا وصلت إلى الجَوْفِ. وقِدْرٌ جَوْفاءُ: واسعةُ الجَوْفِ. وجَوْفُ عَيْرٍ: مكانٌ حماهُ رجل اسمه حِمار. وفي المثل: "أخْلَى مِنْ جَوْفِ عَيْر". وأصله رجلٌ كان يحمي وادياً لـه. وقد ذُكر حديثُهُ في كتاب العين.
(جول) الجيم والواو واللام أصلٌ واحد، وهو الدَّوَرَان. يقال جالَ يجول [جَوْلاً] وجَوَلاناً، وأجَلْتُه أنا. هذا هو الأصل، ثمّ يشتق منه. فالجُول: ناحية البئر، والبئر لها جوانِبُ يُدَارُ فيها. قال:
رَمَانِي بأمْرٍ كنتُ منه ووَالِدِي  *** بَرِيَّاً ومِنْ جُولِ الطّوِيّ رماني([19])والمِجْوَلُ: الغَدير([20])، وذك أنّ الماء يَجُول فيه. وربما شُبِّهت الدِّرعُ به لصفاء لونها. والمِجْوَل: التُّرْس والمِجْوَل: قميصٌ يَجوُلُ فيه لابسُه. قال امرؤ القيس:
* إذا ما اسبكرَّتْ بَيْنَ دِرْعٍ ومِجْوَلِ([21]) *
ويقال لصغار المال جَوَلان، ذلك أنّه يَجُول بين الجِلَّة. وقال الفراء: ما لفُلانٍ جُولٌ، أي ماله رأيٌ. وهذا مشتقٌّ من الذي ذكرناه، لأنَّ صاحب الرأي يُدِيرُ رأيَهُ ويُعْمِلُه. فأمّا الجَوْلانُ فبلدٌ؛ وهو اسمٌ موضوعٌ. قال:
فآبَ مُضِلُّوهُ بِعَينٍ جَلِيَّةٍ *** وغُودِرَ بالجَوْلانِ حَزْمٌ ونائِلُ([22])
(جون) الجيم والواو والنون أصلٌ واحد. زعم بعض النحوييِّن أنَّ الجَون معرّب، وأنه اللون الذي يقوله الفُرْس "الكُونَهْ([23])" أي لون* الشيء. قال: فلذلك يقال الجَونُ الأسود والأبيض. وهذا كلامٌ لا معنى لـه. والجَوْن عند أهل اللُّغةِ قاطبةً اسمٌ يقع على الأسود والأبيض، وهو بابٌ من تسمية المتضادَّين بالاسم الواحد، كالنَّاهل، والظّنّ، وسائرِ ما في الباب.
والجَوْنَة: الشَّمسُ. فقال قومٌ: سمِّيت لبياضها. ومن ذلك حديث الدِّرع التي عُرضتْ على الحجّاج فكاد لا يراها لصفائها. فقال له بعضُ مَنْ حضره([24]): "إنّ الشّمس جَوْنةٌ"، أي صافيةٌ ذاتُ شعاعٍ باهر. وقال قومٌ: بل سُمِّيت جَوْنةً لأنّها إذا غابَتْ اسوادّت.
فأمّا الجُونَة فمعروفة، ولعلَّها أن تكون معرّبة؛ والجمع جُوَن. قال الأعشى:
* وكان المِصاعُ بما في الجُوَنْ([25]) *
--------------ـــــ
([1]) البيت لزهير في ديوانه 83 والمجمل واللسان (جوى). والنيّ بالكسر: مسهل النيء.
([2]) هو النابغة الجعدي يمدح ابن الزبير، كما في اللسان (عثم).
([3]) عنى بالعثمثم الجمل القوي الشديد.
([4]) البيت في اللسان (هدل).
([5]) هو نصيب، كما في اللسان (هدل).
([6]) أي وقد أودى الهديل ولم يكن تبع قد خلق.
([7]) البيت يروى لشاعرين. أحدهما عويف القوافي، وصدر بيته، كما في الخزانة (3: 86):
* دعاهن ردفي فارعوين لصوته *
          والاخر سحيم عبد بني الحسحاس، وصدر بيته كما في الخزانة:
* وأوده ردفي فارعوين لصوته *
          وأوده بالإبل: صاح بها. وأنشد البيت في اللسان (جوت) بدون نسبة.
([8]) هذا العجز في اللسان (جوخ) بدون نسبة. لكن أنشد بعده:
ألثت علينا ديمة بعد وابل *** فللجزع من جوخ السيول قسيب
          ونسبه إلى حميد بن ثور، أو النمر بن تولب. وانظر الجمهرة (2: 63) وديوان حميد 51.
([9]) في الأصل: "الأندر"، صوابه من المجمل واللسان. وانظر المعرب للجواليقي 110.
([10]) في المجمل: "جور مثل نغر". وفي القاموس: "وجؤر كصرد". وفي اللسان (مادة جور): "جور" مضبوطاً بالقلم بضم الجيم وفتح الواو وتشديد الراء. وليس بشيء. لكنه في (مادة جأر) على الصواب. قال: "وغيث جؤر مثل نغر".
([11]) البيت لجندل بن المثنى، كما في اللسان (جأر). وأنشده في (جور) محرف الضبط. وقبله:  * يا رب رب المسلمين بالسور *
([12]) في الأصل: "والجوز تحريف.
([13]) ويقال أيضاً: "أنفذته". وفي اللسان: "أنفذت القوم إذا خرقتهم ومشيت في وسطهم. فإن جزتهم حتى تخلفهم قلت نفذتهم بلا ألف أنفذهم. قال: ويقال فيها بالألف".
 ([14])من معلقته. ويروى: "ذي حقاف".
 ([15])في الأصل: "صوفانا" تحريف. وصدر البيت في اللسان (جوز):
* ولا يريمون للتعريف موقفهم *
([16]) التكملة في أوله من ديوان القطامي 86 واللسان (جوز).
([17]) انظر ملحقات ديوان العجاج 82، وقد ذكر الناشر أن هذه الملحقات بعضها للعجاج وبعضها لرؤبة، وكذا اللسان (جوظ).
([18]) مجوعة، بفتح فضم، وبفتح فسكون ففتح.
([19]) البيت لابن أحمر، أو للأزرق بن طرفة بن العمرد الفراصي، كما في اللسان (جول).
([20]) لم يذكر هذا المعنى في اللسان والقاموس والجمهرة. وجاء في المجمل.
([21]) من معلقته وصدره:  * إلى مثلها يرنو الحليم صبابة *
([22]) البيت للنابغة في ديوانه 62 واللسان (ضلل).
([23]) لفظه في الفارسية "كونه" أو "كونا" بالكاف الفارسية المضمومة. انظر معجم استينجاس 1105، 1106.
([24]) هو أنيس الجرمي، كان فصيحاً. انظر اللسان (جون).
([25]) صدره كما في الديوان 15 واللسان (جون): * إذا هن نازلن أقرانهن *

ـ

##### Türkçe

(**باب الجيم والواو وما يثلثهما**)

(**جوي**) **الجيم والواو والياء** bir asıldır; şeyden tiksinmeye delâlet eder. Denir: **اجتَوَيْت البلادَ**; onu kerih gördüğün zaman, her ne kadar bir nimet içinde olsan da; ve **جَوِيتُ**. Dedi:

Beni’siyle bıktım ve ondan **جَوِيْتُ** *** ve yanımda, isteseydim, ona bir deva vardır([1])

Ve bundan **الجَوَى**; o, kalbin hastalığıdır. Amma **الجِوَاءُ**: geniş arazidir; ve o, zikrettiğimiz asıldan şâzdır.

(**جوب**) **الجيم والواو والباء** bir tek asıldır; o da şeyin delinmesidir. Denir: **جُبْتُ الأرضَ جَوْبا**; ben **جائبٌ** ve **جَوّابٌ**um. **الجعدي**([2]) dedi:

Sana Ebû Leylâ geldi; onunla karanlığı yararak *** gecenin karanlığını; çölün **جَوّابُ**u, **عَثَمْثَمُ**([3])

Ve denir: “**هل عِندك جَائِبةُ خبرٍ**” yani beldeleri yaran bir haber. Ve **الجَوْبَةُ** çukur yer gibidir; ve o, babdandır; çünkü o, yerde bir delik gibidir. Ve **الجوْب**: kadının giydiği bir zırhtır; o **مَجُوبٌ**dur; masdar ile adlandırıldı. Ve **المجِْوَبُ**: onunla **يُجابُ** olunan bir demirdir; yani **يُخْصَف** olunur.

Ve başka bir asıl: o da sözün karşılıklı geri dönüşüdür; denir: onunla konuştu da ona **جَواباً** olarak cevap verdi; ve muhakkak **تجاوَبا مُجاوَبة** ettiler. Ve **المجابَةُ**: cevap. Ve bir meselde derler: “**أساءَ سَمْعاً فأساء جابةً**”. Ve **الكميتُ**, Yemen’e dönüşlerinde **قُضاعة**’a dedi:

Ve senin için yardım diye seslendiğin kimse yoktur ki *** **هَدِيلِ**’den sana daha hızlı **جابَةً** olsun([4])

Arap der ki: Nûh’un gemisinde—ona selâm olsun—bir yavru vardı; uçtu da suya düştü, boğuldu; bunun üzerine bütün kuşlar onun için ağlar. Ve onda söyleyen([5]) şöyle der:

Dedim: Hüzün sahibi (dişi) ağlıyor mu; hatırladı *** **هَدِيلاً**’ı; o helâk oldu, ve **تُبَّعُ** değildi([6])

(**جوت**) **الجيم والواو والتاء** asıl değildir; çünkü o, bir sesin taklididir; sesler kıyas edilmez ve onlara kıyas da edilmez. Dedi:

* Tıpkı susuzları **الجَوْتِ** ile ürküttüğün gibi, susuzluk çekenleri([7]) *

Ebû Ubeyd dedi: Bu beyti ancak nasb için el-Kisâî okurdu; şöyle derdi: “**كما رُعْتَ بالجَوْتَ**”; elif ve lâm ile birlikte taklit etti.

(**جوح**) **الجيم والواو والحاء** bir tek asıldır; o da kökünden söküp yok etmedir. Denir: **جاحَ الشيءَ يَجُوحُهُ**; onu kökünden söküp yok etti. Ondan **الجائِحة**’nın اشتقاق’ı.

(**جوخ**) **الجيم والواو والخاء** bence asıl değildir; çünkü onun bir kısmı muarrabdır, bir kısmında da nazar vardır. Eğer sahih ise, o, yırtık/delik cinsindendir. Denir: **جَاخَ السَّيْلُ الوادِيَ يجُوخُه**; onun yamaçlarını söküp çıkardığı zaman. Dedi:

* Kayaya, sellerin **جَوْخِ**undan bir **وجيبُ** vardır([8]) *

İbn Düreyd onu zikretti; başkası da zikretti: **تجوَّخَتِ البئرُ**; çöktü.

Ve bunun muarrabı **الجَوْخَان**’dır; o da harman yeridir([9]).

(**جود**) **الجيم والواد والدال** bir tek asıldır; o da şeyde müsamahakârlık ve bağışın çokluğudur. Denir: **رجلٌ جَوَادٌ**; **الجُودِ**u açık olan; ve kavim: **أجْواد**. Ve **الجَوْد**: bol yağmur. Ve **الجَواد**: çevik ve hızlı at; çoğulu **جِيادٌ**. Allah Teâlâ dedi: ﴿**إذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الجِيَادُ**﴾ [ص 31]. Masdar **الجُودَة**’dır. Amma onların sözü: falan kimse şuna **يُجاد** olunur; sanki ona sevk olunur gibidir.

(**جور**) [**الجيم والواو والراء**] bir tek asıldır; o da yoldan sapmadır. Denir: **جارَ جَوْراً**. Babdandır: ona sapladı da onu **فجَوَّره**; yani onu yere serdi. Bu, ibdâl babından olabilir; sanki **الجيم** **الكاف**’ın bedelidir. Amma bol olan yağmur **الغَيْث الجِوَرّ** ise, asıl kıldığımız asıldan şâzdır. Ve başka bir babdan olabilir; o da **الجيم والهمزة والراء**’dandır; İbnü’s-Sikkît zikretti ki onlar “**جُؤَرٌ**” derler, **فُعَلٍ** vezninde([10]). Eğer böyle ise, o, **الجُؤَار**’dandır; o da sestir; sanki isabet ettiği zaman ses çıkarır. Ve şu beyit okundu:

* Ona, gürültülü **جُؤَرْ** olan sağanak içirme([11]) *

(**جوز**) **الجيم والواو والزاء** iki asıldır: biri şeyin kesilmesi, diğeri şeyin ortası. Amma orta: her şeyin **جَوْز**u onun ortasıdır. Ve **الجَوْزَاء**([12]): ortası beyazlayan koyun. Ve **الجوزاء**: bir yıldızdır; bir kavim dedi: göğün **جَوْز**una, yani ortasına karşıdan geçtiği için onunla adlandırıldı. Bir kavim de dedi: ortasında bulunan üç yıldız sebebiyle bununla adlandırıldı.

Ve diğer asıl: **جُزْت الموضع**; onda yürüdüm. Ve **أجزته**: onu geride bıraktım ve onu kestim (aştım). Ve **أَجَزْتُه**: onu delip geçtim([13]). İmru’ul-Kays dedi:

Ne zaman ki mahallenin meydanını **أجَزْنا** ve yöneldi *** bizi, kenarlı, sert bir çukurun içi götürdü([14])

Ve Evs b. Mağrâ’ dedi:

* Nihayet denilir: **أجِيزُوا آلَ صَفْوَانا**([15]) *

Onları, hacıyı **يُجيزُون** olmalarıyla över. Ve **الجَوَاز**: hayvanlardan ve ekinden olan malın sulandığı sudur; ondan denir: falandan **استجَزْت** de o bana **أجَازَني**; arazin veya hayvanın için sana su verdiği zaman. el-Kutâmî dedi:

[Ve dediler:] Fukaym suyun kayyımıdır; öyleyse **فاستجِزْ** *** Ubâde’yi; çünkü **المستَجيزَ** darlık üzeredir([16])

Yani bir taraf.

(**جوس**) **الجيم والواو والسين** bir tek asıldır; o da şeyin arasına girip dolaşmadır. Denir: **جاسُوا خِلالَ الدِّيار**; **يجُوسون**. Allah Teâlâ dedi: ﴿**فَجَاسُوا خِلاَلَ الدِّيَارِ**﴾ [الإسراء 5]. Amma **الجُوس** asıl değildir; çünkü **الجُوع**’a tâbî kılmadır; denir: “ona **جُوعاً**” ve “ona **جُوساً**”.

(**جوظ**) **الجيم والواو والظاء** bir tek asıldır; övülmeyen çirkin bir vasıf içindir. Bir kavim dedi: **الجَوَّاظ** çok etli, yürüyüşünde kibirlenen kimsedir. Denir: **جَاظَ يَجُوظُ جَوَظاناً**. Dedi:

* Onunla, kaslı **الجَوَّاظا** olanı yükseltir([17]) *

Ve denir: **الجوّاظ** obur; ve denir: fâcir.

(**جوع**) **الجيم والواو والعين** tek bir kelimedir. **الجوع** **الشّبَع**ın zıddıdır. Ve denir: **عام مَجاعةٍ** ve **مَجوعة**([18]).

(**جوف**) **الجيم والواو والفاء** tek bir kelimedir; o da şeyin **جَوْفُ**udur. Denir: bu insanın **جَوْفُ**udur; ve her şeyin **جوفُ**u. Ve **طَعْنَةٌ جائِفَةٌ**; **الجَوْفِ**a ulaştığı zaman. Ve **قِدْرٌ جَوْفاءُ**: **الجَوْفِ**u geniş. Ve **جَوْفُ عَيْرٍ**: adı **حِمار** olan bir adamın koruduğu yer. Meselde: “**أخْلَى مِنْ جَوْفِ عَيْر**”. Aslı: bir adam vardı, kendisine ait bir vadiyi korurdu. Onun hadisi **كتاب العين**’de zikredilmiştir.

(**جول**) **الجيم والواو واللام** bir tek asıldır; o da dönmedir. Denir: **جالَ يجول** [**جَوْلاً**] ve **جَوَلاناً**; ve ben onu **أجَلْتُ**. Bu asıldır; sonra ondan türetilir. **الجُول**: kuyunun yanı; kuyunun, içinde dönülen yanları vardır. Dedi:

Beni, ondan ve babamdan beri olduğum bir işle vurdu *** ve beni kuyunun **جُولِ**undan vurdu([19])

Ve **المِجْوَلُ**: gölcüktür([20]); ve zikredildi ki su onun içinde **يَجُول** eder. Ve bazen zırh, renginin saflığı sebebiyle ona benzetilmiştir. Ve **المِجْوَل**: kalkandır; ve **المِجْوَل**: giyenin içinde dolaştığı gömlektir. İmru’ul-Kays dedi:

* Ne zaman ki bir zırh ile bir **مِجْوَلِ** arasında sertleşti([21]) *

Ve küçük mallara **جَوَلان** denir; çünkü o, büyüklerin arasında **يَجُول** eder. el-Ferrâ dedi: falanın **جُولٌ**u yoktur; yani onun görüşü yoktur. Bu, zikrettiğimizden türemiştir; çünkü görüş sahibi görüşünü döndürür ve işletir. Amma **الجَوْلانُ** bir beldedir; o, konulmuş bir isimdir. Dedi:

Onu saptıranlar, açık bir gözle geri döndü *** ve **الجَوْلانِ**’da Hazm ve Nâil bırakıldı([22])

(**جون**) **الجيم والواو والنون** bir tek asıldır. Bazı nahivciler iddia etti ki **الجَون** muarrabdır; ve o, Farsların “**الكُونَهْ**([23])” dediği renktir; yani şeyin rengi. Dedi: bu sebeple **الجَونُ** siyah ve beyaz denir. Bu, mânâsı olmayan bir sözdür. **الجَوْن** dil ehlinin tamamına göre siyah ve beyaz üzerine vâki olan bir isimdir; bu, zıtları tek isimle adlandırma babındandır; **النَّاهل** ve **الظّنّ** ve babdaki diğerleri gibi.

Ve **الجَوْنَة**: güneştir. Bir kavim dedi: beyazlığı için adlandırıldı. Bundan, hacâc’a arz olunan zırh hadisi: saflığından dolayı onu neredeyse göremedi. Bunun üzerine hazır bulunanlardan biri([24]) ona dedi: “**إنّ الشّمس جَوْنةٌ**”; yani parlak ışınlı, saf. Bir kavim dedi: bilakis, battığı zaman karardığı için **جَوْنةً** adlandırıldı.

Amma **الجُونَة** bilinen bir şeydir; belki de muarrab olması umulur; çoğulu **جُوَن**. el-A‘şâ dedi:

* Ve **الجُوَنْ**da olanla güreş vardı([25]) *

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال تعالى: ﴿فلما جاوزه هو﴾ [البقرة/249]، أي: تجاوز جوزه، وقال: ﴿وجاوزنا ببني إسرائيل البحر﴾ [الأعراف/138]، وجوز الطريق: وسطه، وجاز الشيء كأنه لزم جوز الطريق، وذلك عبارة عما يسوغ، وجوز السماء: وسطها، والجوزاء قيل: سميت بذلك لاعتراضها في جوز السماء، وشاة جوزاء أي: ابيض وسطها، وجزت المكان: ذهبت فيه، وأجزته: أنفذته وخلفته، وقيل: استجزت فلانا فأجازني: إذا استسقيته فسقاك، وذلك استعارة، والمجاز من الكلام ما تجاوز موضعه الذي وضع له، والحقيقة ما لم يتجاوز ذلك.

##### Türkçe

- Yüce Allah dedi ki: ﴿فلما جاوزه هو﴾ [البقرة/249]؛ yani: onun **جوزه**’sini aştı; ve dedi ki: ﴿وجاوزنا ببني إسرائيل البحر﴾ [الأعراف/138]. Ve **جوز** yol: onun ortasıdır. Ve **جاز** şey, sanki yolun **جوز**’una yapışıp kaldı; bu da, caiz olan şeye dair bir ibaredir. Ve **جوز** gök: onun ortasıdır. Ve **الجوزاء** denildi ki: göğün **جوز**’unda enlemesine uzanmasından dolayı bununla adlandırıldı. Ve **شاة جوزاء**; yani: ortası beyaz olan (koyun). Ve **جزت** mekân: onda gittim. Ve **أجزته**: onu geçirdim ve onu geride bıraktım. Ve denildi ki: **استجزت** falanı, böylece **أجازني**: eğer ondan su istediysem de bana su verdiyse; bu bir istiaredir. Ve الكلام’dan **المجاز**, kendisi için konulduğu yerini aşmış olandır; ve **الحقيقة**, bunu aşmamış olandır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ج و ز
قطعوا جوز الفلاة وأجواز الفلا‏.‏
قال‏:‏ باتت تنوش الحوض نوشاً من علا نوشـاً به تقطع أجواز الفلا ومضى جوز الليل وهو الوسط وشاة جوزاء‏:‏ بيضاء الوسط وبها سميت الجوزاء‏.‏
وأنمّ من جوز‏.‏
وأرض مجـازة‏:‏ كثيـرة الجـوز‏.‏
وجـزت المكـان وأجزتـه وجاوزتـه وتجاوزتـه‏.‏
قـال امـرؤ القيس‏:‏ فلما أجزنا ساحة الحيّ وانتحى بنا بطن خبت ذي خفاف عقنقل وأعانك الله على إجازة الصراط‏.‏
وهو مجاز القوم ومجازتهم وعبرنا مجازة النهر وهي الجسر‏.‏
وجاز البيع والنكاح وأجازه القاضي‏.‏
وهذا مما لا يجوزه العقل‏.‏
وجاز بي العقبة وأجازنيها‏.‏
وأجازه بجائزة سنية وبجوائز وأصله من أجازه ماء يجوز به الطريق أي سقاه واسم ذلك الماء الجواز‏.‏
ويقال استجزته ماء لأرضي أو لماشيتي فأجازني وسقاه جوازاً لأرضه‏.‏
قال‏:‏ يا قيم الماء فدتك نفسي عجـل جـوازي وأقل حبسي وخذ جوازك وخذوا أجوزتكم وهو صـك المسافـر لئـلا يتعـرض لـه‏.‏
وتجـاوز عـن المسـيء وتجـاوز عـن ذنبـه‏.‏
واللهـم اعـف عنـا وتجـاوز عنـا وتجـوز عنا‏.‏
وتجوز في الصلاة وغيرها‏:‏ ترخص فيها‏.‏
وتجوز في أخذ الدراهم إذا جوزها ولم يردها‏.‏

##### Türkçe

ج و ز
**قطعوا جوز الفلاة** ve **أجواز الفلا**.
Dedi ki: Geceledi; havuzu, yukarıdan bir içişle içiyor; bir içiş ki onunla **أجواز الفلا**’yı kesip geçiyor. Ve **جوز الليل** geçti; o, ortadır. Ve **شاة جوزاء**: orta kısmı beyaz; ve onunla **الجوزاء** adlandırıldı.
Ve **أنمّ من جوز**.
Ve **أرض مجـازة**: **الجـوز**’u çok.
Ve **جـزت المكـان** ve **أجزتـه** ve **جاوزتـه** ve **تجاوزتـه**.
İmru’ul-Kays dedi: **فلما أجزنا ساحة الحيّ وانتحى بنا بطن خبت ذي خفاف عقنقل** Ve Allah sana **إجازة الصراط** üzerinde yardım etsin.
Ve o, kavmin **مجاز**’ı ve onların **مجازتهم**’idir. Ve nehrin **مجازة**’sini geçtik; o, köprüdür.
Ve alışveriş ve nikâh **جاز** oldu; ve kadı onu **أجازه**.
Ve bu, aklın onu **يجوزه** olmadığı şeylerdendir.
Ve geçidi benimle **جاز** oldu; ve onu bana **أجازنيها**.
Ve onu yüce bir **جائزة** ile ve **بجوائز** ile **أجازه**. Ve aslı, “yolu onunla geçsin diye ona su verdi” yani onu suladı: **أجازه ماء يجوز به الطريق** sözündendir. Ve o suyun adı **الجواز**’dır.
Ve denilir: “Toprağım için yahut hayvanım için ondan su istedim”: **استجزته ماء لأرضي أو لماشيتي**; böylece bana **أجازني** ve toprağı için onu **جوازاً** olarak suladı.
Dedi ki: Ey suyun kayyımı, nefsim sana feda olsun; benim **جـوازي**’mi çabuklaştır ve hapsimi azalt. Ve **جوازك**’ını al; ve **أجوزتكم**’ü alın; o, yolcu senedidir; kendisine ilişilmesin diye.
Ve kötülük edeni hakkında **تجـاوز** etti; ve günahı hakkında **تجـاوز** etti.
Allah’ım, bizden affet; ve bizden **تجـاوز** et; ve bizden **تجـوز** et.
Ve namazda ve başkasında **تجوز** etti: onda ruhsatlandı.
Ve dirhemleri almada **تجوز** etti; eğer onları **جوزها** ve onları geri çevirmedi ise.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

جُزْتُ الطريقَ وجازَ الموضعَ جَوْزاً وجُؤُوزاً وجَوازاً ومَجازاً وجازَ به وجاوَزه جِوازاً وأَجازه وأَجاز غيرَه وجازَه: سار فيه وسلكه، وأَجازَه: خَلَّفه وقطعه، وأَجازه: أَنْفَذَه؛ قال الراجز: خَلُّوا الطريقَ عن أَبي سَيَّارَه،
حتى يُجِيزَ سالماً حِمارَه
وقال أَوسُ بن مَغْراءَ:
ولا يَرِيمُونَ للتَّعْريف مَوْضِعَهم
حتى يُقال: أَجِيزُوا آل صَفْوانا
يمدحهم بأَنهم يُجيزُون الحاج، يعني أَنْفِذوهم. والمَجازُ والمَجازَةُ: الموضع. الأَصمعي: جُزْت الموضع سرت فيه، وأَجَزْته خَلَّفْته وقطعته، وأَجَزْتُه أَنْفَذْته؛ قال امرؤ القيس:
فلما أَجَزْنا ساحَةَ الحَيِّ، وانْتَحى
بنا بَطْنُ خَبْتٍ ذي قفافٍ عَقَنْقَلِ
ويروى: ذي حِقاف. وجاوَزْت الموضع جِوازاً: بمعنى جُزْتُه. وفي حديث الصراط: فأَكون أَنا وأُمَّتي أَوّلَ من يُجِيزُ عليه؛ قال: يُجِيزُ لغة في يجُوز جازَ وأَجازَ بمعنى؛ ومنه حديث المسعى: لا تُجِيزوا البَطْحاء إِلاَّ شدًّا.
والاجْتِيازُ: السلوك. والمُجْتاز: مُجْتابُ الطريق ومُجِيزه. والمُجْتاز أَيضاً: الذي يحب النَّجاءَ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد: ثم انْشَمَرْتُ عليها خائفاً وجِلاً،
والخائفُ الواجِلُ المُجْتازُ يَنْشَمِر
ويروى: الوَجِلُ.
والجَواز: صَكُّ المسافر. وتجاوَز بهم الطريق، وجاوَزَه جِوازاً: خَلَّفه. وفي التنزيل العزيز: وجاوَزْنا ببني إِسرائيل البحر. وجَوَّز لهم إِبِلَهم إِذا قادها بعيراً بعيراً حتى تَجُوزَ.
وجَوائِزُ الأَمثال والأَشْعار: ما جازَ من بلد إِلى بلد؛ قال ابن مقبل: ظَنِّي بِهم كَعَسى، وهُمْ بِتَنُوفَةٍ،
يَتَنازَعُون جَوائِزَ الأَمْثال
قال أَبو عبيدة: يقول اليقين منهم كَعَسى، وعَسى شَكٌّ؛ وقال ثعلب: يتنازعون جوائز الأَمثال
أَي يجليون الرأْي فيما بينهم ويَتَمَثَّلُون ما يريدون ولا يلتفتون إِلى غيرهم من إِرخاء إِبلهم وغفلتهم عنها. وأَجازَ له البيعَ: أَمْضاه. وروي عن شريح: إِذا باع المُجِيزان فالبيع للأَول،وإِذا أَنْكح المُجِيزان فالنكاح للأَول؛ المُجِيز: الولي؛ قال: هذه امرأَة ليس لها مُجِيز. والمُجِيز: الوصي. والمُجِيز: القَيّم بأَمر اليتيم. وفي حديث نكاح البكر: فإِن صَمَتَتْ فهو إِذنها،وإِن أَبَتْ فلا جَوازَ عليها أَي لا ولاية عليها مع الامتناع. والمُجِيز: العبد المأْذون له في التجارة. وفي الحديث: أَن رجلاً خاصم إِلى شُرَيْحٍ غلاماً لزياد في بِرْذوْن باعه وكَفَلَ له الغلامُ، فقال شريح: إِن كان مُجيزاً وكَفَلَ لك غَرِم، إِذا كان مأُذوناً له في التجارة.
ابن السكيت: أَجَزْت على« اسمه إِذا جعلته جائزاً. وجَوَّزَ له ما صنعه وأَجازَ له أَي سَوَّغ له ذلك، وأَجازَ رأْيَه وجَوَّزه: أَنفذه. وفي حديث القيامة والحساب: إِني لا أُجِيزُ اليومَ على نَفْسي شاهداً إِلا مِنِّي أَي لا أُنْفِذ ولا أُمْضِي، مِنْ أَجازَ أَمره يُجِيزه إِذا أَمضاه وجعله جائزاً. وفي حديث أَبي ذر، رضي الله عنه: قبل أَن تُجِيزُوا عليَّ أَي تقتلوني وتُنْفِذُوا فيَّ أَمْرَكم. وتَجَوَّزَ في هذا الأمر ما لم يَتَجَوَّز في غيره: احتمله وأَغْمَض فيه.
والمَجازَةُ: الطريق إِذا قَطَعْتَ من أَحد جانبيه إِلى الآخر. والمَجازَةُ: الطريق في السَّبَخَة.
والجائِزَةُ: العطية، وأَصله أَن أَميراً واقَفَ عدوًّا وبينهما نهر فقال: من جازَ هذا النهر فله كذا، فكلَّما جاز منهم واحدٌ أَخذ جائِزَةً. أَبو بكر في قولهم أَجازَ السلطان فلاناً بجائِزَةٍ: أَصل الجائزَة أَن يعطي الرجلُ الرجلَ ماء ويُجِيزه ليذهب لوجهه، فيقول الرجل إِذا وَرَدَ ماءً لقَيِّمِ الماء: أَجِزْني ماء أَي أَعطني ماء حتى أَذهب لوجهي وأَجُوز عنك، ثم كثر هذا حتى سَمَّوا العطية جائِزَةً.
الأَزهري:الجِيزَة من الماء مقدار ما يجوز به المسافر من مَنْهَلٍ إِلى مَنْهَلٍ، يقال: اسْقِني جِيزة وجائزة وجَوْزة. وفي الحديث: الضِّيافَةُ ثلاثة أَيام وجائِزَتُه يوم وليلة وما زاد فهو صدقة، أَي يُضافُ ثلاثَةَ أَيام فَيَتَكَلَّفُ له في اليوم الأَوّل مما اتَّسَعَ له من بِرٍّ وإِلْطاف، ويقدّم له في اليوم الثاني والثالث ما حَضَره ولا يزيد على عادته، ثم يعطيه ما يَجُوزُ به مسافَةَ يومٍ وليلة، ويسمى الجِيزَةَ، وهي قدر ما يَجُوز به المسافر من مَنْهَل إِلى منهل، فما كان بعد ذلك فهو صدقة ومعروف، إِن شاء فعل، وإِن شاء ترك، وإِنما كره له المُقام بعد ذلك لئلا تضيق به إِقامته فتكون الصدقة على وجه المَنِّ والأَذى. الجوهري: أَجازَه بِجائِزَةٍ سَنِيَّةٍ أَي بعطاء. ويقال: أَصل الجَوائِز أَنَّ قَطَنَ بن عبد عَوْف من بني هلال بن عامر بن صَعْصَعَةَ ولَّى فارس لعبد الله بن عامر، فمر به الأَحنف في جيشه غازياً إِلى خُراسان، فوقف لهم على قَنْطرة فقال: أَجيزُوهم، فجعل يَنْسِبُ الرجل فيعطيه على قدر حَسَبه؛ قال الشاعر: فِدًى لأَكْرَمِينَ بني هِلالٍ،
على عِلاَّتِهم، أَهْلي ومالي
هُمُ سَنُّوا الجَوائز في مَعَدٍّ،
فصارت سُنَّةً أُخْرى اللَّيالي
وفي الحديث: أَجِيزُوا الوَفْد بنحو ما كنت أُجِيزُهم به أَي أَعْطوهم الجِيزَة. والجائِزَةُ: العطية من أَجازَه يُجِيزُه إِذا أَعطاه. ومنه حديث العباس، رضي الله عنه: أَلا أَمْنَحُك، أَلا أَجِيزُكف أَي أُعطيك، والأَصل الأَوّل فاستعير لكل عطاء؛ وأَما قول القطامي:
ظَلَلْتُ أَسأَل أَهْلَ الماء جائِزَةً
فهي الشَّرْبة من الماء.
والجائزُ من البيت: الخشبة التي تَحْمِل خشب البيت، والجمع أَجْوِزَةٌ وجُوزان وجَوائِز؛ عن السيرافي، والأُولى نادرة، ونظيره وادٍ وأَوْدِيَة. وفي الحديث: أَن امرأَة أَتت النبي، صلى الله عليه وسلم، فقالت: إِني رأَيت في المنام كأَن جائِزَ بيتي قد انكسر فقال: خير يَرُدّ الله غائِبَكِ، فرجع زوجها ثم غاب، فرأَت مثل ذلك فأَنت النبي، صلى الله عليه وسلم، فلم تجده ووجَدَتْ أَبا بكر، رضي الله عنه، فأَخْبَرَتْه فقال: يموت زوجُكِ، فذكرَتْ ذلك لرسول الله، صلى الله عليه وسلم، فقال: هل قَصَصْتِها على أَحد؟ قالت: نعم، قال: هو كما قيل لك. قال أَبو عبيد: هو في كلامهم الخشبة التي يوضع عليها أَطراف الخشب في سقف البيت. الجوهري: الجائِزَة التي يقال لها بالفارسية تِير، وهو سهم البيت. وفي حديث أَبي الطُّفَيْل وبناء الكعبة: إِذا هم بِحَيَّة مثل قطعة الجائِز. والجائزَةُ: مَقام السَّاقي. وجاوَزْتُ الشيء إِلى غيره وتجاوَزْتُه بمعنى أَي أَجَزْتُه. وتَجاوَزَ الله عنه أَي عفا. وقولهم: اللهم تَجَوَّز عني وتَجاوَزْ عني بمعنى. وفي الحديث: كنت أُبايِع الناسَ وكان من خُلُقي الجَواز أَي التساهل والتسامح في البيع والاقْتِضاء. وجاوَزَ الله عن ذَنْبه وتَجاوَز وتَجَوَّز؛ عن السيرافي: لم يؤاخذه به. وفي الحديث: إِن الله تَجاوز عن أُمَّتي ما حَدَّثَتْ به أَنْفُسَها أَي عفا عنهم، من جازَهُ يَجُوزُه إِذا تعدَّاه وعَبَرَ عليه، وأَنفسها نصب على المفعول ويجوز الرفع على الفاعل. وجازَ الدّرْهَمُ: قُبِل على ما فيه من خَفِيّ الداخلة أَو قَلِيلِها؛ قال الشاعر:إِذا وَرَقَ الفِتْيانُ صاروا كأَنَّهم
دراهِمُ، منها جائِزاتٌ وزُيَّفُ
الليث: التَّجَوُّز في الدراهم أَن يَجُوزَها. وتَجَوَّز الدراهمَ: قَبِلَها على ما بها. وحكى اللحياني: لم أَر النفقة تَجُوزُ بمكانٍ كما تَجُوز بمكة، ولم يفسرها، وأَرى معناها: تَزْكو أَو تؤثر في المال أَو تَنْفُق؛ قال ابن سيده: وأُرى هذه الأَخيرة هي الصحيحة. وتَجاوَزَ عن الشيء: أَغْضى. وتَجاوَزَ فيه: أَفْرط. وتَجاوَزْتُ عن ذنبه أَي لم آخذه. وتَجَوَّز في صلاته أَي خَفَّف؛ ومنه الحديث: أَسْمَعُ بكاء الصبي فأَتَجوَّزُ في صلاتي أَي أُخففها وأُقللها. ومنه الحديث: تَجَوَّزُوا في الصلاة أَي خففوها وأَسرعوا بها، وقيل: إِنه من الجَوْزِ القَطْعِ والسيرِ. وتَجَوَّز في كلامه أَي تكلم بالمَجاز.
وقولهم: جَعَل فلانٌ ذلك الأَمرَ مَجازاً إِلى حاجته أَي طريقاً ومَسْلكاً؛ وقول كُثَيِّر:
عَسُوف بأَجْوازِ الفَلا حِمْيَريَّة،
مَرِيس بِذِئْبان السَّبِيبِ تَلِيلُها
قال: الأَجْواز الأَوساط. وجَوْز كل شيء: وسطه، والجمع أجَْواز؛ سيبويه: لم يُكَسَّر على غير أَفْعال كراهة الضمة على الواو؛قال زهير: مُقْوَرَّة تَتَبارى لا شَوارَ لها،
إِلا القُطُوع على الأَجْوازِ والوُرُكِ
وفي حديث عليّ، رضي الله عنه: أَنه قام من جَوْز الليل يصلي؛ جَوْزُهُ: وسطه. وفي حديث حذيفة: ربط جَوْزَهُ إِلى سماء البيت أَو إِلى جائِزِه. وفي حديث أَبي المنهال: إِن في النار أَودِيَةً فيها حَيَّات أَمثال أَجْوازِ الإِبل أَي أَوساطها. وجَوْز الليل: مُعْظمه.
وشاةَ جوْزاءُ ومُجَوّزة: سوداء الجسد وقد ضُرب وسطُها ببياض من أَعلاها إِلى أَسفلها، وقيل: المُجَوّزة من الغنم التي في صدرها تَجْويز، وهو ولن يخالف سائر لونها. والجَوْزاء: الشاة يَبْيَضّ وسطُها. والجَوْزاءُ: نَجْم يقال إِنه يعترض في جَوْز السماء. والجَوْزاءُ: من بُرُوج السماء. والجَوْزاء: اسم امرأَة سميت باسم هذا البُرْجِ؛ قال الراعي: فقلتُ لأَصحابي: هُمُ الحَيُّ فالحَقُوا
بِجَوْزاء في أَتْرابِها عِرْس مَعْبدِ
والجَوازُ: الماء الذي يُسْقاه المال من الماشية والحَرْث ونحوه. وقد اسْتَجَزْتُ فلاناً فأَجازَني إِذا سقاك ماء لأَرْضِك أَو لِماشِيَتك؛ قال القطامي:
وقالوا: فُقَيمٌ قَيِّمُ الماءِ فاسْتَجِزْ
عُبادَةَ، إِنَّ المُسْتَجِيزَ على قُتْرِ
قوله: على قُتْر أَي على ناحية وحرف، إِما أَن يُسْقى وإما أَن لا يُسْقى. وجَوَّز إِبلَه: سقاها. والجَوْزَة: السَّقْية الواحدة، وقيل: الجَوْزَة السَّقْية التي يَجُوز بها الرجلُ إِلى غيرك. وفي المثل: لكل جابِهٍ جَوْزَةٌ ثم يُؤَذَّنُ أَي لكل مُسْتَسْقٍ وَرَدَ علينا سَقْيَةٌ ثم يُمْنَعُ من الماء، وفي المحكم: ثم تُضْرَبُ أُذُنه إِعلاماً أَنه ليس له عندهم أَكثرُ من ذلك. ويقال: أَذَّنْتُه تَأْذِيناً أَي رَدَدْته. ابن السكيت: الجَواز السَّقْي. يقال: أَجِيزُونا، والمُسْتَجِيز: المُسْتَسْقي؛ قال الراجز:
يا صاحِبَ الماءِ، فَدَتْكَ نَفْسي،
عَجِّل جَوازي، وأَقِلَّ حَبْسي
الجوهري: الجِيزَةُ السَّقْية؛ قال الراجز:
يا ابْنَ رُقَيْعٍ، ورَدَتْ لِخِمْسِ،
أَحْسِنْ جَوَازِي، وأَقِلَّ حَبْسي
يريد أَحْسِنْ سقي إِبلي. والجَواز: العطش.
والجائِزُ: الذي يمر على قوم وهو عطشان، سُقِي أَو لم يُسْق فهو جائِزٌ؛ وأضنشد:
من يَغْمِس الجائِزَ غَمْسَ الوَذَمَه،
خَيْرُ مَعَدٍّ حَسَباً ومَكْرُمَه
والإِجازَة في الشِّعْر: أَن تُتِم مِصْراع غيرك، وقيل: الإِجازَة في الشِّعْر أَن يكون الحرفُ الذي يلي حرفَ الرَّوِي مضموماً ثم يكسر أَو يفتح ويكون حرف الروي مُقَيّداً. والإِجازَة في قول الخليل: أَن تكون القافية طاءً والأُخرى دالاً ونحو ذلك، وهو الإِكْفاء في قول أَبي زيد، ورواه الفارسي الإِجارَة، بالراء غيرَ معجمة.
والجَوْزة: ضرب من العنب ليس بكبير، ولكنه يَصْفَرُّ جدًّا إِذا أَيْنَع. والجَوْز: الذي يؤكل، فارسي معرب، واحدته جَوْزة والجمع جَوْزات. وأَرض مجَازَة: فيها أَشجار الجَوزْ. قال أَبو حنيفة: شجر الجَوْز كثير بأَرض العرب من بلاد اليمن يُحمَل ويُرَبَّى، وبالسَّرَوَات شجر جَوْز لا يُرَبَّى، وأَصل الجَوْز فارسي وقد جرى في كلام العرب وأَشعارها، وخشبُه موصوف عندهم بالصلابة والقوة؛ قال الجعدي:
كأَنَّ مَقَطَّ شَراسِيفِه
إِلى طَرَفِ القُنْبِ فالمَنْقَبِ
لُطِمْن بتُرْس شديد الصِّفَا
قِ من خَشَب الجَوْز لم يُثْقَبِ
وقال الجعدي أَيضاً وذكر سفينة نوح، على نبينا محمد وعليه الصلاة والسلام، فزعم أَنها كانت من خشب الجَوْز، وإِنما قال ذلك لصلابة خشب الجَوْزِ وجَوْدته:
يَرْفَعُ بالقَارِ والحَدِيدِ من الـ
ـجَوْزِ طوالاً جُذُوعُها عُمُما
وذو المَجاز: موضع؛ قال أَبو ذؤيب:
وراحَ بها من ذي المَجاز عَشِيَّةً،
يُبادر أُولى السَّابِقاتِ إِلى الحَبْل
الجوهري: ذو المَجاز موضع بِمِنًى كانت به سوق في الجاهلية؛ قال الحرث بن حِلِّزة:
واذكروا حِلْفَ ذي المَجازِ، وما
قُدِّمَ فيه العُهُودُ والكُفَلاءُ
وقد ورد في الحديث ذِكْر ذي المَجاز، وقيل فيه: إِنه موضع عند عَرَفات، كان يُقام فيه سُوقٌ في الجاهلية، والميم فيه زائدة، وقيل: سمي به لأَن إِجازَةَ الحاج كانت فيه.
وذو المَجازَة: منزل من منازل طريق مكة بين ماوِيَّةَ ويَنْسُوعَةَ على طريق البَصْرَة.
والتَّجَاوِيز: بُرودٌ مَوْشِيَّة من برود اليمن، واحدها تِجْواز؛ قال الكميت:
حتى كأَنَّ عِراصَ الدارِ أَرْدِيَةٌ
من التَّجاوِيز، أَو كُرَّاسُ أَسْفار
والمَجازَة: مَوْسم من المواسم.

##### Türkçe

**جُزْتُ** yolu; ve yer(den) geçti, **جازَ** mekânı; **جَوْزاً** ve **جُؤُوزاً** ve **جَوازاً** ve **مَجازاً** (olarak).
Ve onunla geçti; ve onu aştı, **جِوازاً** (olarak); ve onu geçirdi; ve başkasını geçirdi; ve onu geçti: onda yürüdü ve onu izledi,
ve onu geçirdi: onu geride bıraktı ve onu kesti (aştı), ve onu geçirdi: onu yürürlüğe koydu; râciz dedi ki:
Yolu, Ebû Seyyâre’den boşaltın,
ta ki eşeğini sağ salim geçirinceye kadar.
Ve Evs b. Mağrâ’ dedi ki:
Tanıtma için yerlerinden ayrılmazlar
ta ki “Âl-i Safvân’ı geçiriniz” denilinceye kadar.
Onları, hacıları geçirdikleriyle över; yani onları yürürlüğe koyunuz (geçiriniz). Ve **المَجازُ** ve **المَجازَةُ**:
mekân. el-Asma‘î: **جُزْت** mekânı: onda yürüdüm; ve onu **أَجَزْتُه**: onu geride bıraktım ve onu kestim (aştım),
ve onu **أَجَزْتُه**: onu yürürlüğe koydum; İmru’ul-Kays dedi ki:
Derken, mahalle meydanını geçince,
bizi, sarp çıkıntılı Habt vadisinin içi yana çekti.
Ve şöyle rivayet edilir: “ذِي حِقاف”. Ve mekânı **جاوَزْت** **جِوازاً**: **جُزْتُه** anlamındadır. Ve sırat hadîsinde:
“Ben ve ümmetim, onun üzerinden ilk geçen olacağım”; dedi ki: **يُجِيزُ**,
**يجُوز**’da bir dildir; **جازَ** ve **أَجازَ** aynı anlamdadır; ve ondan, sa‘y hadîsi:
“**البَطْحاء**’yı ancak koşarak geçiniz.”
Ve **الاجْتِيازُ**: yürüyüp geçme. Ve **المُجْتاز**: yolun keseni ve onu geçeni.
Ve **المُجْتاز** ayrıca: kurtuluşu seven kimse; İbnü’l-A‘râbî’den; ve inşâd etti:
Sonra onun üzerine, korkmuş ürkmüş olarak sıvıştım,
korkan ürken **المُجْتاز** sıvışır.
Ve şöyle rivayet edilir: **الوَجِلُ**.
Ve **الجَواز**: yolcunun senedi. Ve onlarla yolu aştırdı; ve onu aştı, **جِوازاً**:
onu geride bıraktı. Ve aziz tenzilde: “Ve Benî İsrâîl’i denizden geçirdik.” Ve onlara develerini **جَوَّز**:
onu, deve deve sürerse; ta ki geçsin.
Ve **جَوائِزُ الأَمثال** ve **الأَشْعار**: bir beldeden bir beldeye geçen şey; İbn Mukbil dedi ki:
Zannım onlarla “عَسى” gibidir; hâlbuki onlar Tenûfe’dedir,
**جَوائِزَ الأَمْثال**’ı çekiştirirler.
Ebû ‘Ubeyde dedi ki: “Onlardan yakîn ‘عَسى’ gibidir; hâlbuki ‘عَسى’ şüphedir”; ve Sa‘leb dedi ki:
“**جَوائِزَ الأَمثال**’ı çekiştirirler”
yani aralarında görüşü açığa çıkarırlar ve istedikleri şeyi mesel getirirler; ve başkalarına, develerini salıvermelerinden ve onlardan gafletlerinden dolayı bakmazlar. Ve ona satışı **أَجازَ**: onu yürürlüğe koydu.
Ve Şurayh’tan rivayet edildi: “İki **المُجِيز** satarsa satış birincinindir; ve iki **المُجِيز** nikâhlarsa nikâh birincinindir”; **المُجِيز**: veli; dedi ki: “Bu, kendisi için **مُجِيز** olmayan bir kadındır.”
Ve **المُجِيز**: vasi. Ve **المُجِيز**: yetimin işiyle kaim olan. Ve bâkire nikâhı hadîsinde: “Eğer susarsa o onun iznidir; eğer reddederse onun üzerinde **جَواز** yoktur”; yani imtina ile birlikte onun üzerinde velâyet yoktur. Ve **المُجِيز**: ticarete izin verilmiş köle. Ve hadîste: bir adam, Ziyâd’ın bir gulâmını, bir bîrzevûn hakkında Şurayh’a dava etti; onu satmış ve gulâm ona kefil olmuştu; Şurayh dedi ki: “Eğer **مُجيزاً** ise ve sana kefil olduysa, borçlanır”; yani ticarete izin verilmişse.
İbnü’s-Sikkît: “Onun adını **أَجَزْتُ على**” (derim) onu câiz kıldığım zaman. Ve ona yaptığı şeyi **جَوَّزَ** ve ona **أَجازَ**: yani ona bunu meşru gördü; ve görüşünü **أَجازَ** ve onu **جَوَّزَ**: onu yürürlüğe koydu. Ve kıyamet ve hesap hadîsinde: “Bugün kendi nefsim aleyhine, benden başka bir şâhidi **أُجِيزُ** etmem”; yani yürürlüğe koymam ve geçerli kılmam; **أَجازَ** emrini **يُجِيزُه**: onu yürürlüğe koyduğu ve onu câiz kıldığı zaman. Ve Ebû Zer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Beni **تُجِيزُوا** etmeden önce”; yani beni öldürmeniz ve bende emrinizi yürürlüğe koymanızdan önce. Ve bu işte, başkasında **يَتَجَوَّز** etmediği şeyi **تَجَوَّزَ**: onu taşıdı ve onda göz yumdu.
Ve **المَجازَةُ**: yol; bir yanından öbürüne kestiğin zaman.
Ve **المَجازَةُ**: tuzlu düzlükteki yol.
Ve **الجائِزَةُ**: bağış; ve aslı, bir emîrin bir düşmanla karşı karşıya durması ve aralarında bir nehir olmasıdır; dedi ki: “Kim bu nehri geçerse ona şu vardır”; onlardan her biri geçtikçe bir **جائِزَة** alırdı.
Ebû Bekir, “Sultan falanı bir **جائِزَة** ile **أَجازَ**” sözlerinde: **الجائزَة**’nin aslı, adamın adama su vermesi ve onu geçirip kendi yoluna göndermesidir; adam, bir suya vardığında suyun kayyımına: “Bana su **أَجِزْني ماء**”; yani bana su ver ki yoluma gideyim ve senden geçeyim, der; sonra bu çoğaldı da bağışa **جائِزَة** adını verdiler.
el-Ezherî: **الجِيزَة** sudan, yolcunun bir menzilden bir menzile geçeceği miktardır; “Bana **جِيزة** ve **جائزة** ve **جَوْزة** içir” denir. Ve hadîste: “Misafirlik üç gündür; onun **جائِزَتُه** bir gün bir gecedir; fazlası sadakadır”; yani üç gün misafir edilir; birinci günde, kendisine genişletilmiş olan iyilik ve lütuflardan onun için külfete girer; ikinci ve üçüncü günde yanında hazır olanı sunar ve âdetinin üstüne çıkmaz; sonra ona bir gün bir gece mesafesiyle geçeceği şeyi verir; buna **الجِيزَة** denir; o, yolcunun bir menzilden bir menzile geçeceği miktardır; bundan sonrası sadaka ve iyiliktir; ister yapar, ister bırakır; ve bundan sonra ikamet etmesi, ikametiyle onu sıkıntıya sokmasın da sadaka, başa kakma ve eziyet yüzünden olmasın diye, ona mekruh görülmüştür. el-Cevherî: onu, değerli bir **جائِزَة** ile **أَجازَه**; yani bir bağışla. Ve denir ki: **الجَوائِز**’in aslı, Benî Hilâl b. Âmir b. Sa‘sa‘a’dan Katan b. ‘Avf’un, Abdullah b. Âmir’e Fâris’i vali olmasıdır; el-Ahnef, ordusuyla Horasan’a gazaya giderken ona uğradı; bir köprüde onlar için durdu ve dedi ki: “Onları geçiriniz”; adamı nisbet eder, hesabına göre ona verirdi; şair dedi ki:
Fedâ olsun, Benî Hilâl’in en keremlilerine,
kusurlarına rağmen, ehlim ve malım.
Onlar, Ma‘add içinde **الجَوائز**’i sünnet kıldılar,
geceler boyunca başka bir sünnet oldu.
Ve hadîste: “Elçileri, onlara verdiğim gibi **أَجِيزُوا**”; yani onlara **الجِيزَة**’yi veriniz. Ve **الجائِزَةُ**: bağış; onu **أَجازَه يُجِيزُه**: ona verdiği zaman. Ve ondan, Abbas hadîsi, Allah ondan razı olsun: “Sana bağışlamayayım mı, sana **أَجِيزُك** etmeyeyim mi”; yani sana vereyim; ilk asıl budur; sonra her bağış için ödünç alındı. Ama Kutâmî’nin sözü:
“Su ehline bir **جائِزَة** sormaya devam ettim”
o, sudan bir yudumdur.
Ve evden **الجائزُ**: evin kerestesini taşıyan kiriş; çoğulu **أَجْوِزَة** ve **جُوزان** ve **جَوائِز**; Sîrâfî’den; birincisi nadirdir; benzeri “وَادٍ” ve “أَوْدِيَة”. Ve hadîste: bir kadın Peygamber’e, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, geldi; dedi ki: “Rüyada gördüm; sanki evimin **جائِزَ**’i kırılmış”; dedi ki: “Hayırdır; Allah gaibini sana geri döndürür”; kocası döndü, sonra kayboldu; yine bunun benzerini gördü; Peygamber’e geldi, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, onu bulamadı; Ebû Bekir’i, Allah ondan razı olsun, buldu; ona haber verdi; dedi ki: “Kocan ölür”; bunu Resûlullah’a, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, zikretti; dedi ki: “Onu birine anlattın mı?” dedi: “Evet”; dedi ki: “Sana denildiği gibidir.” Ebû ‘Ubeyd dedi ki: Onların sözünde o, evin tavanında kerestelerin uçlarının üzerine konduğu kirişdir. el-Cevherî: Farsçada **تِير** denilen **الجائِزَة**; o, evin oku (kirişi)dir. Ve Ebû’t-Tufeyl ve Kâbe’nin inşası hadîsinde: “Bir yılan gibi; **الجائِز** parçası gibi.” Ve **الجائزَةُ**: sakinin makamı. Ve bir şeyi başkasına doğru **جاوَزْتُ** ve onu **تجاوَزْتُ** aynı anlamdadır; yani onu **أَجَزْتُه**. Ve Allah ondan **تَجاوَزَ** etti; yani affetti. Ve “Allah’ım benden **تَجَوَّز** et” ve “benden **تَجاوَزْ** et” sözleri aynı anlamdadır. Ve hadîste: “İnsanlarla alışveriş yapardım; huyumda **الجَواز** vardı”; yani satışta ve tahsilde kolaylık ve müsamaha. Ve Allah onun günahından **جاوَزَ** etti; ve **تَجاوَز** etti ve **تَجَوَّز** etti; Sîrâfî’den: onu onunla muaheze etmedi. Ve hadîste: “Allah ümmetimden, nefislerinin kendisiyle konuştuğu şeyi **تَجاوز** etti”; yani onları affetti; **جازَهُ يَجُوزُه**’dan: onu aştığı ve üzerinden geçtiği zaman; ve **أَنْفُسَها** mef‘ûl olarak nasbdır; ve fâil olarak ref‘ de câizdir. Ve dirhem **جازَ**: içindeki gizli karışımın yahut azının üzerine kabul edildi; şair dedi ki:
Gençlerin gümüşü (parası) olunca sanki onlar
dirhemler; onlardan **جائِزاتٌ** ve sahte olan vardır.
el-Leys: dirhemlerde **التَّجَوُّز**, onları geçirmendir (kabul etmendir). Ve dirhemleri **تَجَوَّز** etti: onları üzerlerindekiyle kabul etti. el-Lihyânî nakletti: “Bir yerde nafakanın, Mekke’de geçtiği gibi geçtiğini görmedim”; onu açıklamadı; ve ben anlamını şöyle görüyorum: artar yahut malda tesir eder yahut revaç bulur; İbn Sîde dedi ki: ve ben bu sonuncusunun doğru olduğunu görüyorum. Ve bir şeyden **تَجاوَزَ** etti: göz yumdu. Ve onda **تَجاوَزَ** etti: aşırı gitti. Ve onun günahından **تَجاوَزْتُ**: yani onu onunla almadım. Ve namazında **تَجَوَّز** etti: yani hafifletti; ve ondan hadîs: “Bebeğin ağlamasını işitirim de namazımda **أَتَجوَّزُ** ederim”; yani onu hafifletirim ve azaltırım. Ve ondan hadîs: “Namazda **تَجَوَّزُوا** ediniz”; yani onu hafifletiniz ve onunla acele ediniz; ve denildi ki: o, **الجَوْز** (kesme ve yürüme)den(dir). Ve sözünde **تَجَوَّز** etti: yani mecazla konuştu.
Ve “Falan, o işi ihtiyacına **مَجازاً** kıldı” sözleri: yani yol ve geçit (kıldı); ve Kuseyyir’in sözü:
Himyeri bir dişi deve; çölün **أَجْواز**’ında sert,
sebîb kurtlarıyla yoğrulmuş; onun tepecikleri alçak.
Dedi ki: **الأَجْواز** orta kısımlardır. Ve her şeyin **جَوْز**’u: ortasıdır; çoğulu **أَجْواز**; Sîbeveyh: vav üzerindeki ötreyi kerih gördüğünden, **أَفْعال** dışında bir kalıba kırmadı; Züheyr dedi ki:
Şişkin; yarışır; onun için yularlar yoktur,
ancak **الأَجْواز** ve kalçalar üzerindeki kesikler (izler) vardır.
Ve Ali hadîsinde, Allah ondan razı olsun: gecenin **جَوْز**’undan kalkıp namaz kıldı; onun **جَوْز**’u: ortasıdır. Ve Huzeyfe hadîsinde: onun **جَوْز**’unu evin tavanına yahut onun **جائِز**’ine bağladı. Ve Ebû’l-Minhal hadîsinde: “Ateşte vadiler vardır; içinde, develerin **أَجْواز**’ı gibi yılanlar vardır”; yani onların ortaları gibi. Ve gecenin **جَوْز**’u: onun çoğudur.
Ve **شاةَ جوْزاءُ** ve **مُجَوّزة**: gövdesi siyah olan; ve ortası, üstünden altına beyazlıkla vurulmuş olan; ve denildi ki: koyundan **المُجَوّزة**, göğsünde **تَجْويز** bulunan, o da geri kalan rengini bozmayandır. Ve **الجَوْزاء**: ortası beyazlayan koyun. Ve **الجَوْزاءُ**: göğün **جَوْز**’unda enlemesine durduğu söylenen bir yıldız. Ve **الجَوْزاءُ**: göğün burçlarındandır. Ve **الجَوْزاء**: bu burcun adıyla adlandırılmış bir kadının adıdır; er-Râ‘î dedi ki:
Dedim ki ashabıma: Onlar mahalledir; yetişin,
Ma‘bed’in gelini olan yaşıtları arasında **جَوْزاء**’ya.
Ve **الجَوازُ**: malın, hayvan ve ekin ve benzeri için sulandığı sudur.
Ve falanı **اسْتَجَزْتُ** da o beni **أَجازَني**: yani toprağın için yahut hayvanın için sana su verdiği zaman; Kutâmî dedi ki:
Dediler ki: Fukaym suyun kayyımıdır; öyleyse ‘Ubâde’den **فاسْتَجِزْ**,
çünkü **المُسْتَجِيز** bir **قُتْر** üzerindedir.
Onun sözü: **على قُتْر** yani bir yan ve kenar üzerindedir; ya sulanır ya sulanmaz. Ve develerini **جَوَّز** etti: onları suladı. Ve **الجَوْزَة**: bir tek sulama; ve denildi ki: **الجَوْزَة**, adamın onunla senden başkasına geçeceği sulamadır. Ve meselde: “Her **جابِهٍ** için bir **جَوْزَةٌ** vardır; sonra duyurulur”; yani bize gelen her su isteyen için bir sulama vardır; sonra sudan men edilir; ve **المحكم**’de: sonra kulağı vurulur; onlarda bundan fazlası olmadığını bildirmek için. Ve denir ki: onu **أَذَّنْتُه تَأْذِيناً**: yani onu geri çevirdim. İbnü’s-Sikkît: **الجَواز** sulamadır. “Bize **أَجِيزُونا**” denir; ve **المُسْتَجِيز**: su isteyendir; râciz dedi ki:
Ey su sahibi, nefsim sana feda olsun,
**جَوازي**mi çabuklaştır ve hapsimi azalt.
el-Cevherî: **الجِيزَةُ** sulamadır; râciz dedi ki:
Ey İbn Rukay‘, beşe (beşinciye) vardım,
**جَوَازِي**mi güzel yap ve hapsimi azalt.
Develerimin sulamasını güzel yap, demek ister. Ve **الجَواز**: susuzluktur.
Ve **الجائِزُ**: bir kavmin yanından susuz geçip giden; sulansa da sulanmasa da o **جائِز**dir; ve inşâd etti:
Kim **الجائِز**’i, et parçasını batırır gibi batırırsa,
Ma‘add’ın en hayırlısıdır; soyca ve keremce.
Ve şiirde **الإِجازَة**: başkasının yarım beytini tamamlamandır; ve denildi ki: şiirde **الإِجازَة**, revî harfini izleyen harfin ötreli olması, sonra esrelenmesi yahut fethalanması; ve revî harfinin kayıtlı olmasıdır. Ve Halîl’in sözünde **الإِجازَة**: bir kafiyenin ط olması, öbürünün د olması ve bunun benzeri; o, Ebû Zeyd’in sözünde **الإِكْفاء**’dır; Fârisî onu **الإِجارَة** diye rivayet etti; ر ile, noktasız.
Ve **الجَوْزة**: üzümden bir türdür; büyük değildir; fakat olgunlaştığında çok sararır. Ve **الجَوْز**: yenilen şey; Farsça mu‘arrebdir; tekili **جَوْزة**, çoğulu **جَوْزات**. Ve **أَرض مجَازَة**: içinde **الجَوزْ** ağaçları olan (yer). Ebû Hanîfe dedi ki: **الجَوْز** ağacı, Yemen beldelerinden Arap diyarında çoktur; taşınır ve yetiştirilir; ve Seravât’ta **جَوْز** ağacı vardır, yetiştirilmez; ve **الجَوْز**’un aslı Farsçadır; Arapların sözlerinde ve şiirlerinde akıp gitmiştir; ve odunu, onlarda sertlik ve kuvvetle vasfedilmiştir; el-Ca‘dî dedi ki:
Sanki kaburga uçlarının kesimi,
kuyruğun ucuna, sonra delik yerine kadar,
sert kayadan bir kalkanla tokatlanmış,
**الجَوْز** odunundan; delinmemiş.
Ve el-Ca‘dî ayrıca dedi; Nûh’un gemisini zikrederek, nebîmiz Muhammed’in üzerine ve onun üzerine salât ve selâm olsun; onun **الجَوْز** odunundan olduğunu iddia etti; bunu, **الجَوْز** odununun sertliği ve kalitesi için söyledi:
Katran ve demirle kaldırır
**الجَوْز**dan; gövdeleri uzun, kalın.
Ve **ذو المَجاز**: bir yerdir; Ebû Züeyb dedi ki:
Onunla, **ذو المَجاز**’dan bir akşam vakti gitti,
ip’e doğru ilk yarışanlara yetişmek için.
el-Cevherî: **ذو المَجاز** Minâ’da bir yerdir; câhiliyede orada bir pazar vardı; el-Hâris b. Hillize dedi ki:
**ذو المَجاز** ahdini hatırlayın; ve orada
ahidler ve kefillerin takdim edildiğini.
Ve hadîste **ذو المَجاز**’ın zikri geldi; ve onda denildi ki: o, Arafat yanında bir yerdir; câhiliyede orada bir pazar kurulurdu; ve ondaki م ziyadedir; ve denildi ki: hacıların **إِجازَة**’si orada olduğu için onunla adlandırıldı.
Ve **ذو المَجازَة**: Basra yolu üzerinde, Mâviyye ile Yensû‘a arasında, Mekke yolunun menzillerinden bir menzildir.
Ve **التَّجَاوِيز**: Yemen bürdelerinden nakışlı bürdeler; tekili **تِجْواز**; el-Kumeyt dedi ki:
Ta ki sanki evin avluları, ridâlar(dır)
**التَّجاوِيز**’den; yahut sefer defterleri tomarları.
Ve **المَجازَة**: mevsimlerden bir mevsimdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ج و ز * * جَازَ * الموضع سلكه وسار فيه يجوز * جَوَازاً * و * أجازَهُ * خلّفه وقطعه و * اجْتَازَ * سلك و * جَاوزَ * الشيء إلى غيره * تجاوَزَهُ * بمعنى أي * جَازَهُ * و * تجاوَزَ * الله عنه أي عفا وجّوز له ما صنع تجويزا و * أجَازَ * له أي سوّغ له ذلك و * تَجَوَّزَ * في صلاته أي خفّف وتجوز في كلامه أي تكلم بالمجاز وجعل ذلك الأمر * مَجَازاً * إلى حاجته أي طريقا ومسلكا ويقال اللهم * تَجَوَّزْ * عني وتجاوز عني بمعنى و * الجَوْزُ * فارسي معرب الواحدة * جَوزَةٌ * والجمع جوزات وأرض * مَجَازَةٌ * بالفتح فيها أشجار * الجَوْزِ * و * أجازَهُ بجائزةٍ * سنية أي بعطاء

##### Türkçe

* ج و ز * * **جَازَ** * yer: onu katetti ve onda yürüdü; **جَوَازاً** ile **يجوز**; ve **أجازَهُ**: onu geride bıraktı ve onu kesti; ve **اجْتَازَ**: katetti; ve **جَاوزَ**: şeyi başkasına (ötekine) geçirdi; **تجاوَزَهُ**: yani **جَازَهُ** manasında; ve **تجاوَزَ**: Allah ondan geçti, yani affetti; ve onun yaptığı şeyi ona **تجويزا** olarak caiz kıldı; ve **أجازَ** ona: yani ona bunu meşru kıldı; ve **تَجَوَّزَ** namazında: yani hafifletti; ve sözünde **تجوز** etti: yani mecaz ile konuştu; ve o işi, ihtiyacına doğru **مَجَازاً** kıldı: yani bir yol ve bir geçit; ve denilir: Allah’ım, benden **تَجَوَّزْ** et; ve benden geç; manasında; ve **الجَوْزُ**: Farsça olup Arapçalaştırılmıştır; bir tanesi **جَوزَةٌ**; çoğulu: جوزات; ve fetha ile **مَجَازَةٌ** bir yer; onda **الجَوْزِ** ağaçları vardır; ve **أجازَهُ بجائزةٍ**: seniyye (yüce) bir **جائزةٍ** ile; yani bir عطا (ihsan) ile.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

جاز الموضع والطريق جوزا، بالفتح، وجؤوزا، كقعود، وجوازا ومجازا، بفتحهما. وجاز به وجاوزه جوازا، بالكسر: سار فيه وسلكه، أجازه: خلفه وقطعه. كذلك أجاز غيره وجاوزه، هكذا في النسخ، وصوابه وجازه، والمعنى ساره وخلفه، قال الأصمعي: جزت الموضع: سرت فيه، وأجزته: خلفته وقطعته، وأجزته: أنفذته، قال امرؤ القيس:
  فلما أجزنا ساحة الحي وانتحى                      بنا بطن خبت ذي قفاف عقنقل وقال الراجز:
  خلوا الطريق عن أبي سياره                      حتى يجيز سالما حـمـاره وقال أوس بن مغراء:
  ولا يريمون في التعريف موضعهم                      حتى يقال أجيزوا آل صفـوانـا

  يمدحهم بأنهم يجيزون الحاج، يعني: أنفذوهم. وجاوزت الموضع جوازا، بمعنى جزته. وفي حديث الصراط:  فأكون أنا وأمتي أول من يجيز عليه  قال: يجيز لغة في يجوز؛ جاز وأجاز بمعنى، ومنه حديث المسعى:  لا تجيزوا البطحاء الأشد  . ويقال: جاوزه، وجاوز به: إذا خلفه، وفي التنزيل:  وجاوزنا ببني إسرائيل البحر  . الاجتياز: السلوك، والمجتاز: السالك، والمجتاز: مجتاب الطريق، ومجيزه، والمجتاز أيضا: الذي يحب النجاء، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  ثم انشمرت عليها خائفا وجـلا                      والخائف الوجل المجتاز ينشمر والجواز، كسحاب، ولا يخفى أن قوله كسحاب مستدرك، لأن اصطلاحه يقتضي الفتح: صك المسافر، جمعه أجوزة، يقال: خذوا أجوزتكم، أي صكوك المسافرين لئلا يتعرض لكم، كما في الأساس. الجواز: الماء الذي يسقاه المال من الماشية والحرث ونحوه. وقد استجزته فأجاز، إذا سقى أرضك أو ماشيتك، وهو مجاز، قال القطامي:
  وقالوا فقيم قيم الماء فاستجز                      عبادة إن المستجيز على قتر قوله: على قتر، أي: على ناحية وحرف إما أن يسقى وإما أن لا يسقى. والمستجيز: المستسقي. وجوز لهم إبلهم تجويزا، إذا قادها لهم بعيرا بعيرا حتى تجوز. لا يخفى أن قوله تجويزا كالمستدرك لعدم الاحتياج إليه، لأنه لا اشتباه هناك، وكذا قوله: لهم، بعد قادها، تكرار أيضا، فإن قوله: وجوز لهم، يكفي في ذلك، وإنما نؤاخذه بذلك لأنه يراعي شدة الاختصار في بعض المواضع على عادته حتى يخالف النصوص. وجوائز الشعر، وفي بعض النسخ: الأشعار، وهي الصحيحة والأمثال: ما جاز من بلد إلى بلد، قال ابن مقبل:
  ظني بهم كعسى وهم بتنوفة                      يتنازعون جوائز الأمثـال

  قال ثعلب: يتنازعون، إلى آخره، أي يجيلون الرأي فيما بينهم، ويتمثلون ما يريدون ولا يلتفتون إلى غيرهم من إرخاء إبلهم وغفلتهم عنها. عن ابن السكيت: أجزت على اسمه، إذا جعلته جائزا. وجوز له ما صنعه، وأجاز له: سوغ له ذلك. أجاز رأيه: أنفذه، كجوزه، وفي حديث القيامة والحساب:  إني لا أجيز اليوم على نفسي شاهدا إلا مني  ، أي لا أنفذ ولا أمضي. وفي حديث أبي ذر: قبل أن تجيزوا علي. أي تقتلوني وتنفذوا في أمركم. أجاز له البيع: أمضاه وجعله جائزا، وروي عن شريح: إذا باع المجيزان فالبيع للأول. أجاز الموضع: سلكه وخلفه، ومنه: أعانك الله على إجازة الصراط. يقال: تجوز في هذا الأمر ما لم يتجوز في غيره: احتمله وأغمض فيه. وتجوز عن ذنبه: لم يؤاخذه به، كتجاوز عنه، الأولى عن السيرافي. وفي الحديث:  إن الله تجاوز عن أمتي ما حدثت به أنفسها  أي عفا عنهم، من جازه يجوزه، إذا تعداه وعبر عليه. وجاوز الله عن ذنبه: لم يؤاخذه. تجوز الدراهم: قبلها على ما فيها. وفي بعض الأصول: على ما بها، قاله الليث، وزاد غيره من خفي الداخلة وقليلها. وزاد الزمخشري: ولم يردها. تجوز في الصلاة: خفف، ومنه الحديث:  أسمع بكاء الصبي فأتجوز في صلاتي  ، أي أخففها وأقللها. وفي حديث آخر:  تجوزوا في الصلاة  ، أي خففوها وأسرعوا بها. وقيل: إنه من الجوز: القطع والسير. تجوز في كلامه: تكلم بالمجاز، وهو ما يجاوز موضوعه الذي وضع له. والمجاز: الطريق إذا قطع من أحد جانبيه إلى الآخر، كالمجازة. ويقولون: جعل فلان ذلك الأمر مجازا إلى حاجته، أي طريقا ومسلكا. المجاز: خلاف الحقيقة، وهي ما لم تجاوز موضوعها الذي وضع لها. وفي البصائر: الحقيقة هي اللفظ المستعمل فيما وضع له في أصل اللغة. وقد تقدم البحث في الحقيقة والمجاز وما يتعلق بهما في مقدمة الكتاب فأغناني عن ذكره هنا. المجاز: ع قرب ينبع البحر. المجازة: الطريقة في السبخة. المجازة: ع، أو هو أول رمل الدهناء، وآخره هريرة. المجازة: المكان الكثير الجوز، والصواب الأرض الكثيرة الجوز، ويقال: أرض مجازة: فيها أشجار الجوز. والجائزة: العطية، من أجازه يجيزه، إذا أعطاه، وأصلها أن أميرا وافق عدوا وبينهما نهر، فقال: من جاز هذا النهر فله كذا، فكلما جاز منهم واحد أخذ جائزة. وقال أبو بكر في قولهم: أجاز السلطان فلانا بجائزة، أصل الجائزة أن يعطي الرجل الرجل ماء ويجيزه ليذهب لوجهه، فيقول الرجل - إذا ورد ماء - لقيم الماء: أجزني ماء، أي أعطني ماء حتى أذهب لوجهي وأجوز عنك، ثم كثر هذا حتى سموا العطية جائزة. وقال الجوهري: أجازه بجائزة سنية، أي بعطاء. ويقال: أصل الجوائز أن قطن بن عبد عوف من بني هلال بن عامر بن صعصعة ولي فارس لعبد الله بن عامر، فمر به الأحنف في جيشه غازيا إلى خراسان، فوقف لهم على قنطرة فقال: أجيزوهم، فجعل ينسب الرجل فيعطيه على قدر حسبه، قال الشاعر:
  فدى للأكرمين بني هـلال                      على علاتهم أهلي ومالـي
  هم سنوا الجوائز في معـد                      فصارت سنة أخرى الليالي

  وفي الحديث:  أجيزوا الوفد بنحو ما كنت أجيزهم به  أي أعطوهم الجائزة. ومنه حديث العباس: ألا أمنحك ألا أجيزك. أي أعطيك. من المجاز: الجائزة التحفة واللطف، ومنه الحديث:  الضيافة ثلاثة أيام وجائزته يوم وليلة، وما زاد فهو صدقة  ، أي يضاف ثلاثة أيام، فيتكلف له في اليوم الأول بما اتسع له من بر وألطاف، ويقدم له في اليوم الثاني والثالث ما حضره ولا يزيد على عادته، ثم يعطيه ما يجوز به مسافة يوم وليلة، فما كان بعد ذلك فهو صدقة ومعروف، إن شاء فعل وإن شاء ترك. والأصل فيه الأول، ثم استعير لكل عطاء. الجائز: مقام الساقي من البئر. والجائز، بغير هاء: المار على القوم حالة كونه عطشانا سقي أولا، قال:
  من يغمس الجائز غمس الوذمه                      خير معد حسبـا وأكـرمـه الجائز: البستان. الجائز: الخشبة المعترضة بين الحائطين، قال أبو عبيدة: وهي التي توضع عليها أطراف الخشب في سقف البيت. وقال الجوهري: الجائز هو الذي فارسيته تير، وهو سهم البيت. وفي حديث أبي الطفيل وبناء الكعبة:  إذا هم بحية مثل قطعة الجائز  . وفي حديث آخر:  أن امرأة أتت النبي صلى الله عليه وسلم فقالت: إني رأيت في المنام كأن جائز بيتي انكسر، فقال: خير، يرد الله غائبك. فرجع زوجها، ثم غاب فرأت مثل ذلك فأتت النبي صلى الله عليه وسلم فلم تجده ووجدت أبا بكر رضي الله عنه فأخبرته، فقال: يموت زوجك. فذكرت ذلك لرسول الله صلى الله عليه وسلم فقال: هل قصصتها على أحد? قالت: نعم، قال: هو كما قيل لك  ج أجوز، هكذا في سائر النسخ وهو غلط وصوابه أجوزة، كواد وأودية، وجوزان، بالضم، وجوائز، هذه عن السيرافي. والأولى نادرة. وتجاوز عنه: أغضى، وتجاوز فيه: أفرط. والجوز: بالفتح، وسط الشيء، ومنه حديث علي رضي الله عنه: أنه من قام من جوز الليل يصلي. أي وسطه، وجمعه أجواز، قال سيبويه: لم يكسر على غير أفعال كراهة الضمة على الواو، قال كثير:
  عسوف بأجواز الفلا حميرية                      مريس بذئبان السبيب تليلها وقال زهير:
  مقورة تتبـارى لا شـوار لـهـا                      إلا القطوع على الأجواز والورك وفي حديث أبي المنهال: إن في النار أودية فيها حيات أمثال أجواز الإبل. أي أوساطها. يقال: مضى جوز الليل، أي معظمه. الجوز: ثمر، م، معروف، وهو الذي يؤكل، فارسي معرب كوز. وقد جرى في لسان العرب وأشعارها، واحدته جوزة وج: جوزات. قال أبو حنيفة: شجر الجوز كثير بأرض العرب من بلاد اليمن يحمل ويربى، وبالسروات شجر جوز لا يربى وخشبه موصوف بالصلابة والقوة قال الجعدي:
  كأن مـقـط شـراسـيفـه                      إلى طرف القنب فالمنقـب
  لطمن بترس شديد الصـفـا                      ق من خشب الجوز لم يثقب وقال الجعدي أيضا: وذكر سفينة نوح عليه السلام، فزعم أنها كانت من خشب الجوز وإنما قال ذلك لصلابة خشب الجوز وجودته:
  يرقع بالقار والحديد من ال                      جوز طوالا جذوعها عمما الجوز: اسم الحجاز نفسه كله، ويقال لأهله جوزي، كأنه لكونه وسط الدنيا. الجوز: جبال لبني صاهلة بن كاهل بن الحارث بن تميم بن سعد بن هذيل. وجبال الجوز: من أودية تهامة. والجوزاء: برج في السماء، سميت لأنها معترضة في جوز السماء، أي وسطها. جوزاء: اسم امرأة، سميت باسم هذا البرج، قال الراعي:
  فقلت لأصحابي هم الحي فالحقوا                      بجوزاء في أترابها عرس معبد

  الجوزاء: الشاة السوداء الجسد التي ضرب وسطها ببياض من أعلاها إلى أسفلها، كالجوزة، هكذا في سائر النسخ، وهو غلط، والصواب: كالمجوزة، وقيل: المجوزة من الغنم: التي في صدرها تجويز. وهو لون يخالف سائر لونها. وجوز إبله تجويزا: سقاها. والجوزة، السقية الواحدة من الماء، ومنه المثل: لكل جائل جوزة ثم يؤذن، أي لكل مستسق ورد علينا سقية ثم يمنع من الماء. وفي المحكم: ثم تضرب أذنه، إعلاما أنه ليس له عندهم أكثر من ذلك، ويقال: أذنته تأذينا، أي رددته. وقيل: الجوزة: السقية التي يجوز بها الرجل إلى غيرك؛ أو الجوزة: الشربة منه، أي من الماء، كالجائزة، قال القطامي:
  ظللت أسأل أهل الماء جائزة الجوزة: ضرب من العنب ليس بكبير ولكنه يصفر جدا إذا أينع. والجواز، كغراب: العطش، والجيزة، بالكسر: الناحية والجانب، ج جيز. بحذف الهاء وجيز، كعنب، والجيز، بالكسر، جانب الوادي ونحوه. كالجيزة، الجيز: القبر قال المتنخل:
  يا ليته كان حظي من طعامكما                      أنى أجن سوادي عنكما الجيز فسره ثعلب بأنه القبر، وقال غيره بأنه جانب الوادي. من المجاز: الإجازة في الشعر مخالفة حركات الحرف الذي يلي حرف الروي، بأن يكون الحرف الذي يلي حرف الروي مضموما ثم يكسر أو يفتح، ويكون حرف الروي مقيدا، أو الإجازة فيه كون القافية طاء والأخرى دالا ونحوه، هذا قول الخليل، وهو الإكفاء، في قول أبي زيد، ورواه الفارسي الإجارة، بالراء غير معجمة، وقد أغفله المصنف هناك، أو الإجازة فيه أن تتم مصراع غيرك. في الحديث ذكر ذي المجاز، قالوا: ذو المجاز موضع، قال أبو ذؤيب:
  وراح بها من ذي المجاز عشية                      يبادر أولى السابقات إلى الحبل وقال الجوهري: موضع بمنى كانت به سوق في الجاهلية، وقال الحارث بن حلزة:
  واذكروا حلف ذي المجاز وما قد                      م فيه العـهـود والـكـفـلاء

  وقال غيره: ذو المجاز: سوق كانت لهم على فرسخ من عرفة بناحية كبكب، سمي به لأن إجازة الحاج كانت فيه، كبكب قد ذكر في موضعه. وأبو الجوزاء: شيخ لحماد بن سلمة. وأبو الجوزاء أحمد بن عثمان، شيخ لمسلم بن الحجاج، ذكره الحافظ في التبصير. أبو الجوزاء أوس بن عبد الله التابعي - عن عائشة وابن عباس، وعنه عمرو بن مالك اليشكري، وهو الربعي وسيأتي ذكره للمصنف في ر-ب-ع وأنه إلى ربعة الأسد، قال الذهبي في الديوان قال البخاري: في إسناده نظر. وجوزة، بالضم: ة بالموصل من بلد الهكارية، قاله الصاغاني وضبطه بالفتح، والصواب بالضم، كما للمصنف. ومنها: أبو محمد عبد الله بن محمد النجيرمي بن الجوزي، حدث عنه هبة الله الشيرازي، وذكر أنه سمع منه بجوزة، بلد من الهكارية، كذا نقله الحافظ. وجويزة بنت سلمة الخير بالضم في العرب. وجويزة محدث، هكذا هو في النسخ، وهو وهم. وجيزة، بالكسرة، بمصر، على حافة النيل، ويقال أيضا: الجيزة، وقد تكرر ذكرها في الحديث، وهي من جملة أقاليم مصر، حرسها الله تعالى، المشتملة على قرى وبلدان. والعجب للمصنف كيف لم يتعرض لمن نسب إليها من قدماء المحدثين، كالربيع بن سليمان الجيزي وأضرابه مع تعرضه لمن هو دونه. نعم ذكر الربيع بن سليمان في ر-ب-ع. ونحن نسوق ذكر من نسب إليها منهم، لإتمام الفائدة وإزالة الاشتباه، فمنهم: أحمد بن بلال الجيزي القاضي، سمع النسائي. ومحمد بن الربيع بن سليمان وولده الربيع بن محمد، حدثا، مات الربيع هذا في سنة 342. وأبو يعلى أحمد بن عمر الجيزي الزجاج، أكثر عنه أبو عمرو الداني. وأبو الطاهر أحمد بن عبد الله بن سالم الجيزي، روى عن خالد بن نزار، مات سنة 263. وجعفر بن احمد بن أيوب بن بلال الجيزي مولى الأصبحيين، مات سنة 327. وخلف بن راشد المهراني الجيزي، عن ابن لهيعة، مات سنة 208. وخلف بن مسافر قاضي الجيزة، مات سنة 293. وسعيد بن الجهم الجيزي أبو عثمان المالكي، كان أحد أوصياء الشافعي، روى عنه سعيد بن عفير. والنعمان بن موسى الجيزي، عن ذي النون المصري. ومنصور بن علي الجيزي، عرف بابن الصيرفي، عن السلفي، ورحمة بن جعفر بن مختار الجيزي الفقيه، كتب عنه المنذري في معجمه. وعبد المحسن بن مرتفع بن حسن الخثعمي الجيزي، محدث مشهور. وأبو عبد الله محمد بن محمد بن علي الزفتاوي ثم الجيزي، من شيوخ الحافظ ابن حجر، وغير هؤلاء. وجيزان، بالكسر: ناحية باليمن. وجوز بوى وجوز ماثل وجوز القيء من الأدوية، كذا نقله الصاغاني وقلده المصنف. وفاته جوز جندم وجوز السرو وجوز المرج، وجوز الأبهل، وكلها من الأدوية. وكذلك جوز الهند المعروف بالنارجيل وجوز البحر، المعروف بالنارجيل البحري. أما جوز بوى فهو في مقدار العفص سهل المكسر رقيق القشر طيب الرائحة، حاد، وأجوده الأحمر الأسود القشر الرزين. وأما جوز ماثل فهو قسم مخدر شبيه بجوز القيء وعليه شوك صغار غلاظ وحبه كحب الأترج. وأما جوز القيء فإنه يشبه الخريق الأبيض في قوته. وقد رأيت لبعض المتأخرين في النارجيل البحري رسالة مستقلة يذكر فيها منافعه وخواصه وحقيقته، ليس هذا محل ذكرها. روي عن شريح: إذا أنكح المجيزان فالنكاح للأول، المجيز: الولي، يقال: هذه امرأة ليس لها مجيز. المجيز الوصي، والمجيز: القيم بأمر اليتيم. وفي حديث نكاح البكر:  وإن صمتت فهو إذنها، وإن أبت فلا جواز عليها  ، أي لا ولاية عليها مع الامتناع. المجيز: العبد المأذون له في التجارة، وفي الحديث:  أن رجلا خاصم إلى شريح غلاما لزياد في

  برذونة باعها وكفل له الغلام، فقال شريح: إن كان مجيزا وكفل لك غرم  ، أي إذا كان مأذونا له في التجارة. والتجواز، بالكسر، برد موشى من برود اليمن، ج: تجاويز، قال الكميت:نة باعها وكفل له الغلام، فقال شريح: إن كان مجيزا وكفل لك غرم  ، أي إذا كان مأذونا له في التجارة. والتجواز، بالكسر، برد موشى من برود اليمن، ج: تجاويز، قال الكميت:
  حتى كأن عراص الدار أردية                      من التجاويز أو كراس أسفار وجوز ذان بالضم: قريتان بأصبهان، من إحداهما أم إبراهيم فاطمة ابنة عبد الله بن أحمد بن عقيل الجوزذانية، حدثت عن ابن ريذة. وجوزان، بالفتح: ة باليمن، من مخلاف بعدان. والجوزات: غدد في الشجر بين اللحيين، نقله الصاغاني. ومحمد بن منصور بن الجواز، كشداد، محدث. والحسن بن سهل بن المجوز، كمحدث، محدث، وهو شيخ الطبراني. من المجاز: استجاز رجل رجلا: طلب الإجازة، أي الإذن في مروياته ومسموعاته. وأجازه فهو مجاز. والمجازات: المرويات. ولله در أبي جعفر الفارقي حيث يقول:
  أجاز لهم عمر الشافـعـي                      جميع الذي سأل المستجـيز
  ولم يشترط غير ما في اسمه                      عليهم وذلك شرط وجـيز

  يعني العدل والمعرفة. والإجازة أحد أقسام المأخذ والتحمل، وأرفع أنواعها إجازة معين لمعين، كأن يقول: أجزت لفلان الفلاني، ويصفه بما يميزه، بالكتاب الفلاني، أو ما اشتملت عليه فهرستي، ونحو ذلك، فهو أرفع أنواع الإجازة المجردة عن المناولة، ولم يختلف في جوازها أحد، كما قاله القاضي عياض. وأما في غير هذا الوجه فقد اختلف فيه، فمنعه أهل الظاهر وشعبة، ومن الشافعية القاضي حسين والماوردي، ومن الحنفية أبو طاهر الدباس، ومن الحنابلة إبراهيم الحربي. والذي استقر عليه العمل القول بتجويز الإجازة وإجازة الرواية بها والعمل بالمروي بها، كما حققه شيخنا المحقق أبو عبد الله محمد بن احمد بن سالم الحنبلي في كراريس إجازة أرسلها لنا من نابلس الشام. واطلعت على جزء من تخريج الحافظ أبي الفضل بن طاهر المقدسي في بيان العمل بإجازة الإجازة يقول فيه: أما بعد، فإن الشيخ الفقيه الحافظ أبا علي البرداني البغداذي بعث إلي على يد بعض أهل العلم رقعة بخطه يسأل عن الرواية بإجازة الإجازة فأجبته: إذا شرط المستجيز ذلك صحت الرواية وبيانه أن يقول عند السؤال: إن رأى فلان أن يجيز لفلان جميع مسموعاته من مشايخه وإجازاته عن مشايخه، وأجابه إلى ذلك، جاز للمستجيز أن يروي عنه، ثم ساق بأسانيده أحاديث احتج بها على العمل بإجازة الإجازة. قد وقع هذا الجزء عاليا من طريق ابن المقير عن ابن ناصر عنه. وبلغني أن بعض العلماء لم يكن يجيز أحدا إلا إذا استخبره واستمهره وسأله ما لفظ الإجازة وما تصريفها وحقيقتها ومعناها. وكنت سئلت فيه وأنا بثغر رشيد في سنة 1168 فألفت رسالة تتضمن تصريفها وحقيقتها ومعناها لم يعلق منها شيء الآن بالبال. والله أعلم. وأجزت على الجريح، لغة في أجهزت، وأنكره ابن سيده فقال: ولا يقال أجاز عليه، إنما يقال أجاز على اسمه، أي ضرب. ومما يستدرك عليه: مجازة النهر: الجسر. وأجاز الشيء إجوازا كأنه لزم جوز الطريق وذلك عبارة عما يسوغ. ويقال: هذا ما لا يجوزه العقل. والجيزة من الماء بالكسر: مقدار ما يجوز به المسافر من منهل إلى منهل، كالجوزة، والجائزة. وأجاز الوفد: أعطاهم الجيزة. وفي الحديث:  كنت أبايع الناس وكان من خلقي الجواز  أي التساهل والتسامح في البيع والاقتضاء. وجاز الدرهم، كتجوزه، قال الشاعر:
  إذا ورق الفتيان صاروا كأنهم                      دراهم منها جائزات وزيف وحكى اللحياني: لم أر النفقة تجوز بمكان كما تجوز بمكة، قال ابن سيده: ولم يفسرها، وأرى معناها تنفق. والجواز، كسحاب: سقية الإبل، قال الراجز:
  يا صاحب الماء فدتك نفسي                      عجل جوازي وأقل حبسي

  والمجاز: كناية عن المتبرز. ومن المجاز قولهم: المجاز قنطرة الحقيقة. وكان شيخنا السيد العارف عبد الله بن إبراهيم بن حسن الحسيني يقول: والحقيقة مجاز المجاز. وذو المجاز: منزل في طريق مكة، شرفها الله تعالى، بين ماوية وينسوعة، على طريق البصرة. والمجازة: موسم من المواسم. وجزت بكذا، أي اجتزت به. وجزت خلال الديار، مثل جست، كما نقله ابن أم قاسم، وقد تقدم. وجوزجان، من كور بلخ. وجوزي، بالضم وكسر الزاي: اسم طائر، وبه لقب إسماعيل بن محمد الطلحي الأصبهاني الحافظ، ويقال له الجوزي، وكان يكرهه، وهو الملقب بقوام السنة، روى عن ابن السمعاني وابن عساكر، توفي سنة 535. وأما أبو الفرج عبد الرحمن بن علي بن محمد بن علي بن عبيد الله بن عبد الله بن حمادى بن أحمد بن محمد بن جعفر الجوزي القرشي التيمي الحنبلي الحافظ البغدادي، فبفتح الجيم بالاتفاق، لقب به جده جعفر، لجوزة كانت في بيته، وهي الشجرة. وشذ شيخ الإسلام زكريا الأنصاري فضبطه بضم الجيم، وقال: هو غير ابن الجوزي المشهور، وفيه نظر بيناه في رسالتنا المرقاة العلية بشرح الحديث المسلسل بالأولية. وإبراهيم بن موسى الجوزي البغداذي، بفتح الجيم أيضا، حدث عن بشر بن الوليد، وعنه ابن ماسي. وجاز كباب: جبل طويل في ديار بلقين، لا تكاد العين تبلغ قلته. والجائزة من أعلامهن، والعوام تقدم الزاي على التحتية. وأورم الجوز: قرية بحلب، يأتي ذكرها للمصنف في و-ر-م.

##### Türkçe

**جاز** yer ve yol **جوزا** (fetha ile) ve **جؤوزا** ( **قعود** gibi) ve **جوازا** ve **مجازا** (ikisi de fetha ile). Ve onunla **جاز** ve onu **جاوزه** **جوازا** (kesra ile): onda yürüdü ve onu tuttu; onu **أجازه**: onu geride bıraktı ve onu kesti. Yine başkasını **أجاز** ve onu **جاوزه**; nüshalarda böyle, doğrusu **وجازه**’dir; mana: onda yürüdü ve onu geride bıraktı. **الأصمعي** dedi: “**جزت** yeri: onda yürüdüm; onu **أجزته**: onu geride bıraktım ve onu kestim; ve onu **أجزته**: onu geçirdim (infaz ettim).” **امرؤ القيس** dedi:
  “Derken biz mahalle meydanını **أجزنا** (geçip aştık) ve (o) yöneldi;
                      bizi **خبت**’in karnı, **قفاف** sahibi **عقنقل** (yerine) götürdü.”
Ve **الراجز** dedi:
  “Yolu **أبي سياره**’dan boşaltın,
                      ta ki onun eşeği onu selametle **يجيز** (geçirsin).”
Ve **أوس بن مغراء** dedi:
  “Tanıtımda yerlerinden ayrılmazlar,
                      ta ki ‘**أجيزوا** **آل صفوانا**’ denilsin.”

Onları, hacıları **يجيزون** (geçirirler) diye över; yani: onları geçirdiler (infaz ettiler). Ve yeri **جاوزت** **جوازا**: **جزته** manasında. Ve sırat hadîsinde: “Ben ve ümmetim, onun üzerinden ilk **يجيز** olan olacağız.” Dedi ki: **يجيز** , **يجوز**’da bir lugattır; **جاز** ve **أجاز** mana bakımından (aynıdır). Ondandır, mes‘â hadîsi: “**لا تجيزوا البطحاء الأشد**.” Ve denir: onu **جاوزه** ve onunla **جاوز**: onu geride bıraktığı zaman. Ve tenzîlde: “**وجاوزنا ببني إسرائيل البحر**.” **الاجتياز**: sülûk (yürüyüp geçme); **المجتاز**: sâlik; ve **المجتاز**: yolu yaran; ve onun **مجيزه**’si; ve **المجتاز** ayrıca: kurtuluşu seven kimse; **ابن الأعرابي**’den. Ve şu beyiti okudu:
  “Sonra onun üzerine korkmuş, ürkmüş olarak sıvıştı;
                      korkmuş ürkmüş olan **المجتاز** sıvışır.”

Ve **الجواز** ( **سحاب** gibi); ve “**كسحاب**” sözünün müstedrek olduğu gizli değildir; çünkü onun ıstılahı fethayı gerektirir: yolcunun senedi; çoğulu **أجوزة**; denir: “**خذوا أجوزتكم**”, yani yolcuların senetlerini alın ki size ilişilmesin; **الأساس**’ta olduğu gibi. **الجواز**: hayvanlardan ve ekinden ve benzerinden mala içirilen su. “Onu istedim (**استجزته**) de o **أجاز** etti” denir: senin arazini veya hayvanını suladığı zaman; o **مجاز**’dır. **القطامي** dedi:
  “Ve dediler: ‘Kalk, kalk suyu (ölç),’ derken ben suyu istedim (**فاستجز**);
                      ey **عبادة**, çünkü **المستجيز** darlık üzeredir.”

“**على قتر**” sözü: yani bir yan ve bir kenar üzeredir; ya sulanır ya da sulanmaz. **المستجيز**: su isteyen. Ve onların develerini **جوز** etti, **تجويزا**: onları deve deve sürüp, (nehri/menzili) geçinceye kadar. “**تجويزا**” sözünün, ona ihtiyaç olmaması sebebiyle müstedrek olduğu gizli değildir; çünkü orada bir karışıklık yoktur; yine “**لهم**” sözü de, “**قادها**”dan sonra, tekrar da olur; zira “**وجوز لهم**” sözü buna yeter. Ancak onu bununla muaheze ederiz; çünkü bazı yerlerde âdeti üzere şiddetli ihtisarı gözetir de, ta ki nasslara muhalefet eder. Ve **جوائز الشعر**; bazı nüshalarda: **الأشعار**; ve o doğrudur; ve **الأمثال**: bir beldeden bir beldeye geçen şey. **ابن مقبل** dedi:
  “Onlar hakkında zannım, **عسى** gibidir; hâlbuki onlar bir ıssızlıkta,
                      **جوائز الأمثال**’i çekiştirirler.”

**ثعلب** dedi: “**يتنازعون** …” sonuna kadar; yani aralarında görüşü döndürürler ve istedikleriyle temsil getirirler; ve develerini salıvermelerinden ve onlardan gaflet etmelerinden başkasına dönüp bakmazlar. **ابن السكيت**’ten: “Onun ismi üzerine **أجزت** ettim” denir: onu câiz kıldığı zaman. Ve onun yaptığı şeyi ona **جوز** etti; ve ona **أجاز** etti: ona onu meşru kıldı. Onun görüşünü **أجاز** etti: onu yürürlüğe koydu; **جوزه** gibi. Kıyamet ve hesap hadîsinde: “Ben bugün kendi nefsim üzerine, benden başkasını şahit olarak **أجيز** etmem”; yani yürürlüğe koymam ve geçirmem. **أبي ذر** hadîsinde: “Bana karşı **تجيزوا** etmeden önce”; yani beni öldürmeniz ve işinizde yürütmeniz. Satışı ona **أجاز** etti: onu yürürlüğe koydu ve onu câiz kıldı. **شريح**’ten rivayet edildi: “**المجيزان** sattığı zaman satış birincinindir.” Yeri **أجاز** etti: onda yürüdü ve onu geride bıraktı; ondandır: “Allah seni sıratı **إجازة** etmeye yardım etsin.” Denir: “Bu işte, başkasında **يتجوز** etmediği şeyi **تجوز** etti”: onu taşıdı ve onda göz yumdu. Ve günahından **تجوز** etti: onunla onu muaheze etmedi; **تجاوز عنه** gibi; birincisi **السيرافي**’dendir. Hadîste: “Allah ümmetimden, nefislerinin kendisiyle konuştuğu şeyi **تجاوز** etti”; yani onlardan affetti; **جازه يجوزه**’dan: onu aştığı ve onun üzerinden geçtiği zaman. Ve Allah onun günahından **جاوز** etti: onunla onu muaheze etmedi. Dirhemleri **تجوز** etti: üzerindeki hâli üzere onları kabul etti. Bazı asıllarda: “**على ما بها**”; **الليث** söyledi; başkası, içine karışan gizli olanı ve azını ekledi. **الزمخشري** ekledi: ve onu geri çevirmedi. Namazda **تجوز** etti: hafifletti; ondandır hadîs: “Bebeğin ağlamasını işitirim de namazımda **أتجوز** ederim”; yani onu hafifletirim ve onu azaltırım. Başka bir hadîste: “Namazda **تجوزوا** edin”; yani onu hafifletin ve onunla acele edin. Ve denildi ki: o, **الجوز**’dan (gelir): kesme ve yürüme. Sözünde **تجوز** etti: **المجاز** ile konuştu; o da, kendisi için konulduğu mevzuunu aşan şeydir. Ve **المجاز**: yol; bir yanından öbür yanına kesildiği zaman; **المجازة** gibi. Ve derler: falan kimse o işi, ihtiyacına **مجازا** kıldı; yani yol ve meslek (kıldı). **المجاز**: hakikatin zıddı; o da, kendisi için konulduğu mevzuunu aşmayan şeydir. **البصائر**’de: hakikat, dilin aslında kendisi için konulduğu şeyde kullanılan lafızdır. Hakikat ve mecaz ve onlarla ilgili olan hakkında araştırma kitabın mukaddimesinde geçti; böylece burada onu zikretmekten beni müstağni kıldı. **المجاز**: **ع**; **ينبع البحر** yakınında. **المجازة**: tuzlukta yol. **المجازة**: **ع**; yahut o, **رمل الدهناء**’nın evvelidir; sonu **هريرة**’dir. **المجازة**: cevizi çok olan yer; doğrusu cevizi çok olan arazidir. Ve denir: **أرض مجازة**: onda **أشجار الجوز** vardır. Ve **الجائزة**: عطية; **أجازه يجيزه**’dan: ona verdiği zaman. Aslı: bir emir, bir düşmanla uyuştu; aralarında bir nehir vardı; dedi ki: “Kim bu nehri **جاز** ederse ona şu vardır”; onlardan her biri **جاز** ettikçe bir **جائزة** aldı. Ve **أبو بكر** onların “Sultan falanı bir **جائزة** ile **أجاز** etti” sözünde dedi: **الجائزة**’nin aslı, adamın adama su vermesi ve onu geçirip, kendi yönüne gitmesi içindir; adam — suya vardığı zaman — suyun kayyımına: “Bana su **أجزني** et” der; yani bana su ver ki kendi yönüme gideyim ve senden **أجوز** edeyim; sonra bu çoğaldı da عطية’ya **جائزة** adını verdiler. **الجوهري** dedi: “Onu yüce bir **جائزة** ile **أجازه** etti”; yani bir عطية ile. Ve denir: **الجوائز**’in aslı, **قطن بن عبد عوف**’un — **بني هلال بن عامر بن صعصعة**’dan — **عبد الله بن عامر** için Fars’a vali olmasıdır; **الأحنف** ordusunda Horasan’a gazaya giderken onun yanından geçti; bir köprü üzerinde onlara durdu ve dedi: “Onları **أجيزوا** edin”; derken adamın nesebini sayar ve ona hasebine göre verirdi. Şair dedi:
  “En kerimlere, **بني هلال**’e feda olsun,
                      onların kusurlarına rağmen, ehlim ve malım.
  Onlar **معد** içinde **الجوائز**’i sünnet kıldılar,
                      böylece geceler başka bir sünnet oldu.”

Hadîste: “Elçileri, onlara verdiğim gibi **أجيزوا** edin”; yani onlara **الجائزة** verin. Ondandır **العباس** hadîsi: “Sana bağışlamayayım mı, sana **أجيز** etmeyeyim mi”; yani sana vereyim. **المجاز**’dan: **الجائزة** hediye ve لطف’tur; ondandır hadîs: “Misafirlik üç gündür; onun **جائزته**’si bir gün ve bir gecedir; fazlası sadakadır”; yani üç gün misafir edilir; birinci günde, kendisine genişlediği ölçüde iyilikler ve lütuflarla külfete girer; ikinci ve üçüncü günde hazır olanı sunar ve âdetinin üstüne çıkmaz; sonra ona, bir gün bir gece mesafesini kendisiyle geçeceği şeyi verir; bundan sonrası sadaka ve iyiliktir; ister yapar ister terk eder. Aslı birincisidir; sonra her عطية için استعارة edildi. **الجائز**: kuyudan sakinin (su çekenin) durduğu yer. Ve **الجائز** (هاء’sız): susuz olduğu hâlde kavmin yanından geçen; önce sulanır. Dedi ki:
  “Kim **الجائز**’i, **الوذمه** batırışı gibi batırırsa,
                      o, soyca daha hayırlı ve daha kerimdir.”

**الجائز**: bahçe. **الجائز**: iki duvar arasındaki enlemesine kiriş; **أبو عبيدة** dedi: o, evin tavanında odunların uçlarının üzerine konulduğu şeydir. **الجوهري** dedi: **الجائز**, Farsçası **تير** olan şeydir; o, evin oku (kirişi)dir. **أبي الطفيل** ve Kâbe’nin inşası hadîsinde: “Bir yılan gibi; **قطعة الجائز** gibi.” Başka bir hadîste: “Bir kadın Peygamber’e صلى الله عليه وسلم geldi ve dedi: ‘Rüyada gördüm; sanki evimin **جائز**’i kırıldı.’ Dedi: ‘Hayırdır; Allah gaibini sana geri döndürür.’ Kocası döndü; sonra kayboldu; o da bunun benzerini gördü; Peygamber’e صلى الله عليه وسلم geldi, onu bulamadı; **أبو بكر** رضي الله عنه’u buldu ve ona haber verdi; o dedi: ‘Kocan ölür.’ Bunu Resûlullah’a صلى الله عليه وسلم zikretti; dedi: ‘Onu birine anlattın mı?’ Dedi: ‘Evet.’ Dedi: ‘Sana denildiği gibidir.’ **ج**: **أجوز**; diğer nüshalarda böyle, o yanlıştır; doğrusu **أجوزة**’dir; **واد** ve **أودية** gibi. Ve **جوزان** (damme ile) ve **جوائز**; bu, **السيرافي**’dendir. Birincisi nadirdir. Ve ondan **تجاوز** etti: göz yumdu; ve onda **تجاوز** etti: aşırı gitti. Ve **الجوز** (fetha ile): şeyin ortası; ondandır **علي** رضي الله عنه hadîsi: gecenin **جوز**’undan kalkıp namaz kılan kimse. Yani onun ortası. Çoğulu **أجواز**. **سيبويه** dedi: vav üzerindeki dammeden hoşlanmadığı için **أفعال**’dan başkası üzerine kırmadı. **كثير** dedi:
  “**الفلا**’nın **أجواز**’ında Himyerî bir deve;
                      **السبيب**’in kurtlarıyla, onun gecesi uzun.”
Ve **زهير** dedi:
  “Delinmiş (deve), yarışır; onun için yük yoktur;
                      ancak **الأجواز** ve kalça üzerindeki kesikler (vardır).”

**أبي المنهال** hadîsinde: “Ateşte vadiler vardır; onlarda yılanlar, develerin **أجواز**’ı gibi.” Yani onların ortaları. Denir: “Gecenin **جوز**’u geçti”; yani onun çoğu. **الجوز**: meyve; **م**; bilinen; yenilen odur; Farsça muarreb **كوز**. Arapların dili ve şiirlerinde cereyan etmiştir. Tekili **جوزة**; **ج**: **جوزات**. **أبو حنيفة** dedi: Arap diyarında, Yemen beldelerinden, **شجر الجوز** çoktur; taşınır ve yetiştirilir. **السروات**’ta **شجر جوز** vardır; yetiştirilmez; odunu sertlik ve kuvvetle vasfedilmiştir. **الجعدي** dedi:
  “Sanki onun kaburga uçlarının kesimi,
                      kenevir ucuna, sonra deliciye (kadar).
  Sert kayalı bir kalkanla vuruldular;
                      **خشب الجوز**’dan; delinmedi.”
**الجعدي** ayrıca dedi; ve Nûh’un عليه السلام gemisini zikretti; onun **خشب الجوز**’dan olduğunu iddia etti; bunu, **خشب الجوز**’un sertliği ve kalitesi sebebiyle söyledi:
  “Katran ve demirle yamalanır;
                      **الجوز**’dan; gövdeleri uzun, kalın.”

**الجوز**: Hicaz’ın kendisinin tamamının adıdır; ve halkına **جوزي** denir; sanki dünyanın ortası olması sebebiyle. **الجوز**: **بني صاهلة بن كاهل بن الحارث بن تميم بن سعد بن هذيل** için dağlardır. Ve **جبال الجوز**: Tihâme vadilerindendir. Ve **الجوزاء**: gökte bir burçtur; göğün **جوز**’unda, yani ortasında, enlemesine olduğu için böyle adlandırıldı. **جوزاء**: bir kadının adıdır; bu burcun adıyla adlandırıldı. **الراعي** dedi:
  “Dedim ki ashabıma: ‘Onlar mahalledir; yetişin,
                      **جوزاء**’a; yaşıtları içinde, **معبد**’in gelini (olan kadına).”

**الجوزاء**: Üstünden aşağısına kadar ortasına beyazlık vurulmuş, gövdesi siyah olan koyun; **الجوزة** gibi. Bütün nüshalarda böyledir; bu yanlıştır. Doğrusu: **كالمجوزة** gibidir. Ve denildi ki: koyundan **المجوزة**: göğsünde **تجويز** bulunan. O, onun diğer renginden farklı bir renktir. Ve **جوز** develerini **تجويزا**: onlara su verdi. Ve **الجوزة**: sudan bir tek sulama; ondan mesel: “Her dolaşanın bir **جوزة**si vardır, sonra izin verilir”; yani her su isteyen, bize varıp bir sulama alır, sonra sudan men edilir. Ve **المحكم**’de: sonra kulağına vurulur; onlarda bundan fazlası olmadığını bildirmek için. Ve denilir: **أذنته تأذينا**; yani onu geri çevirdim. Ve denildi ki: **الجوزة**: adamın onunla senden başkasına geçtiği sulama; yahut **الجوزة**: ondan, yani sudan bir içim; **كالجائزة** gibi. **القطامي** dedi ki:
  Su ehline **جائزة**yi sordum durdum

**الجوزة**: üzümden bir tür; büyük değildir, fakat olgunlaşınca çok sararır. Ve **الجواز** ( **كغراب** ): susuzluk. Ve **الجيزة** (kesre ile): taraf ve yan; çoğulu **جيز**. **وجيز** ( **كعنب** ) ve **الجيز** (kesre ile): vadi yanı ve benzeri; **كالجيزة**. **الجيز**: kabir. **المتنخل** dedi ki:
  Keşke sizin yemeğinizden nasibim,                      sizden **الجيز**’e kara yanımı sığınmam olsaydı

**ثعلب** onu kabir diye tefsir etti; başkası da vadi yanı dedi.

Mecazdan: şiirde **الإجازة**, **حرف الروي**’yi izleyen harfin harekelerinin muhalefetidir; şöyle ki **حرف الروي**’yi izleyen harf dammeli olur, sonra kesrelenir yahut fethalanır; ve **حرف الروي** kayıtlı olur. Yahut onda **الإجازة**, kafiyenin birinin **طاء** diğerinin **دالا** ve benzeri olmasıdır. Bu, **الخليل**’in sözüdür; **أبي زيد**’in sözünde ise o **الإكفاء**’dır. **الفارسي** onu **الإجارة** diye rivayet etti; **بالراء غير معجمة**. Musannif onu orada gözden kaçırmıştır. Yahut onda **الإجازة**, başkasının bir **مصراع**ını tamamlamandır.

Hadiste **ذي المجاز** zikri: dediler ki **ذو المجاز** bir yerdir. **أبو ذؤيب** dedi ki:
  Akşamleyin **ذي المجاز**’dan onunla gitti                      ip’e, öne geçenlerin öncülerine yetişmek için

**الجوهري** dedi ki: Mina’da bir yer; cahiliye devrinde orada bir pazar vardı. **الحارث بن حلزة** dedi ki:
  **ذي المجاز** yemînini ve onda öne sürülen                      ahitleri ve kefilleri hatırlayın

Ve başkası dedi ki: **ذو المجاز**: Arafat’tan bir fersah uzaklıkta, **كبكب** tarafında bir pazar; hacıların **إجازة**si orada olduğu için onunla adlandırıldı. **كبكب** kendi yerinde zikredilmiştir.

Ve **أبو الجوزاء**: **حماد بن سلمة**’nin şeyhi. Ve **أبو الجوزاء** **أحمد بن عثمان**: **مسلم بن الحجاج**’a şeyh; hafız onu **التبصير**’de zikretti. **أبو الجوزاء** **أوس بن عبد الله** et-tâbiî: **عائشة** ve **ابن عباس**’tan; ondan **عمرو بن مالك اليشكري** rivayet etti; o **الربعي**’dir. Musannifin **ر-ب-ع**’da onu zikri gelecektir ve onun **ربعة الأسد**’e nisbetli olduğu. **الذهبي** **الديوان**’da dedi ki: **البخاري** dedi: isnadında nazar vardır.

Ve **جوزة** (damme ile): Musul’da **الهكارية** beldelerinden bir belde. Bunu **الصاغاني** söyledi ve onu fetha ile ضبط etti; doğrusu damme iledir; musannifte olduğu gibi. Ondan: **أبو محمد عبد الله بن محمد النجيرمي بن الجوزي**; ondan **هبة الله الشيرازي** hadis rivayet etti ve ondan **جوزة**’de işittiğini zikretti; **الهكارية**’den bir belde. Hafız böyle nakletti.

Ve **جويزة بنت سلمة الخير** (damme ile) Araplarda. Ve **جويزة** bir muhaddis; nüshalarda böyledir; bu bir vehimdir.

Ve **جيزة** (kesre ile): Mısır’da, Nil kıyısında; ayrıca **الجيزة** de denilir. Hadiste zikri tekrar etmiştir. O, Mısır’ın bölgelerinden bir bölgedir—Allah Teâlâ onu korusun—köy ve beldeleri ihtiva eden. Musannife şaşılır: nasıl oldu da ona nisbet edilen eski muhaddislere temas etmedi; **الربيع بن سليمان الجيزي** ve benzerleri gibi; kendisinden aşağı olanlara temas ettiği halde. Evet, **الربيع بن سليمان**’ı **ر-ب-ع**’da zikretti. Biz, faydayı tamamlamak ve karışıklığı gidermek için onlardan ona nisbet edilenleri zikrediyoruz. Onlardan: **أحمد بن بلال الجيزي** el-kadı; **النسائي**’yi işitti. Ve **محمد بن الربيع بن سليمان** ve oğlu **الربيع بن محمد**; hadis rivayet ettiler. Bu **الربيع** 342 yılında öldü. Ve **أبو يعلى أحمد بن عمر الجيزي** ez-**الزجاج**; ondan **أبو عمرو الداني** çokça rivayet etti. Ve **أبو الطاهر أحمد بن عبد الله بن سالم الجيزي**; **خالد بن نزار**’dan rivayet etti; 263 yılında öldü. Ve **جعفر بن احمد بن أيوب بن بلال الجيزي**; **مولى الأصبحيين**; 327 yılında öldü. Ve **خلف بن راشد المهراني الجيزي**; **ابن لهيعة**’dan; 208 yılında öldü. Ve **خلف بن مسافر** **قاضي الجيزة**; 293 yılında öldü. Ve **سعيد بن الجهم الجيزي** **أبو عثمان المالكي**; **الشافعي**’nin vasilerinden biriydi; ondan **سعيد بن عفير** rivayet etti. Ve **النعمان بن موسى الجيزي**; **ذي النون المصري**’den. Ve **منصور بن علي الجيزي**; **ابن الصيرفي** diye bilindi; **السلفي**’den. Ve **رحمة بن جعفر بن مختار الجيزي** el-fakih; **المنذري** ondan **معجمه**’sinde yazdı. Ve **عبد المحسن بن مرتفع بن حسن الخثعمي الجيزي**; meşhur muhaddis. Ve **أبو عبد الله محمد بن محمد بن علي الزفتاوي ثم الجيزي**; hafız **ابن حجر**’ın şeyhlerinden; ve bunlardan başkaları.

Ve **جيزان** (kesre ile): Yemen’de bir taraf.

Ve **جوز بوى** ve **جوز ماثل** ve **جوز القيء** ilaçlardandır; **الصاغاني** böyle nakletti, musannif de onu taklit etti. Onun kaçırdığı: **جوز جندم** ve **جوز السرو** ve **جوز المرج** ve **جوز الأبهل**; hepsi ilaçlardandır. Ve yine bilinen **جوز الهند** ki **النارجيل** diye bilinir; ve **جوز البحر** ki **النارجيل البحري** diye bilinir.

**جوز بوى**’ya gelince: mazı miktarınca; kolay kırılır, ince kabuklu, hoş kokulu, keskin; en iyisi kabuğu kırmızı-siyah, ağır olanıdır. **جوز ماثل**’e gelince: uyuşturucu bir kısımdır; **جوز القيء**’e benzer; üzerinde küçük kalın dikenler vardır; tanesi **الأترج** tanesi gibidir. **جوز القيء**’e gelince: kuvvette beyaz **الخريق**’e benzer. Ve ben, sonrakilerden birinin **النارجيل البحري** hakkında müstakil bir risalesini gördüm; onda faydalarını, özelliklerini ve hakikatini zikreder; burası onun zikri yeri değildir.

**شريح**’ten rivayet olundu: **المجيزان** nikâhlarsa, nikâh birincinindir. **المجيز**: veli; denilir: bu, **مجيز**i olmayan bir kadındır. **المجيز**: vasi. Ve **المجيز**: yetimin işini üstlenen kimse.

Bâkire nikâhı hadîsinde: “Eğer susarsa o onun iznidir; eğer reddederse onun üzerinde **جواز** yoktur”; yani imtina ile beraber onun üzerinde velâyet yoktur.

**المجيز**: ticarete izin verilmiş köle. Hadiste: “Bir adam, **زياد**’ın bir kölesi hakkında **شريح**’e davalaştı; bir **برذونة**’da; onu satmıştı ve köle ona kefil olmuştu. **شريح** dedi ki: ‘Eğer **مجيز** ise ve sana kefil olduysa, borçlanır’”; yani ticarete izin verilmişse.

Ve **التجواز** (kesre ile): Yemen bürdelerinden nakışlı bir bürde; çoğulu: **تجاويز**. **الكميت** dedi ki:
  Nihayet sanki evin avluları,                      **التجاويز**’den yahut sefer defterleri tomarından elbiselerdir

Ve **جوز ذان** (damme ile): İsfahan’da iki köy; ikisinden birinden **أم إبراهيم فاطمة ابنة عبد الله بن أحمد بن عقيل الجوزذانية**; **ابن ريذة**’den rivayet etti.

Ve **جوزان** (fetha ile): Yemen’de, **مخلاف بعدان**’dan bir belde.

Ve **الجوزات**: iki çene arasında ağaçta bezeler; **الصاغاني** nakletti.

Ve **محمد بن منصور بن الجواز** ( **كشداد** ): muhaddis. Ve **الحسن بن سهل بن المجوز** ( **كمحدث** ): muhaddis; o, **الطبراني**’nin şeyhidir.

Mecazdan: **استجاز** bir adam bir adamı: **الإجازة** talep etti; yani onun rivayetlerinde ve işittiklerinde izin. Ve **أجازه**; o da **مجاز**dır. Ve **المجازات**: rivayetlerdir. **أبي جعفر الفارقي**’nin hakkı ne güzeldir; şöyle der:
  **عمر الشافـعـي** onlara **أجاز** etti                      **المستجـيز**’in sorduğu şeyin tamamını
  Adında olanın dışında bir şey şart koşmadı                      onların üzerine; ve o, **وجـيز** bir şarttır

Yani adalet ve marifet.

Ve **الإجازة**, alma ve tahammülün kısımlarından biridir. En yüce türleri: belirli bir kimseye belirli bir kimsenin icazeti; mesela şöyle demesi: falan falan kimseye—onu ayırt eden şeyle vasfederek—falan kitapla, yahut fihristimin ihtiva ettiği şeyle ve benzeriyle icazet verdim. Bu, **المناولة**’den soyut icazetin en yüce türüdür. Hiç kimse onun cevazında ihtilaf etmedi; **القاضي عياض**’ın dediği gibi. Bunun dışındaki vecihte ise ihtilaf ettiler: **أهل الظاهر** ve **شعبة** onu men etti; Şafiîlerden **القاضي حسين** ve **الماوردي**; Hanefîlerden **أبو طاهر الدباس**; Hanbelîlerden **إبراهيم الحربي**. Üzerinde amel yerleşen şey: icazetin tecviz edilmesi, onunla rivayetin icazeti ve onunla rivayet edilene göre amel edilmesi sözüdür; bunu şeyhimiz muhakkik **أبو عبد الله محمد بن احمد بن سالم الحنبلي** Nablus Şam’dan bize gönderdiği **كراريس** icazetinde tahkik etti. Ve ben, hafız **أبي الفضل بن طاهر المقدسي**’nin **إجازة الإجازة** ile amelin beyanında bir tahricinin bir cüz’üne muttali oldum; onda der ki: “Bundan sonra: şeyh fakih hafız **أبا علي البرداني البغداذي** bana, bazı ilim ehlinin eliyle, kendi hattıyla bir kâğıt gönderdi; **إجازة الإجازة** ile rivayet hakkında soruyor; ben ona cevap verdim: eğer **المستجيز** bunu şart koşarsa rivayet sahih olur. Bunun beyanı: soru sırasında şöyle demesidir: eğer falan, falana, şeyhlerinden bütün işittiklerini ve şeyhlerinden icazetlerini icazet vermeyi uygun görürse; ve onu buna icabet ederse; **المستجيز** için ondan rivayet caiz olur.” Sonra isnadlarıyla, **إجازة الإجازة** ile amele delil getirdiği hadisleri sevk etti. Bu cüz, **ابن المقير** yoluyla **ابن ناصر**’den, ondan, âlî olarak vaki olmuştur. Bana ulaştı ki bazı âlimler, bir kimseyi ancak onu yoklayıp maharetini ölçtüğünde icazetlerdi; ve ona icazetin lafzı nedir, tasrifi nedir, hakikati ve manası nedir diye sorardı. Ve ben, 1168 yılında Reşid sınırında iken bu hususta sorulmuştum; onun tasrifini, hakikatini ve manasını ihtiva eden bir risale telif ettim; şimdi ondan hiçbir şey zihinde asılı değildir. Allah daha iyi bilir.

Ve **أجزت على الجريح**: **أجهزت**’te bir lugattır. **ابن سيده** onu inkâr etti ve dedi ki: “**أجاز عليه** denilmez; ancak **أجاز على اسمه** denilir”; yani vurdu.

Ve ona istidrâk edilenlerden: **مجازة النهر**: köprü. Ve **أجاز** şeyi **إجوازا**: sanki yolun **جوز**’unu lüzum etti; bu, caiz olan şeye dair bir ibaredir. Ve denilir: bu, aklın onu **يجوزه**mediği şeydir.

Ve **الجيزة** sudan (kesre ile): yolcunun bir menzilden bir menzile onunla geçtiği miktar; **كالجوزة** ve **الجائزة** gibi. Ve **أجاز الوفد**: onlara **الجيزة** verdi. Hadiste: “İnsanlarla alışveriş yapardım; huyumda **الجواز** vardı”; yani satışta ve tahsilde kolaylık ve müsamaha.

Ve **جاز الدرهم** ( **كتجوزه** ): şair dedi ki:
  Delikanlılar gümüşlenince sanki onlar,                      içinde **جائزات** ve sahte olan dirhemler gibidir

Ve **اللحياني** hikâye etti: “Bir yerde nafakanın, Mekke’de geçtiği gibi geçtiğini görmedim.” **ابن سيده** dedi ki: onu tefsir etmedi; ben, manasının “revaç bulur” olduğunu görüyorum.

Ve **الجواز** ( **كسحاب** ): develerin sulaması. **الراجز** dedi ki:
  Ey su sahibi, canım sana feda,                      **جوازي**mi çabuklaştır ve hapsimi azalt

Ve **المجاز**: dışkılayan kimseye kinayedir. Mecazdan onların sözü: **المجاز** hakikatin köprüsüdür. Şeyhimiz seyyid arif **عبد الله بن إبراهيم بن حسن الحسيني** derdi ki: ve hakikat, mecazın mecazıdır.

Ve **ذو المجاز**: Mekke yolunda bir konak; Allah Teâlâ onu şereflendirsin; Basra yolu üzerinde, **ماوية** ile **ينسوعة** arasında. Ve **المجازة**: mevsimlerden bir mevsim.

Ve **جزت بكذا**: yani onunla geçtim. Ve **جزت خلال الديار**: **جست** gibi; **ابن أم قاسم**’ın naklettiği üzere; geçmişti.

Ve **جوزجان**: Belh’in kûrelerindendir.

Ve **جوزي** (damme ile ve **الزاي**’i kesrelemekle): bir kuşun adı. Onunla, hafız **إسماعيل بن محمد الطلحي الأصبهاني** lakaplandı; ona **الجوزي** denilir; o bunu kerih görürdü. O, **قوام السنة** lakaplıdır; **ابن السمعاني** ve **ابن عساكر**’dan rivayet etti; 535 yılında vefat etti.

أما **أبو الفرج عبد الرحمن بن علي بن محمد بن علي بن عبيد الله بن عبد الله بن حمادى بن أحمد بن محمد بن جعفر الجوزي** el-Kureşî et-Teymî el-Hanbelî el-hafız el-Bağdâdî’ye gelince: ittifakla **الجيم**’in fethasıyladır. Dedesi **جعفر** onunla lakaplandı; evinde bir **جوزة** olduğu için; o da ağaçtır. Şeyhülislâm **زكريا الأنصاري** şâz kaldı; onu **الجيم**’in dammesiyle ضبط etti ve dedi ki: o, meşhur **ابن الجوزي**’den başkadır. Bunda nazar vardır; biz onu, **المرقاة العلية بشرح الحديث المسلسل بالأولية** risalemizde beyan ettik.

Ve **إبراهيم بن موسى الجوزي البغداذي**: **الجيم**’in fethasıyla da; **بشر بن الوليد**’den rivayet etti; ondan **ابن ماسي** rivayet etti.

Ve **جاز** ( **كباب** ): Belkîn diyarında uzun bir dağ; göz neredeyse onun zirvesine ulaşmaz.

Ve **الجائزة** onların alametlerindendir; avam **الزاي**’i **التحتية**’nin önüne geçirir.

Ve **أورم الجوز**: Halep’te bir köy; musannifin **و-ر-م**’de zikri gelecektir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

جَازَ المَوْضِعَ
1 جَازَ المَوْضِعَ  ٣ ٤ , (S, K,) or المَكَانَ, (A, Mgh, Msb,) aor. يَجُوزُ, (S, Msb,) inf. n. جَوَازٌ (S, Msb, K) and جَوْزٌ and جُؤُوزٌ and مَجَازٌ, (K,) He went, or passed, in, or along, the place, and left it behind; (Mgh, K;) [whether this be meant for one signification or two, does not appear; but in either case it is evident that one signification is he passed through, or over, or along, and beyond, the place; and this signification is of frequent occurrence;] as also جاز بِهِ; (K;) and ↓ اجازهُ; (Mgh;) and ↓ جاوزهُ, (Mgh, K,) inf. n. جِوَازٌ; (K, TA; in the CK جَوَازٌ;) and ↓ تجاوزهُ; (Mgh;) lit., he traversed, or crossed, its جَوْز, i. e., middle, and passed through it: (Mgh:) or he went, or passed, in, or along, the place; (As, S, A, Msb, TA;) as also جاز بِهِ, and ↓ جاوزهُ, (TA,) and ↓ اجازهُ, (A,) and ↓ اجتازهُ: (S: [so it appears from its being said that اِجْتِيَازٌ is syn. with سُلُوكٌ:]) and in like manner, الطَّرِيَقَ the road: (TA:) الموضعَ ↓ جاوز and جازهُ signify the same: (TA:) or ↓ اجازهُ (As, S, Msb, K) and ↓ جاوزهُ and ↓ تجاوزهُ (A) signify he left it behind him, (As, S, A, K,) and traversed, or crossed, it; (As, S, A, Msb;) and ↓ جاوزهُ and بِهِ ↓ جاوز also signify he left it behind. (TA.) You say, جُزْتُ خِلَالَ الدِّيَارِ, which is like جُسْتُ [I passed amid, or among, the houses: (see the remarks on the letter ز:) or I went to and fro amid, or among, the houses, in a hostile attack upon them: or went round about them]. (Ibn-Umm-Kلsim, TA.) And جُزْتُ بِكَذَا, i. e., بِهِ ↓ اِجْتَزْتُ [I passed by, and beyond, such a thing]. (TA.) And جاز عَلَيْهِ He passed by him, or it; syn. مَرَّ بِهِ, and اِمْتَرَّ بِهِ and عَلَيْهِ. (M and K in art. مر.) And جَازَهُ He passed, or crossed, over it. (L.) جاز and ↓ اجاز are syn. [in this last sense]. (TA.) You say, الصِّرَاطِ ↓ أَعَانَكَ اللّٰهُ عَلَى اـِجَازَةِ (A, TA) May God aid thee [to pass, or cross, over, or] to pass along, and to leave behind thee, the Sirلt. (TA.) And it is said in a trad. respecting the Sirلt, فَأَكُونُ أَنَا عَلَيْهِ ↓ وَأُمَّتِى أَوَّلَ مَنْ يُجِيزُ [And I, with my people, shall be the first who will pass over it]: يجيز being here syn. with يَجُوزُ. (TA.) ― -b2- جُزْتُ الشَّىْءَ اـِلَى غَيْرِهِ: see 3. ― -b3- ↓ جاز الدِّرْهَمُ فَتَجَوَّزَهُ [The piece of money passed, or was current, and he accepted it as current: in the TA written جاز الدرهم كتجوزه, and without any syll. signs; but that the reading which I have adopted is right appears from what immediately follows:] a poet says,
وَزُيَّفُ
[Pieces of money whereof there are current and bad]: and Lh mentions the saying, لَمْ أَرَ النَّفَقَةَ تَجُوزُ بِمَكَانٍ كَمَا تَجُوزُ بِمَكَّةَ [I have not seen money for expenses pass away in a place as it passes away in Mekkeh]: ISd says, He has not explained it, but I think that the meaning is تَنْفُقُ. (TA.) ― -b4- جاز الشَّىْءُ, inf. n. جَوَازٌ, The thing was, or became, allowable; it passed for lawful: as though it kept the middle (جَوْز) of the road. (TA.) You say, جَازَ البَيْعُ, and النِّكَاحُ, (A, Mgh,) and العَقْدُ وَغَيْرُهُ, (Msb,) [The sale, and the marriage, and the contract, or other thing, was, or became, allowable; or] passed as right, sound, valid, or good [in law:] (Msb:) or had effect. (Mgh.) [And جاز لَهُ أَنْ يَفْعَلَ كَذَا It was allowable to him to do so. And يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ كَذَا It may be so; or such a thing may be.] -A2- جَازَهُ in the sense of اجازهُ: see 4, second sentence, in two places.

2 جَوَّزَ see 4, in nine places.

٣
3 جاوزهُ ذ and جاوز بِهِ , inf. n. جِوَازٌ: see 1, in six places. ― -b2- جاوز الحَدَّ, and القَدْرَ, inf. n. مُجَاوَزَةٌ; and so ↓ تجاوز, alone; He exceeded, or transgressed, the proper bound, or limit, or measure; acted extravagantly, exorbitantly, or immoderately: he, or it, was, or became, excessive, extravagant, exorbitant, or immoderate. (The Lexicons &c. passim.) ― -b3- جَاوَزْتُ الشَّىْءِ أِلَى غَيْرِهِ (S, Msb *) I passed from the thing [to another thing]; (Msb;) as also ↓ تَجَاوَزْتُهُ; (S, Msb;) i. q. ↓ جُزْتُهُ. (S.) ― -b4- جاوز عَنْ ذَنْبِهِ: see 6. ― -b5- [Hence, app.,] كَانَ مِنْ خُلُقِى الجِوَازُ It was of my disposition to be easy, or facile, in selling and demanding. (TA from a trad.) -A2- جاوز بِهِ: see 4, in two places.

٤
4 اجاز ذ and اجازهُ : see 1, in six places. -A2- اجازهُ He made him to go, or pass along; as also ↓ جَازَهُ: (TA:) he made him to pass through, or over, or along and beyond: (S, IF, Msb, K;) as also [بِهِ ↓ جاوز, as will be shown by an ex. below, and ↓ جوّزهُ, and ] ↓ جَازَهُ, for which we find جاوزهُ incorrectly substituted in the K. (TA.) A rلjiz says,
خَلُّوا الطَّرِيقَ عَنْ أَبِى سَيَّارَهْ
حَتَّى يُجِيزَ سَالِمًا حِمَارَهْ
[Leave ye the road to Aboo-Seiyلrah until he make his ass to pass through, or over, safely]. (S.) And it is said in the Kur [vii. 134, and x. 90], بِبَنِى اـِسْرَائِيلَ البَحْرَ ↓ وَجَاوَزْنَا [And we made the Children of Israel to pass through the sea]. (TA.) You say also لَهُمْ اـِبِلَهُمْ ↓ جَوَّزَ, inf. n. تَجْوِيزٌ, He led for them their camels one by one until they passed. (K.) ― -b2- [He made it to pass, or be current; as also ↓ جوّزهُ: as in the following phrases.] أَجَزْتُ عَلَى اسْمِهِ i. q. جَعَلْتُهُ جَائِزًا [I made his name to pass, or be current, by stamping money with it]: (ISk, S, TA:) and ضَرَبْتُ [I coined, or minted, money in his name]. (ISd, TA.) And الضَّرَّابُ الدَّرَاهِمَ ↓ جوّز, inf. n. تَجْوِيزٌ, [The coiner, or minter,] made the dirhems, or pieces of money, to pass, or be current. (Mgh.) ― -b3- He made it, or held it, to be allowable, or to pass for lawful; he allowed it, or permitted it; (S, K, TA;) as also ↓ جوّزهُ: (S, TA:) syn. سَوَّغَ: (S, K:) and syn. of اـِجَازَةٌ, [the inf. n. of the former verb,] اـِذْنٌ. (K, TA: omitted in the CK.) You say, اجاز لَهُ مَا صَنَعَ, (S, K, *) and له ↓ جوّز, (S,) He made, or held, what he did to be allowable, &c. (S, K.) And العَقْلُ ↓ هٰذَا مِمَّا لَا يُجُوِّزُهُ [This is of the things which reason will not allow]. (A, TA.) ― -b4- [He granted him the authority or degree of a licentiate in some one or more of the various departments of learning, for the instruction of others therein;] he granted him a license with respect to the matters that he had related and heard [from other learned men, to teach the same]. (TA.) You say also, اجاز لِفُلَانٍ جَمِيعَ مَسْمُوعَاتِهِ مِنْ مَشَائِخِهِ [He ters which he had heard from his sheykhs, to teach the same to others]. (TA.) The licentiate is termed ↓ مُجَازٌ: and the matters which he relates are termed ↓ مُجَازَاتٌ. (TA.) ― -b5- اجاز البَيْعَ, (A, Mgh, K,) and النِّكَاحَ, (A, Mgh,) and العَقْدَ, (Msb,) He (the judge, A, Mgh) made the sale, (A, Mgh, K,) and the marriage, (A, Mgh,) and the contract, (Msb,) to have effect; he executed or performed it; (Mgh, Msb K;) لَهُ for him: (K:) he decreed it. (Mgh.) And [in like manner] اجاز رَأْيَهُ, and ↓ جوّزهُ, He made his judgment, or opinion, to have effect; he executed or performed it. (K.) Hence the saying, in a trad. of Aboo-Dharr, قَبْلَ أَنْ يُجَيزُوا عَلَىَّ, i. e., Before they slay me, and execute your order upon me. (TA.) -A3- أَجَازَنِى (S, K *) (tropical:) He gave me water for, (S,) or he watered [for me], (K,) my land, or my beasts. (S, K.) And اـِبِلَهُ ↓ جوّز, (K,) inf. n. تَجْوِيزٌ, (TA,) He watered his camels. (K.) And اجاز الوَفْدَ He gave to the party who came as envoys, or the like, the quantity of water sufficient to pass therewith from one watering-place to another. (TA.) And أَجَازَهُ مَآءً يَجُوزُ بِهِ الطَّرِيقَ (assumed tropical:) He gave him water wherewith to travel the road. (A.) And أَجِزْنِى مَآءً Give thou me some water that I may go my way, and pass from thee. (Aboo-Bekr, TA.) ― -b2- Hence, (Aboo-Bekr, TA,) اجازهُ بِجَائِزَةٍ, (Aboo-Bekr, TA,) and اجازهُ بِجَائِزَةٍ سَنِيَّةٍ, (S, A,) (assumed tropical:) He (the Sultلn) gave him a gift, or present, (Aboo-Bekr, TA,) and he gave him a gift, or present, of high estimation. (S, A. *) Or the origin of the expression was this: Katan the son of 'Owf, of the tribe of Benoo-Hilلl-Ibn-'ءmir-Ibn-Saasa'ah, gave the government of Fلris to 'Abd-Allah Ibn- 'Abbلs; and El-Ahnaf passing by him with his army on an expedition to Khurلsلn, he waited for them upon a bridge, and said, أَجِيزُوهُمْ [Make ye them to pass over]; and he began to mention the lineage of each man and to give him according to his rank: (S:) or from the fact that a certain commander, having a river between him and an opposing force, said, مَنْ جَازَ هٰذَا النَّهْرَ فَلَهُ كَذَا [Whoso passeth this river shall have such a thing]; and whenever one passed over, he received a جَائِزَة. (TA.) You say also, أَجَازَهُ, meaning (assumed tropical:) He gave him. (TA.) And it is said in a trad., أَجِيزُوا الوَفْدَ بِنَحْوِ مَا كُنْتُ أُجِيزُهُمْ بِهِ Give ye to the party who come as envoys, or the like, a similar جَائِزَة to that which I used to give them. (TA.)

تجوّز اللَّيْلُ
5 تجوّز اللَّيْلُ جاز الموضع The darkness of the night cleared away. (A.) -A2- تجوّز فِى صَلَاتِهِ He relaxed, or remitted, in his prayer; (S, A, Mgh, Msb, K, TA;) and so in other things; (A;) and abridged it; and was quick in it: said to be from الجَوْزُ “the act of traversing, and going, or passing along:” (TA:) or did less than was sufficient in it. (Msb.) ― -b2- Hence, تجوّز فِى أَخْذِ الدَّرَاهِمِ, (A, Mgh,) or تجوّز الدَّرَاهِمَ, (K,) He accepted the dirhems, or pieces of money, as current; did not reject them: (A, Mgh:) see 1: or he accepted them as they were, or notwithstanding what was in them: (Lth, TA:) or he accepted them notwithstanding what was intermixed with them, (K, TA,) [of bad money,] concealed therein, and notwithstanding their fewness. (TA.) In the phrase التَّجَوُّزُ بِدُونِ الحَقِّ [The accepting less than what was due], the inf. n. is made trans. by means of بِ because it implies the meaning of الرِّضَا [which is made trans. by the same means]. (Mgh.) ↓ تَجَاوَزْ also occurs in the sense of تَجَوَّزْ in a trad. of Ibn-Rawلhah: هٰذَا لَكَ وَتَجَاوَزْ فِى القَسْمِ This is thine, or for thee, and be thou remiss, or not extreme, in, or with respect to, the division: and is allowable, though we have not heard it. (Mgh.) You say also, تَجَوَّزَ فِى هٰذَا الأَمْرِ مَا لَمْ يَتَجَوَّزْ فِى غَيْرِهِ He bore patiently, or with silence and forgiveness, and with feigned neglect, or connivance, in this affair, or case, what he did not so bear in another. (K, * TA.) ― -b3- See also 6, in three places. -A3- تجوّز فِى كَلَامِهِ He made use of a trope, or tropes, in his speech. (S, K.) [See مَجَازٌ, below.]

تجاوزهُ
6 تجاوزهُ جاوز تجاوز تجاوزه تجاوزة : see 1, first sentence: and see also 3. -A2- تجاوز i. q. أَفْرَطَ, [i.e., جاوز الحَدَّ, explained above,] فِيهِ in it, or with respect to it. (K. See 3.) ― -b2- تجاوز عَنْهُ, (S, A, Mgh, Msb,) and ↓ تجوّز; (S, A, Mgh;) and تجاوزعَنْ ذَنْبِهِ, (A, K,) and ↓ تجوّز, and ↓ جاوز; (K;) He (God, S, A, or a man, Msb) passed him by, or over, without punishing him; or forgave him; (S, A, Mgh, Msb;) namely, an evil-doer; (A, Mgh, Msb;) and He passed by, or over, without punishing, or forgave, his sin or offence. (A, K. *) You say, اَللّٰهُمَّ تَجَاوَزْ عَنِّى, and عَنِّى ↓ تَجَوَّزْ, O God, pass me by, or over, without punishing me; or forgive me. (S, A.) تجاوز عَنْهُ, followed by a noun in the accus. case, also signifies He forgave him a thing. (L.) And the same alone, He feigned himself neglectful of it; he connived at it. (K.) ― -b3- [Also, this last phrase alone, He transcended it.] ― -b4- تَجَاوَزْ فِى القَسْمِ: see 5.

اجتازهُ
8 اجتازهُ أجتازه اجتازه اجتازة ٱجتاز ٱجتازه : and اجتاز بِهِ: see 1.

استجازهُ
10 استجازهُ استجازه استجازة ٱستجاز ٱستجازه He asked, or demanded, of him permission. (K, * TA.) ― -b2- He asked, or demanded, of him [the authority or degree of a licentiate; i. e.,] a license with respect to the matters that he had related and heard [from other learned men, to teach the same]. (TA.) [See 4.] -A2- (tropical:) He asked, or demanded, of him (S, K) water for, (S,) or to water [for him], (K,) his land, or his beasts. (S, K.) -A3- He approved it. (Har p. 326.)

جَوْزٌ
جَوْزٌ جوز The middle (S, K) of a thing, (K,) or of anything; (S;) [as, for instance,] of a desert, (A,) and of a camel, (TA,) and of the night: (A, TA:) and the main part of a thing, (K,) or of the night: (TA:) pl. أَجْوَازٌ; (Sb, S, A;) beside which it has no other. (Sb.) -A2- [The walnut; or walnuts;] a well-known fruit, (K,) which is eaten: (Msb:) a Persian word, (S,) arabicized; (S, Msb, K;) originally گَوْزْ: (Mgh, Msb, K:) n. un. جَوْزَةٌ: (S, TA:) pl. جَوْزَاتٌ: (S, K, TA: in the CK جَوْزَانٌ:) the tree thereof abounds in the land of the Arabs, in the province of El-Yemen, where it bears fruit and is cultivated; and in the Sarawلt (السَّرَوَات) are trees thereof, which are not cultivated: the wood thereof is characterized by hardness and strength. (AHn. TA.) ― -b2- جَوْزُ بَوَّي, (K,) or جَوْزُ بَوَّا, with the short alif, as heard from the physicians, in Persian گَوْزِ بُويَا, (Mgh, under the letter ب,) [vulgarly called جَوْزُ الطِّيبِ, The nutmeg;] a certain medicine; (K;) it is of the size of the gall-nut (عَفْص), easily broken, with a thin coat, (Mgh, TA,) having a pleasant odour, (Mgh,) or a pleasant and sharp odour; and the best kind is the red, with a black coat, and heavy: (TA:) it is good for the [affection of the face termed] لَقْوَة, strengthens the stomach and heart, and removes cold. (Mgh.) ― -b3- جَوْزُ مَاثِلٍ [The datura stramonium, or thorn-apple;] also a certain medicine; (K;) having the property of producing torpor; resembling the جَوْزُ القَىْءِ (see what follows); having upon it small, thick thorns; and its seed is like that of the أُتْرُجّ [or citror.]. (TA.) ― -b4- جَوْزُ القّىْءِ [Nux vomica;] also a certain medicine, (K,) having a power similar to that of the white خَرْبَق [or hellebore]. (TA.) ― -b5- جَوْزُ الهِنْدِ [The cocoa-nut;] what is commonly called the نَارَجِيل. (TA.)

جَوْزَةٌ
جَوْزَةٌ جوز جوزه جوزة : see جَائِزَةٌ, in four places. -A2- Also n. un. of جَوْزٌ [q. v.].

جِيزَةٌ
جِيزَةٌ جيزه جيزة : see جَائِزَةٌ.

الجَوْزَآءُ
الجَوْزَآءُ الجوزآء A certain constellation (نَجْمٌ); (S;) a certain sign of the Zodiac; (K;) [namely, Gemini;] said to cross the جَوْز (i. e. the middle, TA) of the sky; (S, TA;) for which reason it is [asserted to be] thus called. (TA.) ― -b2- Also i. q. الجَبَّارُ [The constellation Orion]: (A and K in art. جبر:) it has three very bright stars disposed obliquely in the midst thereof, called by the Arabs النَّظْمُ, and نِطَاقُ الجَوْزَآءِ, and فَقَارُ الجَوْزَآءِ. (Har p. 456.)

جَوَازٌ
جَوَازٌ جواز (assumed tropical:) The act of watering, or giving to drink: (S:) or a single watering of, or giving drink to, camels. (TA.) [See also جَائِزَةٌ.] A rلjiz says,
يَا صَاحِبَ الْمَآءِ فَدَتْكَ نَفْسِى
عَجِّلْ جَوَازِي وَأَقِلَّ حَبْسِى
[O master of the water (may my soul be thy ransom) hasten the watering of my camels, and make my detention little]. (TA.) ― -b2- (tropical:) The water with which beasts are watered, or with which seed-produce is watered: (AA, S, K:) [and] water which is given one that he may travel with it the road. (A, Mgh.) [See also جَائِزَةٌ.] ― -b3- Hence, (Mgh,) (assumed tropical:) The traveller's pass, (A, Mgh, K,) given him to prevent any one's offering opposition to him: (A, Mgh:) pl. أَجْوِزَةٌ. (A, TA.) -A2- The office, or authority, of a guardian and affiancer. (TA.)

جَائِزٌ
جَائِزٌ ذ [act. part. n. of جَازَ, in all its senses]. ― -b2- Passing, or current, money. (Mgh.) See an ex. above, voce جَازَ. [And hence,] جَوَائِزُ الأَشْعَارِ, and الأَمْثَالِ, (K, TA,) for the former of which we find, in some copies of the K, الشِّعْرِ, which is incorrect, (TA,) Verses, or poems, and proverbs, current from country to country, or from town to town. (K, TA.) ― -b3- Applied to a contract, [and a sale and a marriage, Allowable; passing for lawful;] passing as right, sound, valid, or good [in law]; having effect. (Msb.) -A2- [The beam of a house, or chamber, upon which rest the عَوَارِض, or rafters;] that upon which are placed the extremities of the pieces of wood in the roof of a house or chamber; (AO, TA;) the palm-trunk, (S,) or piece of wood, which passes across between two walls, (K,) called in Persian تِيْر, (S, K,) which is the سَهْم of the house or chamber: (S:) pl. [of pauc.] أَجْوِزَةٌ, (S, CK, TA,) in [some of] the copies of the K, incorrectly, أجْوُزٌ, (TA,) [and both these are given in the CK,] and [of mult.] جُوزَانٌ (S, K) and جِيزَانٌ (CK, but omitted in my MS. copy of the K and in the TA,) and جَوَائِزُ. (Seer, K.)

جَائِزَةٌ
جَائِزَةٌ ذ (assumed tropical:) A draught of water; (S, K;) as also ↓ جَوْزَةٌ: (K:) or ↓ the latter signifies a single watering, or giving of water to drink; (S, K; [see an ex. in art. اذن, conj. 2;]) or such as a man passes with from one person to another: and ↓ both signify the quantity of water with which the traveller passes from one watering-place to another; as also ↓ جِيزَةٌ. (TA.) It is said in a prov., ثُمَّ يُؤُذَّنُ ↓ لِكُلِّ جَابِهٍ جَوْزَةٌ, i. e., (assumed tropical:) For every one that comes to us for water is a single water-ing, or giving of water to drink; then he is repelled from the water: or, as in the M, then his ear is struck, to indicate to him that he has nothing more than that to receive from us. (TA.) ― -b2- Hence, (A, Mgh,) accord. to Aboo-Bekr, (TA,) [but see 4,] (assumed tropical:) A gift, or present: (Aboo-Bekr, S, Mgh, K:) pl. جَوَائِزُ. (S, A, Mgh.) ― -b3- Hence also, (Mgh,) (tropical:) Kindness and courtesy: (K:) or kindnesses and courtesy shown to those who come to one as envoys or the like: (Mgh:) or provisions for a day and a night given to a guest at his departure after entertainment for three days. (Mgh, TA.) It is said in a trad., الضِّيَافَةُ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ وَجَائِزَتُهُ يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ وَمَا زَادَ فَهُوَ صَدَقَةٌ, meaning, [The period of] the entertainment of a guest is three days, during the first of which the host shall take trouble to show him large kindness and courtesy, and on the second and third of which he shall offer him what he has at hand, not exceeding his usual custom; then he shall give him that wherewith to journey for the space of a day and a night; and what is after that shall be as an alms and an act of favour, which he may do if he please of neglect if he please. (TA.)

مَجَازٌ
مَجَازٌ مجاز مجازي A way, road, or path, (S, K, TA,) which one travels from one side [or end] to the other; (K, TA;) as also ↓ مَجَازَةٌ. (TA.) You say, جَعَلَ فُلَانٌ ذٰلِكَ الأَمْرَ مَجَازًا اـِلَى حَاجَتِهِ (assumed tropical:) Such a one made that thing a way to the attainment of his want. (S, TA.) نَهْرٍ ↓ مَجَازَةُ signifies A bridge. (A.) And ↓ مَجَازَةٌ alone [also] signifies A road (طَرِيقَةٌ) in a سَبْخَة [or salt tract]. (K.) ― -b2- A privy, or place where one performs ablution; syn. مُتَبَرَّزٌ. (TA.) -A2- A trope; a word, or phrase, used in a sense different from that which it was originally applied to denote, by reason of some analogy, or connexion, between the two senses; as, for instance, أَسَدٌ, properly signifying “ a lion, ” applied to “ a courageous man; ” (KT, &c.;) what passes beyond the meaning to which it is originally applied; (TA;) [being of the measure مَفْعَلٌ in the sense of the measure فَاعِلٌ;] contr. of حَقِيقَةٌ. (K.) [This is also called مَجَازٌ لُغَوِىٌّ, and مَجَازٌ لُغَةً; to distinguish it from what is termed مَجَازٌ عُرْفِىٌّ, and مَجَازٌ عُرْفًا, which is A word, or phrase, so little used in a particular proper sense as to be, in that sense, conventionally regarded as tropical; as, for instance, دَابَّةٌ in the sense of “ a man, ” or “ a human being; ” it being commonly applied to “ a beast, ” and especially to “ a horse ” or “ a mule ” or “ an ass. ”] A حَقِيقَة, when little used, becomes what is termed مَجَازٌ عُرْفًا. (Mz, 24th نوع.) The مَجَاز is either what is termed اِسْتِعَارَةٌ [i. e. a metaphor] (as أَسَدٌ used as meaning “ a courageous man ”), or مَجَازٌ مُرْسَلٌ [a loose trope] (as يَدٌ used as meaning “ a benefit, ” “ benefaction, ” “ favour, ” or “ boon ”). (KT, &c.) [مَجَازٌ also signifies A tropical meaning.]

مُجَازٌ
مُجَازٌ مجاز مجازي : and مُجَازَاتٌ: see 4, in the middle of the paragraph.

مُجِيزٌ
مُجِيزٌ مجيز A commissioned agent of another; an executor appointed by a will; syn. وَكِيلٌ, and وَصِىّ; because he executes what he is ordered to do: so in the conventional language of the people of El-Koofeh: (Mgh:) or a slave who has received permission to traffic. (Mgh, K.) ― -b2- The guardian and affiancer [of a woman]; syn. وَلِىٌّ. (K.) You say, هٰذِهِ امْرَأَةٌ لَيْسَ لَهَا مُجِيزٌ [This is a woman who has no guardian and affiancer]: and Shureyh is related to have said, اـِذَا أَنْكَحَ الْمُجِيزَانِ فَالنِّكَاحُ لِلْأَوَّلِ [When the two guardians and affiancers give a woman in marriage, the marriage is the former's]. (TA.) ― -b3- The manager of the affairs of an orphan. (K.)

مَجَازَةٌ
مَجَازَةٌ مجاز مجازه مجازة : see مَجَازٌ, in three places. -A2- أَرْضٌ مَجَازَةٌ (S, A) A land containing trees of the جَوْز [or walnut]: (S:) or a land (in the K, مَكَان [a place], which is wrong, TA) abounding with جَوْز. (A, K.)

مَجَازِىٌّ
[ مَجَازِىٌّ مجاز مجازى مجازي مجازيي Tropical.]

مُجَتَازٌ
مُجَتَازٌ مجتاز Going, or passing along. (K.) ― -b2- One who travels, or penetrates, along a road. (K.) ― -b3- One who loves to hasten, or outstrip. (K, TA.)

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

جَاز
جَاز ( w )  U ( n. ac. جَوْز 1 ,  مَجْوَز 17 ,  جَوَاْز 22 ,  جُوُوْز 27 )
a.  [ acc. or Bi ], Passed through; passed by.

b.  Was or became allowable, lawful; was current.

جَوَّزَ
جَوَّزَ II ,
a.  Allowed.

b.  Rendered lawful; made current.

c.  Carried out, executed ( plan &  c. ).

جَاْوَزَ
جَاْوَزَ III ,
a.  Passed over; went too far, overstepped due bounds, transgressed; exceeded, overpassed.

أَجْوَزَ
أَجْوَزَ IV ,
a.  Made to pass through, over.

b.  Made, considered lawful, allowable; made to pass, made current.

c.  Authorized, licensed.

d.  Carried out, executed.

e.  Made valid, binding.

f.  Gave to; gave to drink to.

تَجَوَّزَ
تَجَوَّزَ V ,
a.  Passed.

b.  [ Fī ], Was remiss, lax in; bore patiently; let pass.

c.  [ coll. ], Got married.

تَجَاْوَزَ
تَجَاْوَزَ VI
a.  [ 'An ], Passed by, over; forgave.

b.  [ Fī ], Exceeded, overstepped, went beyond.

اِجْتَوَزَ
اِجْتَوَزَ VIII ,
a.  Passed by; passed on.

b.  [ Bi ], Passed through.

اِسْتَجْوَزَ
اِسْتَجْوَزَ X ,
a.  Asked permission, authority of.

b.  Considered lawful, allowable.

جَوْز
جَوْز 1 , ( pl. أَجْوَاْز 38 ),
a.  Middle, midst; heart; main part.

b.  [ coll. ], Pair, couple.

c.  Husband.

جَاْوِز
جَاْوِز 21 ,
a.  Passer by.

b.  Passing, current; valid; allowable, lawful; tolerated; admissible.

جَاْوِزَة
جَاْوِزَة 21t , ( pl. جَوَائِز [ 41I ] ),
a.  Provisions for the way.

b.  Gift, present; prize.

جَوَاْز
جَوَاْز 22 ,
a.  Passage, transit.

b.  Authorization, authority; pass, passport.

جَوْزَآءُ
جَوْزَآءُ 42
a.  [ art. ], Gemini ( sign of the Zodiac ).

جَوْز
جَوْز [ 1 ],
a.  Nut, walnut; walnut-tree.

جَوْز صَنَوْبَر
جَوْز صَنَوْبَر
a.  Cone of the pine.

جَوْز هِنْدِيّ
جَوْز هِنْدِيّ
a.  Cocoa-nut.

جَوْزة
جَوْزة [ 1t ] , ( pl. جَوْز 1 ),
a.  Nut, walnut &c.

جَوْزة الطِيْب
جَوْزة الطِيْب
a.  Nutmeg.

جِيْزَة
جِيْزَة [ 2tI ] , ( pl. جِيَز [ 7I ] ),
a.  Tract; side of a valley.

b.  [ coll. ], Marriage.

مَجَاز
مَجَاز [ 17A ],
a.  Way, road; passage.

b.  Metaphor, figure, trope, simile.

c.  [ acc. Alif ], Metaphorically, figuratively.

d.  [ yi ], Metaphorical, figurative.

جَوْزَق
جَوْزَق P. ,
a.  Cotton-pod.

##### Türkçe

**جَاز**
**جَاز** ( w )  U ( n. ac. **جَوْز** 1 ,  **مَجْوَز** 17 ,  **جَوَاْز** 22 ,  **جُوُوْز** 27 )
a.  [ acc. veya Bi ], Geçti; yanından geçti.

b.  Caiz oldu veya caiz hâle geldi, helâl oldu; yürürlükte oldu.

**جَوَّزَ**
**جَوَّزَ** II ,
a.  İzin verdi.

b.  Helâl kıldı; yürürlükte kıldı.

c.  (plan vb.) icra etti, yerine getirdi.

**جَاْوَزَ**
**جَاْوَزَ** III ,
a.  Aştı; haddinden fazla gitti, sınırları aştı, tecavüz etti; aştı, geçip aştı.

**أَجْوَزَ**
**أَجْوَزَ** IV ,
a.  Geçirdi, üzerinden geçirdi.

b.  Helâl, caiz saydı; geçirdi, yürürlükte kıldı.

c.  Yetki verdi, ruhsat verdi.

d.  İcra etti, yerine getirdi.

e.  Geçerli, bağlayıcı kıldı.

f.  Verdi; içirdi.

**تَجَوَّزَ**
**تَجَوَّزَ** V ,
a.  Geçti.

b.  [ Fī ], Gevşek davrandı, müsamahalı davrandı; sabırla katlandı; geçiştirdi.

c.  [ coll. ], Evlendi.

**تَجَاْوَزَ**
**تَجَاْوَزَ** VI
a.  [ 'An ], Yanından geçti, üzerinden geçti; affetti.

b.  [ Fī ], Aştı, sınırları aştı, öteye geçti.

**اِجْتَوَزَ**
**اِجْتَوَزَ** VIII ,
a.  Yanından geçti; geçip gitti.

b.  [ Bi ], İçinden geçti.

**اِسْتَجْوَزَ**
**اِسْتَجْوَزَ** X ,
a.  İzinini, yetkisini istedi.

b.  Helâl, caiz saydı.

**جَوْز**
**جَوْز** 1 , ( pl. **أَجْوَاْز** 38 ),
a.  Orta, ortası; kalp; ana kısım.

b.  [ coll. ], Çift, ikili.

c.  Koca.

**جَاْوِز**
**جَاْوِز** 21 ,
a.  Geçip giden, gelip geçen.

b.  Geçen, yürürlükte olan; geçerli; caiz, helâl; müsamaha edilen; kabul edilebilir.

**جَاْوِزَة**
**جَاْوِزَة** 21t , ( pl. **جَوَائِز** [ 41I ] ),
a.  Yol azığı.

b.  Hediye, armağan; ödül.

**جَوَاْز**
**جَوَاْز** 22 ,
a.  Geçiş, transit.

b.  Yetkilendirme, yetki; geçiş belgesi, pasaport.

**جَوْزَآءُ**
**جَوْزَآءُ** 42
a.  [ art. ], İkizler (burç işareti).

**جَوْز**
**جَوْز** [ 1 ],
a.  Kuruyemiş, ceviz; ceviz ağacı.

**جَوْز صَنَوْبَر**
**جَوْز صَنَوْبَر**
a.  Çam kozalağı.

**جَوْز هِنْدِيّ**
**جَوْز هِنْدِيّ**
a.  Hindistan cevizi.

**جَوْزة**
**جَوْزة** [ 1t ] , ( pl. **جَوْز** 1 ),
a.  Kuruyemiş, ceviz vb.

**جَوْزة الطِيْب**
**جَوْزة الطِيْب**
a.  Muskat.

**جِيْزَة**
**جِيْزَة** [ 2tI ] , ( pl. **جِيَز** [ 7I ] ),
a.  Arazi parçası; bir vadinin yanı.

b.  [ coll. ], Evlilik.

**مَجَاز**
**مَجَاز** [ 17A ],
a.  Yol, yol; geçit.

b.  Mecaz, istiare, trope, teşbih.

c.  [ acc. Alif ], Mecazen, temsilen.

d.  [ yi ], Mecazî, temsili.

**جَوْزَق**
**جَوْزَق** P. ,
a.  Pamuk kozası.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B2/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

جوز
جَازَ - يَجُوْزُ - جَاوَزَ - يُجَاوِزُ - تَجَاوَزَ - يَتَجَاوَزُ
جَازَ - يَجُوْزُ + كائن أو أمر + مكاناً أو عقبة: يتجاوزها ولا يقف عندها: يعبرها ويتعداها ويقطعها ويخلفها: يمر بموقع أثناء سيره وتحركه، ولكنه لا يتوقف فيه ولا يعوقه، بل يتحرك ليصل إلى موقع جديد هو بعده باتجاه السير
جازَ - يَجوْزُ + الأمر أو الحكم الشرعي: يمكن أن يمر من غير عقبات مانعة
هذا الأمر يجوز أو لا يجوز: هذا الأمر يمر ويُتْرَك ليَعْبُر، أو يتعرقل ويقف ولايحق له أن يمر
جَاوَزَ - يُجَاوِزُ + كائن + مكاناً: على وزن" فاعـَل" من " جَازَ - يَجُوْزُ ": بادله فعل " جَازَ - يَجُوْزُ ": جاز المكان وجازه المكان: بمعنى تباعد كل منهما عن الآخر: الصورة التي يشعر بها المرء حين مروره السريع بموقع، فيراه يبتعد عنه ، ويرى نفسه تبتعد عن المكان، فيشعر كما لوكان كل منهما يتعدا الآخر
﴿فلما جاوزه هو والذين آمنوا معه قالوا﴾
جَاوَزَ - يُجَاوِزُ + كائن + بـِ كائن + مكاناً: يتجاوز المكان مرتبطاً ومصحوباُ بالكائن الآخر
﴿وجاوزنا ببني إسرائيل البحر﴾
تَجَاوَزَ - يَتَجَاوَزُ + كائن + عن كائن أو أمر: على وزن " تفاعل" من " جَازَ - يَجُوْزُ " يقوم بتعمد فعل " جاوز " بدافع ذاتي ورضا: تعمد برضا عدم الوقوف أثناء السير عند موقع مراد
﴿أولئك الذين نتقبل عنهم أحسن ما عملوا ونتجاوز عن سيئاتهم﴾: تعمد عن رضا عدم الوقوف عند سيئاتهم لمحاسبتهم بها، بل جعلها كأن لم تكن لا تستحق الوقوف عندها
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الاجتياز وعبور  عائق أو حدود مانعة مقابل التوقف والعلوق" وهي
نَفَذَ - يَنْفُذُ، عَدَا - يَعْدُوْ، جَازَ - يَجُوْزُ، دَوَدَ - يَدودُ (دادَ - يَدادُ)، مَرَّ - يَمُرُّ، عَبَرَ - يَعْبِرُ
جاوز
 	﴿وجاوزنا ببني إسرائيل البحر فأتوا على قوم يعكفون على أصنام لهم قالوا ياموسى اجعل لنا إلها كما لهم آلهة قال إنكم قوم تجهلون(138)﴾ الأعراف ﴿وجاوزنا ببني إسرائيل البحر فأتبعهم فرعون وجنوده بغيا وعدوا حتى إذا أدركه الغرق قال آمنت أنه لا إله إلا الذي آمنت به بنو إسرائيل وأنا من المسلمين(90)﴾ يونس
 	﴿فلما فصل طالوت بالجنود قال إن الله مبتليكم بنهر فمن شرب منه فليس مني ومن لم يطعمه فإنه مني إلا من اغترف غرفة بيده فشربوا منه إلا قليلا منهم فلما جاوزه هو والذين آمنوا معه قالوا لا طاقة لنا اليوم بجالوت وجنوده قال الذين يظنون أنهم ملاقو الله كم من فئة قليلة غلبت فئة كثيرة بإذن الله والله مع الصابرين(249)﴾ البقرة ﴿فلما جاوزا قال لفتاه آتنا غداءنا لقد لقينا من سفرنا هذا نصبا(62)﴾ الكهف
تجاوز
 ﴿أولئك الذين نتقبل عنهم أحسن ما عملوا ونتجاوز عن سيئاتهم في أصحاب الجنة وعد الصدق الذي كانوا يوعدون(16)﴾ الأحقاف
مختار الصحاح
● [جوز] ج و ز: جَازَ الموضع سلكه وسار فيه يجوز جَوَازاً و أجازَهُ خلّفه وقطعه و اجْتَازَ سلك و جَاوزَ الشيء إلى غيره تجاوَزَهُ بمعنى أي جَازَهُ و تجاوَزَ الله عنه أي عفا وجّوز له ما صنع تجويزا و أجَازَ له أي سوّغ له ذلك و تَجَوَّزَ في صلاته أي خفّف وتجوز في كلامه أي تكلم بالمجاز وجعل ذلك الأمر مَجَازاً إلى حاجته أي طريقا ومسلكا ويقال اللهم تَجَوَّزْ عني وتجاوز عني بمعنى و الجَوْزُ فارسي معرب الواحدة جَوزَةٌ والجمع جوزات وأرض مَجَازَةٌ بالفتح فيها أشجار الجَوْزِ و أجازَهُ بجائزةٍ سنية أي بعطاء
الراغب
جوز
قال تعالى: }فلما جاوزه هو﴿[البقرة/249]، أي: تجاوز جوزه، وقال:﴾وجاوزنا ببني إسرائيل البحر{ [الأعراف/138]، وجوز الطريق: وسطه، وجاز الشيء كأنه لزم جوز الطريق، وذلك عبارة عما يسوغ، وجوز السماء: وسطها، والجوزاء قيل: سميت بذلك لاعتراضها في جوز السماء، وشاة جوزاء أي: ابيض وسطها، وجزت المكان: ذهبت فيه، وأجزته: أنفذته وخلفته، وقيل: استجزت فلانا فأجازني: إذا استسقيته فسقاك، وذلك استعارة، والمجاز من الكلام ما تجاوز موضعه الذي وضع له، والحقيقة ما لم يتجاوز ذلك.
ملخص اللسان
1.     جازَهُ يَجُوزُه إِذا تعدَّاه وعَبَرَ  عليه.
2.     جُزْتُ الطريقَ وجازَ الموضعَ جَوْزاً وجُؤُوزاً وجَوازاً ومَجازاً  : سار فيه وسلكه،
3.     أَجازَ أَمره يُجِيزه إِذا أَمضاه  وجعله جائزاً.
4.     وأَجازَ له البيعَ: أَمْضاه.
5.     وأَجازَه: خَلَّفه وقطعه،
6.      وأَجازه: أَنْفَذَه؛
7.     يُجيزُون الحاج، يعني أَنْفِذوهم.
8.     والاجْتِيازُ: السلوك.
9.     والمُجْتاز: مُجْتابُ الطريق ومُجِيزه.
10.                         والمُجْتاز: الذي يحب النَّجاءَ؛
11.                        والجَواز: صَكُّ المسافر.
12.                        وجَوَّزَ له ما صنعه  وأَجازَ له أَي سَوَّغ له ذلك،
13.                        وتَجَوَّزَ في هذا الأمر ما لم  يَتَجَوَّز في غيره: احتمله وأَغْمَض فيه.
14.                        المَجازَةُ: الطريق إِذا قَطَعْتَ من أَحد جانبيه إِلى الآخر.
15.                        والمَجازَةُ: الطريق في السَّبَخَة.
16.                         والجائِزَةُ: العطية،
17.                        الجائزَة أَن  يعطي الرجلُ الرجلَ ماء ويُجِيزه ليذهب لوجهه،
18.                        أَجِزْني ماء أَي أَعطني ماء حتى أَذهب لوجهي وأَجُوز  عنك،
19.                        وتَجاوَزَ  الله عنه أَي عفا.
20.                        كنت أُبايِع الناسَ وكان من خُلُقي الجَواز أَي التساهل والتسامح  في البيع والاقْتِضاء.
21.                        وجَوَّز لهم  إِبِلَهم إِذا قادها بعيراً بعيراً حتى تَجُوزَ.
22.                        وجَوائِزُ الأَمثال والأَشْعار: ما جازَ من بلد إِلى بلد؛
23.                         يتنازعون جوائز الأَمثال  أَي يجليون الرأْي فيما بينهم ويَتَمَثَّلُون ما يريدون ولا يلتفتون  إِلى غيرهم من إِرخاء إِبلهم وغفلتهم عنها.
24.                        المُجِيز: الولي؛
25.                        والمُجِيز: الوصي.
26.                         والمُجِيز: القَيّم بأَمر اليتيم.
27.                        فإِن  صَمَتَتْ فهو إِذنها،وإِن أَبَتْ فلا جَوازَ عليها أَي لا ولاية عليها  مع الامتناع.
28.                        والمُجِيز: العبد المأْذون له في التجارة.
29.                        إِني لا أُجِيزُ اليومَ على نَفْسي شاهداً إِلا  مِنِّي أَي لا أُنْفِذ ولا أُمْضِي،
30.                        قبل أَن تُجِيزُوا عليَّ أَي  تقتلوني وتُنْفِذُوا فيَّ أَمْرَكم.
31.                        الجِيزَة من الماء مقدار ما يجوز به المسافر من مَنْهَلٍ إِلى  مَنْهَلٍ،
32.                        أَجازَه  بِجائِزَةٍ سَنِيَّةٍ أَي بعطاء.
33.                        جائِزَةً:الشَّرْبة من الماء.
34.                        والجائزُ من البيت: الخشبة التي تَحْمِل خشب البيت،
35.                        والجائزَةُ: مَقام السَّاقي.
36.                        وجازَ  الدّرْهَمُ: قُبِل على ما فيه من خَفِيّ الداخلة أَو قَلِيلِها؛
37.                        وتَجَوَّز الدراهمَ:  قَبِلَها على ما بها.
38.                        وتَجاوَزَ عن الشيء:  أَغْضى.
39.                        وتَجاوَزَ فيه: أَفْرط.
40.                        وتَجاوَزْتُ عن ذنبه أَي لم آخذه.
41.                        وتَجَوَّز  في صلاته أَي خَفَّف؛
42.                        فأَتَجوَّزُ في  صلاتي أَي أُخففها وأُقللها.
43.                        وتَجَوَّز  في كلامه أَي تكلم بالمَجاز.
44.                        جَعَل فلانٌ ذلك الأَمرَ مَجازاً إِلى حاجته أَي طريقاً  ومَسْلكاً؛
45.                        وجَوْز كل شيء: وسطه،
46.                        وجَوْز الليل: مُعْظمه.
47.                        وشاةَ جوْزاءُ ومُجَوّزة: سوداء الجسد وقد ضُرب وسطُها ببياض من أَعلاها  إِلى أَسفلها،
48.                        المُجَوّزة من الغنم التي في صدرها تَجْويز، وهو  لون يخالف سائر لونها.
49.                        والجَوْزاء: الشاة يَبْيَضّ وسطُها.
50.                         والجَوْزاءُ:  نَجْم يقال إِنه يعترض في جَوْز السماء.
51.                        والجَوْزاءُ: من بُرُوج السماء.
52.                         والجَوْزاء: اسم امرأَة سميت باسم هذا البُرْجِ؛
53.                        والجَوازُ: الماء الذي يُسْقاه المال من الماشية والحَرْث ونحوه.
54.                        وقد اسْتَجَزْتُ فلاناً فأَجازَني إِذا سقاك ماء لأَرْضِك أَو  لِماشِيَتك؛
55.                        وجَوَّز إِبلَه: سقاها.
56.                        والجَوْزَة: السَّقْية الواحدة،
57.                        الجَوْزَة السَّقْية التي يَجُوز بها الرجلُ إِلى غيرك.
58.                        والمُسْتَجِيز: المُسْتَسْقي؛
59.                        والجَواز: العطش.
60.                        والجائِزُ: الذي يمر على قوم وهو عطشان،
61.                        والإِجازَة في الشِّعْر: أَن تُتِم مِصْراع غيرك،
62.                        الإِجازَة في  الشِّعْر أَن يكون الحرفُ الذي يلي حرفَ الرَّوِي مضموماً ثم يكسر أَو يفتح  ويكون حرف الروي مُقَيّداً.
63.                        والإِجازَة في قول الخليل: أَن تكون القافية  طاءً والأُخرى دالاً ونحو ذلك،
64.                        والجَوْزة: ضرب من العنب ليس بكبير،
65.                        والجَوْز: الذي يؤكل،
66.                        وأَرض  مجَازَة: فيها أَشجار الجَوزْ.
67.                        وذو المَجازَة: منزل من منازل طريق مكة بين ماوِيَّةَ ويَنْسُوعَةَ على  طريق البَصْرَة.
68.                       والتَّجَاوِيز: بُرودٌ مَوْشِيَّة من برود اليمن،
لسان العرب
● - جوز: جُزْتُ الطريقَ وجازَ الموضعَ جَوْزاً وجُؤُوزاً وجَوازاً ومَجازاً  وجازَ به وجاوَزه جِوازاً وأَجازه وأَجاز غيرَه وجازَه: سار فيه وسلكه،  وأَجازَه: خَلَّفه وقطعه، وأَجازه: أَنْفَذَه؛ قال الراجز:  خَلُّوا الطريقَ عن أَبي سَيَّارَه،  حتى يُجِيزَ سالماً حِمارَه  وقال أَوسُ بن مَغْراءَ:  ولا يَرِيمُونَ للتَّعْريف مَوْضِعَهم  حتى يُقال: أَجِيزُوا آل صَفْوانا  يمدحهم بأَنهم يُجيزُون الحاج، يعني أَنْفِذوهم. والمَجازُ والمَجازَةُ:  الموضع. الأَصمعي: جُزْت الموضع سرت فيه، وأَجَزْته خَلَّفْته وقطعته،  وأَجَزْتُه أَنْفَذْته؛ قال امرؤ القيس:  فلما أَجَزْنا ساحَةَ الحَيِّ، وانْتَحى  بنا بَطْنُ خَبْتٍ ذي قفافٍ عَقَنْقَلِ  ويروى: ذي حِقاف. وجاوَزْت الموضع جِوازاً: بمعنى جُزْتُه. وفي حديث  الصراط: فأَكون أَنا وأُمَّتي أَوّلَ من يُجِيزُ عليه؛ قال: يُجِيزُ لغة في  يجُوز جازَ وأَجازَ بمعنى؛ ومنه حديث المسعى: لا تُجِيزوا البَطْحاء  إِلاَّ شدًّا.  والاجْتِيازُ: السلوك. والمُجْتاز: مُجْتابُ الطريق ومُجِيزه.  والمُجْتاز أَيضاً: الذي يحب النَّجاءَ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:  ثم انْشَمَرْتُ عليها خائفاً وجِلاً،  والخائفُ الواجِلُ المُجْتازُ يَنْشَمِر  ويروى: الوَجِلُ.  والجَواز: صَكُّ المسافر. وتجاوَز بهم الطريق، وجاوَزَه جِوازاً:  خَلَّفه. وفي التنزيل العزيز: وجاوَزْنا ببني إِسرائيل البحر. وجَوَّز لهم  إِبِلَهم إِذا قادها بعيراً بعيراً حتى تَجُوزَ.  وجَوائِزُ الأَمثال والأَشْعار: ما جازَ من بلد إِلى بلد؛ قال ابن مقبل:  ظَنِّي بِهم كَعَسى، وهُمْ بِتَنُوفَةٍ،  يَتَنازَعُون جَوائِزَ الأَمْثال  قال أَبو عبيدة: يقول اليقين منهم كَعَسى، وعَسى شَكٌّ؛ وقال ثعلب:  يتنازعون جوائز الأَمثال  أَي يجليون الرأْي فيما بينهم ويَتَمَثَّلُون ما يريدون ولا يلتفتون  إِلى غيرهم من إِرخاء إِبلهم وغفلتهم عنها. وأَجازَ له البيعَ: أَمْضاه.  وروي عن شريح: إِذا باع المُجِيزان فالبيع للأَول،وإِذا أَنْكح المُجِيزان  فالنكاح للأَول؛ المُجِيز: الولي؛ قال: هذه امرأَة ليس لها مُجِيز.  والمُجِيز: الوصي. والمُجِيز: القَيّم بأَمر اليتيم. وفي حديث نكاح البكر: فإِن  صَمَتَتْ فهو إِذنها،وإِن أَبَتْ فلا جَوازَ عليها أَي لا ولاية عليها  مع الامتناع. والمُجِيز: العبد المأْذون له في التجارة. وفي الحديث: أَن  رجلاً خاصم إِلى شُرَيْحٍ غلاماً لزياد في بِرْذوْن باعه وكَفَلَ له  الغلامُ، فقال شريح: إِن كان مُجيزاً وكَفَلَ لك غَرِم، إِذا كان مأُذوناً  له في التجارة.  ابن السكيت: أَجَزْت على« اسمه إِذا جعلته جائزاً. وجَوَّزَ له ما صنعه  وأَجازَ له أَي سَوَّغ له ذلك، وأَجازَ رأْيَه وجَوَّزه: أَنفذه. وفي  حديث القيامة والحساب: إِني لا أُجِيزُ اليومَ على نَفْسي شاهداً إِلا  مِنِّي أَي لا أُنْفِذ ولا أُمْضِي، مِنْ أَجازَ أَمره يُجِيزه إِذا أَمضاه  وجعله جائزاً. وفي حديث أَبي ذر، رضي الله عنه: قبل أَن تُجِيزُوا عليَّ أَي  تقتلوني وتُنْفِذُوا فيَّ أَمْرَكم. وتَجَوَّزَ في هذا الأمر ما لم  يَتَجَوَّز في غيره: احتمله وأَغْمَض فيه.  والمَجازَةُ: الطريق إِذا قَطَعْتَ من أَحد جانبيه إِلى الآخر.  والمَجازَةُ: الطريق في السَّبَخَة.  والجائِزَةُ: العطية، وأَصله أَن أَميراً واقَفَ عدوًّا وبينهما نهر  فقال: من جازَ هذا النهر فله كذا، فكلَّما جاز منهم واحدٌ أَخذ جائِزَةً.  أَبو بكر في قولهم أَجازَ السلطان فلاناً بجائِزَةٍ: أَصل الجائزَة أَن  يعطي الرجلُ الرجلَ ماء ويُجِيزه ليذهب لوجهه، فيقول الرجل إِذا وَرَدَ ماءً  لقَيِّمِ الماء: أَجِزْني ماء أَي أَعطني ماء حتى أَذهب لوجهي وأَجُوز  عنك، ثم كثر هذا حتى سَمَّوا العطية جائِزَةً.  الأَزهري:الجِيزَة من الماء مقدار ما يجوز به المسافر من مَنْهَلٍ إِلى  مَنْهَلٍ، يقال: اسْقِني جِيزة وجائزة وجَوْزة. وفي الحديث: الضِّيافَةُ  ثلاثة أَيام وجائِزَتُه يوم وليلة وما زاد فهو صدقة، أَي يُضافُ ثلاثَةَ  أَيام فَيَتَكَلَّفُ له في اليوم الأَوّل مما اتَّسَعَ له من بِرٍّ  وإِلْطاف، ويقدّم له في اليوم الثاني والثالث ما حَضَره ولا يزيد على عادته،  ثم يعطيه ما يَجُوزُ به مسافَةَ يومٍ وليلة، ويسمى الجِيزَةَ، وهي قدر ما  يَجُوز به المسافر من مَنْهَل إِلى منهل، فما كان بعد ذلك فهو صدقة  ومعروف، إِن شاء فعل، وإِن شاء ترك، وإِنما كره له المُقام بعد ذلك لئلا تضيق  به إِقامته فتكون الصدقة على وجه المَنِّ والأَذى. الجوهري: أَجازَه  بِجائِزَةٍ سَنِيَّةٍ أَي بعطاء. ويقال: أَصل الجَوائِز أَنَّ قَطَنَ بن عبد  عَوْف من بني هلال بن عامر بن صَعْصَعَةَ ولَّى فارس لعبد الله بن عامر،  فمر به الأَحنف في جيشه غازياً إِلى خُراسان، فوقف لهم على قَنْطرة فقال:  أَجيزُوهم، فجعل يَنْسِبُ الرجل فيعطيه على قدر حَسَبه؛ قال الشاعر:  فِدًى لأَكْرَمِينَ بني هِلالٍ،  على عِلاَّتِهم، أَهْلي ومالي  هُمُ سَنُّوا الجَوائز في مَعَدٍّ،  فصارت سُنَّةً أُخْرى اللَّيالي  وفي الحديث: أَجِيزُوا الوَفْد بنحو ما كنت أُجِيزُهم به أَي أَعْطوهم  الجِيزَة. والجائِزَةُ: العطية من أَجازَه يُجِيزُه إِذا أَعطاه. ومنه  حديث العباس، رضي الله عنه: أَلا أَمْنَحُك، أَلا أَجِيزُكف أَي أُعطيك،  والأَصل الأَوّل فاستعير لكل عطاء؛ وأَما قول القطامي:  ظَلَلْتُ أَسأَل أَهْلَ الماء جائِزَةً  فهي الشَّرْبة من الماء.  والجائزُ من البيت: الخشبة التي تَحْمِل خشب البيت، والجمع أَجْوِزَةٌ  وجُوزان وجَوائِز؛ عن السيرافي، والأُولى نادرة، ونظيره وادٍ وأَوْدِيَة.  وفي الحديث: أَن امرأَة أَتت النبي، صلى الله عليه وسلم، فقالت: إِني  رأَيت في المنام كأَن جائِزَ بيتي قد انكسر فقال: خير يَرُدّ الله غائِبَكِ،  فرجع زوجها ثم غاب، فرأَت مثل ذلك فأَنت النبي، صلى الله عليه وسلم، فلم  تجده ووجَدَتْ أَبا بكر، رضي الله عنه، فأَخْبَرَتْه فقال: يموت زوجُكِ،  فذكرَتْ ذلك لرسول الله، صلى الله عليه وسلم، فقال: هل قَصَصْتِها على  أَحد؟ قالت: نعم، قال: هو كما قيل لك. قال أَبو عبيد: هو في كلامهم الخشبة  التي يوضع عليها أَطراف الخشب في سقف البيت. الجوهري: الجائِزَة التي  يقال لها بالفارسية تِير، وهو سهم البيت. وفي حديث أَبي الطُّفَيْل وبناء  الكعبة: إِذا هم بِحَيَّة مثل قطعة الجائِز. والجائزَةُ: مَقام السَّاقي.  وجاوَزْتُ الشيء إِلى غيره وتجاوَزْتُه بمعنى أَي أَجَزْتُه. وتَجاوَزَ  الله عنه أَي عفا. وقولهم: اللهم تَجَوَّز عني وتَجاوَزْ عني بمعنى. وفي  الحديث: كنت أُبايِع الناسَ وكان من خُلُقي الجَواز أَي التساهل والتسامح  في البيع والاقْتِضاء. وجاوَزَ الله عن ذَنْبه وتَجاوَز وتَجَوَّز؛ عن  السيرافي: لم يؤاخذه به. وفي الحديث: إِن الله تَجاوز عن أُمَّتي ما  حَدَّثَتْ به أَنْفُسَها أَي عفا عنهم، من جازَهُ يَجُوزُه إِذا تعدَّاه وعَبَرَ  عليه، وأَنفسها نصب على المفعول ويجوز الرفع على الفاعل. وجازَ  الدّرْهَمُ: قُبِل على ما فيه من خَفِيّ الداخلة أَو قَلِيلِها؛ قال  الشاعر:إِذا وَرَقَ الفِتْيانُ صاروا كأَنَّهم  دراهِمُ، منها جائِزاتٌ وزُيَّفُ  الليث: التَّجَوُّز في الدراهم أَن يَجُوزَها. وتَجَوَّز الدراهمَ:  قَبِلَها على ما بها. وحكى اللحياني: لم أَر النفقة تَجُوزُ بمكانٍ كما  تَجُوز بمكة، ولم يفسرها، وأَرى معناها: تَزْكو أَو تؤثر في المال أَو  تَنْفُق؛ قال ابن سيده: وأُرى هذه الأَخيرة هي الصحيحة. وتَجاوَزَ عن الشيء:  أَغْضى. وتَجاوَزَ فيه: أَفْرط. وتَجاوَزْتُ عن ذنبه أَي لم آخذه. وتَجَوَّز  في صلاته أَي خَفَّف؛ ومنه الحديث: أَسْمَعُ بكاء الصبي فأَتَجوَّزُ في  صلاتي أَي أُخففها وأُقللها. ومنه الحديث: تَجَوَّزُوا في الصلاة أَي  خففوها وأَسرعوا بها، وقيل: إِنه من الجَوْزِ القَطْعِ والسيرِ. وتَجَوَّز  في كلامه أَي تكلم بالمَجاز.  وقولهم: جَعَل فلانٌ ذلك الأَمرَ مَجازاً إِلى حاجته أَي طريقاً  ومَسْلكاً؛ وقول كُثَيِّر:  عَسُوف بأَجْوازِ الفَلا حِمْيَريَّة،  مَرِيس بِذِئْبان السَّبِيبِ تَلِيلُها  قال: الأَجْواز الأَوساط. وجَوْز كل شيء: وسطه، والجمع أجَْواز؛ سيبويه:  لم يُكَسَّر على غير أَفْعال كراهة الضمة على الواو؛قال زهير:  مُقْوَرَّة تَتَبارى لا شَوارَ لها،  إِلا القُطُوع على الأَجْوازِ والوُرُكِ  وفي حديث عليّ، رضي الله عنه: أَنه قام من جَوْز الليل يصلي؛ جَوْزُهُ:  وسطه. وفي حديث حذيفة: ربط جَوْزَهُ إِلى سماء البيت أَو إِلى جائِزِه.  وفي حديث أَبي المنهال: إِن في النار أَودِيَةً فيها حَيَّات أَمثال  أَجْوازِ الإِبل أَي أَوساطها. وجَوْز الليل: مُعْظمه.  وشاةَ جوْزاءُ ومُجَوّزة: سوداء الجسد وقد ضُرب وسطُها ببياض من أَعلاها  إِلى أَسفلها، وقيل: المُجَوّزة من الغنم التي في صدرها تَجْويز، وهو  ولن يخالف سائر لونها. والجَوْزاء: الشاة يَبْيَضّ وسطُها. والجَوْزاءُ:  نَجْم يقال إِنه يعترض في جَوْز السماء. والجَوْزاءُ: من بُرُوج السماء.  والجَوْزاء: اسم امرأَة سميت باسم هذا البُرْجِ؛ قال الراعي:  فقلتُ لأَصحابي: هُمُ الحَيُّ فالحَقُوا  بِجَوْزاء في أَتْرابِها عِرْس مَعْبدِ  والجَوازُ: الماء الذي يُسْقاه المال من الماشية والحَرْث ونحوه.  وقد اسْتَجَزْتُ فلاناً فأَجازَني إِذا سقاك ماء لأَرْضِك أَو  لِماشِيَتك؛ قال القطامي:  وقالوا: فُقَيمٌ قَيِّمُ الماءِ فاسْتَجِزْ  عُبادَةَ، إِنَّ المُسْتَجِيزَ على قُتْرِ  قوله: على قُتْر أَي على ناحية وحرف، إِما أَن يُسْقى وإما أَن لا  يُسْقى. وجَوَّز إِبلَه: سقاها. والجَوْزَة: السَّقْية الواحدة، وقيل:  الجَوْزَة السَّقْية التي يَجُوز بها الرجلُ إِلى غيرك. وفي المثل: لكل جابِهٍ  جَوْزَةٌ ثم يُؤَذَّنُ أَي لكل مُسْتَسْقٍ وَرَدَ علينا سَقْيَةٌ ثم  يُمْنَعُ من الماء، وفي المحكم: ثم تُضْرَبُ أُذُنه إِعلاماً أَنه ليس له  عندهم أَكثرُ من ذلك. ويقال: أَذَّنْتُه تَأْذِيناً أَي رَدَدْته. ابن  السكيت: الجَواز السَّقْي. يقال: أَجِيزُونا، والمُسْتَجِيز: المُسْتَسْقي؛ قال  الراجز:  يا صاحِبَ الماءِ، فَدَتْكَ نَفْسي،  عَجِّل جَوازي، وأَقِلَّ حَبْسي  الجوهري: الجِيزَةُ السَّقْية؛ قال الراجز:  يا ابْنَ رُقَيْعٍ، ورَدَتْ لِخِمْسِ،  أَحْسِنْ جَوَازِي، وأَقِلَّ حَبْسي  يريد أَحْسِنْ سقي إِبلي. والجَواز: العطش.  والجائِزُ: الذي يمر على قوم وهو عطشان، سُقِي أَو لم يُسْق فهو جائِزٌ؛  وأضنشد:  من يَغْمِس الجائِزَ غَمْسَ الوَذَمَه،  خَيْرُ مَعَدٍّ حَسَباً ومَكْرُمَه  والإِجازَة في الشِّعْر: أَن تُتِم مِصْراع غيرك، وقيل: الإِجازَة في  الشِّعْر أَن يكون الحرفُ الذي يلي حرفَ الرَّوِي مضموماً ثم يكسر أَو يفتح  ويكون حرف الروي مُقَيّداً. والإِجازَة في قول الخليل: أَن تكون القافية  طاءً والأُخرى دالاً ونحو ذلك، وهو الإِكْفاء في قول أَبي زيد، ورواه  الفارسي الإِجارَة، بالراء غيرَ معجمة.  والجَوْزة: ضرب من العنب ليس بكبير، ولكنه يَصْفَرُّ جدًّا إِذا  أَيْنَع. والجَوْز: الذي يؤكل، فارسي معرب، واحدته جَوْزة والجمع جَوْزات. وأَرض  مجَازَة: فيها أَشجار الجَوزْ. قال أَبو حنيفة: شجر الجَوْز كثير بأَرض  العرب من بلاد اليمن يُحمَل ويُرَبَّى، وبالسَّرَوَات شجر جَوْز لا  يُرَبَّى، وأَصل الجَوْز فارسي وقد جرى في كلام العرب وأَشعارها، وخشبُه موصوف  عندهم بالصلابة والقوة؛ قال الجعدي:  كأَنَّ مَقَطَّ شَراسِيفِه  إِلى طَرَفِ القُنْبِ فالمَنْقَبِ  لُطِمْن بتُرْس شديد الصِّفَا  قِ من خَشَب الجَوْز لم يُثْقَبِ  وقال الجعدي أَيضاً وذكر سفينة نوح، على نبينا محمد وعليه الصلاة  والسلام، فزعم أَنها كانت من خشب الجَوْز، وإِنما قال ذلك لصلابة خشب الجَوْزِ  وجَوْدته:  يَرْفَعُ بالقَارِ والحَدِيدِ من الـ  ـجَوْزِ طوالاً جُذُوعُها عُمُما  وذو المَجاز: موضع؛ قال أَبو ذؤيب:  وراحَ بها من ذي المَجاز عَشِيَّةً،  يُبادر أُولى السَّابِقاتِ إِلى الحَبْل  الجوهري: ذو المَجاز موضع بِمِنًى كانت به سوق في الجاهلية؛ قال الحرث  بن حِلِّزة:  واذكروا حِلْفَ ذي المَجازِ، وما  قُدِّمَ فيه العُهُودُ والكُفَلاءُ  وقد ورد في الحديث ذِكْر ذي المَجاز، وقيل فيه: إِنه موضع عند عَرَفات،  كان يُقام فيه سُوقٌ في الجاهلية، والميم فيه زائدة، وقيل: سمي به لأَن  إِجازَةَ الحاج كانت فيه.  وذو المَجازَة: منزل من منازل طريق مكة بين ماوِيَّةَ ويَنْسُوعَةَ على  طريق البَصْرَة.  والتَّجَاوِيز: بُرودٌ مَوْشِيَّة من برود اليمن، واحدها تِجْواز؛ قال  الكميت:  حتى كأَنَّ عِراصَ الدارِ أَرْدِيَةٌ  من التَّجاوِيز، أَو كُرَّاسُ أَسْفار  والمَجازَة: مَوْسم من المواسم.
مقاييس اللغة:
(جوز) الجيم والواو والزاء أصلان: أحدهما قطع الشيء، والآخَر وَسَط الشيء. فأمَّا الوَسَط فجَوْز كلِّ شيءٍ وَسَطه. والجَوْزَاء([12]): الشَّاة يبيضُّ وَسَطُها. والجوزاء: نجمٌ؛ قال قوم: سُمِّيت بها لأنها تَعترِض جَوْزَ السماء، أي وَسَطها. وقال قوم: سُمِّيت بذلك للكواكب الثلاثة التي في وَسَطها.
والأصل الآخَر جُزْت الموضع سِرْتُ فيه، وأجزته: خَلَّفْتُه وقطعته. وأَجَزْتُه نَفَذْتُه([13]) . قال امرؤ القيس:
فلما أجَزْنا ساحةَ الحيِّ وانْتَحى *** بنا بَطْنُ خبْتٍ ذي قِفَافٍ عَقَنْقَلِ([14])
وقال أوس بن مَغْرَاءَ:
* حتّى يقال أجِيزُوا آلَ صَفْوَانا([15]) *
يمدحهم بأنَّهُم يُجيزُون الحاجَّ. والجَوَاز: الماء الذي يُسْقاهُ المالُ من الماشية والحَرْث، يقال منه استجَزْت فلاناً فأجَازَني، إذا أسْقَاكَ ماءً لأرضِكَ أو ماشيتك. قال القطامي:
[وقالوا] فُقَيْمٌ قَيِّمُ الماءِ فاستجِزْ *** عُبادةَ إنّ المستَجيزَ على قتْرِ([16])
أي ناحية.
القاموس المحيط:
جازَ المَوْضِعَ جَوْزاً وجُؤوزاً وجوازاً ومَجَازاً وجازَ به وجاوَزَهُ جِوازاً سارَ فيه، وخَلَّفَهُ، وأجازَ غيرَهُ وجاوَزَهُ. والمُجْتازُ السالِكُ، ومُجْتابُ الطريقِ، ومُجِيزُهُ، والذي يُحِبُّ النَّجَاءَ.
والجَوازُ، كسَحابٍ: صَكُّ المُسَافِرِ، والماء الذي يُسْقَاهُ المالُ من الماشيَةِ والحَرْثِ. وقد اسْتَجَزْتُهُ فأجَازَ: إذا سَقَى أَرْضَكَ أو ماشِيَتَكَ. وجَوَّزَ لهم إبِلَهُمْ تَجْوِيزاً: قادَها لهم بعيراً بعيراً حتى تجُوزَ، وجَوائِزُ الشِّعْرِ والأمْثَالِ: ما جازَ من بَلَدٍ إلى بَلَدٍ. وأجازَ له: سَوَّغَ له، رأيَهُ: أَنْفَذَهُ، كجَوَّزَهُ، له البَيْعَ: أمْضَاهُ، المَوْضِعَ: خَلَّفَهُ.وتجَوَّزَ في هذا: احْتَمَلَهُ، وأَغْمَضَ فيه، عن ذَنْبِهِ: لم يُؤَاخِذْهُ بِهِ، كتَجَاوَزَ وجَاوَزَ، الدراهِمَ: قَبِلَهَا على ما فيها من الداخِلَةِ، في الصلاةِ: خَفَّفَ، في كلامهِ: تَكَلَّمَ بالمَجازِ.والمَجازُ: الطريقُ إذا قُطِعَ من أحد جانِبَيْهِ إلى الآخَرِ، وخِلافُ الحقيقةِ، وع قُرْبَ يَنْبُعَ. والمَجازَةُ: الطريقةُ في السَّبَخَةِ، وع، أو هو أوَّلُ رَمْلِ الدَّهْنَاء، والمكانُ الكثيرُ الجَوْزِ، والجائِزَةُ: العَطِيَّةُ، والتُّحْفَةُ، واللَّطَفُ، ومَقَامُ السَّاقِي من البئْرِ. والجائِزُ: المارُّ على القومِ عَطْشاناً، سُقِيَ أوْ لا، والبُسْتَانُ، والخَشَبَةُ المُعْتَرِضَةُ بَيْنَ الحائِطَيْنِ، فارِسِيَّتُهُ: تِير ج: أجْوِزَةٌ وجُوزانٌ وجَوائِزُ. وتَجَاوَزَ عنه: اغْضَى، فيه: أفْرَطَ. والجَوْزُ: وَسَطُ الشيء، ومُعْظَمُهُ، وثَمَرٌ م، مُعَرَّبُ كَوْزَ ج: جَوْزَاتٌ، والحِجَازُ نَفْسُهُ، وجِبَالٌ لبني صاهِلَةَ. وجِبَالُ الجَوْزِ: من أوْدِيَةِ تِهَامَةَ. والجَوْزَاء: بُرْجٌ في السماء، وامرأةٌ، والشاةُ السَّوْداء التي ضُرِبَ وَسَطُهَا بِبَيَاضٍ، كالجَوْزَةِ، وجَوَّزَ إبِلَهُ: سقاها، الأمْرَ: سَوَّغَهُ، وأمضاهُ، وجَعَلَهُ جائزاً.والجَوْزَةُ: السَّقْيَةُ الواحِدَةُ من الماء، أو الشَّرْبَةُ منه، كالجائِزَةِ، وضَرْبٌ من العِنَبِ. والجُوازُ، كغُرابٍ: العَطَشُ. والجِيزَةُ، بالكسر: الناحية ج: جِيزٌ وجِيَزٌ. والجِيزُ: جانِبُ الوادِي، كالجِيزَة، والقَبْرُ.
والإِجازَةُ في الشعر: مُخَالَفَةُ حَرَكَاتِ الحَرْفِ الذي يَلِي حَرْفَ الروِيِّ، أو كونُ القافِيَةِ طاءً والأخْرَى دالاً ونحوُهُ، أو أنْ تُتِمَّ مِصْرَاعَ غَيْرِكَ. وذو المَجَازِ: سُوقٌ كانَتْ لهم، على فَرْسَخٍ من عَرَفَةَ بِنَاحِيَةِ كَبْكَبٍ. وأبو الجَوْزَاء: شيخٌ لحمَّادِ بنِ سَلَمَةَ، وشيخٌ لمُسْلِم بنِ الحَجَّاجِ، وأوسُ بنُ عبدِ اللهِ التابِعِيُّ. وجُوزَةُ، بالضم: ة بالمَوْصِلِ. وجُوَيْزَةُ بِنْتُ سَلَمَةَ: في العَرَبِ، ومحدِّثٌ.
وجِيزَةُ، بالكسر: ة بِمِصْرَ. وجِيزانُ: ناحيَةٌ باليمنِ.وجَوْزُ بَوَّى، وجَوْزُ ماثِلٍ، وجَوْزُ القَيْءِ: من الأدْويَةِ. والمُجيزُ: الوَلِيُّ، والقَيِّمُ بأَمْرِ اليَتِيمِ، والعَبْدُ المأذُونُ له في التِّجَارَةِ. والتِّجْوَازُ، بالكسر: بُرْدٌ مُوَشَّى ج: تَجاويزُ. وجُوْزَدانُ، بالضم: قَرْيَتَانِ بأَصْبَهَانَ. وجَوْزَانُ، بالفتح: ة باليمن.
والجَوْزاتُ: غُدَدٌ في الشَّجَرِ بينَ اللَّحْيَيْنِ. ومحمدُ بنُ منصورٍ الجَوَّازُ، كشدَّادٍ: محدِّثٌ. والحَسَنُ بنُ سَهْلِ بنِ المُجَوِّزِ، كمُحَدِّثٍ: محدّثٌ. واسْتَجَازَ: طَلَبَ الإِجازَةَ أي الإِذْنَ. وأَجَزْتُ على الجَريحِ: أَجْهَزْتُ.
تاج العروس:
جوز
جازَ المَوضعَ والطريقَ جَوْزَاً بالفتح وجُؤُوزاً كقُعودٍ وجَوازاً ومَجازاً بفَتحِهما . وجازَ به وجاوَزه جِوَازاً بالكسر : سارَ فيه وسَلَكَه أجازَه : خلَّفَه وقَطَعَه . كذلك أجازَ غيرَه وجاوَزه هكذا في النُّسَخ وصوابُه وجازَه والمعنى سارَه وخَلَّفَه قال الأَصْمَعِيّ : جُزتُ المَوضعَ : سِرْتُ فيه وأَجَزْتُه : خلَّفْتُه وقَطَعْتُه وأَجَزْتُه : أَنْفَذْتُه قال امرؤُ القَيس :
فلمّا أَجَزْنا ساحةَ الحَيِّ وانْتَحى ... بِنا بَطْنٌ خَبْتٍ ذي قِفافٍ عَقَنْقَلِ وقال الراجزُ :
خَلُّوا الطريقَ عن أبي سَيّارَهْ ... حتى يُجيزَ سالِماً حِمارَهْ وقال أَوْسُ بن مَغْرَاء :
ولا يَريمونَ في التَّعريفِ مَوْضِعَهم ... حتى يقال أَجِيزوا آلَ صَفْوَانا
يَمْدَحُهم بأنّهم يُجيزون الحاجَّ يعني : أَنْفِذوهم . وجاوَزْتُ المَوضعَ جِوازاً بمعنى جُزْتُه . وفي حديث الصِّراط : " فأَكونُ أنا وأمَّتي أوّلَ من يُجيزُ عليه " قال : يُجيزُ لغةٌ في يُجوزُ ؛ جازَ وأَجازَ بمعنىً ومنه حديث المَسْعى : " لا تُجيزوا البَطْحاءَ الأشَدَّ " . ويقال : جاوَزَه وجاوَزَ به : إذا خَلَّفَه وفي التنزيل : " وجاوَزْنا ببَني إسرائيلَ البَحر " . الاجْتِياز : السُّلوك والمُجْتاز : السالِك والمُجْتاز : مُجتابُ الطريقِ ومُجيزُه والمُجْتاز أيضاً : الذي يُحِبُّ النَّجاءَ عن ابْن الأَعْرابِيّ وأنشد :
ثمّ انْشَمَرْتُ عَلَيْها خائفاً وَجِلاً ... والخائفُ الوَجِلُ المُجْتازُ يَنْشَمِرُ والجَواز كَسَحَابٍ ولا يخفى أن قوله كَسَحَابٍ مُستدرَك لأنّ اصطلاحه يقتضي الفَتحَ : صَكُّ المسافر جَمْعُه أَجْوِزةٌ يقال : خذوا أَجْوِزَتَكم أي صُكوكَ المسافرين لئلاّ يُتعرَّض لكم كما في الأساس . الجَواز : الماءُ الذي يُسقاهُ المالُ من الماشيةِ والحَرْث ونحوِه . وقد اسْتَجَزْتُه فأَجاز إذا سقى أرضَك أو ماشِيَتَك وهو مَجاز قال القَطَاميّ :
وقالوا فُقَيْمٌ قَيِّمُ الماءِ فاسْتَجِزْ ... عُبادَةَ إنَّ المُسْتَجيزَ على قُتْرِ قولُه : على قُتْر أي : على ناحيةٍ وحَرْف إمّا أن يُسقى وإمّا أن لا يُسقى . والمُستَجيز : المُسْتَسقي . وجَوَّز لهم إبلَهم تَجْوِيزاً إذا قادَها لهم بعيراً بعيراً حتى تَجُوز . لا يخفى أنّ قَوْلَه تَجْوِيزاً كالمُستَدرَك لعدَمِ الاحْتِياجِ إليه لأنّه لا اشتباه هناك وكذا قولُه : لهم بعد قادَها تَكْرَارٌ أيضاً فإنّ قولَه : وجوَّزَ لهم يكفي في ذلك وإنّما نُؤاخِذُه بذلك لأنّه يُراعي شِدّة الاختِصار في بعضِ المَواضعِ على عادتِه حتى يُخالِفَ النُّصوص . وجَوائزُ الشِّعرِ وفي بعضِ النُّسَخ : الأَشْعار وهي الصحيحة والأمثال : ما جازَ من بلدٍ إلى بلدٍ قال ابنُ مُقْبِلٍ :
ظَنِّي بهم كَعَسَى وهم بِتَنُوفَةٍ ... يَتَنَازَعون جَوائزَ الأَمْثالِ
قال ثعلب : يَتَنَازَعون إلى آخره أي يُجيلون الرأيَ فيما بينهم وَيَتَمثَّلون ما يُريدون ولا يَلْتَفِتون إلى غَيْرِهم من إرْخاءِ إبلِهم وغَفْلَتِهم عنها . عن ابن السِّكِّيت : أَجَزْتُ على اسمِه إذا جَعَلْته جائِزاً . وجَوَّزَ له ما صَنَعَه وأجازَ له : سَوَّغ له ذلك . أجازَ رَأْيَه : أَنْفَذَه كجوَّزَه وفي حديث القِيامة والحِساب : " إنّي لا أُجيزُ اليومَ على نَفْسِي شاهِداً إلاّ منّي " أي لا أُنْفِذُ ولا أُمضي . وفي حديث أبي ذَرٍّ : قَبْلَ أن تُجيزوا عليَّ . أي تَقْتُلوني وتُنْفِذوا فيَّ أَمْرَكم . أجازَ له البَيعَ : أَمْضَاه وَجَعَله جائزاً ورُوي عن شُرَيْحٍ : إذا باعَ المُجيزانِ فالبَيعُ للأَوّل . أجازَ المَوضعَ : سَلَكَه وخلَّفَه ومنه : أعانَك اللهُ على إجازة الصِّراط . يقال : تَجَوَّزَ في هذا الأمر ما لم يَتَجَوَّزْ في غَيْرِه : احْتَملَه وأَغْمَضَ فيه . وَتَجَوَّزَ عن ذَنْبِه : لم يُؤاخِذْه به كتجاوَزَ عنه الأُولى عن السِّيرافيّ . وفي الحديث : " إنّ الله تَجاوَزَ عن أمَّتي ما حدَّثَتْ به أَنْفُسَها " أي عَفا عنهم مِن جازَه يجُوزُه إذا تعَدَّاه وَعَبَرَ عَلَيْه . وجاوَزَ الله عن ذَنْبِه : لم يُؤاخِذْه . تَجَوَّزَ الدّراهِمَ : قَبِلَها على ما فيها . وفي بعضِ الأصول : على ما بِها قاله الليث وزاد غيرُه مِن خَفِيّ الداخِلَةِ وقَليلِها . وزاد الزَّمَخْشَرِيّ : ولم يَرُدَّها . تجَوَّزَ في الصلاة : خفَّفَ ومنه الحديث : " أَسْمَعُ بكاءَ الصبيِّ فَأَتَجوَّزُ في صلاتي " أي أُخَفِّفُها وأُقَلِّلُها . وفي حديثٍ آخر : " تَجَوَّزوا في الصلاة " أي خفِّفوها وأَسْرِعوا بها . وقيل : إنّه من الجَوْز : القَطْع والسَّيْر . تجَوَّزَ في كلامِه : تكَلَّمَ بالمَجاز وهو ما يُجاوِزُ مَوْضُوعَه الذي وُضِع له . والمَجاز : الطريقُ إذا قُطِع من أحدِ جانبَيْه إلى الآخَر كالمَجازة . ويقولون : جَعَلَ فلانٌ ذلك الأمرَ مَجازاً إلى حاجتِه أي طريقاً ومَسْلَكاً . المَجاز : خِلافُ الحَقيقة وهي ما لم تُجاوِزْ مَوْضُوعها الذي وُضع لها . وفي البصائر : الحقيقة هي اللَّفْظُ المُستعمَل فيما وُضع له في أصل اللُّغَة . وقد تقدّم البحثُ في الحقيقة والمَجاز وما يتعَلَّقُ بهما في مُقدِّمةِ الكتابِ فأغْناني عن ذِكرِه هنا . المَجاز : ع قُربَ يَنْبُع البحرِ . المَجازَة : الطريقةُ في السَّبْخَة . المَجازة : ع أو هو أوّلُ رَمْلِ الدَّهْناءِ وآخِرُه هُرَيْرة . المَجازة : المكانُ الكثيرُ الجَوْز والصوابُ الأرضُ الكثيرةُ الجَوْز ويقال : أرضٌ مَجازةٌ : فيها أشجارُ الجَوْز . والجائِزَة : العَطِيّة من أَجازَهُ يُجيزُه إذا أَعْطَاه وأَصْلُها أنّ أميراً وافقَ عَدُوَّاً وبينَهما نَهرٌ فقال : مَن جازَ هذا النَّهرَ فله كذا فكلّما جازَ منهم واحدٌ أَخَذَ جائِزَةً . وقال أبو بكرٍ في قولهم : أجازَ السلطانُ فلاناً بجائزةٍ أَصْلُ الجائزةِ أن يُعطي الرجلُ الرجلَ ماءً ويُجيزَه ليذهبَ لوَجهِه فيقول الرجلُ - إذا وَرَدَ ماءً - لقَيّم الماءِ : أَجِزْني ماءً أي أَعْطِني ماءً حتى أذهبَ لوَجْهي وأَجوزُ عنك ثم كَثُرَ هذا حتى سَمَّوا العَطِيَّةَ جائزةً . وقال الجَوْهَرِيّ : أجازَه بجائِزةٍ سَنِيَّة أي بعَطاء . ويقال : أَصْلُ الجَوائز أنّ قَطَنَ بن عَبْدِ عَوْفٍ من بَني هلالِ بن عامرِ بن صَعْصَعة وَلِيَ فارسَ لعبدِ الله بن عامرٍ فمَرَّ به الأَحْنفُ في جَيْشِه غازياً إلى خُراسان فوقفَ لهم على قَنْطَرةٍ فقال : أَجيزوهم فَجَعَلَ يَنْسُبُ الرجلَ فيُعطيه على قَدْرِ حَسَبِه قال الشاعر :
فِدىً للأَكْرَمينَ بَني هلال ... على عِلاَّتِهم أَهْلِي ومالي
همُ سَنُّوا الجَوائزَ في مَعَدٍّ ... فصارَتْ سُنَّةً أُخرى اللَّيالي
وفي الحديث : " أَجيزوا الوَفدَ بنَحو ما كنتُ أُجيزُهم به " أي أعطوهم الجائزةَ . ومنه حديث العباس : ألا أمنحُكَ ألا أُجيزُك . أي أُعطيك . منَ المَجاز : الجائزة التُّحْفةُ واللَّطَفُ ومنه الحديث : " الضِّيافةُ ثلاثةُ أيّامٍ وجائِزَتُه يومٌ وليلةٌ وما زاد فهو صَدَقَةٌ " أي يُضافُ ثلاثةَ أيّامٍ فيتكلّف له في اليوم الأوّل بما اتّسعَ له من بِرٍّ وأَلْطَافٍ ويُقدِّم له في اليومِ الثاني والثالث ما حَضَرَه ولا يَزيدُ على عادَتِه ثمّ يُعطيه ما يَجوزُ به مَسافةَ يومٍ ولَيْلَةٍ فما كان بعد ذلك فهو صَدَقَةٌ ومَعْرُوفٌ إن شاءَ فَعَلَ وإن شاءَ تَرَكَ . والأصلُ فيه الأوّل ثم اسْتُعير لكلِّ عَطاءٍ . الجائِزُ : مَقامُ الساقي من البِئْر . والجائزُ بغير هاءٍ : المارُّ على القومِ حالَةَ كَوْنِه عَطْشَاناً سُقي أولا قال :
مَن يَغْمِسُ الجائزَ غَمْسَ الوَذَمَهْ ... خَيْرَ مَعَدٍّ حَسَبَاً وأَكْرَمَهْ الجائِزُ : البُستان . الجائِز : الخشَبَةُ المُعتَرِضَةُ بَيْنَ الحائِطَيْن قال أبو عُبَيْدة : وهي التي تُوضَعُ عليها أطرافُ الخَشَبِ في سَقْفِ البيت . وقال الجَوْهَرِيّ : الجائزُ هو الذي فارِسِيَّتُه تِير وهو سَهْمُ البيت . وفي حديثِ أبي الطُّفَيْلِ وبِناءِ الكَعبة : " إذا هم بحَيَّةٍ مثل قِطعةِ الجائِز " . وفي حديثٍ آخَر : " أنّ امرأةً أَتَتِ النبيَّ صلّى الله عليه وسلَّم فقالت : إنّي رأيتُ في المَنامِ كأنَّ جائِزَ بيتي انْكَسرَ فقال : خَيْرٌ يَرُدُّ الله غائِبَك . فَرَجَع زَوْجُها ثم غاب فَرَأَتْ مِثلَ ذلك فَأَتَت النبيَّ صلّى الله عليه وسلَّم فلم تَجِدْه وَوَجَدتْ أبا بكرٍ رضي الله عنه فأخبرَتْه فقال : يَموتُ زَوْجُك . فَذَكَرتْ ذلك لرسول الله صلّى الله عليه وسلَّم فقال : هل قَصَصْتِها على أحد ؟ ٍ قالت : نعم قال : هو كما قيل لك " ج أَجْوِزٌ هكذا في سائر النُّسَخ وهو غَلَط وصوابُه أَجْوِزَةٌ كوادٍ وأَوْدِيَةٍ وجُوزانٌ بالضمّ وجَوائزٌ هذه عن السِّيرافيّ . والأُولى نادرة . وتَجاوَزَ عنه : أَغْضَى وتَجاوَزَ فيه : أَفْرَط . والجَوْز : بالفَتْح وَسَطُ الشيءِ ومنه حديث عليٍّ رضي الله عنه : أنّه من قامَ من جَوْزِ الليلِ يُصلِّي . أي وَسَطُه وجَمْعُه أَجْوَازٌ قال سيبويه : لم يُكَسَّرْ على غَيْرِ أَفْعَالٍ كراهةَ الضمَّةِ على الواو قال كُثَيّر :
عَسُوفٌ بأَجْوازِ الفَلا حِمْيَرِيّة ... مَرِيسٌ بذِئْبانِ السَّبيبِ تَلِيلُها وقال زُهَيْر :
مُقْوَرَّةٌ تَتَبَارى لا شَوارَ لها ... إلاّ القُطوعُ على الأَجْوازِ والوُرُكُ وفي حديث أبي المِنْهال : إنّ في النار أَوْدِيةً فيها حَيّاتٌ أَمْثَالُ أَجْوَازِ الإبل . أي أَوْسَاطِها . يقال : مَضَىَ جَوْزُ الليل أي مُعظَمُه . الجَوْز : ثَمَرٌ م معروفٌ وهو الذي يُؤكَل فارسيٌّ مُعرَّب كَوْز . وقد جرى في لسانِ العرب وأَشْعَارِها واحدِتُه جَوْزَةٌ وج : جَوْزَاتٌ . قال أبو حنيفة : شجر الجَوْزِ كثيرٌ بأرضِ العرب من بلاد اليمنِ يُحمَلُ ويُرَبَّى وبالسَّرَواتِ شجرُ جَوْزٍ لا يُربَّى وَخَشَبُه موصوف بالصّلابةِ والقُوّة قال الجعديّ :
كأنّ مَقَطَّ شَراسيفِه ... إلى طَرَفِ القُنْبِ فالمَنْقَبِ
لُطِمْنَ بتُرْسٍ شديدِ الصِّفا ... قِ من خَشَبِ الجَوْزِ لم يُثْقَبِ وقال الجَعديّ أيضاً : وذكر سفينةَ نوح عليه السلام فَزَعَم أنّها كانت من خشبِ الجَوْزِ وإنّما قال ذلك لصَلابةِ خشبِ الجَوْزِ وجَوْدَتِه :
يَرْقَعُ بالقارِ والحديدِ من ال ... جَوْزِ طِوالاً جُذوعُها عُمُما الجَوْز : اسمُ الحِجاز نفْسه كلّه ويقال لأهلِه جَوْزِيٌّ كأنّه لكَوْنه وَسَطَ الدنيا . الجَوْز : جِبالٌ لبني صاهِلَة بن كاهِلِ بن الحارِثِ بن تَميم بن سَعْدِ بن هُذَيْل . وجِبالُ الجَوْز : من أَوْدِيةِ تِهامة . والجَوْزاء : بُرجٌ في السماءِ سُمِّيَت لأنّها مُعترِضةٌ في جَوْزِ السماءِ أي وسطِها . جَوْزَاء : اسمُ امرأة سُمِّيت باسم هذا البُرج قال الراعي :
فقلتُ لأصحابي همُ الحَيُّ فالْحَقوا ... بجَوْزاءَ في أَتْرَابِها عِرْسِ مَعْبَدِ
الجَوْزاء : الشاةُ السوداء الجَسَدِ التي ضُرِبَ وسَطُها ببَياضٍ من أعلاها إلى أَسْفَلِها كالجَوْزَة هكذا في سائر النُّسَخ وهو غَلَط والصواب : كالمُجَوِّزَة وقيل : المُجَوِّزَة من الغنَم : التي في صَدْرِها تَجْوِيزٌ . وهو لَوْنٌ يُخالِفُ سائرَ لَوْنِها . وجَوَّزَ إبلَه تَجْوِيزاً : سَقاها . والجَوْزَة السَّقْيَةُ الواحدةُ من الماءِ ومنه المثَل : لكلِّ جائلٍ جَوْزَةٌ ثمّ يُؤَذَّنُ أي لكلّ مُستَسْقٍ وَرَدَ علينا سَقْيَة ثم يُمنَعُ من الماءِ . وفي المُحكم : ثم تُضرَبُ أُذُنُه إعْلاماً أنّه ليس له عِندَهم أكثرُ من ذلك ويقال : أّذَّنْتُه تَأْذِيناً أي رَدَدْتُه . وقيل : الجَوْزَة : السَّقْيَة التي يَجوزُ بها الرجلُ إلى غَيْرِك ؛ أو الجَوْزَة : الشَّرْبَةُ منه أي من الماء كالجائِزَة قال القُطاميّ :
" ظَلَلْتُ أَسْأَلُ أَهْلَ الماءِ جائِزَةً الجَوْزَة : ضَرْبٌ من العِنَب ليس بكبيرٍ ولكنّه يَصْفَرُّ جداً إذا أَيْنَع . والجُوَاز كغُراب : العطش والجِيزَة بالكسر : الناحيةُ والجانب ج جِيزٌ . بحذف الهاءِ وجِيزٌ كعِنَب والجِيز بالكسر جانبُ الوادي ونَحوِه . كالجِيزَة الجِيز : القَبرُ قال المُتَنَخِّل :
يا لَيْتَه كان حظِّي من طَعامِكُما ... أنَّى أَجَنَّ سَوادي عَنْكُما الجِيزُ فسَّره ثعلب بأنّه القَبر وقال غيرُه بأنّه جانبُ الوادي . منَ المَجاز : الإجازة في الشِّعر مُخالَفَةُ حَركاتِ الحَرف الذي يلي حَرْفَ الرَّوِيّ بأن يكون الحرفُ الذي يلي حَرْفَ الرَّوِيِّ مضموماً ثم يُكسَر أو يُفتَح ويكون حَرْفُ الرَّوِيّ مُقَيَّداً أو الإجازَة فيه كَوْنُ القافيَةِ طاءٍ والأُخرى دالاً ونَحوُه هذا قولُ الخليل وهو الإكفاء في قول أبي زَيْد ورواه الفارسيّ الإجارة بالراء غير مُعجَمَة وقد أَغْفَله المُصَنِّف هناك أو الإجازَة فيه أن تُتِمَّ مِصْراعَ غَيْرِك . في الحديث ذِكرُ ذي المَجاز قالوا : ذو المَجاز مَوْضِعٌ قال أبو ذُؤَيْب :
وراحَ بها من ذي المَجازِ عَشِيَّةً ... يُبادِرُ أُولى السابِقاتِ إلى الحَبلِ وقال الجَوْهَرِيّ : موضعٌ بمِنىً كانت به سوقٌ في الجاهليّة وقال الحارِثُ بن حِلِّزَة :
واذْكروا حِلْفَ ذي المَجازِ وما قُدِّ ... مَ فيه العُهودُ والكُفَلاءُ
وقال غَيْرُه : ذو المَجاز : سوقٌ كانت لهم على فَرْسَخٍ من عَرَفَة بناحيةِ كَبْكَبٍ سُمِّي به لأنّ إجازةَ الحاجِّ كانت فيه كَبْكَبٌ قد ذُكرَ في موضعه . وأبو الجَوْزاء : شَيخٌ لحَمّادِ بن سَلَمَة . وأبو الجَوْزاء أحمدُ بن عثمان شيخ لمُسلِم بنِ الحَجّاج ذَكَرَه الحافظُ في التبصير . أبو الجَوْزاء أَوْسُ بنُ عَبْد الله التابعيّ - عن عائشةَ وابنِ عبّاس وعنه عَمْرُو بن مالك اليشكريّ وهو الرَّبْعيّ وسيأتي ذكره للمصنّف في ربع وأنّه إلى رَبْعَةِ الأَسْد قال الذَّهَبيّ في الدِّيوان قال البُخاريّ : في إسناده نَظَرٌ . وجُوزَةُ بالضمّ : ة بالمَوْصِل من بلدِ الهَكَّارِيّة قاله الصَّاغانِيّ وَضَبَطه بالفَتْح والصوابُ بالضمّ كما للمصنّف . ومنها : أبو مُحَمَّد عَبْد الله بن مُحَمَّد النَّجيرَميّ بن الجُوزيّ حدّث عنه هِبةُ الله الشِّيرازيّ وذكر أنّه سَمِعَ منه بجُوزَة بلد من الهَكّاريّة كذا نقله الحافظ . وجُوَيْزَةُ بنتُ سَلَمَة الخَيْر بالضمّ في العرب . وجُوَيْزَة مُحدِّثٌ هكذا هو في النُّسَخ وهو وَهَمٌ . وجِيزَةٌ بالكسرة بمِصر على حافّةِ النِّيل ويقال أيضاً : الجِيزَةُ وقد تكرر ذِكرُها في الحديث وهي من جُملةِ أقاليمِ مِصرَ حَرَسَها اللهُ تعالى المشتَمِلة على قرىً وبُلدانٍ . والعجبُ للمصنّف كيف لم يتَعَرَّض لمَن نُسِبَ إليها من قُدماءِ المُحدِّثين كالرَّبيع بن سُلَيْمان الجِيزيّ وأَضْرَابِه مع تعَرُّضِه لمن هو دونَه . نعم ذَكَرَ الرَّبيعَ بن سليمان في ربع . ونحن نَسوقُ ذِكرَ مَن نُسِب إليها منهم لإتمام الفائدة وإزالةِ الاشْتِباه فمنهم : أحمدُ بن بلالٍ الجِيزيّ القاضي سمع النَّسائيّ . ومحمد بن الرَّبيع بن سليمان وولَدُه الرَّبيعُ بن محمد حدَّثا مات الربيع هذا في سنة 342 . وأبو يَعْلَى أحمدُ بن عمر الجِيزيّ الزّجّاج أَكْثَرَ عنه أبو عمروٍ الدّانيّ . وأبو الطاهر أحمدُ بن عَبْد الله بن سالمٍ الجِيزيّ روى عن خالدِ بن نِزارٍ مات سنة 263 . وجَعْفَر بن احمد بن أيُّوب بن بلالٍ الجِيزيّ مولى الأَصْبَحِيّين مات سنة 327 . وخَلَفُ بنُ راشِدٍ المَهْرانيّ الجِيزيّ عن ابن لَهِيعَة مات سنة 208 . وَخَلَفُ بن مُسافرٍ قاضي الجِيزة مات سنة 293 . وسعيدُ بنُ الجَهْمِ الجِيزيّ أبو عثمان المالكيّ كان أحدَ أوصياءِ الشافعيّ روى عنه سعيدُ بن عُفَيْر . والنعمانُ بن موسى الجِيزيّ عن ذي النون المِصريّ . ومَنصورُ بن عليِّ الجِيزيّ عُرِفَ بابنِ الصَّيْرَفيّ عن السِّلَفيّ وَرَحَمة بن جَعْفَر بن مُختارٍ الجِيزيّ الفقيه كتب عنه المُنْذِريّ في مُعجمه . وعبدُ المُحسن بن مُرتَفع بن حسن الخَثْعَمِيّ الجِيزيّ محدّث مشهور . وأبو عَبْد الله مُحَمَّد بن مُحَمَّد بن عليّ الزِّفْتاويّ ثم الجِيزيّ من شيوخ الحافظِ ابن حَجَرٍ وغيرُ هؤلاء . وجِيزان بالكسر : ناحيةٌ باليمن . وجَوْزُ بُوَّى وجَوْزُ ماثِلٍ وجَوْزُ القَيْءِ من الأدْوِيَة كذا نَقَلَه الصَّاغانِيّ وقلَّده المُصَنِّف . وفاتَه جَوْزُ جندم وجَوْزُ السَّرْو وجَوْزُ المَرْج وجَوْزُ الأَبْهل وكلّها من الأَدْويَة . وكذلك جَوْزُ الهِند المَعروف بالنّارجيل وجَوْزُ البَحر المعروف بالنارجيل البَحريّ . أما جَوْزُ بُوَّى فهو في مِقْدار العَفْصِ سَهْلُ المَكسَر رَقيقُ القِشْر طيِّبُ الرائحة حادٌّ وأجودُه الأحمر الأسود القِشْرِ الرَّزين . وأمّا جَوْزُ ماثِل فهو قِسم مُخَدِّرٌ شبيهٌ بجَوْزِ القَيْءِ وعليه شوكٌ صِغارٌ غِلاظٌ وحَبُّه كحَبِّ الأُتْرُجّ . وأما جَوْزُ القَيءِ فإنّه يُشبه الخَريق الأبيض في قُوَّته . وقد رأيت لبعضِ المتأخِّرين في النارجيل البَحريّ رسالةً مُستَقِلّة يذكرُ فيها مَنافعه وخَواصّه وحقيقته ليس هذا مَحَلَّ ذِكرِها . رُوي عن شُرَيْحٍ : إذا أَنْكَح المُجِيزانِ فالنِّكاحُ للأوّل المُجيز : الوَلِيُّ يقال : هذه امرأةٌ لَيْسَ لها مُجيزٌ . المُجيزُ الوَصِيُّ والمُجيزُ : القَيِّمُ بأمرِ اليَتيم . وفي حديث نكاح البِكْرِ : " وإنْ صَمَتَتْ فهو إذْنُها وإنْ أَبَتْ فلا جَوازَ عليها " أي لا وِلايةَ عَلَيْها مع الامْتِناع . المُجيز : العَبدُ المَأْذونُ له في التِّجارة وفي الحديث : " أنّ رجُلاً خاصَمَ إلى شُرَيْحٍ غلاماً لزِيادٍ في
بِرْذَوْنَةٍ باعَها وَكَفَلَ له الغلام فقال شُرَيْحٌ : إن كان مُجيزاً وَكَفَلَ لكَ غَرِمَ " أي إذا كان مَأْذُوناً له في التِّجارة . والتِّجْواز بالكسر بُرْدٌ مُوَشَّىً من بُرودِ اليمن ج : تَجاوِيز قال الكُمَيْت : ْنَةٍ باعَها وَكَفَلَ له الغلام فقال شُرَيْحٌ : إن كان مُجيزاً وَكَفَلَ لكَ غَرِمَ " أي إذا كان مَأْذُوناً له في التِّجارة . والتِّجْواز بالكسر بُرْدٌ مُوَشَّىً من بُرودِ اليمن ج : تَجاوِيز قال الكُمَيْت :
حتى كأنَّ عِراصَ الدارِ أَرْدِيَةٌ ... مِنَ التَّجاويزَ أو كُرّاسُ أَسْفَارِ وجُوزْ ذان بالضمّ : قَرْيَتان بأَصْبَهان من إحداهُما أمُّ إبراهيمَ فاطمةُ ابنةُ عَبْد الله بن أحمد بن عقيل الجُوزْذانيّة حدّثت عن ابن رِيذة . وجَوْزَانُ بالفَتْح : ة باليمن من مِخْلافِ بَعْدَان . والجَوْزات : غُدَدٌ في الشجرِ بَيْنَ اللَّحْيَيْن نقله الصَّاغانِيّ . ومحمدُ بن منصور بن الجَوّاز كشَدّاد مُحدِّثٌ . والحسنُ بنُ سَهْلِ بن المُجَوِّز كمُحدِّث مُحدِّثٍ وهو شَيْخُ الطَّبَرانيّ . منَ المَجاز : اسْتَجازَ رجلٌ رجلاً : طَلَبَ الإجازةَ أي الإذْن في مَرْوِيّاته ومَسْمُوعاته . وأَجازَه فهو مُجازٌ . والمُجازات : المَرْوِيّات . ولله دَرُّ أبي جَعْفَرِ الفارِقيّ حيث يقول :
أَجازَ لهم عمرُ الشافعِيُّ ... جَميعَ الذي سَأَلَ المُسْتَجيزُ
ولم يَشْتَرِطْ غَيْرَ ما في اسْمِه ... عَلَيْهم وذلك شَرْطٌ وَجيزُ
يعني العَدلَ والمَعرِفة . والإجازةُ أحد أَقْسَامِ المَأْخذ والتَّحَمُّل وأَرفعُ أنواعِها إجازَةُ مُعَيَّنِ لمُعَيَّنٍ كأن يقول : أَجَزْت لفلانٍ الفلانيّ ويَصفُه بما يُمَيِّزُه بالكتاب الفلانيّ أو ما اشتملَتْ عليه فِهْرِستي ونحو ذلك فهو أَرْفَعُ أَنْوَاعِ الإجازةِ المجرَّدة عن المُناوَلة ولم يَخْتَلفْ في جَوازِها أحد كما قاله القاضي عِياض . وأمّا في غَيْرِ هذا الوجه فقد اختُلِف فيه فَمَنَعه أَهْلُ الظاهرِ وشُعْبَةُ ومن الشافعيّةِ القاضي حُسَيْنٌ والماوَرْديُّ ومن الحنفِيَّة أبو طاهرٍ الدّبّاس ومن الحَنابلة إبراهيمُ الحَرْبيّ . والذي استقرَّ عليه العملُ القولُ بتَجْويزِ الإجازةِ وإجازةِ الرِّوايةِ بها والعمل بالمَرْوِيّ بها كما حقَّقه شَيْخُنا المُحقِّق أبو عَبْد الله مُحَمَّد بن احمد بن سالمٍ الحَنبليّ في كَراريس إجازةٍ أَرْسَلها لنا من نابُلُسِ الشام . واطَّلعتُ على جُزءٍ من تَخْرِيج الحافظِ أبي الفضل بن طاهرٍ المَقْدسيّ في بيانِ العمل بإجازةِ الإجازةِ يقول فيه : أما بعد فإنّ الشيخَ الفقيه الحافظَ أبا عليّ البردانيّ البغداذيّ بَعَثَ إليّ على يدِ بَعْضِ أَهْلِ العِلمِ رُقْعَةً بخطِّه يَسْأَلُ عن الرِّواية بإجازةِ الإجازة فَأَجَبْتُه : إذا شَرَطَ المُستَجيزُ ذلك صحَّت الرِّواية وبَيانُه أن يقول عندَ السؤال : إن رأى فلانٌ أن يُجيزَ لفلانٍ جميعَ مَسْمُوعاتِه من مشايِخه وإجازاتِه عن مَشايِخِه وأجابَه إلى ذلك جازَ للمُستَجيزِ أن يَرْوِي عنه ثمّ ساقَ بأسانيدِه أحاديثَ احتَجَّ بها على العملِ بإجازةِ الإجازة . قد وقع هذا الجزءُ عالياً من طريق ابن المقيّر عن ابنِ ناصرٍ عنه . وبلغني أنّ بعضَ العلماءِ لم يكُن يُجيزُ أحداً إلاّ إذا اسْتَخْبَرَه واسْتَمْهَرَه وَسَأَله ما لَفْظُ الإجازةِ وما تَصْرِيفُها وحَقيقتُها ومَعناها . وكنتُ سُئلْتُ فيه وأنا بثَغرِ رَشيد في سنة 1168 فأَلَّفتُ رسالةً تتَضَمَّنُ تَصْرِيفَها وحقيقتها ومعناها لم يَعْلَقْ منها شيءٌ الآن بالبال . واللهُ أَعْلَم . وأَجَزْتُ على الجريح لغةٌ في أَجْهَزْتُ وأنكره ابنُ سِيدَه فقال : ولا يقال أجازَ عليه إنّما يقال أجازَ على اسمِه أي ضَرَبَ . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : مَجازَةُ النهرِ : الجِسرُ . وأَجازَ الشيءَ إجْوازاً كأنّه لَزِمَ جَوْزَ الطريق وذلك عبارةٌ عما يَسُوغ . ويقال : هذا ما لا يُجَوِّزُه العقلُ . والجِيزَةُ من الماءِ بالكسر : مِقدارُ ما يَجوزُ به المسافرُ من مَنْهَلٍ إلى مَنْهَلٍ كالجَوْزَة والجائِزة . وأَجازَ الوَفدَ : أعطاهمُ الجِيزَة . وفي الحديث : " كنتُ أُبايعُ الناسَ وكان من خُلُقي الجَوَاز " أي التَّساهُلُ والتّسامُحُ في البَيع والاقْتِضاء . وجازَ الدِّرْهَمُ كَتَجَوَّزَه قال الشاعر :
إذا وَرَقُ الفِتيانِ صاروا كأنَّهم ... دَراهِمُ منها جائزاتٌ وزُيَّفُ وحكى اللِّحيانيّ : لم أرَ النَّفَقَةَ تَجوزُ بمكانٍ كما تَجوزُ بمكَّةَ قال ابنُ سِيدَه : ولم يُفسِّرْها وأُرى مَعْنَاها تَنْفُقُ . والجَواز كَسَحَابٍ : سَقْيَةُ الإبل قال الراجز :
يا صاحبَ الماءِ فَدَتْكَ نَفْسِي ... عَجِّلْ جَوازِي وأَقِلَّ حَبْسِي
والمَجاز : كِنايةٌ عن المُتَبَرَّز . ومنَ المَجاز قولُهم : المَجازُ قَنْطَرةُ الحقيقة . وكان شَيْخُنا السّيّدُ العارفُ عَبْد الله بن إبراهيم بن حسنٍ الحُسَيْنيّ يقول : والحقيقةُ مَجازُ المَجاز . وذو المَجاز : مَنْزِلٌ في طريقِ مكَّة شَرَّفَها اللهُ تعالى بين ماوِيَّةَ ويَنْسُوعةَ على طريق البَصْرَة . والمَجازة : موسمٌ من المَواسِم . وجُزْتُ بكذا أي اجْتَزْتُ به . وجُزْتُ خلال الدِّيار مثل جُسْتُ كما نقله ابنُ أمِّ قاسمٍ وقد تقدّم . وجُوزَجان من كُوَرِ بَلْخ . وجُوزي بالضمّ وكَسرِ الزاي : اسم طائرٍ وبه لقِّبَ إسماعيلُ بنُ مُحَمَّد الطَّلْحيّ الأَصْبَهانيّ الحافظ ويقال له الجُوزيّ وكان يَكْرَهه وهو المُلقَّب بقِوام السُّنَّة روى عن ابن السَّمْعانيّ وابنِ عساكر توفِّي سنة 535 . وأما أبو الفَرَجِ عبدُ الرحمن بن عليّ بن مُحَمَّد بن عليّ بن عُبَيْد الله بن عَبْد الله بن حُمَّادى بن أحمد بن مُحَمَّد بن جَعْفَر الجَوْزيّ القُرَشيّ التَّيميّ الحَنبليّ الحافظُ البغداديّ فبفَتحِ الجيم بالاتِّفاق لُقِّبَ به جدُّه جَعْفَرٌ لجَوْزَة كانت في بَيْتِه وهي الشجرة . وشذّ شيخُ الإسلامِ زكريّا الأنصاريّ فَضَبَطه بضمّ الجيم وقال : هو غَيْرُ ابن الجَوْزيّ المَشهور وفيه نَظَرٌ بيَّناه في رسالتنا المِرْقاة العلِيَّة بشرح الحديثِ المُسلْسَل بالأوَّلِيَّة . وإبراهيمُ بن موسى الجَوْزيّ البغداذيّ بفتح الجيم أيضاً حدَّث عن بِشْر بن الوليد وعنه ابنُ ماسي . وجازٌ كبابٍ : جبلٌ طويلٌ في ديارِ بَلْقَيْنِ لا تكادُ العَينُ تَبْلُغ قُلَّتَه . والجائِزَةُ من أعلامهن والعوامُّ تقدِّم الزاي على التحتيّة . وأُورمُ الجَوْز : قريةٌ بحلب يأتي ذِكرُها للمصنِّف في ورم

##### Türkçe

جوز
**جَازَ - يَجُوْزُ - جَاوَزَ - يُجَاوِزُ - تَجَاوَزَ - يَتَجَاوَزُ**
**جَازَ - يَجُوْزُ** + bir varlık veya iş + bir mekânı veya engeli: onu aşar ve onun yanında durmaz: onu geçer ve onu aşar ve onu keser ve onu geride bırakır: yürüyüşü ve hareketi sırasında bir mevkiiden geçer; fakat onda durmaz ve onu engellemez; bilakis hareket eder ki yürüyüş yönünde ondan sonra olan yeni bir mevkie ulaşsın.

**جازَ - يَجوْزُ** + iş veya şer‘î hüküm: engelleyici mâni engeller olmaksızın geçebilir.

Bu iş câiz olur veya câiz olmaz: bu iş geçer ve geçmesi için bırakılır; yahut engellenir ve durur ve onun geçmeye hakkı yoktur.

**جَاوَزَ - يُجَاوِزُ** + bir varlık + bir mekânı: **" فاعـَل"** vezninde, **" جَازَ - يَجُوْزُ "**’dan: **" جَازَ - يَجُوْزُ "** fiilini onunla karşılıklı yaptı: mekânı geçti ve mekân onu geçti: her birinin diğerinden uzaklaşması mânâsında: kişinin bir mevkiiden hızlı geçişi sırasında hissettiği sûret; onu kendisinden uzaklaşır görür ve kendisini de mekândan uzaklaşır görür; böylece her birinin diğerini aşıyor olduğu gibi hisseder.
﴿فلما جاوزه هو والذين آمنوا معه قالوا﴾

**جَاوَزَ - يُجَاوِزُ** + bir varlık + بـِ bir varlık + bir mekânı: mekânı, diğer varlığa bağlı ve onunla birlikte olarak aşar.
﴿وجاوزنا ببني إسرائيل البحر﴾

**تَجَاوَزَ - يَتَجَاوَزُ** + bir varlık + عن bir varlık veya iş: **" تفاعل"** vezninde, **" جَازَ - يَجُوْزُ "**’dan; özden gelen bir saik ve rıza ile **" جاوز "** fiilini kasten yapar: yürüyüş sırasında istenen bir mevkide durmamayı rıza ile kasten yapar.
﴿أولئك الذين نتقبل عنهم أحسن ما عملوا ونتجاوز عن سيئاتهم﴾: onların kötülüklerinde onları onunla hesaba çekmek için durmamayı rıza ile kasten yapmak; bilakis onu, sanki yokmuş gibi, onda durmayı hak etmeyen bir şey kılmak.

Ve lafız, “durma ve takılıp kalmaya karşılık bir engeli veya engelleyici sınırları geçme ve aşma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**نَفَذَ - يَنْفُذُ**، **عَدَا - يَعْدُوْ**، **جَازَ - يَجُوْزُ**، **دَوَدَ - يَدودُ** (**دادَ - يَدادُ**)، **مَرَّ - يَمُرُّ**، **عَبَرَ - يَعْبِرُ**

جاوز
 	﴿وجاوزنا ببني إسرائيل البحر فأتوا على قوم يعكفون على أصنام لهم قالوا ياموسى اجعل لنا إلها كما لهم آلهة قال إنكم قوم تجهلون(138)﴾ الأعراف ﴿وجاوزنا ببني إسرائيل البحر فأتبعهم فرعون وجنوده بغيا وعدوا حتى إذا أدركه الغرق قال آمنت أنه لا إله إلا الذي آمنت به بنو إسرائيل وأنا من المسلمين(90)﴾ يونس

 	﴿فلما فصل طالوت بالجنود قال إن الله مبتليكم بنهر فمن شرب منه فليس مني ومن لم يطعمه فإنه مني إلا من اغترف غرفة بيده فشربوا منه إلا قليلا منهم فلما جاوزه هو والذين آمنوا معه قالوا لا طاقة لنا اليوم بجالوت وجنوده قال الذين يظنون أنهم ملاقو الله كم من فئة قليلة غلبت فئة كثيرة بإذن الله والله مع الصابرين(249)﴾ البقرة ﴿فلما جاوزا قال لفتاه آتنا غداءنا لقد لقينا من سفرنا هذا نصبا(62)﴾ الكهف

تجاوز
 ﴿أولئك الذين نتقبل عنهم أحسن ما عملوا ونتجاوز عن سيئاتهم في أصحاب الجنة وعد الصدق الذي كانوا يوعدون(16)﴾ الأحقاف

مختار الصحاح
● [جوز] ج و ز: **جَازَ** mevkii: ona girdi ve onda yürüdü; **يجوز** **جَوَازاً**; ve **أجازَهُ**: onu geride bıraktı ve onu kesti; ve **اجْتَازَ**: girdi; ve **جَاوزَ** şeyi başkasına: ve **تجاوَزَهُ** mânâca yani **جَازَهُ**; ve **تجاوَزَ الله عنه** yani affetti; ve ona yaptığını **تجويزا** olarak câiz kıldı; ve **أَجَازَ** ona yani bunu ona meşrû kıldı; ve **تَجَوَّزَ** namazında yani hafifletti; ve sözünde **تجوز** etti yani mecazla konuştu; ve o işi ihtiyacına **مَجَازاً** kıldı yani bir yol ve bir geçit; ve “Allah’ım, benden **تَجَوَّزْ** et” denir; ve “benden **تجاوز** et” mânâca; ve **الجَوْزُ** Farsça, Arapçalaştırılmıştır; bir tanesi **جَوزَةٌ**, çoğulu **جوزات**; ve **أرض مَجَازَةٌ** (fetha ile): onda **الجَوْزِ** ağaçları vardır; ve **أجازَهُ** ona değerli bir **جائزةٍ** ile yani bir bağışla.

الراغب
جوز
Yüce Allah dedi ki: }فلما جاوزه هو﴿[البقرة/249] yani: onun **جوزه**’sunu aştı; ve dedi ki:﴾وجاوزنا ببني إسرائيل البحر{ [الأعراف/138]; ve **جوز الطريق**: onun ortası; ve **جاز** şey: sanki yolun **جوز**’una yapıştı; ve bu, câiz olan şeye dair bir ifadedir; ve **جوز السماء**: onun ortası; ve **الجوزاء** denildi ki: göğün **جوز**’unda enlemesine duruşundan dolayı bununla adlandırıldı; ve **شاة جوزاء** yani: ortası beyaz; ve **جزت المكان**: onda gittim; ve **أجزته**: onu geçirdim ve onu geride bıraktım; ve denildi ki: **استجزت** falanı, o da **فأجازني**: eğer ondan su istediysem ve o da sana su verdiyse; ve bu bir istiâredir; ve sözden **المجاز**: kendisi için konulduğu yerini aşan şeydir; ve **الحقيقة**: bunu aşmayan şeydir.

ملخص اللسان
1. **جازَهُ يَجُوزُه**: eğer onu aştı ve onun üzerinden geçtiyse.
2. **جُزْتُ الطريقَ** ve **جازَ الموضعَ** **جَوْزاً** ve **جُؤُوزاً** ve **جَوازاً** ve **مَجازاً**: onda yürüdü ve ona girdi.
3. **أَجازَ** işini **يُجِيزه**: eğer onu yürürlüğe koydu ve onu câiz kıldıysa.
4. Ve **أَجازَ** ona satışı: onu yürürlüğe koydu.
5. Ve **أَجازَه**: onu geride bıraktı ve onu kesti.
6. Ve **أَجازه**: onu geçirdi.
7. **يُجيزُون الحاج**: yani onları geçirin.
8. Ve **الاجْتِيازُ**: yola girmek.
9. Ve **المُجْتاز**: yolun geçeni ve onu geçiren.
10. Ve **المُجْتاز**: kurtuluşu seven kimse.
11. Ve **الجَواز**: yolcunun senedi.
12. Ve ona yaptığını **جَوَّزَ**; ve ona **أَجازَ** yani bunu ona meşrû kıldı.
13. Ve bu işte, başkasında **يَتَجَوَّز** etmediği şeyi **تَجَوَّزَ**: onu taşıdı ve onda göz yumdu.
14. **المَجازَةُ**: yol; eğer onun bir yanından öbür yanına kestiysen.
15. Ve **المَجازَةُ**: tuzlu bataklıktaki yol.
16. Ve **الجائِزَةُ**: bağış.
17. **الجائزَة**: erkeğin erkeğe su vermesi ve onu, kendi yönüne gitsin diye geçirmesi.
18. **أَجِزْني ماء**: yani bana su ver ki kendi yönüme gideyim ve senden **أَجُوز** edeyim.
19. Ve **تَجاوَزَ الله عنه**: yani affetti.
20. İnsanlarla alışveriş yapardım; ve huyumdan **الجَواز** vardı: yani alışverişte ve tahsilatta gevşeklik ve müsamaha.
21. Ve onların develerini **جَوَّزَ**: eğer onları deve deve sevk ettiyse, ta ki geçsinler.
22. Ve **وجَوائِزُ الأَمثال والأَشْعار**: bir beldeden bir beldeye geçen şeyler.
23. **يتنازعون جوائز الأَمثال**: yani aralarında görüşü ortaya koyarlar ve istedikleri şeyi örnek getirirler; ve develerini salıvermelerinden ve onlardan gaflet etmelerinden başkasına bakmazlar.
24. **المُجِيز**: veli.
25. Ve **المُجِيز**: vasi.
26. Ve **المُجِيز**: yetimin işiyle kaim olan.
27. Eğer sustuysa bu onun iznidir; eğer kaçındıysa onun üzerinde **جَوازَ** yoktur: yani kaçınma ile birlikte onun üzerinde velâyet yoktur.
28. Ve **المُجِيز**: ticarete izin verilmiş köle.
29. Ben bugün kendi nefsim aleyhine bir şahidi ancak benden olmak üzere **أُجِيزُ**: yani ne geçiririm ne yürürlüğe koyarım.
30. Bana karşı **تُجِيزُوا** etmeden önce: yani beni öldürmeniz ve bende emrinizi yürürlüğe koymanızdan önce.

31. **الجِيزَة** sudan, yolcunun bir **مَنْهَلٍ**’den bir **مَنْهَلٍ**’e onunla geçebileceği miktardır,
32. Onu **بِجائِزَةٍ سَنِيَّةٍ** ile **أَجازَه**; yani bir bağış ile.
33. **جائِزَةً**: sudan bir yudum.
34. Ve evden **الجائزُ**: evin kerestesini taşıyan kiriş,
35. ve **الجائزَةُ**: sakinin makamı.
36. Ve **جازَ الدّرْهَمُ**: içindeki gizli karışım yahut onun azı üzere kabul edildi;
37. ve **تَجَوَّز الدراهمَ**: üzerlerinde olan üzere onları kabul etti.
38. Ve **تَجاوَزَ عن الشيء**: göz yumdu.
39. Ve **تَجاوَزَ فيه**: aşırı gitti.
40. Ve **تَجاوَزْتُ عن ذنبه**: yani onu yakalamadım.
41. Ve **تَجَوَّز في صلاته**: yani hafifletti;
42. böylece **فأَتَجوَّزُ في صلاتي**: yani onu hafifletirim ve azaltırım.
43. Ve **تَجَوَّز في كلامه**: yani mecaz ile konuştu.
44. Falan kimse o işi, ihtiyacına **مَجازاً** kıldı: yani bir yol ve bir geçit;
45. Ve her şeyin **جَوْز**’u: ortası,
46. ve gecenin **جَوْز**’u: onun çoğu.
47. Ve **شاةَ جوْزاءُ** ve **مُجَوّزة**: gövdesi siyah olan ve ortası, üstünden altına beyazlıkla vurulmuş olan,
48. **المُجَوّزة** koyundan, göğsünde **تَجْويز** olan; o, renginin geri kalanına aykırı bir renktir.
49. Ve **الجَوْزاء**: ortası beyazlayan koyun.
50. Ve **الجَوْزاءُ**: göğün **جَوْز**’unda enlemesine bulunduğu söylenen bir yıldız.
51. Ve **الجَوْزاءُ**: göğün burçlarındandır.
52. Ve **الجَوْزاء**: bu burcun adıyla adlandırılmış bir kadının adıdır;
53. Ve **الجَوازُ**: malın, davar ve ekin ve benzeri şeylerden, onunla sulandığı sudur.
54. Ve ben falanı **اسْتَجَزْتُ** da o beni **أَجازَني**: toprağın yahut davarın için sana su verdiği zaman;
55. Ve **جَوَّز إِبلَه**: onları suladı.
56. Ve **الجَوْزَة**: bir tek sulama,
57. **الجَوْزَة**: kişinin onunla senden başkasına geçeceği sulamadır.
58. Ve **المُسْتَجِيز**: **المُسْتَسْقي**;
59. Ve **الجَواز**: susuzluk.
60. Ve **الجائِزُ**: susuz olduğu hâlde bir kavmin yanından geçen kimse,
61. Ve şiirde **الإِجازَة**: başkasının bir yarım mısraını tamamlamandır,
62. Şiirde **الإِجازَة**: **الرَّوِي** harfini izleyen harfin ötreli olması, sonra esrelenmesi yahut fethalanması ve **الروي** harfinin kayıtlı olmasıdır.
63. Ve Halîl’in sözünde **الإِجازَة**: kafiyenin birinin **طاءً** ötekinin **دالاً** olması ve bunun gibi şeylerdir,
64. Ve **الجَوْزة**: büyük olmayan bir üzüm türü,
65. Ve **الجَوْز**: yenilen şey,
66. Ve **أَرض مجَازَة**: içinde **الجَوزْ** ağaçları olan (yer).
67. Ve **ذو المَجازَة**: Basra yolu üzerinde, **ماوِيَّةَ** ile **يَنْسُوعَةَ** arasında, Mekke yolunun menzillerinden bir menzil.
68. Ve **التَّجَاوِيز**: Yemen bürdelerinden nakışlı bürdeler,
لسان العرب

● - **جوز**: **جُزْتُ الطريقَ** ve **جازَ الموضعَ** **جَوْزاً** ve **جُؤُوزاً** ve **جَوازاً** ve **مَجازاً** ve **جازَ به** ve **جاوَزه** **جِوازاً** ve **أَجازه** ve **أَجاز غيرَه** ve **جازَه**: onda yürüdü ve ona girdi; ve **أَجازَه**: onu geride bıraktı ve onu kesti (aştı); ve **أَجازه**: onu yürürlüğe koydu (icra etti); râciz dedi ki:
خَلُّوا الطريقَ عن أَبي سَيَّارَه،
حتى يُجِيزَ سالماً حِمارَه
Ve **أَوسُ بن مَغْراءَ** dedi ki:
ولا يَرِيمُونَ للتَّعْريف مَوْضِعَهم
حتى يُقال: أَجِيزُوا آل صَفْوانا
Onları, hacıları **يُجيزُون** (geçirirler) diye övüyor; yani: onları yürürlüğe koyun (geçirin). Ve **المَجازُ** ve **المَجازَةُ**: yer. **الأَصمعي**: **جُزْت الموضع**: onda yürüdüm; ve **أَجَزْته**: onu geride bıraktım ve onu kestim (aştım); ve **أَجَزْتُه**: onu yürürlüğe koydum; **امرؤ القيس** dedi ki:
فلما أَجَزْنا ساحَةَ الحَيِّ، وانْتَحى
بنا بَطْنُ خَبْتٍ ذي قفافٍ عَقَنْقَلِ
Ve şöyle de rivayet edilir: **ذي حِقاف**. Ve **جاوَزْت الموضع جِوازاً**: **جُزْتُه** anlamındadır. Ve **الصراط** hadîsinde: “Ben ve ümmetim onun üzerinden ilk **يُجِيزُ** olacak olanız”; dedi ki: **يُجِيزُ** (lafzı) **يجُوز**’da bir dildir; **جازَ** ve **أَجازَ** anlam bakımından (aynıdır); ve ondan, **المسعى** hadîsi: “**لا تُجِيزوا البَطْحاء** إلاّ شدًّا.” Ve **الاجْتِيازُ**: yol tutma. Ve **المُجْتاز**: yolun “yarıp geçen”i ve onu “geçiren”i. Ve **المُجْتاز** ayrıca: kurtuluşu seven kimse; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyti okudu:
ثم انْشَمَرْتُ عليها خائفاً وجِلاً،
والخائفُ الواجِلُ المُجْتازُ يَنْشَمِر
Ve şöyle de rivayet edilir: **الوَجِلُ**. Ve **الجَواز**: yolcunun senedi. Ve “onlarla yolu aştı” (**تجاوَز بهم الطريق**) ve **جاوَزَه جِوازاً**: onu geride bıraktı. Ve aziz tenzîlde: **وجاوَزْنا ببني إِسرائيل البحر**. Ve “onlara develerini geçirtti” (**وجَوَّز لهم إِبِلَهم**) develeri birer birer sevk ettiği zaman; ta ki geçsin (**تَجُوزَ**).

Ve **جَوائِزُ الأَمثال والأَشْعار**: bir beldeden bir beldeye geçen şeyler; İbn Mukbil dedi ki:
ظَنِّي بِهم كَعَسى، وهُمْ بِتَنُوفَةٍ،
يَتَنازَعُون جَوائِزَ الأَمْثال
**أَبو عبيدة** dedi ki: “Onlardan yakîn, **كَعَسى** gibidir; hâlbuki **عَسى** şüphedir”; ve **ثعلب** dedi ki: **يتنازعون جوائز الأَمثال**; yani aralarında görüşü açığa çıkarırlar ve istediklerini mesel getirirler; ve develerini salıvermelerinden ve onlardan gaflet etmelerinden dolayı kendilerinden başkasına dönüp bakmazlar. Ve **أَجازَ له البيعَ**: onu yürürlüğe koydu. Ve Şurayh’tan rivayet edildi: “İki **المُجِيزان** satış yaparsa satış birincinindir; ve iki **المُجِيزان** nikâh kıyarsa nikâh birincinindir”; **المُجِيز**: veli; dedi ki: “Bu, kendisi için **مُجِيز** olmayan bir kadındır.” Ve **المُجِيز**: vasî. Ve **المُجِيز**: yetimin işiyle kaim olan kimse. Ve bâkire nikâhı hadîsinde: “Eğer susarsa o onun iznidir; eğer karşı çıkarsa onun üzerinde **جَواز** yoktur”; yani, imtina ile birlikte onun üzerinde velâyet yoktur. Ve **المُجِيز**: ticarete izin verilmiş köle. Ve hadîste: bir adam, Ziyâd’ın bir gulâmını, bir **بِرْذوْن** hakkında—onu satmış ve gulâm ona kefil olmuş—Şurayh’a götürerek dava etti; Şurayh dedi ki: “Eğer **مُجيزاً** ise ve sana kefil olduysa borçlanır; ticarete izin verilmiş olduğu zaman.”

İbnü’s-Sikkît: **أَجَزْت على** “ismi”: onu câiz kıldığı zaman. Ve **جَوَّزَ له ما صنعه** ve **أَجازَ له**: yani ona bunu meşru gördü; ve **أَجازَ رأْيَه** ve **جَوَّزه**: onu yürürlüğe koydu. Ve kıyamet ve hesap hadîsinde: “Ben bugün kendi nefsim aleyhine, benden başka bir şâhidi **أُجِيزُ** etmem”; yani yürürlüğe koymam ve geçerli kılmam; **أَجازَ أَمره يُجِيزه**’den: onu yürürlüğe koyduğu ve onu câiz kıldığı zaman. Ve Ebû Zerr hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Beni üzerinize **تُجِيزُوا** etmeden önce”; yani beni öldürmeniz ve hakkımda emrinizi yürürlüğe koymanızdan önce. Ve “bu işte, başkasında **يَتَجَوَّز** etmediği şeyi **تَجَوَّزَ** etti”: onu taşıdı ve onda göz yumdu.

Ve **المَجازَةُ**: yol; bir yanından öbür yanına kestiğin zaman.
Ve **المَجازَةُ**: tuzlu-bataklıkta yol.

Ve **الجائِزَةُ**: bağış; aslı şudur ki bir emir bir düşmanla karşı karşıya durdu, aralarında bir nehir vardı; dedi ki: “Kim bu nehri geçerse ona şu kadar vardır”; onlardan her ne zaman biri geçse bir **جائِزَة** alırdı. Ebû Bekir, “**أَجازَ السلطان فلاناً بجائِزَةٍ**” sözleri hakkında: **الجائزَة**’nin aslı, adamın adama su vermesi ve onu “geçirmesi”dir (**يُجِيزه**) ki kendi yönüne gitsin; adam, bir suya vardığında suyun kayyımına: “Bana su **أَجِزْني ماء**”; yani bana su ver ki kendi yönüme gideyim ve senden geçeyim (**أَجُوز**); sonra bu çoğaldı da bağışa **جائِزَة** adını verdiler.

**الأَزهري**: **الجِيزَة** sudan, yolcunun bir menzilden bir menzile onunla geçeceği miktardır; “Bana bir **جِيزة** ve **جائزة** ve **جَوْزة** içir” denir. Ve hadîste: “Misafirlik üç gündür; onun **جائِزَتُه** bir gün ve bir gecedir; fazlası sadakadır”; yani üç gün misafir edilir; birinci günde ona, kendisine genişletilmiş olan iyilik ve lütuflardan külfete girer; ikinci ve üçüncü günde yanında hazır olanı sunar ve âdetinin üstüne çıkmaz; sonra ona bir gün ve bir gecelik mesafeyle geçeceği şeyi verir; buna **الجِيزَة** denir; o, yolcunun bir menzilden bir menzile onunla geçeceği miktardır; bundan sonra olan sadaka ve iyiliktir; ister yapar, ister bırakır; bundan sonra ikameti, onunla ikameti daralmasın da sadaka, başa kakma ve eziyet yüzünden olmasın diye hoş görülmemiştir. **الجوهري**: **أَجازَه بِجائِزَةٍ سَنِيَّةٍ**: yani bir bağışla. Ve denir ki: **الجَوائِز**’in aslı, Benî Hilâl b. Âmir b. Sa‘saa’dan Katn b. Abd ‘Avf’un, Abdullah b. Âmir’e Fâris’i vali olmasıdır; Ahnef, ordusunda Horasan’a gazaya giderken onun yanından geçti; bir köprü üzerinde onlar için durdu ve dedi ki: “Onları geçirin (**أَجيزُوهم**)”; adamı nesebine nisbet eder ve ona hasebine göre verirdi; şair dedi ki:
فِدًى لأَكْرَمِينَ بني هِلالٍ،
على عِلاَّتِهم، أَهْلي ومالي
هُمُ سَنُّوا الجَوائز في مَعَدٍّ،
فصارت سُنَّةً أُخْرى اللَّيالي
Ve hadîste: “Heyeti, onlara verdiğim gibi **أَجِيزُوا** edin”; yani onlara **الجِيزَة** verin. Ve **الجائِزَةُ**: bağış; **أَجازَه يُجِيزُه**’den, ona verdiği zaman. Ve ondan, Abbas hadîsi, Allah ondan razı olsun: “Sana vermeyeyim mi, seni **أَجِيزُك** etmeyeyim mi”; yani sana vereyim; ilk asıl budur, sonra her bağış için ödünç alındı; fakat Katamî’nin sözü:
ظَلَلْتُ أَسأَل أَهْلَ الماء جائِزَةً
o, sudan bir içimdir.

Ve **الجائزُ من البيت**: evin kerestesini taşıyan kiriş; çoğulu **أَجْوِزَةٌ** ve **جُوزان** ve **جَوائِز**; Sîrâfî’den; birincisi nadirdir; benzeri **وادٍ** ve **أَوْدِيَة**’dir. Ve hadîste: bir kadın Peygamber’e, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, geldi ve dedi ki: “Rüyada gördüm; sanki evimin **جائِزَ**’i kırılmış”; dedi ki: “Hayırdır; Allah gaibini sana geri döndürür”; kocası döndü, sonra kayboldu; onun gibi gördü; Peygamber’e, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, geldi, onu bulmadı; Ebû Bekir’i, Allah ondan razı olsun, buldu; ona haber verdi; dedi ki: “Kocan ölür”; bunu Resûlullah’a, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, zikretti; dedi ki: “Onu birine anlattın mı?” dedi: “Evet”; dedi ki: “Sana denildiği gibidir.” **أَبو عبيد** dedi ki: onların كلامında o, evin tavanında kerestelerin uçlarının üzerine konduğu kirişdir. **الجوهري**: **الجائِزَة** ki Farsçada ona **تِير** denir; o, evin oku (kirişi)dir. Ve Ebû’t-Tufeyl ve Kâbe’nin inşası hadîsinde: “Bir yılan gibi; **الجائِز** parçası gibi.” Ve **الجائزَةُ**: sâkînin makamı.

Ve **جاوَزْتُ الشيء إِلى غيره** ve **تجاوَزْتُه** anlam bakımından; yani **أَجَزْتُه**. Ve “Allah ondan **تَجاوَزَ** etti”: yani affetti. Ve onların sözü: “Allah’ım benden **تَجَوَّز** et” ve “benden **تَجاوَزْ** et” anlam bakımından. Ve hadîste: “İnsanlarla alışveriş yapardım; huyumda **الجَواز** vardı”; yani satışta ve tahsilde kolaylık ve müsamaha.

Ve **جاوَزَ** Allah onun günahından; ve **تَجاوَز** ve **تَجَوَّز**; **السيرافي**’den: onu bununla muaheze etmedi. Ve hadiste: “Şüphesiz Allah ümmetimden, nefislerinin kendisiyle konuştuğu şeyi **تَجاوز** etti” yani onları bağışladı; **جازَهُ يَجُوزُه**’dan: onu aştığı ve üzerinden geçtiği zaman. Ve **أَنفسها** mef‘ûl üzerine nasb olur; fâil üzerine ref‘ de câiz olur. Ve **جازَ الدّرْهَمُ**: içindeki gizli (kusur)dan yahut onun azından dolayı kabul edildi; şair dedi ki:
Eğer delikanlılar gümüşe sahip olursa, sanki onlar
dirhemler(dir); onlardan kabul edilenler ve kalp olanlar.
**الليث**: dirhemlerde **التَّجَوُّز**: onları geçirmesi (kabul etmesi)dir. Ve **تَجَوَّز الدراهمَ**: üzerlerinde olan şeye rağmen onları kabul etti. Ve **اللحياني** nakletti: “Nafakanın bir yerde, Mekke’de geçtiği gibi geçtiğini görmedim”; onu açıklamadı; ben mânâsını şöyle görüyorum: artar yahut malda tesir eder yahut revaç bulur; **ابن سيده** dedi ki: “Ben bu sonuncusunun doğru olduğunu görüyorum.” Ve **تَجاوَزَ عن الشيء**: göz yumdu. Ve **تَجاوَزَ فيه**: aşırı gitti. Ve **تَجاوَزْتُ عن ذنبه**: yani onu (bununla) almadım. Ve **تَجَوَّز في صلاته**: yani hafifletti; ve ondan hadis: “Bebeğin ağlamasını işitirim de namazımda **فأَتَجوَّزُ**” yani onu hafifletirim ve azaltırım. Ve ondan hadis: “Namazda **تَجَوَّزُوا**” yani onu hafifletin ve onunla acele edin; ve denildi ki: o, **الجَوْز** (yani) kesme ve yürüme’dendir. Ve **تَجَوَّز في كلامه**: yani mecaz ile konuştu.

Ve onların sözü: “Falan, o işi ihtiyacına **مَجازاً** kıldı” yani yol ve geçit (kıldı); ve **كُثَيِّر**’in sözü:
Çölün **أَجْواز**’larında sert sürüşlü, Himyerî,
**السَّبِيب**’in kurtlarıyla yoğrulmuş; onun **تَلِيلُها**’sı (da) (öyledir).
Dedi ki: **الأَجْواز** orta kısımlar(dır). Ve her şeyin **جَوْز**’u: onun ortasıdır; cem‘i **أجَْواز**; **سيبويه**: vav üzerindeki ötreyi çirkin görerek **أَفْعال**’dan başka bir kalıpta çoğul yapılmadı; **زهير** dedi ki:
Çukur (bir yer), şavarı yok; onunla yarışır,
ancak **الأَجْواز** ve kalçalar üzerinde kesikler (izler) vardır.
Ve Ali’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun: gecenin **جَوْز**’undan kalkıp namaz kıldı; onun **جَوْزُهُ**: onun ortasıdır. Ve Huzeyfe hadîsinde: onun **جَوْزَهُ**’unu evin tavanına yahut onun **جائِز**’ine bağladı. Ve Ebû’l-Menhâl hadîsinde: “Ateşte vadiler vardır; onlarda yılanlar, develerin **أَجْواز**’ı gibi” yani onların orta kısımları gibi. Ve gecenin **جَوْز**’u: onun çoğudur.

Ve **شاةَ جوْزاءُ** ve **مُجَوّزة**: gövdesi siyah olan; ortası, üstünden altına kadar beyazlıkla vurulmuş (olan); ve denildi ki: koyundan **المُجَوّزة**: göğsünde **تَجْويز** bulunan (koyun)dur; ve o, onun diğer rengini bozmaz. Ve **الجَوْزاء**: ortası beyazlayan koyun. Ve **الجَوْزاءُ**: gökte, göğün **جَوْز**’unda enlemesine durduğu söylenen bir yıldızdır. Ve **الجَوْزاءُ**: göğün burçlarındandır. Ve **الجَوْزاء**: bu burcun adıyla adlandırılmış bir kadının adıdır; **الراعي** dedi ki:
Dedim ki ashabıma: onlar kabiledir; öyleyse yetişin
**بِجَوْزاء**’a; onun yaşıtları içinde Ma‘bed’in gelini (vardır).

Ve **الجَوازُ**: hayvandan, ekinden ve benzerinden malın sulandığı sudur. Ve **اسْتَجَزْتُ** falanı, o da beni **أَجازَني**: arazin yahut hayvanın için sana su verdiği zaman; **القطامي** dedi ki:
Ve dediler: Fukaym suyun kayyımıdır; öyleyse **فاسْتَجِزْ**
Ubâde’yi; şüphesiz **المُسْتَجِيز** **على قُتْرِ** (dur).
Onun sözü: **على قُتْر** yani bir yan ve kenar üzerindedir; ya sulanır ya da sulanmaz. Ve **جَوَّز إِبلَه**: onları suladı. Ve **الجَوْزَة**: bir tek sulamadır; ve denildi ki: **الجَوْزَة**: adamın onunla senden başkasına geçtiği sulamadır. Ve meselde: “Her **جابِهٍ** için bir **جَوْزَةٌ** vardır; sonra **يُؤَذَّنُ**” yani bize gelip su isteyen her **مُسْتَسْقٍ** için bir sulama vardır; sonra sudan men edilir; ve **المحكم**’de: sonra kulağına vurulur; bununla, onların yanında bundan daha fazlası olmadığını bildirmek için. Ve denilir: **أَذَّنْتُه تَأْذِيناً** yani onu geri çevirdim. **ابن السكيت**: **الجَواز** sulamadır. Denilir: “Bize **أَجِيزُونا**”; ve **المُسْتَجِيز**: su isteyen (kimsedir); **الراجز** dedi ki:
Ey su sahibi, canım sana feda olsun,
**جَوازي**mi çabuklaştır ve hapsimi azalt.
**الجوهري**: **الجِيزَةُ** sulamadır; **الراجز** dedi ki:
Ey Rukay‘ın oğlu, beşinciye (gün/defa) geldim,
**جَوَازِي**mi güzel yap ve hapsimi azalt.
Yani: develerimin sulamasını güzel yap. Ve **الجَواز**: susuzluktur.

Ve **الجائِزُ**: bir kavmin yanından susuz olarak geçen kimsedir; sulansa da sulanmasa da o **جائِزٌ**’dir; ve (şu beyit) okundu:
Kim **الجائِزَ**’i **غَمْسَ الوَذَمَه** gibi daldırırsa,
nesepçe ve keremce Ma‘add’ın en hayırlısı (odur).

Ve şiirde **الإِجازَة**: başkasının yarım beytini tamamlamandır; ve denildi ki: şiirde **الإِجازَة**: revî harfini izleyen harfin ötreli olması, sonra esrelenmesi yahut fethalanması; ve revî harfinin kayıtlı olmasıdır. Ve Halîl’in sözüne göre **الإِجازَة**: bir kafiyenin **طاء** olması, ötekinin **دال** olması ve bunun benzeri; bu, Ebû Zeyd’in sözüne göre **الإِكْفاء**’dır; **الفارسي** onu **الإِجارَة** diye rivayet etti; **الراء** ile, noktasız.

Ve **الجَوْزة**: üzümden bir türdür; büyük değildir; fakat olgunlaştığı zaman pek çok sararır. Ve **الجَوْز**: yenilen (şey)dir; Farsça olup Arapçalaştırılmıştır; tekili **جَوْزة**’dir; çoğulu **جَوْزات**’tır. Ve **أَرض مجَازَة**: içinde **الجَوزْ** ağaçları olan (yer). **أَبو حنيفة** dedi ki: **الجَوْز** ağacı, Yemen beldelerinden Arap diyarında çoktur; taşınır ve yetiştirilir; **السَّرَوَات**’ta **جَوْز** ağacı vardır, yetiştirilmez; **الجَوْز**’un aslı Farsçadır; Arapların sözlerinde ve şiirlerinde akıp gitmiştir; odunu, onların yanında sertlik ve kuvvetle vasfedilmiştir; **الجعدي** dedi ki:
Sanki kaburga uçlarının kesimi,
kuyruğun ucuna, sonra (şu) deliğe kadardır;
çok sert bir kalkana çarpıldılar,
**الجَوْز** odunundan; delinmemiş.
Ve **الجعدي** ayrıca dedi ve Nuh’un gemisini zikretti—nebimiz Muhammed’e ve ona salât ve selâm olsun—sonra onun **الجَوْز** odunundan olduğunu iddia etti; bunu ancak **الجَوْز** odununun sertliği ve iyiliği için söyledi:
Katran ve demirle, **الجَوْز**’dan
gövdesi uzun, kalın kütükler yükseltir.

Ve **ذو المَجاز**: bir yerdir; **أَبو ذؤيب** dedi ki:
Akşamleyin onunla **ذي المَجاز**’dan gitti,
ip’e doğru ilk öne geçenlere yetişmek için acele eder.
**الجوهري**: **ذو المَجاز** Minâ’da bir yerdir; cahiliyede orada bir pazar vardı; **الحرث بن حِلِّزة** dedi ki:
**ذي المَجاز**’ın ahdini hatırlayın; ve orada
ahidler ve kefiller takdim edildi.
Ve hadiste **ذي المَجاز**’ın zikri gelmiştir; ve onun hakkında denildi ki: o, Arafat yanında bir yerdir; cahiliyede orada bir pazar kurulurdu; ondaki **الميم** ziyadedir; ve denildi ki: hacıların **إِجازَة**’si orada olduğu için onunla adlandırıldı.

Ve **ذو المَجازَة**: Basra yolu üzerinde, **ماوِيَّةَ** ile **يَنْسُوعَةَ** arasında, Mekke yolunun menzillerinden bir menzildir.

Ve **التَّجَاوِيز**: Yemen bürdelerinden nakışlı bürdelerdir; tekili **تِجْواز**; **الكميت** dedi ki:
Nihayet sanki evin avluları elbiselerdir,
**التَّجاوِيز**’den; yahut seferlerin defterleri.

Ve **المَجازَة**: mevsimlerden bir mevsimdir.

مقاييس اللغة:
(**جوز**) **الجيم** ile **الواو** ve **الزاء** iki asıldır: bunlardan biri şeyin kesilmesi, öteki şeyin ortasıdır. Ortaya gelince: her şeyin ortası onun **جَوْز**’udur. **الجَوْزَاء**([12]): ortası beyazlayan koyundur. **الجوزاء**: bir yıldızdır; bir topluluk dedi ki: ona bu ad verilmiştir, çünkü göğün **جَوْز**’una, yani ortasına enlemesine uzanır. Bir topluluk da dedi ki: ortasında bulunan üç yıldız sebebiyle buna bu ad verilmiştir.
Öteki asıl: **جُزْت** yeri, içinde yürüdüm; **أجزته**: onu geride bıraktım ve kestim. **أَجَزْتُه**: onu geçip aştım([13]). İmru’ul-Kays dedi:
فلما أجَزْنا ساحةَ الحيِّ وانْتَحى *** بنا بَطْنُ خبْتٍ ذي قِفَافٍ عَقَنْقَلِ([14])
Evs b. Mağrâ’ dedi:
* حتّى يقال أجِيزُوا آلَ صَفْوَانا([15]) *
Onları, hacıyı **يُجيزُون** (geçirirler) diye övüyor. **الجَوَاز**: hayvanlardan ve ekinden olan malın sulandığı sudur; bundan “**استجَزْت** falancayı, o da **أجَازَني**” denir; arazin veya hayvanın için sana su verdiği zaman. Katamî dedi:
[وقالوا] فُقَيْمٌ قَيِّمُ الماءِ فاستجِزْ *** عُبادةَ إنّ المستَجيزَ على قتْرِ([16])
Yani bir taraf.

القاموس المحيط:
**جازَ** yeri **جَوْزاً** ve **جُؤوزاً** ve **جوازاً** ve **مَجَازاً** (olarak) ve onunla **جازَ** ve onu **جاوَزَهُ** **جِوازاً**: içinde yürüdü; onu geride bıraktı; başkasını **أجازَ** ve onu **جاوَزَهُ**. **المُجْتازُ**: geçen; yolun **مُجْتابُ**’ı ve onun **مُجِيزُ**’i; ve kurtuluşu seven kimse.
**الجَوازُ**, **سَحابٍ** gibi: yolcunun senedi; ve hayvanlardan ve ekinden olan malın sulandığı su. “Onu **اسْتَجَزْتُهُ** da **أجَازَ**”: arazini veya hayvanını suladığı zaman. Onlar için develerini **جَوَّزَ** **تَجْوِيزاً**: onları, geçinceye kadar deve deve onlar için sevk etti. Şiirin ve mesellerin **جَوائِزُ**’i: bir beldeden bir beldeye geçen şeylerdir. Ona **أجازَ**: ona caiz gördü; görüşünü: onu yürürlüğe koydu, **جَوَّزَهُ** gibi; ona satımı: onu geçerli kıldı; yeri: onu geride bıraktı. Ve bunda **تجَوَّزَ**: onu taşıdı (hoş gördü) ve onda göz yumdu; günahından: onu onunla muaheze etmedi; **تَجَاوَزَ** ve **جَاوَزَ** gibi; dirhemleri: içindeki kusura rağmen onları kabul etti; namazda: hafifletti; sözünde: mecazla konuştu. **المَجازُ**: bir taraftan ötekine kesilince yol; ve hakikatin zıddı; ve (bir yer adı olarak) Yenbu‘a yakın. **المَجازَةُ**: tuzlu düzlükteki yol; ve (bir yer adı); yahut o, Dehnâ’nın kumunun başlangıcıdır; ve **الجَوْز**’u çok olan yer; **الجائِزَةُ**: bağış, hediye, lütuf ve kuyudan su çekenin durduğu yer. **الجائِزُ**: kavmin yanından susuz geçip giden; sulanmış olsun ya da olmasın; ve bostan; ve iki duvar arasındaki enlemesine konulan tahta; Farsçası: تِير; çoğulu: **أجْوِزَةٌ** ve **جُوزانٌ** ve **جَوائِزُ**. Ondan **تَجَاوَزَ**: göz yumdu; onda: aşırı gitti. **الجَوْزُ**: şeyin ortası ve çoğu; ve bir meyve (müzekker), **كَوْزَ**’dan Arapçalaştırılmıştır; çoğulu: **جَوْزَاتٌ**; ve Hicaz’ın kendisi; ve Benî Sâhile’ye ait dağlar. **جِبَالُ الجَوْزِ**: Tihâme vadilerindendir. **الجَوْزَاء**: gökte bir burç; ve bir kadın; ve ortası beyazla vurulmuş siyah koyun, **الجَوْزَة** gibi. Develerini **جَوَّزَ**: onları suladı; işi: onu caiz gördü ve geçerli kıldı ve onu caiz yaptı. **الجَوْزَةُ**: sudan bir tek sulama; yahut ondan bir yudum, **الجائِزَة** gibi; ve üzümden bir tür. **الجُوازُ**, **غُرابٍ** gibi: susuzluk. **الجِيزَةُ**, kesre ile: taraf; çoğulu: **جِيزٌ** ve **جِيَزٌ**. **الجِيزُ**: vadinin yanı, **الجِيزَة** gibi; ve kabir.
Şiirde **الإِجازَةُ**: revî harfinden sonra gelen harfin harekelerinin aykırı olması; yahut kafiyenin birinin طاء, ötekinin دال olması ve benzeri; yahut başkasının mısraını tamamlamandır. **ذو المَجَازِ**: onlara ait bir pazar idi; Arafat’tan bir fersah uzaklıkta, Kebkeb tarafında. **أبو الجَوْزَاء**: Hammâd b. Seleme’nin bir şeyhi; ve Müslim b. el-Haccâc’ın bir şeyhi; ve tâbiî Evs b. Abdullah. **جُوزَةُ**, damme ile: Musul’da bir yer. **جُوَيْزَةُ بِنْتُ سَلَمَةَ**: Araplarda; ve bir muhaddis.
**جِيزَةُ**, kesre ile: Mısır’da bir yer. **جِيزانُ**: Yemen’de bir taraf. **جَوْزُ بَوَّى** ve **جَوْزُ ماثِلٍ** ve **جَوْزُ القَيْءِ**: ilaçlardandır. **المُجيزُ**: veli; yetimin işini yürüten; ve ticarete izin verilmiş köle. **التِّجْوَازُ**, kesre ile: nakışlı bir bürde; çoğulu: **تَجاويزُ**. **جُوْزَدانُ**, damme ile: İsfahan’da iki köy. **جَوْزَانُ**, fetha ile: Yemen’de bir yer.
**الجَوْزاتُ**: iki çene arasında ağaçta bulunan bezeler. Muhammed b. Mansûr **الجَوَّازُ**, **شدَّادٍ** gibi: bir muhaddis. el-Hasen b. Sehl b. **المُجَوِّزِ**, **مُحَدِّثٍ** gibi: bir muhaddis. **اسْتَجَازَ**: **الإِجازَة**’yi, yani izni talep etti. Yaralı üzerine **أَجَزْتُ**: işi bitirdim (öldürdüm).

تاج العروس:
**جوز**
Yeri ve yolu **جازَ**: fetha ile **جَوْزَاً**, **قُعودٍ** gibi **جُؤُوزاً**, ve **جَوازاً** ve **مَجازاً** (ikisini de fetha ile). Onunla **جازَ** ve onu **جاوَزه**: kesre ile **جِوَازاً**; içinde yürüdü ve ona girdi. Onu **أجازَه**: onu geride bıraktı ve kesti. Yine böyle; başkasını da **أجازَ** ve onu **جاوَزه**; nüshalarda böyle, doğrusu **وجازَه**’dir; mana: onu yürüdü ve onu geride bıraktı. el-Asma‘î dedi: “Yeri **جُزتُ**: içinde yürüdüm; onu **أَجَزْتُه**: onu geride bıraktım ve kestim; onu **أَجَزْتُه**: onu geçip aştım.” İmru’ul-Kays dedi:
فلمّا أَجَزْنا ساحةَ الحَيِّ وانْتَحى ... بِنا بَطْنٌ خَبْتٍ ذي قِفافٍ عَقَنْقَلِ
Râciz dedi:
خَلُّوا الطريقَ عن أبي سَيّارَهْ ... حتى يُجيزَ سالِماً حِمارَهْ
Evs b. Mağrâ’ dedi:
ولا يَريمونَ في التَّعريفِ مَوْضِعَهم ... حتى يقال أَجِيزوا آلَ صَفْوَانا
Onları, hacıyı **يُجيزون** diye övüyor; yani: onları geçirin. Yeri **جاوَزْتُ**: kesre ile **جِوازاً**, **جُزْتُه** manasında. Sırat hadîsinde: “فأَكونُ أنا وأمَّتي أوّلَ من يُجيزُ عليه” dedi: **يُجيزُ**, **يُجوزُ**’da bir dildir; **جازَ** ve **أَجازَ** bir manadadır. Ondan, sa‘y hadîsi: “لا تُجيزوا البَطْحاءَ الأشَدَّ”. “Onu **جاوَزَه** ve onunla **جاوَزَ**: onu geride bıraktığı zaman” denir. Tenzîlde: “وجاوَزْنا ببَني إسرائيلَ البَحر”. **الاجْتِياز**: geçiş; **المُجْتاز**: geçen; **المُجْتاز**: yolun **مُجتابُ**’ı ve onun **مُجيزُ**’i; ve **المُجْتاز** ayrıca: İbnü’l-A‘râbî’den, kurtuluşu seven kimsedir; ve şu beyti okudu:
ثمّ انْشَمَرْتُ عَلَيْها خائفاً وَجِلاً ... والخائفُ الوَجِلُ المُجْتازُ يَنْشَمِرُ
**الجَواز** **سَحابٍ** gibi; ve “**سَحابٍ** gibi” sözü müstedrektir, çünkü onun ıstılahı fethayı gerektirir: yolcunun senedi; çoğulu **أَجْوِزةٌ**; “**أَجْوِزَتَكم**’i alın” denir; yani yolcuların senetleri; size ilişilmesin diye, Esâs’ta olduğu gibi. **الجَواز**: hayvanlardan ve ekinden olan malın sulandığı su ve benzeri. “Onu **اسْتَجَزْتُه** da **فأَجاز**”: arazini veya hayvanını suladığı zaman; ve o **مَجاز**’dır. Katamî dedi:
وقالوا فُقَيْمٌ قَيِّمُ الماءِ فاسْتَجِزْ ... عُبادَةَ إنَّ المُسْتَجيزَ على قُتْرِ
“**على قُتْر**” sözü: yani bir taraf üzerinde; ve bir kenar, ya sulanır ya sulanmaz. **المُستَجيز**: su isteyen. Onlar için develerini **جَوَّز** **تَجْوِيزاً**: onları, geçinceye kadar deve deve onlar için sevk ettiği zaman. “**تَجْوِيزاً**” sözü, ona ihtiyaç olmaması sebebiyle müstedrek gibidir; çünkü orada bir karışıklık yoktur; yine “**لهم**” sözü de “**قادَها**”dan sonra tekrardır; çünkü “**وجوَّزَ لهم**” sözü buna yeter. Biz onu bununla kınarız; çünkü âdeti üzere bazı yerlerde şiddetli ihtisarı gözetir de metinlere muhalefet eder. Şiirin **جَوائزُ**’i—bazı nüshalarda **الأَشْعار**; o doğrudur—ve meseller: bir beldeden bir beldeye geçen şeylerdir. İbn Mukbil dedi:
ظَنِّي بهم كَعَسَى وهم بِتَنُوفَةٍ ... يَتَنَازَعون جَوائزَ الأَمْثالِ
Sa‘leb dedi: “**يَتَنَازَعون** …” yani aralarında görüşü dolaştırırlar ve istediklerini misal getirirler; develerini salıvermelerinden ve onlardan gafil olmalarından dolayı başkasına dönüp bakmazlar. İbnü’s-Sikkît’ten: “Onun adı üzerine **أَجَزْتُ**: onu caiz kıldığım zaman.” Ona yaptığı şeyi **جَوَّزَ** ve ona **أجازَ**: ona bunu caiz gördü. Görüşünü **أجازَ**: onu yürürlüğe koydu, **جوَّزَه** gibi. Kıyamet ve hesap hadîsinde: “إنّي لا أُجيزُ اليومَ على نَفْسِي شاهِداً إلاّ منّي” yani yürürlüğe koymam ve geçerli kılmam. Ebû Zerr hadîsinde: “قَبْلَ أن تُجيزوا عليَّ” yani beni öldürmeniz ve hakkımda emrinizi yürürlüğe koymanızdan önce. Ona satımı **أجازَ**: onu geçerli kıldı ve onu caiz yaptı. Şurayh’tan rivayet edildi: “**المُجيزانِ** satarsa, satış birincinindir.” Yeri **أجازَ**: ona girdi ve onu geride bıraktı; ondan: “Allah sana sıratı geçmede yardım etsin.” “Bu işte **تَجَوَّزَ**: başkasında **يَتَجَوَّزْ** etmediği şeyi taşıdı (hoş gördü)” denir: onu taşıdı ve onda göz yumdu. Günahından **تَجَوَّزَ**: onu onunla muaheze etmedi; **تجاوَزَ** gibi; birincisi Sîrâfî’den. Hadîste: “إنّ الله تَجاوَزَ عن أمَّتي ما حدَّثَتْ به أَنْفُسَها” yani onlardan affetti; **جازَه يجُوزُه**’dan: onu aştığı ve üzerinden geçtiği zaman. Allah onun günahından **جاوَزَ**: onu onunla muaheze etmedi. Dirhemleri **تَجَوَّزَ**: içindeki şeye rağmen onları kabul etti. Bazı asıllarda: “**على ما بِها**”; Leys söyledi; başkası, gizli kusurundan ve azından (bahsetmeyi) ekledi. Zemahşerî ekledi: ve onları geri çevirmedi. Namazda **تجَوَّزَ**: hafifletti; ondan hadîs: “أَسْمَعُ بكاءَ الصبيِّ فَأَتَجوَّزُ في صلاتي” yani onu hafifletirim ve azaltırım. Başka bir hadîste: “تَجَوَّزوا في الصلاة” yani onu hafifletin ve onunla acele edin. Denildi ki: o, **الجَوْز**’dan, yani kesme ve yürüyüştendir. Sözünde **تجَوَّزَ**: mecazla konuştu; o, kendisi için konulduğu mevzuyu aşan şeydir. **المَجاز**: bir taraftan ötekine kesilince yol; **المَجازة** gibi. “Falanca, o işi ihtiyacına **مَجازاً** yaptı” derler; yani bir yol ve bir geçit. **المَجاز**: hakikatin zıddıdır; o, kendisi için konulduğu mevzuyu aşmayan şeydir. Basâir’de: hakikat, dilin aslında kendisi için konulduğu şeyde kullanılan lafızdır. Hakikat ve mecaz ve onlara bağlı olan şeylerdeki araştırma kitabın mukaddimesinde geçti; beni burada onu anmaktan müstağni kıldı. **المَجاز**: Yenbu‘ denizine yakın bir yer (adı). **المَجازَة**: tuzlu düzlükteki yol. **المَجازة**: bir yer (adı); yahut o, Dehnâ’nın kumunun başlangıcıdır; sonu Hureyre’dir. **المَجازة**: **الجَوْز**’u çok olan yer; doğrusu: **الجَوْز**’u çok olan arazi; ve “**أرضٌ مَجازةٌ**: içinde **الجَوْز** ağaçları vardır” denir. **الجائِزَة**: bağış; onu **أَجازَهُ يُجيزُه**: ona verdiği zaman; aslı: bir emir bir düşmanla anlaştı, aralarında bir nehir vardı; “Bu nehri kim geçerse ona şu vardır” dedi; onlardan her biri geçtikçe bir **جائِزَة** aldı. Ebû Bekir dedi: “**أجازَ السلطانُ** falancayı bir **جائزةٍ** ile” sözlerinde, **الجائزة**’nin aslı: bir adamın bir adama su vermesi ve onu geçirip yoluna göndermesidir; adam—bir suya vardığı zaman—suyun görevlisine: “Bana su **أَجِزْني**” der; yani “Bana su ver ki yoluma gideyim ve senden geçip uzaklaşayım”; sonra bu çoğaldı da bağışa **جائزة** adını verdiler. Cevherî dedi: “Ona yüce bir **جائِزةٍ** ile **أجازَه**” yani bir bağışla. Ve denilir: **الجَوائز**’in aslı: Benî Hilâl b. Âmir b. Sa‘saa’dan Katan b. Abd Avf, Abdullah b. Âmir için Fars’a vali oldu; Ahnef, ordusunda Horasan’a gazaya giderken ona uğradı; onlar için bir köprü üzerinde durdu ve “Onları geçirin” dedi; adamı nesebine nispet eder, hasebinin miktarınca ona verirdi. Şair dedi:

Fidâ, en keremliler olan Hilâl oğulları içindir... onların kusurlarına rağmen ehlim ve malım (fedâdır).
Onlar Ma‘add içinde **الجَوائزَ**’i sünnet kıldılar... böylece geceler başka bir sünnet oldu.

Hadiste: “**أَجيزوا الوَفدَ** بنَحو ما كنتُ **أُجيزُهم** به” yani onlara **الجائزةَ**’yi verin. Ondandır: Abbâs hadisi: “Ala sana bağışlamayayım mı, ala sana **أُجيزُك** (vermeyeyim mi).” yani sana veririm. Mecazdandır: **الجائزة** hediye ve lütuftur. Ondandır hadiste: “**الضِّيافةُ** üç gündür; onun **جائِزَتُه** bir gün ve bir gecedir; bundan fazlası ise sadakadır.” yani üç gün misafir edilir; birinci günde ona, iyilik ve lütuflardan kendisine geniş gelenle külfete girer; ikinci ve üçüncü günde yanında hazır olanı sunar ve âdetinin üzerine çıkmaz; sonra ona bir gün ve bir gecelik mesafeyi geçeceği şeyi verir; bundan sonra olan ise sadaka ve ma‘rûftur; dilerse yapar, dilerse terk eder. Aslı bunda birincidir; sonra her türlü عطا için استعارة edildi.

**الجائِزُ**: kuyudan sakînin makamı. **الجائزُ** (هاء’sız): susuz olduğu hâlde kavmin yanından geçen; sulandı. Evvelâ dedi ki:
مَن يَغْمِسُ **الجائزَ** غَمْسَ الوَذَمَهْ ... خَيْرَ مَعَدٍّ حَسَبَاً وأَكْرَمَهْ

**الجائِزُ**: bostan. **الجائِز**: iki duvar arasında enlemesine olan tahta. Ebû ‘Ubeyde dedi: O, evin سقف’ında odunların uçlarının üzerine konulduğu şeydir. Cevherî dedi: **الجائزُ** odur ki onun Farsçası **تِير**’dir; o, evin oku (kirişi)dir. Ebû’t-Tufeyl ve Kâbe’nin inşası hadîsinde: “Bir yılan ile karşılaştı; **الجائِز** parçası gibi.” Başka bir hadiste: “Bir kadın Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) geldi ve dedi: Ben rüyada gördüm; sanki evimin **جائِزَ**’i kırıldı. Dedi: Hayırdır; Allah gâibini sana geri çevirir. Kocası döndü, sonra kayboldu; o da bunun benzerini gördü; Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) geldi, onu bulamadı; Ebû Bekir’i (radıyallahu anh) buldu; ona haber verdi; dedi: Kocan ölür. Bunu Resûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) zikretti; dedi: Onu birine anlattın mı? Dedi: Evet. Dedi: Sana söylendiği gibidir.”

**ج أَجْوِزٌ**: bütün nüshalarda böyledir; o bir hatadır; doğrusu **أَجْوِزَةٌ**’dir; **وادٍ** ve **أَوْدِيَةٍ** gibi. Ve **جُوزانٌ** (ضمّ ile) ve **جَوائزٌ**; bu, Sîrâfî’dendir. Birincisi nâdirdir.

**تَجاوَزَ عنه**: göz yumdu. **تَجاوَزَ فيه**: aşırı gitti.

**الجَوْز**: فتح ile, şeyin ortasıdır. Ondandır Ali (radıyallahu anh) hadisi: “Gece **جَوْزِ**’undan kalkıp namaz kılan...” yani onun ortası. Cem‘i **أَجْوَازٌ**’dır. Sîbeveyh dedi: **أَفْعَالٍ**’dan başka üzerine kırılmadı; vâv üzerindeki dammadan hoşlanmama sebebiyle. Kuseyyir dedi:
عَسُوفٌ بأَجْوازِ الفَلا حِمْيَرِيّة ... مَرِيسٌ بذِئْبانِ السَّبيبِ تَلِيلُها

Züheyr dedi:
مُقْوَرَّةٌ تَتَبَارى لا شَوارَ لها ... إلاّ القُطوعُ على الأَجْوازِ والوُرُكُ

Ebû’l-Minhâl hadîsinde: “Cehennemde vadiler vardır; içinde develerin **أَجْوَازِ**’ı gibi yılanlar vardır.” yani onların ortaları. Denir: “Gecenin **جَوْزُ**’u geçti” yani onun çoğu.

**الجَوْز**: bilinen bir meyvedir; yenilen odur; Farsça mu‘arreb **كَوْز**’dur. Arapların dili ve şiirlerinde cereyan etmiştir; tekili **جَوْزَةٌ**’dir; cem‘i: **جَوْزَاتٌ**. Ebû Hanîfe dedi: **الجَوْزِ** ağacı Arap diyarında, Yemen beldelerinden çoktur; taşınır ve yetiştirilir. Serât’ta **جَوْزٍ** ağacı vardır; yetiştirilmez. Odunu sertlik ve kuvvetle vasfedilmiştir. Ca‘dî dedi:
كأنّ مَقَطَّ شَراسيفِه ... إلى طَرَفِ القُنْبِ فالمَنْقَبِ
لُطِمْنَ بتُرْسٍ شديدِ الصِّفا ... قِ من خَشَبِ الجَوْزِ لم يُثْقَبِ

Ca‘dî yine dedi; Nûh’un (aleyhisselâm) gemisini zikretti; onun **الجَوْزِ** odunundan olduğunu zannetti; bunu ancak **الجَوْزِ** odununun sertliği ve kalitesi için söyledi:
يَرْقَعُ بالقارِ والحديدِ من ال ... جَوْزِ طِوالاً جُذوعُها عُمُما

**الجَوْز**: Hicaz’ın bizzat kendisinin tamamının adıdır; ehline **جَوْزِيٌّ** denir; sanki dünyanın ortası olması sebebiyle.

**الجَوْز**: Hüzeyl’den Sa‘d b. Temîm b. Hâris b. Kâhil b. Sâhile oğullarına ait dağlardır. **جِبالُ الجَوْز**: Tihâme vadilerindendir.

**الجَوْزاء**: gökte bir burçtur; göğün **جَوْزِ**’unda, yani ortasında enlemesine olduğu için böyle adlandırıldı. **جَوْزَاء**: bu burcun adıyla adlandırılmış bir kadının adıdır. Râ‘î dedi:
فقلتُ لأصحابي همُ الحَيُّ فالْحَقوا ... بجَوْزاءَ في أَتْرَابِها عِرْسِ مَعْبَدِ

**الجَوْزاء**: gövdesi siyah olan, ortası üstünden altına kadar beyazlıkla vurulmuş koyun; **كالجَوْزَة**. Bütün nüshalarda böyledir; o bir hatadır; doğrusu: **كالمُجَوِّزَة**’dir. Ve denildi ki: koyundan **المُجَوِّزَة**: göğsünde **تَجْوِيزٌ** olan; o, onun diğer renginden farklı bir renktir.

**جَوَّزَ** develerini **تَجْوِيزاً**: onları suladı.

**الجَوْزَة**: sudan bir tek sulamadır. Ondandır mesel: “Her dolaşan için bir **جَوْزَةٌ**; sonra **يُؤَذَّنُ**.” yani bize su istemeye gelen her birine bir sulama; sonra sudan men edilir. **المُحكم**’de: sonra onun kulağı, onlarda bundan fazlası olmadığını bildirmek için vurulur. Ve denir: “**أّذَّنْتُه** **تَأْذِيناً**” yani onu geri çevirdim. Ve denildi ki: **الجَوْزَة**: adamın onunla senden başkasına geçtiği sulamadır; yahut **الجَوْزَة**: ondan, yani sudan bir yudumdur; **الجائِزَة** gibi. Kutâmî dedi:
" ظَلَلْتُ أَسْأَلُ أَهْلَ الماءِ جائِزَةً

**الجَوْزَة**: bir üzüm türüdür; büyük değildir; fakat olgunlaştığında çok sararır.

**الجُوَاز** (غُراب gibi): susuzluk.

**الجِيزَة** (kesr ile): taraf ve yan; cem‘i **جِيزٌ**. **الهاءِ**’nin hazfiyle; ve **جِيزٌ** (عِنَب gibi). **الجِيز** (kesr ile): vadi ve benzerinin yanı; **الجِيزَة** gibi.

**الجِيز**: kabirdir. Mütenahhil dedi:
يا لَيْتَه كان حظِّي من طَعامِكُما ... أنَّى أَجَنَّ سَوادي عَنْكُما الجِيزُ

Sa‘leb onu kabir diye tefsir etti; başkası onu vadi yanı diye tefsir etti.

Mecazdandır: şiirde **الإجازة**: **حَرْفَ الرَّوِيّ**’yi izleyen harfin harekelerinin muhalefeti; şöyle ki **حَرْفَ الرَّوِيّ**’yi izleyen harf dammeli olur, sonra kesrelenir yahut fetha olur; ve **حَرْفُ الرَّوِيّ** mukayyed olur. Yahut onda **الإجازَة**: bir kafiyenin طاء olması, ötekinin دال olması ve bunun benzeri. Bu, Halîl’in sözüdür; Ebû Zeyd’in sözünde o **الإكفاء**’dır. Fârisî onu, mu‘cem olmayan راء ile **الإجارة** diye rivayet etti; musannif orada onu ihmal etti. Yahut onda **الإجازَة**: başkasının mısraını tamamlamandır.

Hadiste **ذي المَجاز**’ın zikri vardır. Dediler ki: **ذو المَجاز** bir mevzidir. Ebû Züeyb dedi:
وراحَ بها من ذي المَجازِ عَشِيَّةً ... يُبادِرُ أُولى السابِقاتِ إلى الحَبلِ

Cevherî dedi: Minâ’da bir mevzidir; câhiliyede orada bir pazar vardı. Hâris b. Hillize dedi:
واذْكروا حِلْفَ ذي المَجازِ وما قُدِّ ... مَ فيه العُهودُ والكُفَلاءُ

Ve başkası dedi: **ذو المَجاز**: Onların **عَرَفَة**’den bir **فَرْسَخ** uzaklıkta, **كَبْكَب** tarafında bir pazar idi; onunla adlandırıldı; çünkü hacının **إجازة**’si onda idi. **كَبْكَب** kendi yerinde zikredilmişti. Ve **أبو الجَوْزاء**: **حَمّادِ بن سَلَمَة**’ye bir şeyh. Ve **أبو الجَوْزاء** **أحمدُ بن عثمان**: **مُسلِم بنِ الحَجّاج**’a bir şeyh; onu hâfız **التبصير**’de zikretti. **أبو الجَوْزاء** **أَوْسُ بنُ عَبْد الله** et-tâbiî: **عائشة** ve **ابنِ عبّاس**’tan; ondan da **عَمْرُو بن مالك اليشكريّ** rivayet etti; o **الرَّبْعيّ**’dir; musannif için **ربع**’da onun zikri gelecek ve onun **رَبْعَةِ الأَسْد**’e nisbet edildiği (gelecek). **الذَّهَبيّ** **الدِّيوان**’da dedi: **البُخاريّ** dedi: “Onun isnadında **نَظَرٌ** vardır.”

Ve **جُوزَةُ** (zamm ile): **المَوْصِل**’de, **الهَكَّارِيّة** beldesinden bir (yer)dir; **الصَّاغانِيّ** bunu söyledi ve onu fetha ile ضبط etti; doğru olan zamm iledir, musannifte olduğu gibi. Ve ondan: **أبو مُحَمَّد عَبْد الله بن مُحَمَّد النَّجيرَميّ بن الجُوزيّ**; ondan **هِبةُ الله الشِّيرازيّ** hadis rivayet etti ve ondan **جُوزَة**’de, **الهَكّاريّة** beldesinde işittiğini zikretti; hâfız böyle nakletti. Ve **جُوَيْزَةُ بنتُ سَلَمَة الخَيْر** (zamm ile) Araplarda (vardır). Ve **جُوَيْزَة** bir muhaddistir; nüshalarda böyledir ve bu bir vehimdir. Ve **جِيزَةٌ** (kesra ile): Mısır’da Nil kıyısında (bir yer)dir; ayrıca **الجِيزَةُ** de denir; hadiste onun zikri tekrar etmiştir; o, Allah Teâlâ’nın koruduğu, köyler ve beldeleri ihtiva eden Mısır iklimlerinden bir cümledendir. Ve musannife şaşılır: nasıl oldu da ona nisbet edilen eski muhaddislerden, **الرَّبيع بن سُلَيْمان الجِيزيّ** ve benzerleri gibi kimselere temas etmedi; kendisinden aşağı olana temas etmişken. Evet, **الرَّبيعَ بن سليمان**’ı **ربع**’da zikretti. Biz, faydayı tamamlamak ve اشتباهı gidermek için onlara nisbet edilenlerden zikri sevk ediyoruz; onlardan: **أحمدُ بن بلالٍ الجِيزيّ** kadı; **النَّسائيّ** işitti. Ve **محمد بن الرَّبيع بن سليمان** ve onun oğlu **الرَّبيعُ بن محمد** hadis rivayet ettiler; bu **الربيع** 342 senesinde öldü. Ve **أبو يَعْلَى أحمدُ بن عمر الجِيزيّ** züccâc; ondan **أبو عمروٍ الدّانيّ** çokça rivayet etti. Ve **أبو الطاهر أحمدُ بن عَبْد الله بن سالمٍ الجِيزيّ**; **خالدِ بن نِزارٍ**’dan rivayet etti; 263 senesinde öldü. Ve **جَعْفَر بن احمد بن أيُّوب بن بلالٍ الجِيزيّ**; **الأَصْبَحِيّين**’in mevlâsı; 327 senesinde öldü. Ve **خَلَفُ بنُ راشِدٍ المَهْرانيّ الجِيزيّ**; **ابن لَهِيعَة**’dan; 208 senesinde öldü. Ve **خَلَفُ بن مُسافرٍ**; **الجِيزة** kadısı; 293 senesinde öldü. Ve **سعيدُ بنُ الجَهْمِ الجِيزيّ** **أبو عثمان المالكيّ**; Şâfiî’nin vasîlerinden biri idi; ondan **سعيدُ بن عُفَيْر** rivayet etti. Ve **النعمانُ بن موسى الجِيزيّ**; **ذي النون المِصريّ**’den. Ve **مَنصورُ بن عليِّ الجِيزيّ**; **ابنِ الصَّيْرَفيّ** diye bilindi; **السِّلَفيّ**’den. Ve **وَرَحَمة بن جَعْفَر بن مُختارٍ الجِيزيّ** fakih; **المُنْذِريّ** ondan **مُعجمه**’sinde yazdı. Ve **عبدُ المُحسن بن مُرتَفع بن حسن الخَثْعَمِيّ الجِيزيّ**; meşhur muhaddis. Ve **أبو عَبْد الله مُحَمَّد بن مُحَمَّد بن عليّ الزِّفْتاويّ** sonra **الجِيزيّ**; hâfız **ابن حَجَرٍ**’in ve başkalarının şeyhlerindendir.

Ve **جِيزان** (kesra ile): Yemen’de bir nâhiyedir. Ve **جَوْزُ بُوَّى** ve **جَوْزُ ماثِلٍ** ve **جَوْزُ القَيْءِ** ilaçlardandır; **الصَّاغانِيّ** böyle nakletti ve musannif onu taklit etti. Ve ondan kaçırdı: **جَوْزُ جندم** ve **جَوْزُ السَّرْو** ve **جَوْزُ المَرْج** ve **جَوْزُ الأَبْهل**; hepsi ilaçlardandır. Ve كذلك **جَوْزُ الهِند** ki **النّارجيل** diye bilinir, ve **جَوْزُ البَحر** ki **النارجيل البَحريّ** diye bilinir. أما **جَوْزُ بُوَّى**: **العَفْص** miktarınca; kırılması kolay, kabuğu ince, kokusu hoş, keskin; onun en iyisi, kabuğu kırmızı-siyah, ağır (sağlam) olandır. Ve أما **جَوْزُ ماثِل**: uyuşturucu bir kısımdır; **جَوْزِ القَيْءِ**’e benzer; üzerinde küçük, kalın dikenler vardır; tanesi **الأُتْرُجّ** tanesi gibidir. Ve أما **جَوْزُ القَيءِ**: kuvvetinde beyaz **الخَريق**’e benzer. Ve ben, müteahhirlerden birinin **النارجيل البَحريّ** hakkında müstakil bir risalesini gördüm; onda menfaatlerini, hâssalarını ve hakikatini zikreder; burası onun zikrinin mahalli değildir.

**شُرَيْحٍ**’den rivayet olundu: “Eğer **المُجِيزانِ** nikâhlarsa, nikâh birinci **المُجيز**’indir.” **المُجيز**: veli; “Bu, **مُجيز**’i olmayan bir kadındır” denir. **المُجيز**: vasî; ve **المُجيز**: yetimin işiyle kaim olan. Bekirenin nikâhı hadîsinde: “Eğer susarsa o onun iznidir; eğer karşı koyarsa onun üzerinde **جَوازَ** yoktur”; yani imtina ile birlikte onun üzerinde velâyet yoktur. **المُجيز**: ticarette kendisine izin verilmiş köle. Ve hadîste: “Bir adam, **شُرَيْحٍ**’e, **زِيادٍ**’ın bir gulâmı hakkında, sattığı bir **بِرْذَوْنَةٍ** hususunda davalaştı; gulâm ona kefil oldu; **شُرَيْحٌ** dedi ki: ‘Eğer **مُجيزاً** ise ve sana kefil olduysa, tazmin eder’”; yani ticarette kendisine izin verilmiş ise. Ve **التِّجْواز** (kesra ile): Yemen bürdelerinden, nakışlı bir bürde; çoğulu: **تَجاوِيز**. **الكُمَيْت** dedi:
حتى كأنَّ عِراصَ الدارِ أَرْدِيَةٌ ... مِنَ التَّجاويزَ أو كُرّاسُ أَسْفَارِ

Ve **جُوزْ ذان** (zamm ile): **أَصْبَهان**’da iki köy; ikisinden birinden, **أمُّ إبراهيمَ فاطمةُ ابنةُ عَبْد الله بن أحمد بن عقيل الجُوزْذانيّة**; **ابن رِيذة**’den hadis rivayet etti. Ve **جَوْزَانُ** (fetha ile): Yemen’de, **مِخْلافِ بَعْدَان**’dan bir (yer)dir. Ve **الجَوْزات**: ağaçta, iki çene arasında (bulunan) guddeler; **الصَّاغانِيّ** nakletti. Ve **محمدُ بن منصور بن الجَوّاز** (Şeddâd gibi): bir muhaddis. Ve **الحسنُ بنُ سَهْلِ بن المُجَوِّز** (muhaddis gibi): bir muhaddis; o, **الطَّبَرانيّ**’nin şeyhidir.

**المَجاز**’dan: **اسْتَجازَ** bir adam bir adamdan: **الإجازة**’yi talep etti; yani rivayetleri ve işittikleri hakkında izin. Ve ona **أَجازَه**; o da **مُجازٌ** olur. Ve **المُجازات**: rivayetlerdir. Ve **أبي جَعْفَرِ الفارِقيّ**’nin ne güzel (sözü) ki şöyle der:
أَجازَ لهم عمرُ الشافعِيُّ ... جَميعَ الذي سَأَلَ المُسْتَجيزُ
ولم يَشْتَرِطْ غَيْرَ ما في اسْمِه ... عَلَيْهم وذلك شَرْطٌ وَجيزُ

Yani adalet ve marifet. Ve **الإجازة**: alma ve tahammülün kısımlarından biridir; onun türlerinin en yükseği, muayyen bir kimseye muayyen bir kimsenin icazeti; mesela şöyle demesi: “Falanca falancıya, onu ayırt eden şeyle vasfederek, falanca kitapla yahut fihristimin ihtiva ettiği şeyle ve benzeriyle icazet verdim”; bu, münâveleden mücerred icazetin en yüksek türüdür; onun cevazında hiç kimse ihtilaf etmedi, kadı **عِياض**’ın dediği gibi. Ve أما bunun dışındaki vecihte ihtilaf edildi: onu **أَهْلُ الظاهرِ** ve **شُعْبَةُ** menetti; Şâfiîlerden kadı **حُسَيْنٌ** ve **الماوَرْديُّ**; Hanefîlerden **أبو طاهرٍ الدّبّاس**; Hanbelîlerden **إبراهيمُ الحَرْبيّ**. Ve üzerinde amel istikrar bulan şey: icazetin tecvîz edilmesi, onunla rivayetin icazeti ve onunla rivayet edilene göre amel edilmesi sözüdür; bunu şeyhimiz, muhakkik **أبو عَبْد الله مُحَمَّد بن احمد بن سالمٍ الحَنبليّ**, Şam **نابُلُس**’undan bize gönderdiği icazet kerrarîslerinde tahkik ettiği üzere. Ve hâfız **أبي الفضل بن طاهرٍ المَقْدسيّ**’nin, **إجازةِ الإجازة** ile amelin beyanında bir **تَخْرِيج** cüz’üne muttali oldum; onda şöyle der: “أما بعد: Şeyh, fakih, hâfız **أبا عليّ البردانيّ البغداذيّ**, ilim ehlinden bazısının eliyle bana, kendi hattıyla bir rik‘a gönderdi; **إجازةِ الإجازة** ile rivayet hakkında soruyor; ben ona cevap verdim: Eğer **المُستَجيزُ** bunu şart koşarsa rivayet sahih olur. Onun beyanı: soru esnasında şöyle demesidir: ‘Eğer falanca, falancaya, şeyhlerinden bütün işittiklerini ve şeyhlerinden icazetlerini icazet vermeyi uygun görürse ve onu buna icabet ederse, **المُستَجيز** için ondan rivayet etmesi caiz olur.’” Sonra, **إجازةِ الإجازة** ile amele delil getirdiği hadisleri isnadlarıyla sevk etti. Bu cüz, **ابن المقيّر** tarikiyle **ابنِ ناصرٍ**’dan, ondan (yüksek isnadla) vaki oldu. Ve bana ulaştı ki âlimlerden bazısı, bir kimseyi ancak onu yoklayıp maharetini sınadıktan ve ona “icazetin lafzı nedir, tasrifi nedir, hakikati nedir, manası nedir?” diye sorduktan sonra icazet verirdi. Ve ben, 1168 senesinde **ثَغرِ رَشيد**’de iken bu hususta sorulmuştum; onun tasrifini, hakikatini ve manasını ihtiva eden bir risale telif ettim; şimdi ondan zihinde bir şey kalmadı. Ve Allah daha iyi bilir.

Ve **أَجَزْتُ على الجريح**: **أَجْهَزْتُ**’da bir lugattır; **ابنُ سِيدَه** onu inkâr etti ve dedi ki: “**أجازَ عليه** denmez; ancak **أجازَ على اسمِه** denir; yani vurdu.” Ve ona istidrâk olunanlardandır: **مَجازَةُ النهرِ**: köprü. Ve **أَجازَ** şeyi **إجْوازاً**: sanki yolun **جَوْز**’unu lüzum etti; bu, caiz olan şeye dair bir ibaredir. Ve denir: “Bu, aklın onu **يُجَوِّزُه** olmadığı şeydir.” Ve **الجِيزَةُ** sudan (kesra ile): yolcunun bir menhelden bir menhele onunla geçtiği miktardır; **الجَوْزَة** ve **الجائِزة** gibi. Ve **أَجازَ الوَفدَ**: onlara **الجِيزَة** verdi. Ve hadîste: “İnsanlarla bey‘atlaşırdım; ahlâkımdan **الجَوَاز** vardı”; yani alışverişte ve tahsil etmede müsamaha ve müsamaha gösterme. Ve **جازَ الدِّرْهَمُ**: **تَجَوَّزَه** gibi. Şair dedi:
إذا وَرَقُ الفِتيانِ صاروا كأنَّهم ... دَراهِمُ منها جائزاتٌ وزُيَّفُ

Ve **اللِّحيانيّ** hikâye etti: “Mekke’de geçtiği gibi bir yerde nafakanın geçtiğini görmedim.” **ابنُ سِيدَه** dedi: “Onu tefsir etmedi; ben manasının ‘revaç bulur’ olduğunu görüyorum.” Ve **الجَواز** (sehâb gibi): develerin sulanmasıdır. **الراجز** dedi:
يا صاحبَ الماءِ فَدَتْكَ نَفْسِي ... عَجِّلْ جَوازِي وأَقِلَّ حَبْسِي

Ve **المَجاز**: **المُتَبَرَّز** hakkında bir kinayedir. Ve mecazdan onların sözü: **المَجازُ قَنْطَرةُ الحقيقة**. Ve şeyhimiz seyyid ârif **عَبْد الله بن إبراهيم بن حسنٍ الحُسَيْنيّ** derdi: **والحقيقةُ مَجازُ المَجاز**. Ve **ذو المَجاز**: Allah Teâlâ’nın şereflendirdiği Mekke yolunda, Basra yolu üzerinde **ماوِيَّةَ** ile **يَنْسُوعةَ** arasında bir menzildir. Ve **المَجازة**: mevsimlerden bir mevsimdir. Ve **جُزْتُ** بكذا, yani onunla **اجْتَزْتُ**. Ve **جُزْتُ** خلال **الدِّيار**; İbn Ümm Kāsım’ın naklettiği üzere, daha önce geçtiği gibi, **جُسْتُ** gibi. Ve **جُوزَجان**: Belh’in kûrelerindendir. Ve **جُوزي** (cim’in dammesi ve **الزاي**’ın kesresi ile): bir kuşun adıdır; bununla, hâfız **إسماعيلُ بنُ مُحَمَّد الطَّلْحيّ الأَصْبَهانيّ** lakaplandırıldı; ona **الجُوزيّ** denir; o bunu kerih görürdü; ve o, **قِوام السُّنَّة** lakaplı olandır; İbn es-Sem‘ânî’den ve İbn Asâkir’den rivayet etti; 535 yılında vefat etti. Amma Ebü’l-Ferec **عبدُ الرحمن بن عليّ بن مُحَمَّد بن عليّ بن عُبَيْد الله بن عَبْد الله بن حُمَّادى بن أحمد بن مُحَمَّد بن جَعْفَر الجَوْزيّ القُرَشيّ التَّيميّ الحَنبليّ الحافظُ البغداديّ** ise, ittifakla cim’in fethasıyladır; bununla dedesi Ca‘fer lakaplandırıldı; evinde bulunan bir **جَوْزَة** sebebiyle; ve o ağaçtır. Ve Şeyhü’l-İslâm Zekeriyyâ el-Ensârî şâz kaldı da onu cim’in dammesiyle ضبط etti ve dedi ki: o, meşhur İbn **الجَوْزيّ**’den başkadır; bunda ise nazar vardır; bunu, **المِرْقاة العلِيَّة** risalemizde, **الحديثِ المُسلْسَل بالأوَّلِيَّة**’nin şerhinde beyan ettik. Ve **إبراهيمُ بن موسى الجَوْزيّ البغداذيّ** de cim’in fethasıyla yine; Bişr b. Velîd’den hadis rivayet etti; ondan da İbn Mâsî (rivayet etti). Ve **جازٌ** (bâb gibi): Belkayn diyarında uzun bir dağdır; göz neredeyse onun zirvesine ulaşmaz. Ve **الجائِزَةُ** onların a‘lâmındandır; avam ise **الزاي**’ı **التحتيّة**’nin önüne geçirir. Ve **أُورمُ الجَوْز**: Halep’te bir köydür; onun zikri, musannif için **ورم** maddesinde gelecektir.
